مشخصات کتاب

نگاهی کوتاه به زندگی اُم المؤمنین حضرت خدیجه سلام الله علیها

اشاره

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

نگاهی کوتاه به زندگی اُم المؤمنین حضرت خدیجه سلام الله علیها

فهرست

تصویر

تصویر

ضرورت و اهمیت پرداختن به سیره حضرت خدیجه علیها السلام عصر حاضر

شناختن شخصیت های بزرگ اسلامی، گامی ضروری در جهت تقویت و تحکیم مبانی اسلام است. در دنیای امروز که با بزرگنمایی شخصیت های کاذب، الگوهای نامناسبی برای جوانان، زنان، مردان و خانواده ها ارائه می شود، ضرورت شناخت و ارائه اسوه های شایسته برای تمامی انسان ها به ویژه مسلمانان بیش از پیش محسوس شده است. لذا معرفی آن بانوی بزرگوار به عنوان الگویی نمونه برای زنان جامعه حاضر، امری لازم و ضروری است؛ زیرا امروزه همگان به دنبال الگوی زندگی کاملی هستند و در مصداق الگوها، دچار گنگی و سردرگمی شده اند. از طرفی دیگر شخصیت کامل حضرت خدیجه علیها السلام آن گونه که باید معرفی نشده است. لذا در این نوشتار جنبه های مختلف شخصیتی حضرت خدیجه بررسی شده است تا ایشان به عنوان یک الگوی کامل برای زنان مسلمان معرفی و ارائه شوند. همچنین یکی از کارسازترین راه ها برای از بین بردن شخصیت افراد تأثیرگذار در اسلام، تحریف زندگی آنهاست. بنابراین لازم است با این گونه اقدامات دشمنان، مقابله کرد و نقشه های آنها را خنثی کرد. این کار زمانی اتفاق می افتد که نسبت به تحریفات انجام شده، آگاهی لازم صورت بگیرد.

در هنگامه بررسی تاریخ صدر اسلام در می یابیم حضرت خدیجه علیها السلام یکی از مهم ترین شخصیت هایی هستند که در عصر خود برای رشد اسلام نقش بی بدیلی داشته اند. بر اساس آیات قرآن کریم و منابع معتبر تاریخی، منافقین یکی از خطرناک ترین جریاناتی بودند که از صدر اسلام تاکنون، ضربات جبران ناپذیری را به اسلام و مسلمانان وارد کرده اند. یکی از اقدامات آنها، دستبرد به تاریخ زندگی حضرت خدیجه علیها السلام بوده است. با توجه به جایگاه ایشاندر نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام، و ویژگی های اعتقادی و اخلاقی ایشان، معرفی این بانوی ارجمند باعث شناخت اسلام راستین می شود. منافقین نیز به این مهم پی برده و دست به تحریف تاریخ زندگی این بانوی ارجمند زدند. لذا آنها تا آنجا که توانستند در چینش زندگی حضرت خدیجه علیها السلام دست بردند و آن را به نحو دلخواه خود عوض کردند. همچنین فضایل و مناقب ایشان را حذف کرده یا به دیگران نسبت داده اند تا از فروغ ایشان در نزد عامه مردم بکاهند و مردم را به طرف

دیگران متمایل سازند. آنان بانشر این اکاذیب و رسوخ دادن آن به تاریخ، سعی در مخدوش کردن چهره خدیجه علیها السلام داشتند.

حقیقت این است که حضرت خدیجه علیها السلام به عنوان شخصیتی بی نظیر در جامعه ایمانی، هم به عنوان همسر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در نقش همسری و هم به عنوان اولین زن مسلمان آن دوران، نقش بسزایی در پیشبرد اسلام و اهداف آن داشتند. به گواه اسناد و مدارک و منابع اسلامی، این بانوی بزرگوار دارای مقامات ویژه ای هستند. لذا از آنجا که اصولا کمتر از ایشان یاد می شود و با توجه به حق بزرگی که ایشان بر همه مسلمین دارند، در ادای حقشان کوتاهی شده است. از طرفی نقش الگویی ایشان نیز اقتضا می کند که به بررسی ویژگی های این شخصیت شاخص پرداخته شود.

نسب حضرت خدیجه علیها السلام

ام المؤمنین حضرت خدیجه علیها السلام در برترین سرزمین دنیا که همان مکه مکرمه است، متولد شد. ایشان در یکی از والاترین خاندان آن شهر پرورش یافت و از پاکدامنی، کرامت و اخلاق پسندیده چندان بهره یافت که به الگویی آرمانی برای تمامی دختران عرب تبدیل شد. خدیجه علیها السلام در خانه شکوه، افتخار، ریاست و وقار زاده شد؛ لذا به خوبی ستوده شد و دوراندیش، دانا و پاکدامن شد. پدرش او را خدیجه نام نهاد که از نام های ارجمندی است. خدیجه در کودکی، احساسات پدر و مادر و خانواده اش را برانگیخته بود. بانوی پاکدامن، ام المؤمنین خدیجه علیها السلام از خاندانی عرب به نام بنی زهره برخاسته است. زهره پسر کلاب بن مرہ بن کعب بن لؤی است. این خاندان به یکی از خاندان های عرب ساکن مکه منتسب هستند که به مهمان نوازی و دیگر ویژگی های عرب شناخته می شدند. به نظر یعقوبی، نسب درخشان ام المؤمنین علیها السلام در قصی که جد چهارم رسول خدا و جد سوم آن بانوست، با پیامبر یکی می شود. این نسب ارجمند به ابراهیم علیه السلام ، پیر پیمبران، می رسد.⁽¹⁾

پدر ام المؤمنین خدیجه علیها السلام از شخصیت های برجسته و چهره های تابناک خاندان خویش

است. نام او خویلد بن اسد بن عبدالعزی بن قصی بن کلاب نام دارد.⁽¹⁾منابعی که در دسترس ما قرار دارد چیزی از تاریخ زندگانی او را بازگو نمی سازد، جز اینکه وی مردی شریف، بزرگوار، ارجمند و در جود و سخاوت شهره شهر بوده و او را همین افتخار بس که دختری پاکدامن چون خدیجه علیها السلام داشته است.

مادر ام المؤمنین خدیجه علیها السلام، بانویی ارجمند به نام فاطمه بنت زائده بن الأصم بن هرم بن رواحه بن حجر بن عبد بن معیص بن عامر بن لؤی است.⁽²⁾این بانوی ارجمند نمونه ای از پاکی و پاکدامنی بوده است. او را همین والایی و شرافت بس که مادربزرگ والاترین بانوی روزگار خویش و بلکه تمامی روزگاران، زهرای مرضیه علیها السلام، پاره تن رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده است.

القاب حضرت خدیجه علیها السلام

اشاره

در منابع اسلامی، از خدیجه علیها السلام با القابی همچون طاهره، زکیه، مرضیه، صدیقه، سیده نساء قریش⁽³⁾، خیرالنساء⁽⁴⁾و بانوی بلندمرتبه⁽⁵⁾و نیز با کنیه ام المؤمنین یاد شده است.⁽⁶⁾

هر کسی در واقع بر اساس اوصاف بارز او، انتخاب و گذارده می شود که در این بخش به برخی از القاب حضرت خدیجه علیها السلام با اشاره خواهد شد.

1- طاهره

از برجسته ترین لقب های بانوی فرزانه حجاز، «طاهره» است؛⁽⁷⁾چرا که آن حضرت با آن که

در میان ناز و نعمت و اعتبار خانوادگی زندگی میکرد، اما این امکانات هرگز نتوانست ایشان را از مسیر پاکی و عفاف خارج کند. ایشان قبل از آشنایی با پیامبر صلی الله علیه و آله مدیریت یک مجموعه بزرگ اقتصادی را بر عهده داشت و دهها مرد در تشکیلات او بودند؛ اما جز به قدر ضرورت با آنان ارتباط نداشت. علامه مامقانی مینویسد: «کانَت تُداعَی فِی الجَاهِلِیّةِ بِالطّاهِرَةِ؛ خدیجه علیها السلام در روزگار تیره و تار جاهلیت، پاک روش و پاک منش یا طاهره خوانده میشد.»⁽¹⁾

این لقب به خاطر پروا و معنویت بسیار ایشان بوده است. در فرازی از زیارت نامه پیامبر صلی الله علیه و آله نیز آمده است:

اَلسَّلامُ عَلی اَزواجِکَ الطاهِراتِ الْخَیرات اُمَّهاتِ الْمُؤمِنینَ خُصوصاً اَلصِّدِیقَةُ الطاهِرَةُ الزَّکیّةُ الْمَرْضِیَّةُ خدیجةُ الکُبری اُمُّ الْمُؤْمِنینَ؛ سلام بر همسران پاک و نیکوکردارت که مادران مردم با ایمان هستند، به ویژه بر آن بانوی تصدیقگر حق، آن بانوی پاک سرشت و پاک منش و... حضرت خدیجه کبری مادرمؤمنین.»⁽²⁾

بعد از سلام و تحیت بر همه زنهای طاهره پیامبر صلی الله علیه و آله که به فرمایش قرآن ام المؤمنین هستند، سلام خصوصی و جداگانهای بر حضرت خدیجه علیها السلام به همراه لقب طاهره آمده است. بنابراین حضرت از حد اعلی پاکی و طهارت برخوردار بودند که به طور ویژه با این القاب مورد تحیت و سلام قرار گرفته اند.

2- صدیقه

یکی دیگر از القاب آن حضرت، صدیقه است. از ویژگیهای حضرت خدیجه علیها السلام راست گفتاری و درست کرداری بوده است؛ از این رو ملقب به «صدیقه» شدند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از وی تعبیر به «صدیقه» می کرد و خطاب به جبرئیل فرمود: «هذِهِ؛ صِدِّیقَه

اُمَّتِی؛ این صدیقه امت من است.»⁽¹⁾صدّیقه به معنای داشتن بهره ای از مقام عصمت است. از نظر لغت شناسان، «صدّیقه» به مفهوم بسیار راستگو و راست کردار است. برخی از لغت شناسان می گویند: «صدّیق [و صدیقه] کسی است که گفتار و عقیده و اندیشه اش راست است و راستگویی خود را با کردار درست ثابت می کند»⁽²⁾خداوند در قرآن به مؤمنین لقب «صدّیق» عطا کرده و می فرماید:

«وَالَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ؛ و آنان که به خدا و رسولانش ایمان آوردند آنها به حقیقت راستگویان هستند.»⁽³⁾

و چون حضرت خدیجه علیها السلام اولین مؤمن حقیقی و تصدیق کننده دین مبین بود، شایسته ترین فرد برای دریافت این لقب است.

3- مرضیه

سومین لقب حضرت، مرضیه است. مرضیه، مؤنث مرضی است و در لغت یعنی:

پسندیده، مورد رضایت، خوش خوی و پسندیده خوی.⁽⁴⁾خداوند در قرآن می فرماید:

«یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی»⁽⁵⁾

حضرت خدیجه علیها السلام مظهر مَرضات الهی بود، از این رو ملقب به «مرضیه» شد و مرضیّه، اشرف و اقوی از «راضیه» است. لذا «نیشابوری» در تفسیر خود در این باره می نویسد: راضیّه به کسی گفته میشود که نسبت به مقدرات کائنه و احکام جاریه که از خداوند به او می رسد کمال رضایت را داشته باشد، اما مرضیّه به کسی گفته میشود که عند الله مرضیه باشد. در اولی، رضایت از بنده است و در دومی رضایت از حق است و مناط،

رضایت حق از عبد است؛ چون بنده از خدای خود راضی است، خداوند هم از او راضی است. چنان که گویند: رضی الله عنهم ورضوا عنه. اگر نفس حضرت خدیجه علیها السلام راضیه من الله نبود، مرضیه عند الله نمی شد و بدین لقب اختصاص نمی یافت، مانند نفوس مطمئنه ائمه معصومین علیهم السلام و به خصوص جناب سید الشهداء علیه السلام که آیه مبارکه: «یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةًفَادْخُلِی فِی عِبَادِی*وَادْخُلِی جَنَّتِی »تأویل به وجود مقدس آن حضرت شده است. حضرت خدیجه علیها السلام نیز از نظر عبادت و فرمانبرداری از خدا، پارسائی و انفاق، شکیبائی و پایداری در راه حق و عدالت و از نظر رفتار و گفتار، هماره پسندیده و مورد خشنودی پروردگار بود. لذا در زیارت نامه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از حضرت خدیجه علیها السلام با این عنوان یاد شده است:

«اَلسَّلاَمُ عَلَی أَزْوَاجِکَ اَلطَّاهِرَاتِ اَلْخَیْرَاتِ أُمَّهَاتِ اَلْمُؤْمِنِینَ خُصُوصاً اَلصِّدِّیقَهَ اَلطَّاهِرَهَ اَلزَّکِیَّهَ اَلرَّاضِیَهَ اَلْمَرْضِیَّهَ خَدِیجَهَ اَلْکُبْرَی أُمَّ اَلْمُؤْمِنِینَ...» ⁽¹⁾رضایت پروردگار از بندگان و رضایت بندگان از پروردگار اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا ممکن است که انسان غرق عالی ترین نعمت ها باشد ولی هنگامی که احساس کند مولی و معبود و محبوب از او ناراضی است تمام آن نعمت ها و مواهب در کام جانش تلخ گردد. همچنین ممکن است انسان، واجد همه چیز باشد، ولی به آنچه که دارد راضی و قانع نباشد. بدیهی است که آن همه نعمت با این روحیه، او را خوشبخت نخواهد کرد، ناراحتی مرموزی دائما او را آزار میدهد و آرامش روح و روان را که بزرگترین موهبت الهی است از او می گیرد. علاوه بر این، هنگامی که خدا از کسی خشنود باشد هرچه که بخواهد به او می دهد و او را خشنود می سازد. نتیجه آن که، بالاترین نعمت این است که خدا از انسان خشنود و او نیز از خدایش راضی باشد.

4- کبری

لقب دیگر آن حضرت، کبری است؛ زیرا از ویژگیهای حضرت خدیجه علیها السلام ، بزرگواری و بزرگ منشی آن حضرت است. از این رو ایشان ملقب به لقب «کبری» شدند. «کبری» به

مفهوم پرشکوه تر و ارجمندتر است.⁽¹⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این لقب را پس از ازدواج با ایشان به آن بانوی والا مقام داد. در بخشی از زیارت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، سلام و درود به روح پرفتوح حضرت خدیجه علیها السلام نثار شده است:

السلام علی ازواجک الطاهرات الخیرات امّهات المؤمنین، خصوصاً الصدیقه

الطاهره، الزکیه الراضیه، خدیجه الکبری ام المؤمنین...؛ سلام بر همسران پاک و نیکوی تو، مادران مؤمنان به خصوص سلام بر بانوی راستین و پاک و پاکیزه، خشنود و پسندیده، خدیجه علیها السلام بانوی بزرگ، مادر مؤمنان.»⁽²⁾همچنین در زیارت نامه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که در روز جمعه وارد شده است می خوانیم:

«السَّلاَمُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِیُّ الْمُرْسَلُ وَ الْوَصِیُّ الْمُرْتَضَی وَ السَّیِّدَةُ الْکُبْرَی وَ السَّیِّدَةُ الزَّهْرَاءُ»⁽³⁾

حضرت خدیجه علیها السلام به دلیل شأن و جایگاه رفیعشان ملقب به آن بودند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز حضرت خدیجه را با لقب کبری می خواندند. در زیارت نامه ها و ادعیه ائمه ای نیز از این بانو بانام خدیجه الکبری نام برده شده است (حرز امام زین العابدین علیه السلام ، زیارت هفتم زیارت وارث، دومین زیارت نیمه رجب و زیارت امام حسین علیه السلام در روز عرفه).

5- سید زنان

لقب دیگر حضرت خدیجه علیها السلام، سید زنان است. شخصیت حضرت خدیجه علیها السلام در عصر جاهلیت چنان چشمگیر و مورد احترام خاص و عام بود که او را با عنوان «سیده النسوان» و «سرور بانوان» می خواندند.⁽⁴⁾ابن کثیر در «البدایة والنهایه» می گوید: «کانت أوسط نساء قریش نسبا و أعظمه شرفا و اکثرهن مالا؛ خدیجه علیها السلام ماه در نَسَب و قبیله متوسط بود

و در شرافت و بزرگواری بزرگتر از همه و در مال و مکنت از همه ثروتمندتر بود.»⁽¹⁾

زرقانی از علمای اهل سنت می گوید: «وکانت تسمی سیده نساء قریش؛ حضرت خدیجه علیها السلام سرور بانوان قریش خوانده شد.»⁽²⁾

«توفیق ابوعلم» که از علمای اهل سنت است می گوید: «وکان السیده خدیجه تسمّی فی الجاهلیه بالطاهره، وسیده نساء قریش؛ بانو خدیجه علیها السلام در جاهلیت به طاهره و سرور زنان قریش خوانده می شد.» ⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «لَقَدْ فُضِّلَتْ خَدِیجَهُ عَلی نِساءِ اُمَّتِی؛ خدیجه علیها السلام بر بانوان امت من برتری یافته است.» ⁽⁴⁾

همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «سادات نساء العالمین أربع: خدیج بنت خویلد و فاطمه بنت محمدصلی الله علیه و آله و آسیه بنت مزاحم و مریم بنت عمران؛ ⁽⁵⁾سرور بانوان جهان چهار نفر هستند که عبارتند از: خدیجه، فاطمه، آسیه و مریم.» ⁽⁶⁾

در شرح نهج البلاغه نیز آمده است که عبدالله بن زبیر در عین دشمنی با خاندان رسالت، در گفت و گویی که با ابن عباس داشته به حضرت خدیجه به عنوان عمه اش افتخار کرده است: «اَلَسْتَ تَعْلَمُ... اَنَّ عَمَّتِی خَدِیجَهَ سَیِّدَهَ نِساءِ الْعالَمِینَ؛ آیا نمیدانی که عمه ام، خدیجه سرور بانوان جهان هاست؟»⁽⁷⁾

فضایل و خصائص حضرت خدیجه علیها السلام

اشاره

در تاریخ پرفرازونشیب اسلام، کمتر بانویی در جامعه زنان همچون حضرت خدیجه علیها السلام درخشیده است. بهره مندی از صفات عالی انسانی و رفتار برخاسته از بینش متعالی ایشان، چنان شخصیتی از وی ساخته که تا سال ها پس از رحلت جانسوزش، هرگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این نام او را می شنید، اشک بر گونه های مبارکش جاری می شد و از او به بزرگی یاد می کرد.

1- اولین زن مسلمان

ابن عباس گفته است: «فکان أول من صلی من الرجال امیرالمؤمنین و من النساء خدیجه علیها السلام؛ اولین کسی که مسلمان شد و نماز خواند از مردان، حضرت علی علیه السلام و از زنان حضرت خدیجه علیها السلام بود.»⁽¹⁾

خانه حضرت خدیجه علیها السلام اول خانهای بود که نور اسلام در آن تابید. امام علی علیه السلام میفرمایند: «ولم یجمع بیت واحد یومئذ فی الاسلام غیر رسول الله و خدیجه و أنا ثالثها؛ در آن روز اسلام به خانهای راه نیافته بود، غیر از خانهای که در آن رسول خدا صلی الله علیه و آله و خدیجه علیها السلام بود ومن سومین نفر آنها بودم.»⁽²⁾بنابراین حضرت خدیجه علیها السلام مقامی دارد که هیچ احدی از زنان عالم به مقام او نخواهد رسید و آن مقام اولین زن مسلمان به رسول خداست.

2- سبقت در ایمان

«خدیجه سابقه نساء العالمین إلی الإیمان بالله و برسوله؛ حضرت خدیجه اولین زن عالم است که در ایمان به خدا و رسولش از همه سبقت گرفت.»⁽³⁾در این روایت به ایمان و اعتقاد قلبی حضرت خدیجه به خدا و رسولش به عنوان اولین مؤمن و سبقت گیرنده در ایمان اشاره شده است. ایمان درونی، غیر از اظهار و اقرار زبانی به اسلام است؛ چنان که بعضی افراد اظهار اسلام کردند؛ اما هرگز ایمان به قلبهایشان راه نیافت.

بنابراین مقام ایمان بالاتر و اثرگذارتر از مقام اسلام است.

3- قبول ولایت امیرالمؤمنین

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله ، خدیجه علیها السلام ما را در کنار خود نشاند و فرمود: «برای اسلام شروطی است: اقرار به توحید، اقرار به رسالت رسولان، اقرار به معاد و اطاعت اولی الامر و ائمه معصومین با برائت از دشمنان ایشان.» خدیجه به همه اقرار کرد و یکی یکی امامان معصوم علیهم السلام را تصدیق کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله در خصوص ولایت علی بن ابیطالب، به خدیجه فرمود: «ای خدیجه ! این علی مولا و سرور تو و مولا و سرور همه مؤمنین و امام بعد از من است.» خدیجه فرمود: «ای رسول خدا! قطعاً بیعت بر آن چه گفتی با علی بیعت کردم. خدا و تو را بر این بیعت شاهد میگیرم و خدا از حیث شاهدبودن و علیم بودن کافی است.»⁽¹⁾

4- حجاب

حضرت خدیجه علیها السلام نه تنها در زمان ظهور اسلام، بلکه قبل از آن هم مسئله حجاب را کاملا رعایت می کرد. ایشان خود را در معرض دید نامحرمان قرار نمیداد، همان طور که در عصر جاهلیت، آن حضرت ملقب به «طاهره» بود.⁽²⁾بعد از بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز مانند گذشته، این سیره و روش را ادامه داد و به توصیه پروردگار که خطاب به همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ؛ زنها در خانه هایشان بمانند»، عمل کرد. او حتی وقتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله بر حسب دستور پروردگار مأموریت پیدا کرد که چهل روز از حضرت خدیجه علیها السلام به فاصله بگیرد و به عبادت بپردازد، در این مدت نیز در خانه ماند و تخلف از امر پروردگار و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نکرد. پس از اتمام چهل روز، وقتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را به خانه مراجعت کرد و درب خانه را به صدا درآورد، حضرت خدیجه علیها السلام عرضه داشت: «کیست کوبنده در؟ حق ندارد کسی در این خانه را بزند جز محمد صلی الله علیه و آله.» رسول

خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای خدیجه! در را باز کن که محمد آمده است.»⁽¹⁾

آن بانو در برخورد با نامحرم همیشه از پشت پرده و حجاب صحبت می کردند. به نقل تاریخ، ایشان حتی در جلسه خواستگاری شان، از پشت پرده صحبت می کردند؛ مگر جایی که با پیامبر صلی الله علیه و آله صحبت های آخر را کردند. ایشان قبل از ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه و آله چنان در اوج نجابت و طهارت بود که ابوطالب علیه السلام بزرگ قریش و سالار بنی هاشم، این گونه او را می ستاید:

«اِنَّ خدیجهَ اِمرأةٌ کامِلَةٌ مَیموُنَةٌ فاضِلَةُ تخشیَ العارَ و تَحذَرُ الشَّنار؛ به راستی که خدیجه علیها السلام بانویی است کامل، مبارک و صاحب فضل که از هرگونه عیب وعار پرهیز می کند و از هر نوع بدنامی و رسوایی دوری می گزیند.» ⁽²⁾

بنابراین حضرت خدیجه علیها السلام در طول مدت عمر خود مسئله حجاب و پوشش خود در برابر نامحرم را به خوبی رعایت کرد. از این رو بانوان جامعه ما باید در مسئلة حجاب، از زندگی نورانی آن حضرت درس بگیرند و حضرت خدیجه علیها السلام را در همه ابعاد به ویژه در موضوع حجاب، الگوی خویش قرار دهند؛ چرا که عده ای کوته فکر گمان نکنند مسئله حجاب فقط مربوط به اسلام بوده و دین آسمانی اسلام با واجب کردن حجاب خواسته است که از بانوان سلب آزادی کرده و آنها را در محدودیت قرار داده است.

5- حسن خلق

حضرت خدیجه علیها السلام از اخلاق نیک و حسنه برخوردار بود. ثروت زیاد ایشان، موجب غرور و بدرفتاری با مردم و زیردستان نشد. هر نیازمندی که به آن حضرت مراجعه می کرد با رفتاری مناسب و نیکو، حاجت او را برآورده می کرد. یکی از ویژگیها و فضایل حضرت خدیجه علیها السلام این است که خانه ایشان، پناهگاه امن یتیمان، درماندگان و آوارگان بود. هر یتیمی که در زندگی خود نقطه اتکایی نمی یافت، هر پدری که نمیتوانست برای فرزندان خود لقمه نانی تهیه کند، هر زنی که پس از کشته شدن شوهرش بی پناه می ماند و هر رنجدیده، صدمه کشیده و بی پناه، راه خانه حضرت خدیجه را پیش

می گرفت. همه به ثروت و مهربانی ایشان پناه می برند و با برخورد پرلطف و عنایت حضرت خدیجه علیها السلام به جراحات قلب خود را مرهم می گذاردند. خانه حضرت دو علامت داشت: یکی قبه سبزی که بر بام آن بود، دیگری رفت و آمد و ازدحام در خانه ایشان بود.

حضرت خدیجه علیها السلام با دوست داشت به فقرا و ستمدیدگان کمک کند. آنها را در هر موقع از روز یاشب می پذیرفت، مهربانی می کرد، با آنها سخن می گفت و به درد دل آنها گوش میداد. دست نوازش بر سر و صورت بچه های آنها می کشید و اشک های چشم مادران را پاک می کرد که بوسه های آنها با قطرات اشکشان به دست او مینشست. آن وقت خدمتکارش «میسره» را می خواند، او نیز کیسه های پول را می آورد و میان آنها تقسیم می کرد.⁽¹⁾

در طول مدتی که حضرت خدیجه علیها السلام با افتخار همسری با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را داشت، این سیره و روش را ادامه داد، تا جایی که مورد علاقه شدید آن حضرت قرار گرفت. از این رو رسول خدا صلی الله علیه و آله تا مادامی که حضرت خدیجه علیها السلام زنده بود با زن دیگری ازدواج نکرد و پس از وفات آن حضرت نیز همیشه از آن بانوی معظمه به نیکی و عظمت یاد می کرد.⁽²⁾

6- شرح صدر

انسانها در پذیرش حق و درک مطالب و خودجوشی یکسان نیستند. بعضی افراد با اشاره ای لطیف یا کلامی کوتاه، حقیقت را به خوبی درک می کنند، تذکر آنها را بیدار می سازد و یک موعظه و اندرز در روح آنها طوفانی به پا می کند. در حالی که بعضی افراد دیگر شدیدترین خطابه ها و گویاترین دلایل و نیرومندترین اندرز و مواعظ در وجودشان کمترین اثری نمی گذارد و این مسئله ساده ای نیست. خداوند می فرماید:

«فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ

ضَیِّقًا حَرَجًا کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاءِ؛ کسی که خدا می خواهد او را هدایت کند، سینه اش را برای (پذیرش) اسلام گشاده می سازد، و کسی را که بخواهد گمراه کند، سینه اش را چنان تنگ می کند که گویی می خواهد به آسمان بالا رود!»⁽¹⁾

حضرت خدیجه علیها السلام از «شرح صدر» برخوردار بود. روح فراخ و فکر باز ایشان موجب شد که وی از نخستین کسانی باشد که اسلام را بپذیرد،⁽²⁾به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پای ایمان بیاورد ⁽³⁾و اعتراف به ولایت امام امیر مؤمنان علی علیه السلام کند و حقایق و معارف دین را به راحتی قبول کند.

7- سخاوت

ام المؤمنین خدیجه علیها السلام از سخاوتمندترین مردمان بود. قریش، مسلمانان بینوا را با تمام

توان آزار و شکنجه میداد و از تمامی حقوق محروم می کرد. خدیجه علیها السلام برای دستگیری از مسلمانان، سهم عمده ای از دارایی خود را بخشید و باسخاوتمندی، اموالش را برای آنان هزینه می کرد و نیازهای آنها را برآورده می ساخت. کمک های مالی حضرت خدیجه باعث حفظ و گسترش اسلام شد، به طوری که پیامبر صلی الله علیه و آله او فرمود: «ما نفعنی مال قط مثل ما نفعنی مال خدیجه؛ هرگز هیچ ثروتی همانند ثروت خدیجه، به من سود نبخشید.»⁽¹⁾

سرمایه حضرت خدیجه علیها السلام یکی از مهمترین عواملی بود که در صدر اسلام به تازه مسلمانها کمک کرد. دشمنان که متوجه تأثیر ثروت در گسترش اسلام شدند، فدک که هدیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پای به حضرت فاطمه علیها السلام بود را غصب کردند. حضرت خدیجه علیها السلام چنان سخاوتمند بود که چهل گوسفند و شتر راهوار را که برای سواری زنها در کوچیدن تربیت شده بود، به حلیمه دایه پیامبر صلی الله علیه و آله بخشید.⁽²⁾

8- حسن رفتار با همسر

حضرت خدیجه علیها السلام ما در طول 25 سال زندگی مشترک با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، پیوسته همدم و همفکر و همگام با آن حضرت بود. ایشان با وجود ثروت و شکوه و جمال و کمال، راه فروتنی و اطاعت از همسر بزرگوارش را در پیش گرفت و در همان برخوردهای اولیه از فرط ادب و تواضع، خود را کنیزو خدمتگزار او خواند، و اظهار داشت: «به خانه خودت خوش آمدی. خانه، خانه توست، من نیز کنیز تو هستم.» ⁽³⁾

همچنین در سراسر زندگی مملو از مهر و محبت خود نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله، همواره بهترین یاور و مهربان ترین مونس و وزیر و مشاور کارآمد آن حضرت بود؛ به طوری که نوشته اند:

«کَانَتْ خَدِیجَهُ وَزِیرَةَ صِدْقٍ عَلَی اَلْإِسْلاَمِ وَ کَانَ یَسْکُنُ إِلَیْهَا ؛

خدیجه وزیر راستین اسلام بود و رسول خدا با [مهر و ملاطفت] او ، آرامش خاطر می یافت.» ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قبل از بعثت، هرماه، چند روز و هر سال، ماه رمضان را برای عبادت و نیایش عارفانه به غار حرا می رفت. حضرت خدیجه علیها السلام نه فقط مانع اجرای برنامه عبادی همسرش و رفتن او به غار حرا نمیشد، بلکه خود نیز مشوق آن حضرت بود. خدیجه هر بامداد و شامگاه پیامبر را بدرقه می کرد و در هنگام بازگشت به پیشواز ایشان می رفت، گاه برای ایشان آب و غذا می برد و مواظب بود تا خلوت همسرش با پروردگارش را به هم نزند. گاه غلامان و نزدیکان خود را در اطراف کوه حرا به مراقبت از جان گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله می گماشت و خود به انتظار بازگشتن محبوبش به سر می برد.⁽²⁾لذا به خاطر این حُسن رفتاری که حضرت خدیجه در طول زندگی خود، با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله داشت، خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «هرگاه بخواهیم نمونه ای از یک همسر با اخلاص، پاکدامن، زنی باوقار و خردمند نشان دهیم، بهتر از خدیجه ام المؤمنین علیها السلام ما نمی توانیم پیدا کنیم.» ⁽³⁾

حضرت خدیجه تمام توان خود را به کار می برد تا امور منزل را مطابق میل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اداره کند. خدیجه علیها السلام چون به میزان علاقه پیامبر صلی الله علیه و آله به عبادت آگاه بود، چنان رفتار می کرد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پایه به راحتی به عبادت و راز و نیازش مشغول باشد و حضور خدیجه علیها السلام را مانعی برای عباداتش نداند.

زمانی که امر نبوت نزدیک بود و خلوت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به درازا کشیده شد، حضرت خدیجه علیها السلام تمام این مدت را به تنهایی گذراند. چنین عبادت های طولانی به طور طبیعی می توانست موجب ناراحتی، دلشوره و نگرانی های مختلفی برای حضرت خدیجه علیها السلام شود، اما او نه تنها اعتراض نمی کرد، بلکه با رسول خدا صلی الله علیه و آله همراهی می کرد. لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عمّار یاسر را نزد همسرش حضرت خدیجه علیها السلام فرستاده و پیام دادند:

«ای خدیجه! گمان نکن کناره گیری من به خاطر بی اعتنایی به توست، بلکه پروردگارم چنین فرمود تا امر خود را اجرا کند. جز خیر و سعادت، فکر دیگری نکن. خداوند هر روز، چند بار به خاطر تو، به فرشتگان بزرگش مباهات می کند. پس وقتی که شب شد، در را ببند و در بستر خود استراحت کن.» ⁽¹⁾

9- به یاد خدا

حضرت خدیجه علیها السلام دائماً به یاد خدا بوده، ذکر خدا را می گفت وسرآمد زنان نیایشگر بود. این بانو می دانست که زندگی که با یاد خدا باشد شیرین، زیبا، دلنشین و همراه با آرامش است. همان گونه که نماز نزد خدیجه علیها السلام به جایگاه رفیعی داشت، دعا و نیایش نیز از جایگاه والایی برخوردار بود. او افزون بر دعاها و نیایش های شبانه روزی، جرزها و دعاهای روح بخش و پر محتوایی را نیز هماره با خود و به عنوان یاد خدا و آرامش بخش دل، بر لب و جان داشت. برای نمونه

آن بانوی معظمه این دعا را همیشه به همراه داشت: ⁽²⁾

«بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ بِرَحْمَتِکَ اِسْتَغْنَیْتُ فَأَغِثْنِی وَ لاَ تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَهَ عَیْنٍ أَبَداً وَ أَصْلِحْ لِی شَأْنِی کُلَّهُ؛ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر! ای خدای زنده و زندگی بخش! ای خدای برپا دارنده جهان هستی! من به مهر و رحمت تو پناهنده شده ام. پس خودت پناهم ده، و هرگز به اندازه یک چشم بر هم زدن، مرا به حال خود وامگذار؛ حال و روزم را اصلاح فرماو کران تاکران زندگی ام را آن گونه که خود می پسندی و دوست میداری سامان بخش.»⁽³⁾

و نیز این دعا را زیر لب زمزمه می کرد:

«بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ یَا اَللَّهُ یَا حَافَظُ یَا حَفِیظُ یَا رَقِیبُ ؛ به نام خداوند

بخشنده بخشایشگر. ای خدای یکتا! ای نگهبان! ای نگهدارنده ! وای مراقب

همگان. » ⁽¹⁾

همچنین آورده اند که حضرت خدیجه (سلام الله علیها) از پیامبر خواست که دعایی به او بیاموزد تا به هنگام طواف خانه خدا آن را زمزمه کند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «به هنگام طواف بگو: اللّهمَّ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی وَ خَطایَ وَ عَمْدِی وَ اِسْرافِی فِی أمْرِی؛ بار خدایا! گناهانم را بیامرز و لغزشهای خواسته و ناخواسته و زیاده روی در کارهایم را بر من ببخشای.» ⁽²⁾

این ارتباط و یاد خدا مسلما یک طرفه نیست، این خداست که به یاد بنده اش است و بنده هم به فضل الهی از خدا تمسک می گیرد. این ارتباط دو طرفه در زندگی خدیجه علیها السلام در روایتی خیلی زیبا بیان شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «وقتی در شب معراج، جبرئیل من را به سوی آسمان ها برد، هنگام مراجعت به جبرئیل گفتم: هَلْ لَکَ مِنْ حَاجَهٍ؟؛ آیا حاجتی داری؟ جبرئیل گفت: حَاجَتِی أَنْ تَقْرَأَ عَلَی خَدِیجَهَ مِنَ اَللَّهِ وَ مِنِّی اَلسَّلاَمَ،؛ حاجت من این است که سلام خدا و من را به خدیجه علیها السلام ما برسانی. پیامبر صلی الله علیه و آله وقتی که به زمین رسید، سلام خدا و جبرئیل را به خدیجه علیها السلام رساند، خدیجه گفت: « إِنَّ اَللَّهَ هُوَ اَلسَّلاَمُ وَ مِنْهُ اَلسَّلاَمُ وَ إِلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ عَلَی جَبْرَئِیلَ اَلسَّلاَمُ؛ همانا ذات پاک خدا سلام است و از اوست سلام و سلام به سوی او باز می گردد و بر جبرئیل سلام باد.»⁽³⁾

10- توقع نداشتن از همسر

حضرت خدیجه علیها السلام بسیار بزرگ منش و آراسته به حیا و وقار بود. او در روزهای تنهایی، گرفتاری، ناامنی و محرومیت پیامبر صلی الله علیه و آله از همه حقوق و آزادی و امنیتش بر اثر فشار استبداد مایه نهاد و به راه و رسم مترقی او پیوست. او با اینکه پیش از آن، با دست رد زدن به سینه صاحبان ثروت و قدرت، همسری و همراهی پیامبر صلی الله علیه و آله را به خاطر معنویت و بزرگ منشی او برگزید، و با اینکه ثروت و امکانات گسترده خویش را نثار قدم او کرد و خود مانند همدم و همراهی باوفا و وزیر و مشاوری کارآمد و فداکار، پابه پای او رنجها و