مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 113

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

1- یاور

1- محرومیت مشرکان از یاور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - روم - 30 - 29 - 13

13 - مشرکان هواپرست ، از داشتن هرگونه یاوری ، در برابر اراده الهی ، محروم اند .

فمن یهدی من أضلّ اللّه و ما لهم من نـصرین

2- ملاک یاور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - عنکبوت - 29 - 22 - 8

8 - انسان ها ، دارای گرایشی درونی به قدرتی برتر جهت انتخاب ولیّ و یاورند .

و ما لکم من دون اللّه من ولیّ و لانصیر

نفی مطلق غیرخدا برای ولایت و یاوری، مبتنی بر وجود خصلت یارطلبی و اتکا به ولیّ برتر است.

3- نیاز به یاور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 8 - 13

13 - انسان در قیامت ، نیازمند ولایت و یاوری است .

و الظـلمون ما لهم من ولیّ و لانصیر

4- یاور ابراهیم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

15 - صافات - 37 - 102 - 2

2 - اسماعیل ( ع ) ، کمک کار پدرش ابراهیم ( ع ) در مسائل اجتماعی و زندگی

فلمّا بلغ معه السعی

از آمدن قید «معه» (در معیت او) برداشت یاد شده به دست می آید.

5- یاور اخروی انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 93 - 4

4 - خداوند ، یگانه معبود به حق و تنها پشتوانه انسان در قیامت

أین ما کنتم تعبدون . من دون اللّه هل ینصرونکم أو ینتصرون

6- یاور اخروی کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 15 - 6

6 - آتش دوزخ ، تنها یاور کافران و منافقان

هی مولیکم

7- یاور اخروی منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حدید - 57 - 15 - 6

6 - آتش دوزخ ، تنها یاور کافران و منافقان

هی مولیکم

8- یاور انبیا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 110 - 7

7ـ خداوند ، یاری کننده پیامبران خویش و سرکوب کننده مخالفان ایشان

حتّی إذا استیئس الرسل . .. جاءهم نصرنا

9- یاور انسان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - توبه - 9 - 116 - 7

7 ـ برای انسان ها ، هیچ سرپرست و یاوری جز خداوند نیست .

و ما لکم من دون اللّه من ولیّ و لانصیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 31 - 3

3 ـ خداوند بی مدد دیگران ، یاوری کافی برای انسان در زندگی و تأمین کننده نیاز های هدایتی او

و کفی بربّک هادیًا و نصیرًا

10- یاور انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 107 - 5،10

5 - انسان ها ، جز خداوند یاوری ندارند .

و ما لکم من دون اللّه من ولی و لانصیر

10 - مالکیت و حاکمیت انحصاری خدا بر هستی ، مقتضی نبود هیچ سرپرست و یاوری برای بندگان جز او

له ملک السموت و الأرض و ما لکم من دون اللّه من ولی و لانصیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - هود - 11 - 113 - 9

9ـ تنها خداوند ، یاور و سرپرست انسانهاست .

و ما لکم من دون الله من أولیاء

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 44 - 2

2- تنها ، خداوند ، قادر بر یاری رساندن در بحبوحه قطع همه اسباب ظاهری است .

هنالک الولـیة للّه الحقّ

اهل لغت، تفاوتی را بین معنای «وِلایت» و «وَلایت» ذکر کرده اند و آن این که «وَلایت» به معنای نصرت است و «وِلایت» به معنای سرپرستی و تدبیر. گرچه برخی مفسران این تفاوت را انکار کرده اند، (ر.ک: المیزان) ولی با توجه به موارد مشابه در آیات دیگر و نیز آیه قبل که سخن از نصرت است، به نظر می رسد این معنا در این مورد، اقرب باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 15 - 3

3 - خدا ، تنها دستگیر و یاور مردمان در دنیا و سرای آخرت

من کان یظنّ أن لن ینصره اللّه فی الدنیا و الأخرة. .. هل یذهبنّ کیده ما یغیظ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 3 - 9

9 - تنها خداوند ، ولی و یار و یاور حقیقی انسان است .

و الذین اتّخذوا من دونه أولیاء ما نعبدهم إلاّ لیقرّبونا إلی اللّه زلفی

محکوم شدن ولیّ و یاور گرفتن غیرخدا ـ که از جمله بعد استفاده می شود (إنّ اللّه یحکم بینهم. ..) ـ بیانگر این است که تنها خدا ولیّ و یاور حقیقی است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 31 - 5

5 - انسان ها ، هیچ گونه سرپرست و یاوری جز خداوند ندارند .

و ما لکم من دون اللّه من ولیّ و لا نصیر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 10 - 6

6 - تنها خداوند ، سرپرست و یاور حقیقی انسان ها ، در دنیا و آخرت است .

ولا یغنی . .. ما اتّخذوا من دون اللّه أولیاء

11- یاور اهل عذاب

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 44 - 4

4- خداوند ، تنها یاور قابل اتّکا ، به هنگام عذاب و گرفتاری ها است .

هنالک الولـیة للّه الحقّ

چنان چه «هنالک» اشاره به زمان عذابی باشد که «أُحیط بثمره» بر آن دلالت داشت، مراد این است که هنگام نزول عذاب، امید آدمی به اسباب، منقطع گشته و تنها نقطه امیدبخش، نصرت خدای یگانه است.

12- یاور دینداران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 40 - 26

26 - قدرت و عزت الهی ، ضامن نصرت قطعی دفاع کنندگان از حق و یاوران دین است .

و لینصرنّ اللّه من ینصره إنّ اللّه لقویّ عزیز

13- یاور مسلمانان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - حج - 22 - 78 - 30

30 - ستایش خدا از سرپرستی خود نسبت به مسلمانان و یاری رساندن به آنان

هو سمّیکم المسلمین. .. فنعم المولی و نعم النصیر

14- یاور مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - زمر - 39 - 3 - 5

5 - مشرکان ، معبود ها را یار و یاور خود می دانستند .

و الذین اتّخذوا من دونه أولیاء

«ولی» (مفرد «أولیاء») در لغت به سه معنا آمده است: محب، صدیق و نصیر (قاموس المحیط و مفردات راغب). در آیه شریفه ـ به قرینه جمله بعد (ما نعبدهم إلاّ لیقرّبونا إلی اللّه) در معنای سوم به کاررفته است.

15- یاور موحدان مهاجر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 16 - 13

13- خداوند ، فراهم آورنده شرایط مناسب ، برای استوار ماندن یکتاپرستان مهاجر ، بر عقیده توحیدی خویش

و یهیّیء لکم من أمرکم مرفقًا

16- یاور موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

7 - یونس - 10 - 87 - 3

3 ـ برادر موسی ( هارون ) شریک او در دریافت وحی و یاور او در امر رسالت بود .

و أوحینا إلی موسی و أخیه أن تبوّءا لقومکما بمصر بیوتاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 53 - 2

2- هارون ( ع ) ، در خدمت اهداف موسی ( ع ) بود و او را در انجام رسالت های الهی اش یاری می کرد .

و وهبنا له . .. هـرون

تعبیر «بخشیدن هارون به موسی» مبالغه در خدمت گزاری کامل او به اهداف الهی برادرش موسی(ع) است. «نبیّاً» حال است و بیانگر این که «هارون» در حالی که خود نیز پیامبر بود، کمر به خدمت موسی(ع) بسته بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - مؤمنون - 23 - 45 - 4

4 - هارون ، یار و مددکار موسی ( ع ) در رسالت

ثمّ أرسلنا موسی و أخاه هـرون

ذکر «اخوت» ـ که در تعبیرات کنایی به معنای معین و پشتیبان به کار می رود ـ علاوه براین که بیانگر نسبت سببی هارون با موسی(ع) است، می تواند اشعار به این نکته نیز داشته باشد که رسالت اصلی، بر دوش موسی بوده و رسالت هارون، یاری کردن و مدد رساندن به او بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 35 - 2،5

2 ـ هارون ، برگزیده خداوند برای معاونت و یاری حضرت موسی ( ع ) در امر خطیر رسالت

و لقد ءاتینا موسی الکتـب و جعلنا معه أخاه هـرون وزیرًا

«وزیر» ـ که از واژه «وزر» (به معنای ثقل) گرفته شده است ـ اسم برای شخصی است که بارسنگین مسؤولیت پادشاهی را بر دوش گیرد و نقش مشاور او را داشته باشد و با رأی خود او را کمک کند (قاموس المحیط).

5 ـ رسالت و مسؤولیت اصلی هدایت و رهبری جامعه بر دوش حضرت موسی ( ع ) بود و هارون تنها نقش معاونت و مشاورت او را بر عهده داشت .

و لقد ءاتینا موسی الکتـب و جعلنا معه أخاه هـرون وزیرًا

برداشت فوق، به خاطر این نکته است که دریافت کننده کتاب و شریعت، حضرت موسی(ع) بود و برادرش هارون، تنها به عنوان معاون و مشاور او معرفی گردیده بود.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

12 - فرقان - 25 - 36 - 2

2 ـ هارون ، شریک و همتای موسی ( ع ) در امر رسالت و تبلیغ فرعون و قوم او

و لقد ءاتینا موسی الکتـب . .. أخاه هـرون وزیرًا. فقلنا اذهبا إلی القوم الذین کذّ

17- یاور مهتدین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - نحل - 16 - 37 - 10

10- هدایت شدگان ، از عنایت خداوند و از مددکار و یاورانی برخوردار خواهند بود .

فمنهم من هدی الله و منهم من حقّت علیه الضلـلة . .. فإن الله لایهدی من یضلّ و ما

از آن جایی که خداوند مردم را دو گروه هدایت پذیر و گمراه معرفی کرده و گمراهان را محروم از هدایت خدا و یار و یاور دانسته است، به قرینه مقابله می توان نکته یاد شده را به دست آورد.

2- یتیم

1- یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 220 - 1

1 ـ پرسش مردم از پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره ایتام

و یسئلونک عن الیتامی

2- آثار اجتناب از احترام یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 25 - 2

2 - ترک یتیم نوازی ، بی توجّهی به تغذیه فقیران ، تصاحب ارث دیگران و دلبستگی شدید به ثروت ، مایه گرفتاری به عذابی بی نظیر در قیامت

فیومئذ لایعذّب عذابه أحد

ضمیر «عذابه»، ممکن است به انسان برگردد که در آیات پیشین ویژگی های او بیان شده بود. در این صورت عذاب ـ که اسم مصدر و به معنای تعذیب است ـ به مفعول خود اضافه شده است و مفاد آیه شریفه این است که عذاب کردن آن فرد، به گونه ای انجام می گیرد که کسی ـ جز خداوند ـ آن گونه عذاب نمی کند.

3- آثار احترام یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 8

8 - راه دستیابی به عزّت و گران قدری در پیشگاه خداوند ، گرامی داشتن یتیمان است ; نه برخورداری از رفاه و ثروت .

و نعّمه فیقول ربّی أکرمن . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

4- آثار انفاق به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 22 - 7

7 - وفای به نذر ، خوف از قیامت و دستگیری خالصانه از بینوایان ، یتیمان و اسیران ، موجب بهره مندی از پاداش های بهشتی و مورد ستایش و قدردانی خداوند

یوفون بالنذر و یخافون یومًا . .. إنّ هـذا کان لکم جزاء و کان سعیکم مشکورًا

5- آثار بلوغ یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 12

12- عدم جواز تصرف در مال یتیم برای دیگران ، پس از رسیدن وی به حد بلوغ و رشد اقتصادی

و لاتقربوا . .. حتی یبلغ أشدّه

با توجه به اینکه پیام آیه، در راستای حقظ منافع یتیم است و بدیهی است که صرف بلوغ جسمی و سنی ـ بدون بلوغ فکری و اقتصادی وی ـ تضمین کننده منافع و مصالح او نخواهد بود و «حتی یبلغ أشدّه» غایت برای تصرف مجاز از سوی سرپرستان امور ایتام است; بنابراین معنا چنین می شود: شما جز جایی که در جهت مصالح یتیمان باشد، تصرف نکنید تا زمانی که آنان به بلوغ کافی برسند و وقتی آنها به بلوغ رسیدند، حق تصرف ندارید.

6- آثار بی احترامی به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 9

9 - ذلّت و خواری در پیشگاه خداوند ، نتیجه بی احترامی به یتیمان است ; نه کاهش ثروت .

ربّی أهـنن . کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 26 - 3

3 - کسانی که یتیمان را گرامی نداشته و بر تغذیه مساکین توصیه نمی کنند و به ناحق ارث دیگران را تصرف کرده و به مال دنیا دل بسته اند ، در قیامت به سخت ترین شکل به بند کشیده خواهند شد .

لاتکرمون . .. لاتحـضّون ... تأکلون ... تحبّون ... و لایوثق وثاقه أحد

ممکن است ضمیر «وثاقه» به «الإنسان» برگردد. در این صورت «وثاق» به مفعول خود اضافه شده است.

7- آثار تحقیر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 4

4 - خداوند ، کسانی را که به شخصیت یتیمان بها ندهند ، گرامی نخواهد شمرد .

یقول ربّی أکرمن . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

8- آثار ترشرویی با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 4

4 - ترش رویی در برابر یتیمان و رد خواسته های آنان ، دورسازنده انسان از قرب به خداوند است .

فذلک

«ذلک»، اسم اشاره ای است که برای دور به کار می رود و در آیه شریفه یا برای تحقیر به کار رفته و یا نشانگر دوری از خداوند است.

9- آثار رد خواسته های یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 4

4 - ترش رویی در برابر یتیمان و رد خواسته های آنان ، دورسازنده انسان از قرب به خداوند است .

فذلک

«ذلک»، اسم اشاره ای است که برای دور به کار می رود و در آیه شریفه یا برای تحقیر به کار رفته و یا نشانگر دوری از خداوند است.

10- آثار ولایت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 17

17- قبول سرپرستی اموال یتیم ، تعهدی مسؤولیت آور است . *

و لاتقربوا مال الیتیم . .. و أوفوا بالعهد إن العهد کان مسئولاً

احتمالاً «أوفوا. ..» با توجه به اینکه پس از جمله «لاتقربوا مال الیتیم» آمده است، از نوع ذکر عام پس از خاص باشد. بنابراین کفالت اموال یتیمان، می تواند از موارد معاهدات باشد.

11- آثار یتیم نوازی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 6

6 - یتیم نوازی ، لازمه پذیرش روز جزا و نشانه کام یابی در آن است .

یکذّب بالدین . فذلک الذی یدعّ الیتیم

12- اجتناب از سلطه بر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 1،2

1 - پرهیز از تحمیل خواسته های خود بر یتیمان ، توصیه خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله)

فأمّا الیتیم فلاتقهر

«قَهْر» به معنای مسلط شدن است. خداوند را «قاهر» می گویند; زیرا خلق را مقهور تسلط و قدرت خویش ساخته و آنان را بر وفق آنچه اراده اش تعلق گرفته ـ چه دلخواه آنان باشد و چه از آن اکراه داشته باشند ـ متحوّل ساخته است. (تاج العروس)

2 - خداوند ، با گوشزد کردن یتیمی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مراقبت های خویش از آن حضرت ، او را به پرهیز از سلطه بر یتیمان فراخواند .

ألم یجدک یتیمًا فـاوی . .. فأمّا الیتیم فلاتقهر

حرف «فاء»، این آیه را بر جمله مناسب آن در آیات پیشین، تفریع کرده است.

13- اجتناب از غصب ارث یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 19 - 3

3 - لزوم بها دادن به شخصیت یتیمان و ترک تجاوز به حق ارث آنان

لاتکرمون الیتیم . .. و تأکلون التراث أکلاً لمّا

آیه بعد، از حب مال سخن گفته و در این آیه خوردن میراث مطرح شده است. ارتباط این آیات با دو آیه قبل، بیانگر این است که هر کس برای یتیمان ارزشی قائل نباشد، میراث آنان را تصاحب می کند و هر کس به فکر تغذیه مساکین نباشد، گرفتار مال دوستی است.

14- احترام یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 18 - 11

11 - کسانی که در تنگنای اقتصادی به سر می برند ، در صورت احترام به یتیمان و ترغیب دیگران به فقرزدایی از جامعه ، نزد خداوند گرامی بوده و از حقارت و خواری مبرّا خواهند بود .

فیقول ربّی أهـنن . کلاّ بل لاتکرمون الیتیم . و لاتحـضّون علی طعام المسکین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 24 - 8

8 - ارج نهادن به یتیمان ، تغذیه نیازمندان ، پرهیز از غصب ارث دیگران و دل نبستن به ثروت ، توشه هایی سودمند برای آخرت

لاتکرمون . .. لاتحـضّون ... تأکلون ... تحبّون ... یـلیتنی قدّمت لحیاتی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 27 - 4

4 - آزمون دانستن فقر و غنا ، گرامی داشت یتیمان ، سیر کردن گرسنگان ، تصرف نکردن ارث دیگران و پرهیز از مال دوستی ، زمینه ساز اعتماد به رهایی از صحنه های وحشت بار قیامت

فأمّا الإنسـن إذا ما ابتلیه . .. یـأیّتها النّفس المطمئنّة

«نفس مطمئن» ـ به قرینه آیات پیشین ـ انسانی است که از اوصاف ذکر شده در آن آیات، مبرّا باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 28 - 8

8 - آزمون دیدن فقر و غنا ، گرامی داشت یتیمان ، تغذیه فقیران ، ترک تصرف ارث دیگران و پرهیز از مال دوستی ، مایه احساس رضایت انسان از خداوند و زمینه ساز رضایت خداوند از او است .

فأمّا الإنسـن إذا ما ابتلیه . .. راضیة مرضیّة

نفس «راضی» و «مرضی» ـ به قرینه آیات پیشین ـ انسانی است که از اوصاف ذکر شده در آن آیات، مبرّا باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 30 - 5

5 - اندیشه صحیح نسبت به فقر و غنا ، برخورد شایسته با یتیمان و مسکینان ، قطع حرام خواری و دل نبستن به ثروت ، زمینه ساز ورود به بهشت برین

فأمّا الإنسـن إذا ما ابتلـیه . .. و ادخلی جنّتی

15- احسان به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 83 - 3،13،17

3 - احسان به پدر و مادر ، خویشان ، یتیمان و درماندگان ، از جمله پیمان های خداوند با بنی اسرائیل

و إذ أخذنا میثق بنی إسرءیل لاتعبدون إلا اللّه و بالولدین إحساناً و ذی القربی و ا

«إحساناً» مفعول مطلق برای فعل محذوف «تحسنون» یا «احسنوا» می باشد. کلمات «ذی القربی و ...» عطف بر «الوالدین» است.

13 - نیکی کردن به پدر ، مادر ، یتیمان و مساکین از وظایف ضروری اهل ایمان است .

و بالولدین إحساناً و ذی القربی و الیتمی و المسکین

فرمانهای موجود در آیه، هر چند که به عنوان میثاقهای خدا با بنی اسرائیل مطرح شده است، ولی بیان آن در قرآن نشانه این است که: عمل کردن به آن فرمانها وظیفه همگان خصوصاً اهل ایمان است.

17 - یکتا پرستی و احسان به والدین ، خویشان ، یتیمان و درماندگان ، از مصادیق اعمال شایسته است .

و عملوا الصلحت . .. لاتعبدون إلا اللّه و بالولدین إحساناً ... و المسکین

آیه مورد بحث در حقیقت تفسیری برای آیه پیشین و بیان مصادیقی از «الصالحات» می باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 36 - 8،15،20

8 ـ ضرورت احسان و نیکی به خویشاوندان ، یتیمان و درماندگان

و بالوالدین احساناً و بذی القربی و الیتامی و المساکین

15 ـ ضرورت احسان به ایتام و اولویت دادن به آنان ، پس از پدر ، مادر و خویشان

و بالوالدین احساناً و بذی القربی و الیتامی

20 ـ احسان به ایتام ، نیازمندان و درماندگان ، زمینه جلب محبت الهی

و الیتامی و المساکین و ابن السبیل . .. انّ اللّه لا یحبّ من کان مختالا فخوراً

16- احکام مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 1،3،4

1 ـ هرگونه تصرف عدوانی در داراییهای یتیمان و تجاوز به آن حرام است.

و لاتقربوا مال الیتیم

بیان حرمت تصرف در اموال یتیمان با به کارگیری فعل «لاتقربوا» (نزدیک نشوید)، اشاره به جهاتی دارد; از جمله تصریح و تأکید بر این که هر نوع و مصداقی از تصرف در مال یتیم، ممنوع است.

3 ـ تصرف در داراییهای یتیمان برای مصالح آنان، مجاز و مشروع است.

و لاتقربوا . .. إلا بالتی هی أحسن

«التی» صفت برای کلمه ای مانند «الخصلة» (طریقه و روش) است. بنابراین «لاتقربوا ... إلا ...» یعنی تصرف نکنید مگر به بهترین روش تصرف. بدیهی است که مراد تصرفی است که برای یتیم نیکو باشد.

4 ـ به هنگام تصرف در اموال یتیمان باید سودمندترین روش به حال آنان انتخاب شود.

و لاتقربوا مال الیتیم إلا بالتی هی أحسن

برداشت فوق با توجه به کلمه «أحسن» (بهتر و نیکوتر) استفاده شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 1،3،7،8،10،11،12

1- تصرف بی جا و حیف و میل اموال یتیمان ، ممنوع و حرام است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

3- پرهیز از هرگونه امری که موجب حیف و میل مال یتیم و تصرف به ناحق در آن شود ، واجب و لازم است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

7- تصرف در اموال و دارایی های یتیمان با رعایت مصالح آنان ، مجاز و مشروع است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

8- جواز تصرف در مال یتیم ، مشروط به رعایت بالاترین سطح مصالح وی است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

10- عهده داران مال یتیم ، موظف به انتخاب ثمربخش ترین شیوه حفظ و به کاراندازی آن

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

برداشت فوق، مبتنی بر این است که مخاطب «لاتقربوا. ..» متصدیان امور یتیمان باشند که خداوند، به آنها دستور می دهد: «جز با رعایت مصالح آنها، نباید در آن اموال دخل و تصرف کنند». بنابراین مراد از «التی هی أحسن» تصرف ثمربخش و مفید است.

11- یتیم ، از تصرف در مال خویش تا هنگام رسیدن به مراحل رشد و بلوغ کافی ، ممنوع است .

حتی یبلغ أشدّه

«حتی یبلغ أشدّه» غایت کفالت یتیم است; یعنی، شما ای متکفلان ایتام! از اموال آنها مراقبت کنید و در آنها دخل و تصرف بی جا نکنید تا زمانی که آنان به رشد کافی برسند و این حکایت از آن دارد که یتیم، قبل از رسیدن به رشد لازم، حق تصرف در اموال خود را ندارد.

12- عدم جواز تصرف در مال یتیم برای دیگران ، پس از رسیدن وی به حد بلوغ و رشد اقتصادی

و لاتقربوا . .. حتی یبلغ أشدّه

با توجه به اینکه پیام آیه، در راستای حقظ منافع یتیم است و بدیهی است که صرف بلوغ جسمی و سنی ـ بدون بلوغ فکری و اقتصادی وی ـ تضمین کننده منافع و مصالح او نخواهد بود و «حتی یبلغ أشدّه» غایت برای تصرف مجاز از سوی سرپرستان امور ایتام است; بنابراین معنا چنین می شود: شما جز جایی که در جهت مصالح یتیمان باشد، تصرف نکنید تا زمانی که آنان به بلوغ کافی برسند و وقتی آنها به بلوغ رسیدند، حق تصرف ندارید.

17- احکام یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 2 - 1،4،5

1 ـ وجوب پرداخت اموال یتیم به وی

و اتوا الیتامی اموالهم

4 ـ حرمت تبدیل و تعویض اموال مرغوب یتیم ، به اموال غیرمرغوب

و اتوا الیتامی اموالهم و لا تتبدّلوا الخبیث بالطّیّب

5 ـ حرمت تصرف غاصبانه در اموال یتیمان

و اتوا الیتامی اموالهم . .. و لا تاکلوا اموالهم الی اموالکم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 5 - 18

18 ـ ضرورت پرهیز از سپردن اموال یتیمان به آنها ، قبل از رسیدن آنان به مرحله رشد

و لا تؤتوا السّفهاء اموالکم

امام صادق (ع) در پاسخ سؤال از آیه فوق فرمود: هم الیتامی لا تعطوهم اموالهم حتّی تعرفوا منهم الرُشد . .. .

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 220، ح 23 ; نورالثقلین، ج 1، ص 442، ح 50.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 2،3،4،19

2 ـ رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقق رشد اقتصادی ، دو شرط برای تحویل اموال یتیمان به آنان

حتّی اذا بلغوا النّکاح فان انستم منهم رشداً فادفعوا الیهم اموالهم

3 ـ رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقق رشد اقتصادی ، دو شرط برای جواز تصرف یتیمان در اموال خود

و ابتلوا التیامی . .. فادفعوا الیهم اموالهم

4 ـ وجوب ردّ اموال یتیمان ، پس از بلوغ جنسی و احراز رشد اقتصادی آنان

و ابتلوا الیتامی . .. فان انستم منهم رشداً فادفعوا الیهم اموالهم

مؤیّد برداشت فوق فرمایش امام صادق (ع) است که درباره آیه فوق فرمود: ایناس الرّشد حفظ المال.

من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 164، ح 7، ب 113 ; نورالثقلین، ج 1، ص 444، ح 60.

19 ـ جواز بهره گیری متعارف ولیّ یتیم از مال وی ، مشروط به صرف وقت خود در جهت مصلحت آن و کم نبودن ( کافی بودن ) آن مال

و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف

امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: ذلک رجل یحبس نفسه عن المعیشة فلابأس ان یأکل بالمعروف اذا کان یصلح لهم اموالهم فان کان المال قلیلا فلایاکل منه شیئاً . .. .

کافی، ج 5، ص 130، ح 5 ; نورالثقلین، ج 1، ص 445، ح 69.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 10 - 3

3 ـ جواز تصرف در اموال یتیمان ، در صورتی که ظلم به آنها نباشد .

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 5،11،23

5 ـ رشد یتیمان (به دست آوردن تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان) پایان جواز تصرف دیگران در اموال آنان

و لاتقربوا مال الیتیم إلا بالتی هی أحسن حتی یبلغ أشده

«أشد» به معنای تجربه و شناخت است. (لسان العرب). بر اساس این معنا و به مناسبت مورد، مقصود از «أشد» تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان است.

11 ـ مراعات کردن عدالت در مبادلات و انتخاب سودمندترین روش برای تصرف در اموال آنها بیش از توان متعارف واجب نیست.

إلا بالتی هی أحسن . .. و أوفوا الکیل ... لانکلف نفسا إلا وسعها

بیان این حقیقت که «خداوند انسان را بیش از توانش تکلیف نمی کند» پس از فرمانهای یاد شده، اشاره به این دارد که مکلفان برای رعایت آن فرمانها لازم نیست خود را به مشقت اندازند. چرا که انجام تکلیف تا حد قدرت متعارف فرض است و نه بیش از آن.

23 ـ عبدالله بن سنان عن أبی عبدالله(ع) قال: سأله أبی و أنا حاضر عن الیتیم متی یجوز أمره؟ قال: حتی یبلغ اشده قال: و ما أشده؟ قال: الاحتلام قال قلت: قد یکون الغلام ابن ثمان عشرة سنة او اقل او اکثر و لایحتلم؟ قال: إذا بلغ و کتب علیه الشیء جاز أمره إلا أن یکون سفیها او ضعیفا.

عبدالله بن سنان گوید: پدرم از امام صادق(ع) درباره یتیم سؤال کرد که در چه زمانی تصرفات او صحیح و معتبر است؟ فرمود: زمانی که به حد رشد برسد. بار دیگر پرسید: رشد او چه زمانی است؟ فرمود: زمان محتلم شدن است. پرسید: گاهی جوان به هجده سالگی یا کمتر یا بیشتر می رسد، ولی محتلم نمی شود؟ فرمود: هرگاه به سن بلوغ و حد تکلیف رسید، تصرفاتش صحیح و معتبر است مگر اینکه سفیه و یا ضعیف باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 12،20

12- عدم جواز تصرف در مال یتیم برای دیگران ، پس از رسیدن وی به حد بلوغ و رشد اقتصادی

و لاتقربوا . .. حتی یبلغ أشدّه

با توجه به اینکه پیام آیه، در راستای حقظ منافع یتیم است و بدیهی است که صرف بلوغ جسمی و سنی ـ بدون بلوغ فکری و اقتصادی وی ـ تضمین کننده منافع و مصالح او نخواهد بود و «حتی یبلغ أشدّه» غایت برای تصرف مجاز از سوی سرپرستان امور ایتام است; بنابراین معنا چنین می شود: شما جز جایی که در جهت مصالح یتیمان باشد، تصرف نکنید تا زمانی که آنان به بلوغ کافی برسند و وقتی آنها به بلوغ رسیدند، حق تصرف ندارید.

20- « عن عبدالله بن سنان عن أبی عبدالله ( ع ) قال : سأله أبی و أنا حاضر عن الیتیم حتی یجوز أمره ؟ قال : « حتی یبلغ أشدّه » قال : و ما « أشده » قال : الإحتلام ، . . . ;

عبدالله بن سنان گوید: من همراه پدرم بودم که او از حضرت امام صادق(ع) در باره یتیم سؤال کرد که چه موقع امر او نافذ است؟ حضرت فرمود: «حتی یبلغ أشدّه» پدرم پرسید مقصود از «أشدّه» [در سخن خدا ]چیست؟ حضرت فرمود: محتلم شدن . ..».

18- ارزش معاشرت با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 6

6 - ارزشمندترین رابطه مردم با یتیمان ، بها دادن به شخصیت آنان و اکرام و احترام به ایشان است .

کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

آیه شریفه، عنایتی ویژه به احترام یتیمان دارد; به گونه ای که گویا اولین انتظار آنان از جامعه، درک شخصیت آنها و بها دادن به آن است.

19- ازدواج با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 3 - 1،2،3

1 ـ ممنوعیّت ازدواج با دختران یتیم ، در صورت ترس از بی عدالتی نسبت به آنان

و ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی فانکحوا ما طاب لکم من النّساء

جزای شرط «ان خفتم» حذف شده و «فانکحوا»، جانشین آن جزاست. یعنی: «ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی فلا تنکحوهن و انکحوا». و این نهی بنابر آنچه در شأن نزول آمده ناظر به ازدواج برخی از مردم با یتیمان، بدون پرداخت مهریه مناسب به آنان است.

2 ـ ممنوعیّت ازدواج با دختران یتیم ، در صورت ترس از خیانت در اموال آنان

و اتوا الیتامی اموالهم . .. و ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی فانکحوا

از جمله «ان خفتم . .. »، استفاده می شود که ازدواج با دختران یتیم در صورت ترس از بی عدالتی ممنوع است و به قرینه آیه قبل مراد از بی عدالتی (الّا تقسطوا) رعایت نشدن قسط در اموال آنان است.

3 ـ ازدواج با یتیمان ، لغزشگاهی برای خیانت در اموال آنان و انحراف از عدالت

و ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 11،12،13،14

11 ـ رغبت به ازدواج با دختران یتیم ، به قصد پایمال کردن حقوق آنان ، در عصر بعثت

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه بعد از «ترغبون»، حرف «فی» در تقدیر باشد که در این صورت «رغبت» به معنای تمایل است.

12 ـ مذمت ازدواج با دختران یتیم ، به قصد پایمال ساختن حقوق آنان

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

لحن آیه دلالت بر مذمت و محکومیت چنین عملی دارد.

13 ـ بیزاری از ازدواج با دختران یتیم ، از اخلاق و رسوم جاهلی

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه پس از «ترغبون» کلمه «عن» مقدر باشد که در این صورت، «رغبت» به معنای اعراض کردن خواهد بود.

14 ـ نکوهش خداوند از نادیده گرفتن حق ازدواج دختران یتیم

لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه «رغبت» به معنای اعراض باشد، جمله «و ترغبون . ..» در حقیقت بیان مصداقی است از جمله « لا تؤتونهن ما کتب لهن».

20- استفاده از مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 10،11،12،19،20،21

10 ـ برداشت از اموال یتیم در قبال خدمت به وی ، بر ولیّ ثروتمند حرام است .

و من کان غنیّاً فلیستعفف

برخی برآنند که مراد از تصرف و بهره گیری از اموال یتیم، بهره هایی است که ولیّ و سرپرست یتیمان به عنوان کارمزد از اموال یتیم می گیرد.

11 ـ استفاده نکردن ولیّ غنی از اموال یتیمان در قبال خدمت به آنان ، امری نیکو و پسندیده ( مستحب )

و من کان غنیّاً فلیستعفف

در برداشت فوق «فلیستعفف» (باید از تصرف در اموال یتیم بپرهیزد)، بر معنای استحبابی حمل شده است ; چون مقابل «فلیاکل» قرار گرفته که دلالت بر وجود ندارد.

12 ـ جواز بهره گیری متعارف ولیّ از مال یتیم ، در قبال خدمت به او ، در صورت فقر

و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف

19 ـ جواز بهره گیری متعارف ولیّ یتیم از مال وی ، مشروط به صرف وقت خود در جهت مصلحت آن و کم نبودن ( کافی بودن ) آن مال

و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف

امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: ذلک رجل یحبس نفسه عن المعیشة فلابأس ان یأکل بالمعروف اذا کان یصلح لهم اموالهم فان کان المال قلیلا فلایاکل منه شیئاً . .. .

کافی، ج 5، ص 130، ح 5 ; نورالثقلین، ج 1، ص 445، ح 69.

20 ـ جواز بهره گیری سرپرست یتیم از دارایی وی ، در صورت نیاز ضروری به آن

فلیاکل بالمعروف

امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: المعروف هو القوت و انما عنی الوصّی او القیّم فی اموالهم و ما یصلحهم.

کافی، ج 5، ص 130، ح 3 ; نورالثقلین، ج 1، ص 4546، ح 67.

21 ـ جواز برداشت سرپرست یتیم از دارایی وی به عنوان قرض ، در صورت نیاز ضروری به آن

فلیاکل بالمعروف

امام باقر (ع) در مورد آیه فوق فرمود: معناه من کان فقیراً فلیأخذ من مال الیتیم قدر الحاجة و الکفایة علی جهة القرض ثم یردّ علیه ما أخذ اذا وجد.

مجمع البیان، ج 3، ص 17 ; تفسیر برهان، ج 1، ص 345، ح 20.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 10 - 3

3 ـ جواز تصرف در اموال یتیمان ، در صورتی که ظلم به آنها نباشد .

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً

21- اصلاح امور یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 220 - 5،6،7،9

5 ـ توصیه خداوند به اصلاح امور ایتام

و یسئلونک عن الیتامی قل اصلاح لهم خیر

6 ـ اصلاح امور ایتام ، خیر است .

اصلاح لهم خیر

7 ـ جواز هرگونه معاشرت با ایتام بر اساس برادری و اصلاح امور آنان

الیتامی قل اصلاح لهم خیر و ان تخالطوهم فاخوانکم

9 ـ معاشرت و اصلاح امور ایتام ، بهتر از پرهیز از معاشرت با آنان است .

و یسئلونک عن الیتامی قل اصلاح لهم خیر و ان تخالطوهم فاخوانکم

بنابراینکه «خیر»، افعل التفضیل باشد. گویا مسلمانان به خاطر آیات شدیداللّحنی که درباره چگونگی رفتار با ایتام و اموال آنان نازل شده بود از معاشرت با آنان پرهیز داشتند که آیه مزبور، پرهیز را رد کرده و معاشرت برادرانه و دخالت اصلاح طلبانه در امور آنان را تجویز کرده است.

22- اطعام به خویشاوندان یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 15 - 2

2 - رساندن غذا به خویشاوندان یتیم خود ، بر تغذیه دیگر نیازمندان مقدم است .

یتیمًا ذا مقربة

«مقربة» مصدر و با «قرابة» (خویشاوندی) به یک معنا است. (صحاح اللغة)

23- اطعام به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 8 - 1،2،7

1 - اطعام ایثارگرانه به نیازمندان ، یتیمان و اسیران ، از ویژگی های ابرار

إنّ الأبرار . .. و یطعمون الطعام علی حبّه مسکینًا و یتیمًا و أسیرًا

«علی حبّه» حال برای فاعل «یطعمون» است و ضمیر آن به «طعام» بازمی گردد. مقصود از دوست داشتن غذا (علی حبّه)، نیاز داشتن به آن است; چون انسان در وقت نیاز به چیزی، دوست دارد که به آن دست یابد تا با آن رفع نیاز کند. از این رو اطعام ابرار، نوعی ایثار از سوی آنان است.

2 - رفع نیاز های غذایی مستمندان ، یتیمان و اسیران در حد ایثار ، سیره و برنامه ابرار در زندگی است .

و یطعمون الطعام . .. أسیرًا

آمدن فعل «یطعمون» به صیغه مضارع، بر استمرار دلالت دارد; یعنی، کار اطعام، عملی است مستمر و از برنامه های زندگی ابرار محسوب می شود.

7 - « عن أبی عبداللّه ( ع ) قال : کان عند فاطمة ( علیهاالسلام ) شعیرٌ فجعلوه عصیدةً فلمّا انضجوها و وضعوها بین أیدیهم جاء مسکین . . . فقام علی ( ع ) فأعطاه ثلثَ ها فما لَبِثَ أن جاء یتیم . . . فأعطاه ثلثها الثانی . . . فلمّا لبث أن جاء أسیر . . . فأعطاه الثلث الباقی و ما ذاقوها فأنزل اللّه فیهم هـذه الآیة إلی قوله « و کان سعیکم مشکوراً » ;

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: نزد فاطمه(س) مقداری جو بود که آن را حلوا کردند. پس از این که آن را پختند و برای خوردن آوردند، مسکینی آمد ... حضرت علی(ع) برخاست و ثلث آن را به او داد. زمانی نگذشت که یتیمی آمد ... حضرت ثلث دیگرش را به او داد ... زمانی نگذشت که اسیری آمد ... و ثلث باقی مانده را به او عطا فرمود و خود هیچ از آن حلوا نچشیدند. پس خداوند درباره آنان آیه «و یطعمون الطعام...» تا آیه «کان سعیکم مشکوراً» را نازل کرد».

24- اطعام یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 9 - 1

1 - اطعام و انفاق ابرار به مستمندان ، یتیمان و اسیران ، کاملاً خالصانه و تنها برای جلب رضای خداوند است .

و یطعمون . .. و أسیرًا . إنّما نطعمکم لوجه اللّه

25- امتحان با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 18 - 10

10 - ثروتمندان ، در انجام دادن وظیفه رسیدگی به یتیمان و مسکینان ، همواره مورد آزمایش الهی اند .

ابتلیه ربّه فأکرمه و نعّمه . .. الیتیم ... طعام المسکین

26- امتحان یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 1

1 ـ لزوم آزمایش یتیمان تا هنگام بلوغ و توان ازدواج ، برای تشخیص رشد اقتصادی آنان

و ابتلوا الیتامی حتّی اذا بلغوا النّکاح . .. رشداً

27- امداد به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 82 - 14

14- امدادرسانی به ایتام و بازماندگانِ انسان های صالح و حفاظت از اموال ایشان ، کاری است مورد پسند خدا .

فأراد ربّک . .. رحمة من ربّک

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 3

3 - یتیمان ، در معرض مجبور شدن به اجرای دستور های دیگران و نیازمند امداد و حمایت در برابر تجاوزگران

فأمّا الیتیم فلاتقهر

28- انفاق به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 215 - 7

7 ـ والدین ، خویشاوندان ، یتیمان ، فقرا و در راه ماندگان ، به ترتیب از موارد مصرف انفاق هستند .

فللوالدین و الاقربین و الیتامی و المساکین و ابن السبیل

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 8 - 1

1 - اطعام ایثارگرانه به نیازمندان ، یتیمان و اسیران ، از ویژگی های ابرار

إنّ الأبرار . .. و یطعمون الطعام علی حبّه مسکینًا و یتیمًا و أسیرًا

«علی حبّه» حال برای فاعل «یطعمون» است و ضمیر آن به «طعام» بازمی گردد. مقصود از دوست داشتن غذا (علی حبّه)، نیاز داشتن به آن است; چون انسان در وقت نیاز به چیزی، دوست دارد که به آن دست یابد تا با آن رفع نیاز کند. از این رو اطعام ابرار، نوعی ایثار از سوی آنان است.

29- اولیای یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 2 - 7

7 ـ متصدیان اموال یتیمان ، در معرض لغزش های فراوان

و اتوا الیتامی . .. و لا تاکلوا ... انّه کان حوباً کبیراً

لحن تأکیدآمیز آیه در برخورد با اموال یتیمان و رعایت احکام آن، حکایت از این معنا دارد که متصدیان اموال یتیم در معرض خطر انحراف مالی هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 9،10،12،18

9 ـ حرمت اسراف و سوء استفاده اولیا از اموال یتیمان

اموالهم و لا تاکلوها اسرافاً و بداراً ان یکبروا

10 ـ برداشت از اموال یتیم در قبال خدمت به وی ، بر ولیّ ثروتمند حرام است .

و من کان غنیّاً فلیستعفف

برخی برآنند که مراد از تصرف و بهره گیری از اموال یتیم، بهره هایی است که ولیّ و سرپرست یتیمان به عنوان کارمزد از اموال یتیم می گیرد.

12 ـ جواز بهره گیری متعارف ولیّ از مال یتیم ، در قبال خدمت به او ، در صورت فقر

و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف

18 ـ هشدار خداوند به اولیای یتیمان ، نسبت به عدم رعایت حقوق آنان

فان انستم منهم رشداً . .. و کفی باللّه حسیبا

30- اهمیت آرامش یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 6 - 8

8 - یتیمان ، باید از مأوای مناسب برخوردار و از سرگردانی رهانیده شوند .

ألم یجدک یتیمًا فـاوی

آیه شریفه، گرچه در مقام امتنان بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و مأوا بخشیدن به آن حضرت را در دوران یتیمی، امدادی الهی به او خوانده است; ولی نعمت شمردن این عمل، تمجید از آن و نشانگر مطلوب بودن چنین رفتاری است.

31- اهمیت احترام یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 5،6

5 - لزوم ارج نهادن و احترام به یتیمان

کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

6 - ارزشمندترین رابطه مردم با یتیمان ، بها دادن به شخصیت آنان و اکرام و احترام به ایشان است .

کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

آیه شریفه، عنایتی ویژه به احترام یتیمان دارد; به گونه ای که گویا اولین انتظار آنان از جامعه، درک شخصیت آنها و بها دادن به آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 19 - 3

3 - لزوم بها دادن به شخصیت یتیمان و ترک تجاوز به حق ارث آنان

لاتکرمون الیتیم . .. و تأکلون التراث أکلاً لمّا

آیه بعد، از حب مال سخن گفته و در این آیه خوردن میراث مطرح شده است. ارتباط این آیات با دو آیه قبل، بیانگر این است که هر کس برای یتیمان ارزشی قائل نباشد، میراث آنان را تصاحب می کند و هر کس به فکر تغذیه مساکین نباشد، گرفتار مال دوستی است.

32- اهمیت اکرام یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 23 - 8

8 - مال دوستان و حرام خواران ، در آخرت به ارزش حقیقی ثروت و لزوم مصرف آن در اطعام گرسنگان و فواید بزرگداشت یتیمان ، پی خواهند برد .

لاتکرمون . .. و لاتحـضّون ... تأکلون ... تحبّون ... کلاّ ... یومئذ یتذکّر الإنسـ

33- اهمیت تأمین خویشاوندان یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 16 - 4

4 - فضیلتِ تغذیه خویشاوندان یتیم خود ، برتر از رساندن غذا به دیگر اقشار محروم جامعه است .

یتیمًا ذا مقربة . أو مسکینًا ذا متربة

34- اهمیت تأمین یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 14 - 6

6 - « عن الرضا ( ع ) : . . . علم اللّه عزّوجلّ أنّ کلّ أحد لایقدر علی فکّ رقبة فجعل إطعام الیتیم و المسکین مثل ذلک ;

از امام رضا(ع) روایت شده که فرمود: . .. خدای عزّوجلّ می دانست که تمامی افراد، توانایی آزاد کردن بنده را ندارند. پس غذا دادن به یتیم و مسکین را همسان آزاد کردن بنده قرار داد».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 15 - 1،3

1 - یتیمانِ نیازمند ، سزاوارترین قشر جامعه به دریافت کمک های غذایی در سال های قحطی اند .

أو إطعـم . .. یتیمًا

3 - رساندن غذا به یتیمان در سال های قحطی ، تکلیفی سنگین و نیازمند همتی والا است .

ما العقبة . .. أو إطعـم فی یوم ذی مسغبة . یتیمًا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 3

3 - ایمان آوردن و تشویق یکدیگر به صبر و ترحّم ، برتر از اقدام به آزادسازی بردگان و تغذیه یتیمان و مساکین است .

ثمّ کان من الذین

حرف «ثمّ» برای تراخی رتبی است و دلالت دارد که آنچه بعد از آن آمده، در مرتبه ای والاتر از کارهای قبل است.

35- اهمیت حقوق یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 3 - 1

1 ـ ممنوعیّت ازدواج با دختران یتیم ، در صورت ترس از بی عدالتی نسبت به آنان

و ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی فانکحوا ما طاب لکم من النّساء

جزای شرط «ان خفتم» حذف شده و «فانکحوا»، جانشین آن جزاست. یعنی: «ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی فلا تنکحوهن و انکحوا». و این نهی بنابر آنچه در شأن نزول آمده ناظر به ازدواج برخی از مردم با یتیمان، بدون پرداخت مهریه مناسب به آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 20

20 ـ حفظ حقوق یتیمان و استیفای کامل آن ، وظیفه ای همگانی

و إن تقوموا للیتمی بالقسط

36- اهمیت حمایت از یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 8 - 4

4 - حمایت ویژه اسلام از مستمندان ، یتیمان و اسیران

و یطعمون الطعام علی حبّه مسکینًا و یتیمًا و أسیرًا

از اختصاص به ذکر یافتن سه گروه یاد شده در بیان ویژگی ها و ایثارگری های ابرار، مطلب یاد شده به دست می آید.

37- اهمیت رعایت مصالح یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 4

4- اهتمام اسلام به حمایت از مال و منافع یتیمان و عناصر ضعیف و بی پشتیبان جامعه

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

38- اهمیت شخصیت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 4،6

4 - خداوند ، کسانی را که به شخصیت یتیمان بها ندهند ، گرامی نخواهد شمرد .

یقول ربّی أکرمن . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

6 - ارزشمندترین رابطه مردم با یتیمان ، بها دادن به شخصیت آنان و اکرام و احترام به ایشان است .

کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

آیه شریفه، عنایتی ویژه به احترام یتیمان دارد; به گونه ای که گویا اولین انتظار آنان از جامعه، درک شخصیت آنها و بها دادن به آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 19 - 3

3 - لزوم بها دادن به شخصیت یتیمان و ترک تجاوز به حق ارث آنان

لاتکرمون الیتیم . .. و تأکلون التراث أکلاً لمّا

آیه بعد، از حب مال سخن گفته و در این آیه خوردن میراث مطرح شده است. ارتباط این آیات با دو آیه قبل، بیانگر این است که هر کس برای یتیمان ارزشی قائل نباشد، میراث آنان را تصاحب می کند و هر کس به فکر تغذیه مساکین نباشد، گرفتار مال دوستی است.

39- اهمیت محافظت از مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 4

4- اهتمام اسلام به حمایت از مال و منافع یتیمان و عناصر ضعیف و بی پشتیبان جامعه

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

40- برخورد با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 8 - 2،3

2 ـ لزوم برخورد نیک با خویشاوندان ، یتیمان و مساکین به هنگام بهره مند ساختن آنان از میراث

و اذا حضر القسمة . .. فارزقوهم منه و قولوا لهم قولاً معروفاً

3 ـ لزوم توجّه به نیازمندی های خویشاوندان ، یتیمان و مساکین و برخورد نیک با آنان

اولوا القربی و الیتامی و المساکین، فارزقوهم منه و قولوا لهم قولا معروفاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 9 - 11

11 ـ لزوم برخورد نیک و گفتار صواب و متین با یتیمان

و لیقولوا قولا سدیداً

41- برکت اخروی اطعام به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 18 - 1

1 - آزادکنندگان برده و غذادهندگان به یتیمان و مستمندان ، در صورت ایمان آوردن و توصیه به صبر و رحمت ، در آخرت قرین نیک بختی و سرشار از خیر و برکت خواهند بود .

أُولـئک أصحـب المیمنة

«یُمْن» و «میمنة» به معنای برکت است (قاموس). مصاحبت با برکت، کنایه از سرشاری و تداوم آن است.

42- بلوغ یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 11،20

11- یتیم ، از تصرف در مال خویش تا هنگام رسیدن به مراحل رشد و بلوغ کافی ، ممنوع است .

حتی یبلغ أشدّه

«حتی یبلغ أشدّه» غایت کفالت یتیم است; یعنی، شما ای متکفلان ایتام! از اموال آنها مراقبت کنید و در آنها دخل و تصرف بی جا نکنید تا زمانی که آنان به رشد کافی برسند و این حکایت از آن دارد که یتیم، قبل از رسیدن به رشد لازم، حق تصرف در اموال خود را ندارد.

20- « عن عبدالله بن سنان عن أبی عبدالله ( ع ) قال : سأله أبی و أنا حاضر عن الیتیم حتی یجوز أمره ؟ قال : « حتی یبلغ أشدّه » قال : و ما « أشده » قال : الإحتلام ، . . . ;

عبدالله بن سنان گوید: من همراه پدرم بودم که او از حضرت امام صادق(ع) در باره یتیم سؤال کرد که چه موقع امر او نافذ است؟ حضرت فرمود: «حتی یبلغ أشدّه» پدرم پرسید مقصود از «أشدّه» [در سخن خدا ]چیست؟ حضرت فرمود: محتلم شدن . ..».

بنی اسرائیل و یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 83 - 22

22 - بنی اسرائیل ، جز اندکی از آنان به پرستش غیر خدا گرویدند و حقوق والدین ، خویشان ، یتیمان و مساکین را ضایع ساختند .

لاتعبدون إلا اللّه و بالولدین احساناً . .. ثم تولیتم إلا قلیلا منکم

43- بی اعتنایی به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 10

10 - بی اعتنایی به یتیمان ، نشانه رد شدن در امتحان الهی است .

إذا ما ابتلیه ربّه فأکرمه و نعّمه . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

44- تأمین نیازهای یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 6 - 8

8 - یتیمان ، باید از مأوای مناسب برخوردار و از سرگردانی رهانیده شوند .

ألم یجدک یتیمًا فـاوی

آیه شریفه، گرچه در مقام امتنان بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و مأوا بخشیدن به آن حضرت را در دوران یتیمی، امدادی الهی به او خوانده است; ولی نعمت شمردن این عمل، تمجید از آن و نشانگر مطلوب بودن چنین رفتاری است.

45- تأمین یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 177 - 10،20

10 - ضرورت دستگیری از یتیمان ، درماندگان ، در راه ماندگان و فقیرانی که تقاضای کمک دارند .

و ءاتی المال علی حبه . .. الیتمی و المسکین و ابن السبیل و السائلین

20 - پرداخت مال برای رفع نیازمندی خویشان ، یتیمان ، مساکین ، در راه ماندگان و فقیران مشخصه نیکوکاران است .

و لکن البر من . .. و ءاتی المال علی حبه ذوی القربی و السائلین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 8 - 3

3 ـ لزوم توجّه به نیازمندی های خویشاوندان ، یتیمان و مساکین و برخورد نیک با آنان

اولوا القربی و الیتامی و المساکین، فارزقوهم منه و قولوا لهم قولا معروفاً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

6 - انفال - 8 - 41 - 6،7

6 ـ یتیمان ، مساکین و در راه ماندگان ، باید از خمس غنایم و دیگر درآمد ها بهره مند شوند .

و الیتمی و المسکین و ابن السبیل

7 ـ یتیمان ، مساکین و در راه ماندگان در صورتی می توانند از خمس استفاده کنند که از وابستگان پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشند . *

و الیتمی و المسکین و ابن السبیل

برداشت فوق مبتنی بر این است که «ال» در «الیتامی» و . .. جانشین مضاف إلیه باشد ; یعنی یتامی الرسول و ... .

46- تبدیل مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 2 - 4،8

4 ـ حرمت تبدیل و تعویض اموال مرغوب یتیم ، به اموال غیرمرغوب

و اتوا الیتامی اموالهم و لا تتبدّلوا الخبیث بالطّیّب

8 ـ تبدیل اموال مرغوب یتیمان به نامرغوب ، ضمیمه ساختن دارایی آنان به ثروت خویش ، گناهی بزرگ

و لا تتبدّلوا الخبیث بالطیّب و لا تاکلوا . .. انّه کان حوباً کبیراً

متعدی شدن فعل «لا تاکلوا» به «الی»، گویای این است که در آن فعل، معنای ضمیمه ساختن تضمین شده است.

47- تجاوز به حقوق یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 9 - 5،13

5 ـ هشدار خداوند نسبت به عدم رعایت حقوق یتیمان

ولیخش الّذین لو ترکوا من خلفهم ذریّة ضعافاً . .. فلیتّقوا اللّه

13 ـ حکمت حرمت اجحاف در مال یتیم ، ادامه حیات و استقلال وی و مصون ماندن نسل انسان از آثار سوء آن اجحاف

ولیخش الّذین

امام رضا (ع) فرمود: . .. ففی تحریم مال الیتیم استبقاء الیتیم و استقلاله بنفسه و السلامة للعقب ان یصیبه ما اصابهم ... .

عیون اخبار الرّضا (ع)، ج 2، ص 92، ح 1، ب 33 ; نورالثقلین، ج 1، ص 447، ح 72.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 10،11،12

10 ـ تجاوز به حقوق زنان یتیم ، در عصر بعثت

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن

11 ـ رغبت به ازدواج با دختران یتیم ، به قصد پایمال کردن حقوق آنان ، در عصر بعثت

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه بعد از «ترغبون»، حرف «فی» در تقدیر باشد که در این صورت «رغبت» به معنای تمایل است.

12 ـ مذمت ازدواج با دختران یتیم ، به قصد پایمال ساختن حقوق آنان

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

لحن آیه دلالت بر مذمت و محکومیت چنین عملی دارد.

48- تجاوز به مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 10 - 7

7 ـ آتشی سوزان و برافروخته ، فرجام پایمال کنندگان اموال یتیمان

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً . .. و سیصلون سعیراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 1

1 ـ هرگونه تصرف عدوانی در داراییهای یتیمان و تجاوز به آن حرام است.

و لاتقربوا مال الیتیم

بیان حرمت تصرف در اموال یتیمان با به کارگیری فعل «لاتقربوا» (نزدیک نشوید)، اشاره به جهاتی دارد; از جمله تصریح و تأکید بر این که هر نوع و مصداقی از تصرف در مال یتیم، ممنوع است.

49- تحقیر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 3

3 - محروم ساختن یتیمان از اکرام و احترام و بها ندادن به شخصیت آنان ، فرهنگی حاکم بر مردم عصر بعثت

لاتکرمون الیتیم

50- تصرف مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 1،3،4،5

1 ـ هرگونه تصرف عدوانی در داراییهای یتیمان و تجاوز به آن حرام است.

و لاتقربوا مال الیتیم

بیان حرمت تصرف در اموال یتیمان با به کارگیری فعل «لاتقربوا» (نزدیک نشوید)، اشاره به جهاتی دارد; از جمله تصریح و تأکید بر این که هر نوع و مصداقی از تصرف در مال یتیم، ممنوع است.

3 ـ تصرف در داراییهای یتیمان برای مصالح آنان، مجاز و مشروع است.

و لاتقربوا . .. إلا بالتی هی أحسن

«التی» صفت برای کلمه ای مانند «الخصلة» (طریقه و روش) است. بنابراین «لاتقربوا ... إلا ...» یعنی تصرف نکنید مگر به بهترین روش تصرف. بدیهی است که مراد تصرفی است که برای یتیم نیکو باشد.

4 ـ به هنگام تصرف در اموال یتیمان باید سودمندترین روش به حال آنان انتخاب شود.

و لاتقربوا مال الیتیم إلا بالتی هی أحسن

برداشت فوق با توجه به کلمه «أحسن» (بهتر و نیکوتر) استفاده شده است.

5 ـ رشد یتیمان (به دست آوردن تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان) پایان جواز تصرف دیگران در اموال آنان

و لاتقربوا مال الیتیم إلا بالتی هی أحسن حتی یبلغ أشده

«أشد» به معنای تجربه و شناخت است. (لسان العرب). بر اساس این معنا و به مناسبت مورد، مقصود از «أشد» تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان است.

51- تصرفات یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 2،3،7

2 ـ رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقق رشد اقتصادی ، دو شرط برای تحویل اموال یتیمان به آنان

حتّی اذا بلغوا النّکاح فان انستم منهم رشداً فادفعوا الیهم اموالهم

3 ـ رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقق رشد اقتصادی ، دو شرط برای جواز تصرف یتیمان در اموال خود

و ابتلوا التیامی . .. فادفعوا الیهم اموالهم

7 ـ صحت تصرف کودکان یتیم در اموال ، با اذن و نظارت ولیّ

و ابتلوا الیتامی حتّی اذا بلغوا النّکاح

چون بدون تصرف یتیم در اموال و بدون نظارت ولیّ بر آن تصرفات، آزمایش تحقق نمی یابد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 23

23 ـ عبدالله بن سنان عن أبی عبدالله(ع) قال: سأله أبی و أنا حاضر عن الیتیم متی یجوز أمره؟ قال: حتی یبلغ اشده قال: و ما أشده؟ قال: الاحتلام قال قلت: قد یکون الغلام ابن ثمان عشرة سنة او اقل او اکثر و لایحتلم؟ قال: إذا بلغ و کتب علیه الشیء جاز أمره إلا أن یکون سفیها او ضعیفا.

عبدالله بن سنان گوید: پدرم از امام صادق(ع) درباره یتیم سؤال کرد که در چه زمانی تصرفات او صحیح و معتبر است؟ فرمود: زمانی که به حد رشد برسد. بار دیگر پرسید: رشد او چه زمانی است؟ فرمود: زمان محتلم شدن است. پرسید: گاهی جوان به هجده سالگی یا کمتر یا بیشتر می رسد، ولی محتلم نمی شود؟ فرمود: هرگاه به سن بلوغ و حد تکلیف رسید، تصرفاتش صحیح و معتبر است مگر اینکه سفیه و یا ضعیف باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 11

11- یتیم ، از تصرف در مال خویش تا هنگام رسیدن به مراحل رشد و بلوغ کافی ، ممنوع است .

حتی یبلغ أشدّه

«حتی یبلغ أشدّه» غایت کفالت یتیم است; یعنی، شما ای متکفلان ایتام! از اموال آنها مراقبت کنید و در آنها دخل و تصرف بی جا نکنید تا زمانی که آنان به رشد کافی برسند و این حکایت از آن دارد که یتیم، قبل از رسیدن به رشد لازم، حق تصرف در اموال خود را ندارد.

52- تضییع حقوق یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 83 - 22

22 - بنی اسرائیل ، جز اندکی از آنان به پرستش غیر خدا گرویدند و حقوق والدین ، خویشان ، یتیمان و مساکین را ضایع

ساختند .

لاتعبدون إلا اللّه و بالولدین احساناً . .. ثم تولیتم إلا قلیلا منکم

53- تکفّل یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 220 - 13،14

13 ـ تهدید خداوند ، نسبت به فسادگران در امور ایتام

قل اصلاح لهم خیر . .. و اللّه یعلم المفسد من المصلح

14 ـ تشویق اصلاحگران امور ایتام و تضمین اجر آنان ، از جانب خداوند

قل اصلاح لهم خیر . .. و اللّه یعلم المفسد من المصلح

54- حرمت تصرف در مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 1

1- تصرف بی جا و حیف و میل اموال یتیمان ، ممنوع و حرام است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

55- حسن معاشرت با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 27 - 5

5 - آگاهی از فلسفه فقر و غنا و برخورد صحیح با یتیمان ، مسکینان و اموال مردم و دل نبستن به ثروت ، فرونشاننده اضطراب درونی و مایه اطمینان نفس انسان

فأمّا الإنسـن إذا ما ابتلیه . .. یـأیّتها النّفس المطمئنّة

توصیف «نفس» به «مطمئن» ـ در قیامت ـ ممکن است به اعتبار اطمینانی باشد که در دنیا، برای او حاصل شده بود.

56- حفظ مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 10 - 4

4 ـ عنایت ویژه خداوند نسبت به ضرورت حفظ اموال یتیمان

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً انّما یاکلون فی بطونهم ناراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 12،20،21،22

12 ـ تجاوز نکردن به اموال یتیمان و رعایت عدالت در مبادلات از تکالیفی است که انسانها بر انجام آن توانا هستند. *

و لاتقربوا مال الیتیم . .. و أوفوا الکیل و المیزان بالقسط لانکلف نفسا إلا وسعها

برخی بر آنند که هدف از جمله «لاتکلف . ..» تذکر این معناست که فرمانهای یاد شده در حد توان انسانهاست تا مبادا به گمان اینکه این اوامر مشقتبار و طاقت شکن است، از پذیرش آنها سرباز زنند.

20 ـ ضایع نساختن اموال یتیمان، عدالت در داد و ستد، پرهیز از سخنان نابحق و پایبند بودن به پیمانهای الهی، از توصیه های خداوند به انسانها

و لاتقربوا مال الیتیم . .. ذلکم وصیکم به

21 ـ توصیه های چهارگانه (ضایع نساختن دارایی یتیمان و . ..) تعلیماتی است که باید انسانها فراگیرند و به خاطر بسپارند و رفتار خویش را بر اساس آن پایه ریزی کنند.

ذلکم وصیکم به لعلکم تذکرون

«تذکر» (مصدر تتذکرون) به معنای فراگرفتن و به خاطر سپردن است و مفعول آن همان حقایقی است که در آیه مطرح شده.

22 ـ تکالیف چهارگانه (ضایع نساختن دارایی یتیمان و . ..) دارای ارتباطی تنگاتنگ و به منزله تکلیفی واحد

ذلکم وصیکم به

به کارگیری ضمیر و اسم اشاره مفرد برای تکالیف یاد شده می تواند حاکی از برداشت فوق باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 153 - 1

1 ـ پرهیز از شرک، فرزندکشی، کردارهای شنیع، کشتن بیگناهان، تجاوز به دارایی یتیمان، راهی است راست برای حرکت به سوی خدا.

ألا تشرکوا به شیئاً . .. و أن هذا صرطی مستقیماً

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از ضمیر متکلم در «صراطی» خداوند باشد. صراط خداوند یعنی راهی که به سوی اوست.

57- حقوق دختران یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 12،14،15

12 ـ مذمت ازدواج با دختران یتیم ، به قصد پایمال ساختن حقوق آنان

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

لحن آیه دلالت بر مذمت و محکومیت چنین عملی دارد.

14 ـ نکوهش خداوند از نادیده گرفتن حق ازدواج دختران یتیم

لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه «رغبت» به معنای اعراض باشد، جمله «و ترغبون . ..» در حقیقت بیان مصداقی است از جمله « لا تؤتونهن ما کتب لهن».

15 ـ لزوم حمایت از دختران یتیم و حقوق آنان

فی یتمی النساء . .. و إن تقوموا للیتمی بالقسط

با توجه به اینکه «و ان تقوموا . ..»، عطف به «فیهن» است; یعنی «للّه یفتیکم ان تقوموا ...» بنابراین قیام برای قسط درباره یتیمان، فتوا و حکم الهی است و از جمله آنان، زنان یتیم هستند.

58- حقوق یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 2 - 2

2 ـ رعایت حقوق ایتام ، از مصادیق تقواست .

و اتّقوا اللّه . .. و اتوا الیتامی اموالهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 18

18 ـ هشدار خداوند به اولیای یتیمان ، نسبت به عدم رعایت حقوق آنان

فان انستم منهم رشداً . .. و کفی باللّه حسیبا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 9 - 1،3،7،8،12

1 ـ کسانی که خواهان رعایت حقوق کودکان یتیم خویش از طرف جامعه هستند ، باید حقوق کودکانِ یتیم دیگران را رعایت کنند .

ولیخش الّذین لو ترکوا من خلفهم ذریّة ضعافاً خافوا علیهم فلیتّقوا اللّه

جمله «فلیتّقوا اللّه»، به قرینه جمله قبل (لو ترکوا من خلفهم ذریّة ضعافاً) چنین معنا می شود: فلیتّقوا اللّه فی امر الذریّة الضعاف; یعنی کسانی که نگران رعایت حقوق فرزندان خویش پس از مرگ خود هستند، باید تقوای الهی را در مورد فرزندان ضعیف (یتیمان) دیگر مردمان رعایت کنند.

3 ـ عواطف انسانی ، از زمینه های ایجاد انگیزه برای رعایت حقوق یتیمان جامعه

ولیخش الّذین لو ترکوا من خلفهم ذریّة ضعافاً خافوا علیهم

7 ـ بی تقوایی آدمی نسبت به حقوق ایتام دیگران ، زمینه ساز پایمال شدن حقوق یتیمان وی از سوی جامعه

ولیخش الّذین لو ترکوا من خلفهم ذریّة ضعافاً خافوا علیهم فلیتّقوا اللّه

برداشت فوق را فرمایش امام صادق (ع) تأیید می کند که فرمود: یعنی لیخش ان اخلفه فی ذریّته کما صنع بهؤلاء الیتامی.

کافی، ج 5، ص 128، ح 1 ; تفسیر عیاشی، ج 1، ص 238، ح 38.

8 ـ هشدار خداوند نسبت به کسانی که یتیمان را از ارثشان محروم می کنند .

للرّجال نصیب . .. و للنّساء نصیب ... ولیخش الّذین لو ترکوا من خلفهم ذریّة ضعافاً

به مقتضای ارتباط این آیه با آیه قبل، مصداق مورد نظر از ترس و وحشت درباره یتیمان، محروم کردن آنان از ارث است.

12 ـ عنایت ویژه خداوند نسبت به ضرورتِ رعایت حقوق یتیمان

ولیخش الّذین . .. ذریّة ضعافاً ... ولیقولوا قولا سدیداً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 15،21،23،24

15 ـ لزوم حمایت از دختران یتیم و حقوق آنان

فی یتمی النساء . .. و إن تقوموا للیتمی بالقسط

با توجه به اینکه «و ان تقوموا . ..»، عطف به «فیهن» است; یعنی «للّه یفتیکم ان تقوموا ...» بنابراین قیام برای قسط درباره یتیمان، فتوا و حکم الهی است و از جمله آنان، زنان یتیم هستند.

21 ـ خداوند ، خواستار احیای حقوق زنان ، یتیمان و مستضعفان

قل اللّه یفتیکم فیهنّ . .. و إن تقوموا للیتمی بالقسط

23 ـ رعایت حقوق زنان ، یتیمان ، مستضعفان و اقامه قسط ، از مصادیق بارز خیرات و نیکیها

و ما تفعلوا من خیر فإنّ اللّه کان به علیماً

«من خیر» می تواند اشاره به تکالیفی باشد که در آیه آمده است.

24 ـ اعتقاد انسان به علم الهی ، زمینه ساز رعایت حقوق زنان ، یتیمان و مستضعفان

و المستضعفین من الولدن . .. و ما تفعلوا من خیر فإنّ اللّه کان به علیماً

59- حمایت از یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 82 - 13

13- حمایت خداوند از فرزندانِ یتیم پدری صالح و حفظ مال آنها ، جلوه ای از رحمت و ربوبیّت او بوده است .

فأراد ربّک . .. رحمة من ربّک

«رحمة» مفعولٌ له برای فعل «أراد» است ; یعنی، اراده پروردگار به باقی ماندن گنج یتیمان، به خاطر رحمت او بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 3

3 - یتیمان ، در معرض مجبور شدن به اجرای دستور های دیگران و نیازمند امداد و حمایت در برابر تجاوزگران

فأمّا الیتیم فلاتقهر

60- خدمت به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 10،12،19

10 ـ برداشت از اموال یتیم در قبال خدمت به وی ، بر ولیّ ثروتمند حرام است .

و من کان غنیّاً فلیستعفف

برخی برآنند که مراد از تصرف و بهره گیری از اموال یتیم، بهره هایی است که ولیّ و سرپرست یتیمان به عنوان کارمزد از اموال یتیم می گیرد.

12 ـ جواز بهره گیری متعارف ولیّ از مال یتیم ، در قبال خدمت به او ، در صورت فقر

و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف

19 ـ جواز بهره گیری متعارف ولیّ یتیم از مال وی ، مشروط به صرف وقت خود در جهت مصلحت آن و کم نبودن ( کافی بودن ) آن مال

و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف

امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: ذلک رجل یحبس نفسه عن المعیشة فلابأس ان یأکل بالمعروف اذا کان یصلح لهم اموالهم فان کان المال قلیلا فلایاکل منه شیئاً . .. .

کافی، ج 5، ص 130، ح 5 ; نورالثقلین، ج 1، ص 445، ح 69.

61- خطر تصرف در مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 2

2- مال یتیم وسوسه انگیز و زمینه ساز لغزش انسان با تصرف به ناحق در آن است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

به کار رفتن واژه «لاتقربوا» (نزدیک نشوید) به جای «لاتأکلوا و لاتصرفوا» (نخورید و تصرف نکنید) ممکن است به این دلیل باشد که: اموال یتیمان به دلیل حامی جدّی نداشتن، در معرض دخل و تصرفهای عدوانی و حیف و میلهای به ناحق است.

62- خیانت به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 2 - 10

10 ـ خیانت در اموال یتیمان ، گناهی بزرگ

انّه کان حوباً کبیراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 3 - 2،3

2 ـ ممنوعیّت ازدواج با دختران یتیم ، در صورت ترس از خیانت در اموال آنان

و اتوا الیتامی اموالهم . .. و ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی فانکحوا

از جمله «ان خفتم . .. »، استفاده می شود که ازدواج با دختران یتیم در صورت ترس از بی عدالتی ممنوع است و به قرینه آیه قبل مراد از بی عدالتی (الّا تقسطوا) رعایت نشدن قسط در اموال آنان است.

3 ـ ازدواج با یتیمان ، لغزشگاهی برای خیانت در اموال آنان و انحراف از عدالت

و ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی

63- دختران یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 6،10،11،13

6 ـ وعده خداوند به بیان و تلاوت آیاتی از قرآن ، درباره احکام زنان یتیم

قل اللّه یفتیکم فیهنّ و ما یتلی علیکم فی الکتب فی یتمی النساء

در برداشت فوق، «مایتلی»، بر ضمیر «فیهن» عطف شده است و اضافه «یتمی» به «النساء»، اضافه صفت به موصوف است، یعنی زنانی که یتیم هستند.

10 ـ تجاوز به حقوق زنان یتیم ، در عصر بعثت

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن

11 ـ رغبت به ازدواج با دختران یتیم ، به قصد پایمال کردن حقوق آنان ، در عصر بعثت

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه بعد از «ترغبون»، حرف «فی» در تقدیر باشد که در این صورت «رغبت» به معنای تمایل است.

13 ـ بیزاری از ازدواج با دختران یتیم ، از اخلاق و رسوم جاهلی

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه پس از «ترغبون» کلمه «عن» مقدر باشد که در این صورت، «رغبت» به معنای اعراض کردن خواهد بود.

64- رشد اقتصادی یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 5

5 ـ رشد یتیمان (به دست آوردن تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان) پایان جواز تصرف دیگران در اموال آنان

و لاتقربوا مال الیتیم إلا بالتی هی أحسن حتی یبلغ أشده

«أشد» به معنای تجربه و شناخت است. (لسان العرب). بر اساس این معنا و به مناسبت مورد، مقصود از «أشد» تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 12

12- عدم جواز تصرف در مال یتیم برای دیگران ، پس از رسیدن وی به حد بلوغ و رشد اقتصادی

و لاتقربوا . .. حتی یبلغ أشدّه

با توجه به اینکه پیام آیه، در راستای حقظ منافع یتیم است و بدیهی است که صرف بلوغ جسمی و سنی ـ بدون بلوغ فکری و اقتصادی وی ـ تضمین کننده منافع و مصالح او نخواهد بود و «حتی یبلغ أشدّه» غایت برای تصرف مجاز از سوی سرپرستان امور ایتام است; بنابراین معنا چنین می شود: شما جز جایی که در جهت مصالح یتیمان باشد، تصرف نکنید تا زمانی که آنان به بلوغ کافی برسند و وقتی آنها به بلوغ رسیدند، حق تصرف ندارید.

65- رشد یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 1،2،3

1 ـ لزوم آزمایش یتیمان تا هنگام بلوغ و توان ازدواج ، برای تشخیص رشد اقتصادی آنان

و ابتلوا الیتامی حتّی اذا بلغوا النّکاح . .. رشداً

2 ـ رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقق رشد اقتصادی ، دو شرط برای تحویل اموال یتیمان به آنان

حتّی اذا بلغوا النّکاح فان انستم منهم رشداً فادفعوا الیهم اموالهم

3 ـ رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقق رشد اقتصادی ، دو شرط برای جواز تصرف یتیمان در اموال خود

و ابتلوا التیامی . .. فادفعوا الیهم اموالهم

66- رعایت مصالح یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 4،11

4 ـ به هنگام تصرف در اموال یتیمان باید سودمندترین روش به حال آنان انتخاب شود.

و لاتقربوا مال الیتیم إلا بالتی هی أحسن

برداشت فوق با توجه به کلمه «أحسن» (بهتر و نیکوتر) استفاده شده است.

11 ـ مراعات کردن عدالت در مبادلات و انتخاب سودمندترین روش برای تصرف در اموال آنها بیش از توان متعارف واجب نیست.

إلا بالتی هی أحسن . .. و أوفوا الکیل ... لانکلف نفسا إلا وسعها

بیان این حقیقت که «خداوند انسان را بیش از توانش تکلیف نمی کند» پس از فرمانهای یاد شده، اشاره به این دارد که مکلفان برای رعایت آن فرمانها لازم نیست خود را به مشقت اندازند. چرا که انجام تکلیف تا حد قدرت متعارف فرض است و نه بیش از آن.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 7،8

7- تصرف در اموال و دارایی های یتیمان با رعایت مصالح آنان ، مجاز و مشروع است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

8- جواز تصرف در مال یتیم ، مشروط به رعایت بالاترین سطح مصالح وی است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

67- زمینه اجتناب از احترام به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 20 - 7

7 - غفلت از امتحان های الهی ، مایه ترک یتیم نوازی و بی اعتنایی به مسکینان و تصاحب میراث دیگران و دلبستگی به ثروت است .

ابتلیه . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم . و لاتحـضّون ... و تأکلون التراث ... و تحبّ

68- زمینه تحقیر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 20 - 8

8 - دنیاطلبی و ثروت خواهی ، زمینه ساز بی ارزش انگاشتن یتیمان و دست اندازی به ارث آنان

بل لاتکرمون الیتیم . .. و تأکلون التراث ... و تحبّون المال حبًّا جمًّا

69- زمینه طرد یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 1

1 - پرخاش به یتیمان و راندن آنان از نزد خود ، از کسی سرمی زند که جزای آخرت را دروغ می پندارد .

فذلک الذی یدعّ الیتیم

«ذلک»، اشاره به کسی است که آیه قبل او را تکذیب کننده روز جزا معرفی کرد. «دَعٌّ» (مصدر «یَدُعُّ»)، به معنای دور ساختن با خشونت است (قاموس). تعبیر «ذلک الذی...» ـ که مبتدای معرفه در کنار خبر معرفه ای قرار گرفته که بر جنس دلالت دارد ـ بیانگر حصر است.

70- زمینه ظلم به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 3

3 - یتیمان ، در معرض مجبور شدن به اجرای دستور های دیگران و نیازمند امداد و حمایت در برابر تجاوزگران

فأمّا الیتیم فلاتقهر

71- زمینه غصب ارث یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 20 - 7،8

7 - غفلت از امتحان های الهی ، مایه ترک یتیم نوازی و بی اعتنایی به مسکینان و تصاحب میراث دیگران و دلبستگی به

ثروت است .

ابتلیه . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم . و لاتحـضّون ... و تأکلون التراث ... و تحبّ

8 - دنیاطلبی و ثروت خواهی ، زمینه ساز بی ارزش انگاشتن یتیمان و دست اندازی به ارث آنان

بل لاتکرمون الیتیم . .. و تأکلون التراث ... و تحبّون المال حبًّا جمًّا

72- زمینه یتیم نوازی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 5 - 6

6 - مراقبت از نماز ، زمینه ساز یتیم نوازی و رسیدگی به درماندگان

یدعّ الیتیم . و لایحضّ ... فویل للمصلّین . الذین هم عن صلاتهم ساهون

حرف «فاء» در «فویل»، نکوهش غافلان از نماز را بر نکوهش دو دسته قبل (آزار دهندگان یتیمان و بی تفاوتان در برابر فقر دیگران)، تفریع کرده است; یعنی، چون آن دو حالت نکوهیده است، پس وای به حال این نمازگزاران! کنایه از این که اگر آنان نمازگزار حقیقی بودند، چنین رفتاری نمی داشتند.

73- زندگی دختران یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 16

16 ـ اهتمام اسلام ، به ازدواج زنان و سامان بخشیدن به زندگی دختران یتیم

التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

«ما کتب لهن»، شامل حق ازدواج هم می شود. در عین حال، به نکاح نیز مستقلا اشاره شده که بیانگر اهمیت ویژه آن است.

74- سرزنش اذیت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 6 - 8

8 - ریاکاری شخص نمازگزار ، نکوهیده تر از یتیم آزاری و رسیدگی نکردن به مستمندان است .

الذی یدعّ الیتیم . و لایحضّ ... فویل للمصلّین ... الذین هم یراءون

آوردن حرف «فاء» در خصلت سومی که برای مکذبان جزا شمرده شده است، بیانگر آن است که آن خصلت، با تمام ویژگی هایش، نکوهیده تر از دو خصلت نخست است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 7 - 6

6 - مضایقه کردن نمازگزاران غافل و ریاکار ، از عاریه دادن لوازم زندگی خود به نیازمندان ، نکوهیده تر از یتیم آزاری و بی

توجّهی به فقیران است .

الذی یدعّ الیتیم . .. و لایحضّ ... فویل للمصلّین . الذین ... و یمنعون الماعون

با آن که تعبیر «فویل للمصلّین»، ادامه بیان اوصاف کسانی است که جزای الهی را تکذیب کردند; ولی حرف «فاء» و تغییر سیاق، نشانگر تفاوت درجه آن با دو وصف قبل است. بنابراین وصفی که در این آیه، از ویژگی های همان «مصلّین» شمرده شده است، نارواتر از اوصافی است که در آیه دوم و سوم آمده بود.

75- سرزنش بی اعتنایی به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 7

7 - بی اعتنایی رفاه مندان به یتیمان ، به دور از انتظار و نکوهیده تر از بی توجهی های دیگران است .

فأکرمه و نعّمه . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

76- سرزنش تحقیر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 4

4 - تحقیر یتیمان و تحمیل ذلّت بر آنان ، کاری نکوهیده و مورد نهی خداوند

فأمّا الیتیم فلاتقهر

«قَهْر»; یعنی، بر کسی فائق آمدن و او را به طریقی ذلّت آفرین، گرفتار ساختن. (تاج العروس)

77- سرزنش تحمیل ذلت بر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 4

4 - تحقیر یتیمان و تحمیل ذلّت بر آنان ، کاری نکوهیده و مورد نهی خداوند

فأمّا الیتیم فلاتقهر

«قَهْر»; یعنی، بر کسی فائق آمدن و او را به طریقی ذلّت آفرین، گرفتار ساختن. (تاج العروس)

78- شخصیت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 220 - 11

11 ـ لزوم حفظ شخصیّت ایتام ، با رفتار و برخورد برادرانه با آنان

و ان تخالطوهم فاخوانکم

از اینکه خداوند به جای هر معیار دیگری در برخورد با ایتام، از برادری سخن گفته است، احتمالا کنایه از پرهیز از رفتارهای ترحم و یا تحقیرآمیز باشد که موجب از بین رفتن شخصیّت آنان می شود.

79- شرایط تصرف در مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 7،8

7- تصرف در اموال و دارایی های یتیمان با رعایت مصالح آنان ، مجاز و مشروع است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

8- جواز تصرف در مال یتیم ، مشروط به رعایت بالاترین سطح مصالح وی است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

80- عدالت در حقوق یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 19،28

19 ـ لزوم رعایت قسط ، درباره یتیمان

و إن تقوموا للیتمی بالقسط

28 ـ تشویق خداوند به نیکی درباره زنان ، یتیمان و مستضعفان ، افزون بر رعایت قسط نسبت به آنان

و ما تفعلوا من خیر فإنّ اللّه کان به علیماً

81- عوامل محافظت از مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 82 - 16

16- خضر ( ع ) با توجّه دادن موسی ( ع ) به تدبیر فراگیر الهی ، حفاظت اموال یتیمان را ، برخاسته از گستردگی ربوبیّت خداوند دانست .

فأراد ربّک

خضر(ع) با اضافه «ربّ» به ضمیر خطاب (ربّک) به موسی(ع) این نکته را بیان داشته است که گرچه ترمیم دیوار، به تغذیه و تربیت جسم تو کمکی نکرد، ولی مالک و مدّبر تو، مالک و مدّبر یتیمان نیز هست.

غصب مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 10 - 1،2،9

1 ـ حرمت تصرف ظالمانه و ناروا در اموال یتیمان

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً

2 ـ خوردن ظالمانه مال یتیم در واقع ، خوردن آتش است .

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً انّما یاکلون فی بطونهم ناراً

9 ـ تصرف سرپرست یتیم در مال وی ، به انگیزه شخصی و با قصد عدم پرداخت آن ، ظلم است .

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً

امام کاظم (ع) در پاسخ سؤال از تصرف در مال یتیم فرمود: . .. لا ینبغی له ان یأکل الّا القصد ... فان کان من نیّته ان لا یردّه علیهم فهو بالمنزل الذی قال اللّه عزّ و جل: «انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً».

کافی، ج 5، ص 128، ح 3 ; نورالثقلین، ج 1، ص 450، ح 90.

82- غصب مال یتیم در جاهلیت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 9

9- تصرف بی جا در اموال یتیمان و حیف و میل آنها ، امری رایج و شایع در میان اعراب جاهلی

و لاتقربوا مال الیتیم

83- غضب بر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 5

5 - توجّه به سقوط اخلاقی منکران معاد ، تا حد خشونت با یتیمان ، مایه پرهیز از تکذیب آخرت است .

فذلک الذی یدعّ الیتیم

84- غفلت از خویشاوندان یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 15 - 5

5 - بی اعتنایی ثروتمندان به نیاز های خویشاوندان یتیم خود ، دور از انتظار و نکوهیده تر از بی توجّهی آنان به دیگر نیازمندان است .

یقول أهلکت مالاً لبدًا . .. یتیمًا ذا مقربة

85- فرجام اخروی معرضان از یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 19 - 1

1 - منکران آیات الهی که به بردگان ، یتیمان و مسکینان خدمتی نکرده و صبر و ترحّم ، را رواج ندهند ، در آخرت گرفتار فرجامی شوم و نکبت بار خواهند شد .

و الذین کفروا بـایـتنا هم أصحـب المشئمة

«مشأمة» از «شُؤم»، نقطه مقابل یُمْن (صحاح) گرفته شده است. (العین)

86- فضایل اخروی حامیان یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 18 - 3

3 - گروه سمت راست در آخرت ، مجموعه ای سامان یافته از مؤمنانی که حامی بردگان و یتیمان و مسکینان بوده و مردم را به صبر و ترّحم ترغیب کرده اند .

و ما أدریک ما العقبة . .. أُولـئک أصحـب المیمنة

«أیْمَن» و «میمنة»، نقطه مقابل «أیْسَر» و «مَیْسَرة» (سمت چپ) است (صحاح اللغة). تقابل این دسته با «أصحاب المشأمة» ـ با توجه به این که «مشأمة» در یک احتمال به معنای «مَیْسَرة» است (صحاح) ـ بیانگر آن است که قرار گرفتن در سمت راست یا چپ در آخرت، نشانگر فرجام افراد است.

87- فضیلت تأمین خویشاوندان یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 16 - 4

4 - فضیلتِ تغذیه خویشاوندان یتیم خود ، برتر از رساندن غذا به دیگر اقشار محروم جامعه است .

یتیمًا ذا مقربة . أو مسکینًا ذا متربة

88- کفالت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 7،20،21

7 ـ صحت تصرف کودکان یتیم در اموال ، با اذن و نظارت ولیّ

و ابتلوا الیتامی حتّی اذا بلغوا النّکاح

چون بدون تصرف یتیم در اموال و بدون نظارت ولیّ بر آن تصرفات، آزمایش تحقق نمی یابد.

20 ـ جواز بهره گیری سرپرست یتیم از دارایی وی ، در صورت نیاز ضروری به آن

فلیاکل بالمعروف

امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: المعروف هو القوت و انما عنی الوصّی او القیّم فی اموالهم و ما یصلحهم.

کافی، ج 5، ص 130، ح 3 ; نورالثقلین، ج 1، ص 4546، ح 67.

21 ـ جواز برداشت سرپرست یتیم از دارایی وی به عنوان قرض ، در صورت نیاز ضروری به آن

فلیاکل بالمعروف

امام باقر (ع) در مورد آیه فوق فرمود: معناه من کان فقیراً فلیأخذ من مال الیتیم قدر الحاجة و الکفایة علی جهة القرض ثم یردّ علیه ما أخذ اذا وجد.

مجمع البیان، ج 3، ص 17 ; تفسیر برهان، ج 1، ص 345، ح 20.

89- کیفر اخروی اعراض از تأمین یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 20 - 3

3 - انکار آیات الهی ، آزادنکردن بردگان و غذا ندادن به گرسنگان یتیم و مسکین و توصیه نکردن به صبر و ترحّم ، مایه گرفتاری به آتش فراگیر و گریزناپذیر

فکّ رقبة . .. و الذین کفروا ... علیهم نار مؤصدة

90- کیفر تجاوز به حقوق یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 9 - 9

9 ـ عقوبت دنیوی و اخروی در کمین پایمال کنندگان حقوق یتیمان

ولیخش الّذین لو ترکوا من خلفهم . .. فلیتّقوا اللّه

جمله «ولیخش . .. »، اشاره به کیفر دنیوی است و جمله «فلیتّقوا اللّه» (از خدا بترسید)، دلالت بر استحقاق عقوبت اخروی دارد.

91- کیفر غصب مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 10 - 10

10 ـ مبعوث شدن خورندگان مال یتیمان به ناروا ـ در قیامت ـ در حالی که آتش از دهانشان شعله می کشد .

انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی

رسول اللّه (صلی الله علیه و آله): یبعث اناس من قبورهم یوم القیامة تأجّج افواههم ناراً. از آن حضرت سؤال شد اینان چه کسانی هستند؟ فرمود: انّ الّذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً ... .

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 225، ح 47 ; نورالثقلین، ج 1، ص 448، ح 76.

92- مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 2 - 1،5،9،10

1 ـ وجوب پرداخت اموال یتیم به وی

و اتوا الیتامی اموالهم

5 ـ حرمت تصرف غاصبانه در اموال یتیمان

و اتوا الیتامی اموالهم . .. و لا تاکلوا اموالهم الی اموالکم

9 ـ تصرف غاصبانه در اموال یتیمان و تأخیر در واگذاری آن به ایشان ، گناهی بزرگ

و اتوا الیتامی اموالهم و لا تاکلوا . .. انّه کان حوباً کبیراً

تأخیر در پرداخت، از «و اتوا الیتامی» به دست می آید ; چون علاوه بر لزوم پرداخت اموال یتیم، دلالت بر پرداخت به موقع آن نیز دارد.

10 ـ خیانت در اموال یتیمان ، گناهی بزرگ

انّه کان حوباً کبیراً

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 3 - 2

2 ـ ممنوعیّت ازدواج با دختران یتیم ، در صورت ترس از خیانت در اموال آنان

و اتوا الیتامی اموالهم . .. و ان خفتم الّا تقسطوا فی الیتامی فانکحوا

از جمله «ان خفتم . .. »، استفاده می شود که ازدواج با دختران یتیم در صورت ترس از بی عدالتی ممنوع است و به قرینه آیه قبل مراد از بی عدالتی (الّا تقسطوا) رعایت نشدن قسط در اموال آنان است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 5 - 18

18 ـ ضرورت پرهیز از سپردن اموال یتیمان به آنها ، قبل از رسیدن آنان به مرحله رشد

و لا تؤتوا السّفهاء اموالکم

امام صادق (ع) در پاسخ سؤال از آیه فوق فرمود: هم الیتامی لا تعطوهم اموالهم حتّی تعرفوا منهم الرُشد . .. .

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 220، ح 23 ; نورالثقلین، ج 1، ص 442، ح 50.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 2،7،9،14

2 ـ رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقق رشد اقتصادی ، دو شرط برای تحویل اموال یتیمان به آنان

حتّی اذا بلغوا النّکاح فان انستم منهم رشداً فادفعوا الیهم اموالهم

7 ـ صحت تصرف کودکان یتیم در اموال ، با اذن و نظارت ولیّ

و ابتلوا الیتامی حتّی اذا بلغوا النّکاح

چون بدون تصرف یتیم در اموال و بدون نظارت ولیّ بر آن تصرفات، آزمایش تحقق نمی یابد.

9 ـ حرمت اسراف و سوء استفاده اولیا از اموال یتیمان

اموالهم و لا تاکلوها اسرافاً و بداراً ان یکبروا

14 ـ لزوم گرفتن شاهد ، به هنگام پرداخت اموال یتیمان به آنان

فاذا دفعتم الیهم اموالهم فاشهدوا علیهم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 2

2 ـ اموال یتیمان، وسوسه انگیز و دست اندرکاران آن اموال در خطر تجاوزگری و تصرفهای عدوانی

و لاتقربوا مال الیتیم

بیان حرمت تصرف با فعل «لاتقربوا» می تواند اشاره به این جهت نیز داشته باشد که داراییهای یتیمان به سبب نبود مدافع لغزشگاهی است وسوسه انگیز که آدمی با کمترین بی احتیاطی به گناه تصرف آلوده می شود.

93- محافظت از مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 10

10- عهده داران مال یتیم ، موظف به انتخاب ثمربخش ترین شیوه حفظ و به کاراندازی آن

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

برداشت فوق، مبتنی بر این است که مخاطب «لاتقربوا. ..» متصدیان امور یتیمان باشند که خداوند، به آنها دستور می دهد: «جز با رعایت مصالح آنها، نباید در آن اموال دخل و تصرف کنند». بنابراین مراد از «التی هی أحسن» تصرف ثمربخش و مفید است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 82 - 13،14

13- حمایت خداوند از فرزندانِ یتیم پدری صالح و حفظ مال آنها ، جلوه ای از رحمت و ربوبیّت او بوده است .

فأراد ربّک . .. رحمة من ربّک

«رحمة» مفعولٌ له برای فعل «أراد» است ; یعنی، اراده پروردگار به باقی ماندن گنج یتیمان، به خاطر رحمت او بوده است.

14- امدادرسانی به ایتام و بازماندگانِ انسان های صالح و حفاظت از اموال ایشان ، کاری است مورد پسند خدا .

فأراد ربّک . .. رحمة من ربّک

94- محبت به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 3

3 - پذیرش و نوازش ، بالاترین نیاز یتیمان است .

فذلک الذی یدعّ الیتیم

95- محدوده تصرف در مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 12

12- عدم جواز تصرف در مال یتیم برای دیگران ، پس از رسیدن وی به حد بلوغ و رشد اقتصادی

و لاتقربوا . .. حتی یبلغ أشدّه

با توجه به اینکه پیام آیه، در راستای حقظ منافع یتیم است و بدیهی است که صرف بلوغ جسمی و سنی ـ بدون بلوغ فکری و اقتصادی وی ـ تضمین کننده منافع و مصالح او نخواهد بود و «حتی یبلغ أشدّه» غایت برای تصرف مجاز از سوی سرپرستان امور ایتام است; بنابراین معنا چنین می شود: شما جز جایی که در جهت مصالح یتیمان باشد، تصرف نکنید تا زمانی که آنان به بلوغ کافی برسند و وقتی آنها به بلوغ رسیدند، حق تصرف ندارید.

96- مراد از یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - انسان - 76 - 8 - 9

9 - « عن النبیّ (صلی الله علیه و آله) فی قول اللّه « مسکیناً » قال : فقیراً ، و « یتیماً » قال : لا أب له ، و « أسیراً » قال : المملوک و المسجون ;

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره سخن خداوند «مسکیناً» روایت شده که فرمود: [مراد ]فقیر و تهیدست است و درباره «یتیماً» فرمود: [مقصود] کسی است که پدر ندارد و درباره «أسیراً» فرمود: مراد برده و زندانی است».

97- مردم مقارن بعثت و یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 3

3 - محروم ساختن یتیمان از اکرام و احترام و بها ندادن به شخصیت آنان ، فرهنگی حاکم بر مردم عصر بعثت

لاتکرمون الیتیم

98- مسؤولیت اولیای یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 10

10- عهده داران مال یتیم ، موظف به انتخاب ثمربخش ترین شیوه حفظ و به کاراندازی آن

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

برداشت فوق، مبتنی بر این است که مخاطب «لاتقربوا. ..» متصدیان امور یتیمان باشند که خداوند، به آنها دستور می دهد: «جز با رعایت مصالح آنها، نباید در آن اموال دخل و تصرف کنند». بنابراین مراد از «التی هی أحسن» تصرف ثمربخش و مفید است.

99- مصالح یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 3

3 ـ تصرف در داراییهای یتیمان برای مصالح آنان، مجاز و مشروع است.

و لاتقربوا . .. إلا بالتی هی أحسن

«التی» صفت برای کلمه ای مانند «الخصلة» (طریقه و روش) است. بنابراین «لاتقربوا ... إلا ...» یعنی تصرف نکنید مگر به بهترین روش تصرف. بدیهی است که مراد تصرفی است که برای یتیم نیکو باشد.

100- مصلحت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

3 - نساء - 4 - 6 - 19

19 ـ جواز بهره گیری متعارف ولیّ یتیم از مال وی ، مشروط به صرف وقت خود در جهت مصلحت آن و کم نبودن ( کافی بودن ) آن مال

و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف

امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: ذلک رجل یحبس نفسه عن المعیشة فلابأس ان یأکل بالمعروف اذا کان یصلح لهم اموالهم فان کان المال قلیلا فلایاکل منه شیئاً . .. .

کافی، ج 5، ص 130، ح 5 ; نورالثقلین، ج 1، ص 445، ح 69.

101- معاشرت با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 220 - 4،7،8،9،11،22

4 ـ ایتام و کیفیّت معاشرت با آنان ، از مسائل مورد ابتلا در صدر اسلام

و یسئلونک عن الیتامی قل اصلاح لهم خیر

فعل مضارع «یسئلونک» دلالت بر استمرار و تکرار سؤال دارد و تکرار سؤال، نشانگر ابتلای جامعه به مورد سؤال است.

7 ـ جواز هرگونه معاشرت با ایتام بر اساس برادری و اصلاح امور آنان

الیتامی قل اصلاح لهم خیر و ان تخالطوهم فاخوانکم

8 ـ معاشرت با ایتام ، باید بر اساس برادری دینی باشد .

و ان تخالطوهم فاخوانکم

یعنی بدون اینکه خود را ـ مثلا ـ برتر از آنان بدانید و یا آنان را به استضعاف بکشید; بلکه همانند رفتار با دیگران، باید برادری بین شما حاکم باشد.

9 ـ معاشرت و اصلاح امور ایتام ، بهتر از پرهیز از معاشرت با آنان است .

و یسئلونک عن الیتامی قل اصلاح لهم خیر و ان تخالطوهم فاخوانکم

بنابراینکه «خیر»، افعل التفضیل باشد. گویا مسلمانان به خاطر آیات شدیداللّحنی که درباره چگونگی رفتار با ایتام و اموال آنان نازل شده بود از معاشرت با آنان پرهیز داشتند که آیه مزبور، پرهیز را رد کرده و معاشرت برادرانه و دخالت اصلاح طلبانه در امور آنان را تجویز کرده است.

11 ـ لزوم حفظ شخصیّت ایتام ، با رفتار و برخورد برادرانه با آنان

و ان تخالطوهم فاخوانکم

از اینکه خداوند به جای هر معیار دیگری در برخورد با ایتام، از برادری سخن گفته است، احتمالا کنایه از پرهیز از رفتارهای ترحم و یا تحقیرآمیز باشد که موجب از بین رفتن شخصیّت آنان می شود.

22 ـ تحمیل نشدن رنج و مشقّت به مردم ، فلسفه تجویز معاشرت با ایتام از سوی خداوند

و ان تخالطوهم فاخوانکم . .. و لو شاء الله لاعنتکم

102- معرضان از یتیم در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 19 - 2

2 - سمت چپ در آخرت ، جایگاه استقرار کسانی است که به آیات الهی کفر ورزیده و از آزادسازی بردگان ، غذا دادن به یتیمان و مستمندان و توصیه یکدیگر به صبر و ترحم ، امتناع کرده اند .

فکّ رقبة . .. و الذین کفروا بـایـتنا هم أصحـب المشئمة

چنانچه «مشأمة» به معنای «سمت چپ» باشد ـ که در «صحاح» از جمله معانی آن شمرده شده است ـ برداشت یاد شده استفاده می شود. کلمه «أصحاب»، بیانگر حضور طولانی «اصحاب المشأمة» در سمت چپ است به گونه ای که با آن مصاحبت داشته و از آن فاصله نمی گیرند.

103- منشأ بینش ذلت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 17 - 11

11 - پندار ذلّت برای یتیمان ، مایه توهّم معیار بودن ثروت برای عزّت مندی است .

نعّمه فیقول ربّی أکرمن . .. کلاّ بل لاتکرمون الیتیم

کلمه کلاّ ـ به قرینه تقابل «اکرمن» و «لاتکرمون» این نکته را گوشزد می کند که گوینده «ربّی اکرمن»، اگر یتیمان را محترم و گرامی می دانست، ثروت را مایه احترام نزد خداوند، قرار نمی داد; زیرا در آن صورت معترف بود که یتیم با وجود

محرومیت از ثروت نیز گرامی است; ولی حال که یتیمان را گرامی نمی شمارد، این گمان برای او پدیدار شده است که فقط ثروتمندان نزد خداوند محترم اند.

104- موانع بی اعتنایی به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 21 - 1

1 - خداوند ، بازدارنده انسان از عشقورزی به ثروت و تصاحب حق دیگران و بی توجّهی به نیازمندان و یتیمان

بل لاتکرمون الیتیم . و لاتحـضّون ... و تأکلون ... و تحبّون ... کلاّ

حرف «کلاّ»، برای ردع و بازداشتن مخاطب از اموری است که پیش از آن مطرح بوده است.

105- مهربانی با یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 17 - 4

4 - ایمان به آیات الهی ، سفارش یکدیگر به استقامت در تکالیف دشوار و اظهار محبت به بردگان ، یتیمان و تنگدستان ، قدردانی از نعمت های بینایی ، گویایی و هدایت است .

ألم نجعل له عینین . و لسانًا و شفتین . و هدینـه النجدین ... ثمّ کان من الذین ءام

«الذین آمنوا» گرچه مطلق است; ولی مصداق بارز آنها ـ به قرینه «و الذین کفروا بآیاتنا» در آیات بعد ـ مؤمنان به آیات الهی است و آیات پیشین ـ که بعضی از تکالیف را «عقبة» نامیده بود ـ قرینه بر مراد از «صبر» است و سیاق آیات نشان می دهد که مراد از «مرحمة»، ترّحم بر «رقبة»، «یتیم» و «مسکین» است. ارتباط این آیات با آیه های پیشین ـ که نعمت های الهی را برشمرده ـ گویای برداشت یاد شده است; زیرا «بینایی و بصیرت»، زمینه ساز «ایمان» و «داشتن زبان و لب»، زمینه ساز توصیه است.

106- ناپسندی اذیت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 5 - 4

4 - بی توجّهی نمازگزاران به نماز خویش ، نکوهیده تر از آزار یتیمان و فراموش کردن بینوایان است .

فویل للمصلّین . الذین هم عن صلاتهم ساهون

این آیه، مانند آیات دیگر این سوره، بیانگر خصلت های تکذیب گران کیفر الهی است. آوردن حرف «فاء» در خصلت سوم به بعد و تغییر سیاق کلام، بیانگر ترتیب رتبی و نکوهیده تر بودن آنها است.

107- ناپسندی خوردن مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 38 - 2

2- شرک به خدا ، پرخاش به والدین ، تبذیر ، فرزندکشی ، زنا ، قتل ناحق ، خوردن مال یتیم ، پیروی از راهی که پشتوانه علمی ندارد و مغرورانه راه رفتن ، اعمال ناپسند و منفور خداوند

کلّ ذلک کان سیّئه عند ربّک مکروهًا

108- ناپسندی طرد یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 2

2 - پرخاش به یتیمان و از خود راندن آنان ، رفتاری نکوهیده است .

فذلک الذی یدعّ الیتیم

109- ناپسندی غضب بر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 2

2 - پرخاش به یتیمان و از خود راندن آنان ، رفتاری نکوهیده است .

فذلک الذی یدعّ الیتیم

110- ناظر بی اعتنایی به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - فجر - 89 - 20 - 9

9 - خداوند در کمین مردم بی توجّه به یتیمان و مسکینان ، غاصب ارث دیگران و دل بسته به ثروت

إنّ ربّک لبالمرصاد . .. بل لاتکرمون الیتیم . و لاتحـضّون ... و تأکلون ... و تحبّ

111- نشانه های رشد یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 5

5 ـ رشد یتیمان (به دست آوردن تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان) پایان جواز تصرف دیگران در اموال آنان

و لاتقربوا مال الیتیم إلا بالتی هی أحسن حتی یبلغ أشده

«أشد» به معنای تجربه و شناخت است. (لسان العرب). بر اساس این معنا و به مناسبت مورد، مقصود از «أشد» تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان است.

112- نقش مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 2

2- مال یتیم وسوسه انگیز و زمینه ساز لغزش انسان با تصرف به ناحق در آن است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

به کار رفتن واژه «لاتقربوا» (نزدیک نشوید) به جای «لاتأکلوا و لاتصرفوا» (نخورید و تصرف نکنید) ممکن است به این دلیل باشد که: اموال یتیمان به دلیل حامی جدّی نداشتن، در معرض دخل و تصرفهای عدوانی و حیف و میلهای به ناحق است.

113- نهی از تحقیر یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 4

4 - تحقیر یتیمان و تحمیل ذلّت بر آنان ، کاری نکوهیده و مورد نهی خداوند

فأمّا الیتیم فلاتقهر

«قَهْر»; یعنی، بر کسی فائق آمدن و او را به طریقی ذلّت آفرین، گرفتار ساختن. (تاج العروس)

114- نهی از ذلت یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 4

4 - تحقیر یتیمان و تحمیل ذلّت بر آنان ، کاری نکوهیده و مورد نهی خداوند

فأمّا الیتیم فلاتقهر

«قَهْر»; یعنی، بر کسی فائق آمدن و او را به طریقی ذلّت آفرین، گرفتار ساختن. (تاج العروس)

115- نهی از غصب مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 19

19- « عن أبی جعفر ( ع ) قال : . . . بعث الله محمداً و . . . أنزل علیه فی سورة بنی اسرائیل بمکة . . . و أنزل نهیاً عن أشیاء حذّر علیها و لم یغلّظ فیها ولم یتواعد علیها و قال : . . . « و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن حتی یبلغ أشدّه و أوفوا

بالعهد إن العهد کان مسئولاً » . . . ;

امام باقر(ع) فرمود:. .. خداوند حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) را برانگیخت و ... بر او آیاتی از سوره بنی اسرائیل را در مکه نازل فرمود ... که در آن آیات از چیزهایی نهی کرده که پرهیز از آنها لازم است; ولی در آن نهیها غلظت و شدت نشان نداده و بر مرتکبین آن موارد وعید عذاب نداده است و فرمود: ... و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن حتی یبلغ أشده و أوفوا بالعهد إن العهد کان مسئولاً»....

116- نیازهای معنوی یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 3

3 - پذیرش و نوازش ، بالاترین نیاز یتیمان است .

فذلک الذی یدعّ الیتیم

117- نیازهای یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ضحی - 93 - 9 - 3

3 - یتیمان ، در معرض مجبور شدن به اجرای دستور های دیگران و نیازمند امداد و حمایت در برابر تجاوزگران

فأمّا الیتیم فلاتقهر

118- نیکی به یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 28

28 ـ تشویق خداوند به نیکی درباره زنان ، یتیمان و مستضعفان ، افزون بر رعایت قسط نسبت به آنان

و ما تفعلوا من خیر فإنّ اللّه کان به علیماً

119- وجوب محافظت از مال یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - اسراء - 17 - 34 - 3

3- پرهیز از هرگونه امری که موجب حیف و میل مال یتیم و تصرف به ناحق در آن شود ، واجب و لازم است .

و لاتقربوا مال الیتیم إلاّ بالتی هی أحسن

120- هشدار به متولیان یتیم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 152 - 2

2 ـ اموال یتیمان، وسوسه انگیز و دست اندرکاران آن اموال در خطر تجاوزگری و تصرفهای عدوانی

و لاتقربوا مال الیتیم

بیان حرمت تصرف با فعل «لاتقربوا» می تواند اشاره به این جهت نیز داشته باشد که داراییهای یتیمان به سبب نبود مدافع لغزشگاهی است وسوسه انگیز که آدمی با کمترین بی احتیاطی به گناه تصرف آلوده می شود.

121- یتیم در صدر اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - نساء - 4 - 127 - 11

11 ـ رغبت به ازدواج با دختران یتیم ، به قصد پایمال کردن حقوق آنان ، در عصر بعثت

فی یتمی النساء التی لا تؤتونهن ما کتب لهن و ترغبون ان تنکحوهن

بنابر اینکه بعد از «ترغبون»، حرف «فی» در تقدیر باشد که در این صورت «رغبت» به معنای تمایل است.

122- یتیم هنگام قحطی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 15 - 1،3

1 - یتیمانِ نیازمند ، سزاوارترین قشر جامعه به دریافت کمک های غذایی در سال های قحطی اند .

أو إطعـم . .. یتیمًا

3 - رساندن غذا به یتیمان در سال های قحطی ، تکلیفی سنگین و نیازمند همتی والا است .

ما العقبة . .. أو إطعـم فی یوم ذی مسغبة . یتیمًا

یتیم نوازی

123- آثار یتیم نوازی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 2 - 6

6 - یتیم نوازی ، لازمه پذیرش روز جزا و نشانه کام یابی در آن است .

یکذّب بالدین . فذلک الذی یدعّ الیتیم

124- زمینه یتیم نوازی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - ماعون - 107 - 5 - 6

6 - مراقبت از نماز ، زمینه ساز یتیم نوازی و رسیدگی به درماندگان

یدعّ الیتیم . و لایحضّ ... فویل للمصلّین . الذین هم عن صلاتهم ساهون

حرف «فاء» در «فویل»، نکوهش غافلان از نماز را بر نکوهش دو دسته قبل (آزار دهندگان یتیمان و بی تفاوتان در برابر فقر دیگران)، تفریع کرده است; یعنی، چون آن دو حالت نکوهیده است، پس وای به حال این نمازگزاران! کنایه از این که اگر آنان نمازگزار حقیقی بودند، چنین رفتاری نمی داشتند.

یتیمان

125- فیء به یتیمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - حشر - 59 - 7 - 5

5 - یتیمان ، بینوایان و در راه ماندگان ( ابن السبیل ) از جمله سهم بران « فیء »

ما أفاء اللّه علی رسوله . .. فللّه ... و الیتـمی و المسـکین وابن السبیل

3- یقین

1- آثار یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 5 - 13

13 - ایمان ، یقین و تعقّل ، عناصری مرتبط و متکامل در مواجهه مثبت با آیات الهی

لأیـت للمؤمنین . .. ءایـت لقوم یوقنون ... ءایـت لقوم یعقلون

با توجه به این که در راستای شناخت پدیده های گوناگون هستی، تعابیر متفاوتی (مؤمنین، یوقنون، یعقلون) به کار رفته است; می توان استفاده کرد که هر یک از آنها، در بخش های خاصی از جهان هستی کاربرد دارد.

2- آثار یقین به آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 3 - 2

2 - پایبندی به نماز و زکات و باور به آخرت ، شرط بهرهوری از هدایت و بشارت قرآن

هدًی و بشری للمؤمنین . الذین یقیمون الصلوة... و هم بالأخرة هم یوقنون

فعل های «یقیمون» و «یؤتون» مضارع و مفید استمرار است; یعنی، «هدًی و بشری للذین یستمرون علی اقامة الصلاة و إیتاء الزکاة».

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 4 - 9

9 - برپایی کامل نماز و پرداخت مدام زکات و یقین به عالَم آخرت ، زمینه دستیابی به هدایت ویژه قرآن است .

هدًی . .. للمحسنین . الذین یقیمون الصلوة

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 5 - 3،10

3 - یقین به آخرت و برپایی نماز و پرداخت زکات ، زمینه ساز بهره مندی از هدایت های افزون الهی است .

الذین یقیمون . .. و هم بالأخرة هم یوقنون . أُولـئک علی هدًی من ربّهم

10 - رستگاری ، تنها در پرتوِ اقامه نماز و پرداخت زکات و یقین به آخرت است .

الذین یقیمون الصلوة و . .. و أُولـئک هم المفلحون

3- آثار یقین به آیات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 24 - 6

6 - صبر و یقین برخی از پیروان موسی ( ع ) به آیات الهی ، زمینه ساز گزینش آنان از سوی خدا برای پیشوایی بنی اسراییل بود .

و جعلنا منهم أئمّة . .. لمّا صبروا و کانوا بأیـتنا یوقنون

بنابراین احتمال که در «لمّا» معنای جزا باشد; یعنی، آنان به رهبری انتخاب شدند، به پاداش صبری که پیشه کردند و یقینی که به آیات الهی پیدا کردند.

4- آثار یقین به جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 39 - 5

5- اعتقاد به قیامت و آگاهی از آتش دوزخ ، بازدارنده آدمی از گناه و حق ستیزی

متی هـذا الوعد . .. لو یعلم الذین

از این که خداوند فرمود: اگر کافران می دانستند که آتش دوزخ و. .. با آنان چه می کند، در نزول عذاب و برپایی قیامت عجله نمی کردند، به دست می آید که ایمان به قیامت و آگاهی از احوال آن، آدمی را از کفر و حق ستیزی و هرگونه گناه بازمی دارد.

5- آثار یقین به حقایق

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 5 - 3

3 - شناخت حقایق در حد یقین ، مانع سرگرمی به تفاخر و برتری جویی

کلاّ لو تعلمون علم الیقین

به قرینه آغاز سوره، می توان گفت: جواب «لو» محذوف است. در نتیجه مفاد آیه این می شود که اگر به حد «علم الیقین» عالم می شدید، آن دانش، مانع فخرفروشی و مباهات شما می شد; بلکه اگر جمله «لترونّ الجحیم» (در آیه بعد) را جواب «لو» بدانیم، بازهم می توانیم این نکته را از آیه شریفه به دست آوریم.

6- آثار یقین به قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 61 - 10

10 - اطاعت کامل از دستورات وحی ، تنها در پرتو باور و یقین به قیامت میسّر خواهد بود .

و إنّه لعلم للساعة فلاتمترنّ بها و اتّبعون

ارتباط دو قسمت آیه شریفه (و إنّه لعلم للساعة فلاتمترنّ بها) و (اتّبعون) نشانگر آن است که اعتقاد به قیامت، زمینه ساز پیروی کامل از دستورات خداوند است.

7- اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 75 - 4

4 ـ ورود ابراهیم(ع) در زمره اهل یقین، برجسته ترین هدف نمایاندن ملکوت (سلطنت و مالکیت خداوند) آسمانها و زمین به او بوده است.

و کذلک نری إبرهیم ملکوت السموت و الأرض و لیکون من الموقنین

جمله «و لیکون . ..» عطف بر محذوف است. یعنی ارائه ملکوت به ابراهیم(ع) برای مقاصدی بوده و از آن جمله اینکه وی از اهل یقین باشد. بیان این هدف از میان اهداف دیگر، نشانه برجسته بودن و اهمیت آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 3 - 1

1 - اقامه نماز ، پرداخت زکات و یقین به آخرت از نشانه های مؤمنان راستین

هدًی و بشری للمؤمنین . الذین یقیمون الصلوة... و هم بالأخرة هم یوقنون

«الذین» در برداشت یاد شده، وصف احترازی است; یعنی، آیات قرآن برای آن دسته از مؤمنان، هدایتگر و بشارت بخش است که پایبند به اقامه نماز و پرداخت زکات باشند و به جهان آخرت نیز باور قطعی داشته باشند.

8- اهل یقین و آتش جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 6 - 6

6 - دوزخ و آتش سوزان آن در دنیا برای اهل یقین ، مشهود و غفلت ناپذیر است .

لو تعلمون علم الیقین . .. لترونّ الجحیم

جمله «لترونّ الجحیم»، می تواند جواب «لو» باشد; در این صورت آیه شریفه درباره مشاهده دوزخ در دنیا خواهد بود. از آن جا که حرف «لو» (در آیه قبل) برای امتناع بود; این مشاهده بر مخاطبان «لو تعلمون» ـ که اهل تکاثراند ـ محال و برای صاحبان یقین ـ به دلیل نون تأکید در «لترونّ» ـ قطعی است. فعل مضارع «لترونّ» ـ با دلالت بر استمرار ـ بیانگر آن است که دوزخ، همواره مد نظر اهل یقین است.

9- اهل یقین و آیات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 20 - 1،2

1 - وجود نشانه های فراوان و مهم الهی در زمین برای اهل یقین

و فی الأرض ءایـت للموقنین

جمع و نکره آمدن «آیات»، دلالت بر فراوانی و عظمت آن دارد.

2 - حق باوران اهل یقین ، توانا به درک پیام های بایسته آیات الهی در زمین

و فی الأرض ءایـت للموقنین

10- اهل یقین و جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 6 - 6

6 - دوزخ و آتش سوزان آن در دنیا برای اهل یقین ، مشهود و غفلت ناپذیر است .

لو تعلمون علم الیقین . .. لترونّ الجحیم

جمله «لترونّ الجحیم»، می تواند جواب «لو» باشد; در این صورت آیه شریفه درباره مشاهده دوزخ در دنیا خواهد بود. از آن جا که حرف «لو» (در آیه قبل) برای امتناع بود; این مشاهده بر مخاطبان «لو تعلمون» ـ که اهل تکاثراند ـ محال و برای صاحبان یقین ـ به دلیل نون تأکید در «لترونّ» ـ قطعی است. فعل مضارع «لترونّ» ـ با دلالت بر استمرار ـ بیانگر آن است که دوزخ، همواره مد نظر اهل یقین است.

11- اهمیت تحصیل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 5 - 4

4 - لزوم تحصیل علم به آخرت و تلاش برای رساندن آن به مرحله یقین

کلاّ لو تعلمون علم الیقین

12- اهمیت یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 169 - 4

4 - اسناد هر چیز ( فعل ، سخن ، وصف و . . . ) به خداوند ، باید از روی علم و یقین باشد .

و أن تقولوا علی اللّه ما لاتعلمون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - اعراف - 7 - 22 - 7

7 ـ سوگند، امری اطمینان بخش و زداینده شک و تردید برای آدم و حوا

و قاسمهما . .. فدلیهما بغرور

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 99 - 6،7

6- یقین ، نشان دهنده عالی ترین مراتب ایمان و معرفت

و اعبد ربّک حتی یأتیک الیقین

از اینکه به پیامبر(صلی الله علیه و آله) ـ که مظهر ایمان است ـ توصیه شد که برای نیل به یقین، عبادت نماید، برداشت فوق به دست می آید.

7- نیل به مرتبه والای یقین ، هدف و فلسفه عبادت است .

و اعبد ربّک حتی یأتیک الیقین

«حتی» برای انتهای غایت و به معنای «إلی» است و در این آیه «یقین» غایت و هدف برای «عبادت» (و اعبد . ..) قرار گرفته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 4 - 7

7 - اهمیت یقین و باور جزمی ، در حوزه معارف الهی ( توحیدی )

لقوم یوقنون

13- اهمیت یقین به آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 4 - 5

5 - یقین به عالَم آخرت ، در میان عقاید دینی ، دارای اهمیتی ویژه است .

و هم بالأخرة هم یوقنون

ذکر آخرت، از میان مجموعه اعتقادات، حاکی از اهمیت آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 4 - 6

6 - ضرورت باور به جهان آخرت و تحصیل یقین به آن

و بالأخرة هم یوقنون

14- اهمیت یقین به آیات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 24 - 7

7 - برخورداری از روحیه صبر و بردباری و نیز یقین به آیات الهی ، از شرایط رهبری و امامت دینی است .

و جعلنا منهم أئمّة . .. لمّا صبروا و کانوا بأیـتنا یوقنون

«لمّا» زمانی است و دلالت می کند بر این که برگزیدگان بنی اسراییل، زمانی که به مقام صبر و یقین رسیدند، به پیشوایی انتخاب شدند و این، نشان می دهد که رهبران دینی باید چنین مقامی را برای خود تحصیل کنند و یا واجد آن دو باشند.

15- اهمیت یقین در عقیده

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 10 - 4

4 - لزوم مبتنی ساختن مبانی عقیدتی ، بر بنیان علم و یقین و پرهیز از اتکا به گمان

قتل الخرّصون

معنای لغوی «خَرْص» اتکا به گمان است. از این که تکیه بر گمان مورد نکوهش واقع شده استفاده می شود که ضد آن (اتکا بر علم) ضروری و بایسته است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 28 - 6

6 - لزوم اتکای معارف و عقاید ، بر شالوده یقین و برهان ; و نه حدس و گمان

و إنّ الظن لایغنی من الحقّ شیئًا

16- ایمان اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 50 - 11،14

11 ـ قوانین الهی ، بهترین و برترین قانون در دیدگاه اهل یقین

و من احسن من اللّه حکماً لقوم یوقنون

14 ـ تنها اهل یقین ، قادر بر تشخیص برتری احکام قرآن بر دیگر قوانین هستند .

و من احسن من اللّه حکماً لقوم یوقنون

حکم خدا، برترین حکم است، چه اهل یقینی وجود داشته باشند و یا وجود نداشته باشند ; بنابراین قید «لقوم یوقنون» به سؤال در «و من احسن» باز می گردد ; یعنی جواب این سؤال، تنها از اهل یقین بر می آید ; چون تنها آنان به این حقیقت واقفند.

17- توحید ربوبی اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 7 - 5

5- اهل یقین ، قادر به درک و شناخت ربوبیت یگانه خداوند بر نظام هستی

ربّ السموت و الأرض و ما بینهما إن کنتم موقنین

18- خداشناسی اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 7 - 5

5- اهل یقین ، قادر به درک و شناخت ربوبیت یگانه خداوند بر نظام هستی

ربّ السموت و الأرض و ما بینهما إن کنتم موقنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 4 - 1

1 - آفرینش انسان و سایر جانداران ، دربردارنده نشانه هایی از خداوند برای جویندگان یقین

و فی خلقکم و ما یبثّ من دابّة ءایت

19- رستگاری اهل یقین به آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 5 - 7

7 - تنها برپادارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات و اهل یقین به آخرت ، رستگارند .

الذین یقیمون الصلوة . .. و أُولـئک هم المفلحون

20- زمینه یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 7 - 7

7- مطالعه نظام و کیفیت اداره هستی ، زمینه ساز راهیابی انسان به مرحله یقین

ربّ السموت و الأرض و ما بینهما إن کنتم موقنین

از مطرح شدن مسأله یقین، پس از ذکر ربوبیت خداوند بر جهان هستی، مطلب یاد شده قابل برداشت است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 9 - 4

4 - توجه به خدادادی بودن نعمت بیان و ابزار آن ، مایه یقین به آگاهی خداوند از نیت ها ، افکار و دانسته های انسان است .

أیحسب أن لم یره أحد . ألم نجعل له ... و لسانًا و شفتین

21- زمینه یقین به آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 3 - 4

4 - اقامه نماز و پرداخت زکات ، دارای پیوندی عمیق با یقین به آخرت

الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و هم بالأخرة هم یوقنون

جمله «و هم بالأخرة. ..» حال معلله است; یعنی، یقین داشتن آنان به آخرت و کیفر و پاداش الهی، آنها را پایبند به اقامه نماز و پرداخت زکات می کند.

22- زمینه یقین به توحید

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - شعراء - 26 - 24 - 11

11 - امکان شناخت و یقین به یگانگی خدا از طریق مطالعه در مظاهر هستی

قال ربّ السمـوت و الأرض و ما بینهما إن کنتم موقنین

«إن کنتم موقنین»; یعنی، اگر شما طالب یقین هستید و بنای رسیدن به شناخت و حق را دارید، کافی است که به حاکمیت تدبیر و ربوبیت واحد بر نظام آسمان ها و زمین و موجودات میان آنها توجه کنید.

23- صفات اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 118 - 15

15 - تنها اهل یقین ( کسانی که از عنادورزی و لجاجت پیراسته اند ) ، از آیات الهی بهره مند شده و در پرتو آن ، حقایق و معارف دینی را در می یابند .

قد بیّنّا الأیت لقوم یوقنون

چون آیات و نشانه های صداقت پیامبر به همگان ارائه شده است، لام در «لقوم» لام انتفاع می باشد و جمله فوق چنین معنا می شود: ما آیات و نشانه ها را برای همگان بیان داشته ایم، ولی اهل یقین از آنها بهره می برند.

24- عوامل رحمت بر اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 20 - 6

6 - روشنگری های قرآن ، مایه هدایت و رحمت برای جویندگان یقین

بصائر . .. و هدًی و رحمة لقوم یوقنون

25- عوامل وصول به یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 75 - 6

6 ـ وصول به یقین در پرتو امدادها و توفیقات الهی امکان پذیر است.

و کذلک نری إبرهیم . .. و لیکون من الموقنین

26- عوامل هدایت اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 20 - 6

6 - روشنگری های قرآن ، مایه هدایت و رحمت برای جویندگان یقین

بصائر . .. و هدًی و رحمة لقوم یوقنون

27- عوامل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - بقره - 2 - 259 - 1

1 ـ خداوند ، هدایت کننده مؤمنان ، از ظلمت شبهاتِ معاد به نورِ علم و یقین

اللّه ولیّ الّذین امنوا یخرجهم من الظّلمات الی النّور . .. او کالذی مرّ ... فلمّ

داستان مورد بحث در آیه، مثال و ارائه نمونه ای برای ولایت الهی و نتیجه آن است ; یعنی هدایت مؤمنان به نور پس از خارج ساختن آنان از ظلمت و تاریکی.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 8 - 4

4 - توجّه به خدادادی بودن نعمت بینایی ، مایه یقین به پنهان نبودن چیزی از خداوند است .

أیحسب أن لم یره أحد . ألم نجعل له عینین

مطرح کردن نعمت بینایی ـ در پی سرزنش کسانی که به آگاهی خداوند توجه ندارند ـ نوعی استدلال بر علم خداوند است. به این بیان که انسان باید خداوند را آگاه تر از خود بداند; زیرا او ابزار این آگاهی را در اختیار وی قرار داده است.

28- عوامل یقین به معاد

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 2 - 21

21ـ شناخت خداوند و صفات او ، موجب یقین آدمی به معاد است .

الله الذی . .. لعلکم بلقاء ربکم توقنون

29- فضایل اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - دخان - 44 - 7 - 5

5- اهل یقین ، قادر به درک و شناخت ربوبیت یگانه خداوند بر نظام هستی

ربّ السموت و الأرض و ما بینهما إن کنتم موقنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - ذاریات - 51 - 20 - 2

2 - حق باوران اهل یقین ، توانا به درک پیام های بایسته آیات الهی در زمین

و فی الأرض ءایـت للموقنین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 50 - 14

14 ـ تنها اهل یقین ، قادر بر تشخیص برتری احکام قرآن بر دیگر قوانین هستند .

و من احسن من اللّه حکماً لقوم یوقنون

حکم خدا، برترین حکم است، چه اهل یقینی وجود داشته باشند و یا وجود نداشته باشند ; بنابراین قید «لقوم یوقنون» به سؤال در «و من احسن» باز می گردد ; یعنی جواب این سؤال، تنها از اهل یقین بر می آید ; چون تنها آنان به این حقیقت واقفند.

30- فضایل اهل یقین به آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 5 - 6

6 - محسنان ، برپادارنده نماز و پرداخت کننده زکات و اهل یقین به عالم آخرت و برخوردار از عنایت خاص خداوندند .

للمحسنین . .. أُولـئک علی هدًی من ربّهم

اضافه «ربّ» به ضمیر «هم» ـ که مرجع آن، محسنان است ـ اشاره به نکته یاد شده می کند.

31- مراتب یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 7 - 3

3 - تعدد مراحل یقین و تفاوت علمی بودن و عینی بودن آن

لو تعلمون علم الیقین . .. ثمّ لترونّها عین الیقین

32- مقام یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 75 - 5

5 ـ رسیدن به یقین، مرتبه ای بلند برای انسان و قله ای برای معرفت و شناخت

و کذلک نری . .. و لیکون من الموقنین

مطرح ساختن «یقین»، به عنوان اصلیترین هدف «ارائه ملکوت»، گویای عظمت یقین و اهل آن و همچنین نقطه نهایی در مقوله شناخت است.

33- موجبات یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 4 - 6

6 - مطالعه و تحقیق در نظام حیات ، راهی برای دستیابی انسان به یقین در خداشناسی

و فی خلقکم . .. لقوم یوقنون

از آیه شریفه استفاده می شود که از متن نظام طبیعت می توان به یقین دست یافت.

34- ویژگی اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

4 - مائده - 5 - 50 - 15

15 ـ بهره مندی از احکام برتر ( قوانین الهی ) مخصوص اهل یقین است .

و من احسن من اللّه حکماً لقوم یوقنون

بدان احتمال که لام در «لقوم» برای منفعت باشد، یعنی بهره مندی از قوانین الهی از آن اهل یقین است.

35- ویژگیهای اهل یقین

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 118 - 15

15 - تنها اهل یقین ( کسانی که از عنادورزی و لجاجت پیراسته اند ) ، از آیات الهی بهره مند شده و در پرتو آن ، حقایق و معارف دینی را در می یابند .

قد بیّنّا الأیت لقوم یوقنون

چون آیات و نشانه های صداقت پیامبر به همگان ارائه شده است، لام در «لقوم» لام انتفاع می باشد و جمله فوق چنین معنا می شود: ما آیات و نشانه ها را برای همگان بیان داشته ایم، ولی اهل یقین از آنها بهره می برند.

36- هدایت اهل یقین به آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 5 - 1

1 - تنها برپادارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات و اهل یقین به آخرت ، مشمول هدایت ویژه پروردگارِ خویش اند .

الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و هم بالأخرة هم یوقنون . أُولـئک علی هدًی من

37- یقین اخروی مشرکان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - فصلت - 41 - 48 - 6

6 - یقین مشرکان در قیامت ، به نبودن هیچ راه فراری از عذاب الهی

و ظنّوا ما لهم من محیص

«ظنّ» در لغت هم به معنای گمان آمده و هم به معنای یقین. طبق گفته برخی از مفسران این کلمه در آیه شریفه به معنای یقین است.

38- یقین اهل بیت(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - احزاب - 33 - 33 - 20

20 - « عن أبی عبداللّه ( ع ) فی قول اللّه عزّوجلّ « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیراً » قال : الرجس هو الشک ;

از امام صادق(ع) درباره این سخن خداوند عزّوجلّ: «إنّما یرید اللّه. ..» روایت شده که فرمود: «رجس» در این آیه، همان شک است». گفتنی است که مفهوم رجس، هر نوع پلیدی را شامل می شود و برحسب این روایت، یکی از مصادیق آن شک است.

39- یقین به آثار گناه

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 12 - 8

8 - یقین به نتیجه ذلت بار گناه ، مایه پرهیز انسان از آن است .

و لو تری إذ المجرمون ناکسوا رءوسهم عند ربّهم ربّنا أبصرنا . .. إنّا موقنون

اعتراف مجرمان به معرفت و یقین پیدا کردن در قیامت، پس از مشاهده وضع خود در آن روز و درخواست مؤکّد آنان از خدا برای بازگشت به دنیا، جهت انجام دادن کار خوب، نشان می دهد که اگر کسی به نتیجه بد گناه یقین پیدا کند، از آن پرهیز خواهد کرد.

40- یقین به آخرت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 3 - 1

1 - اقامه نماز ، پرداخت زکات و یقین به آخرت از نشانه های مؤمنان راستین

هدًی و بشری للمؤمنین . الذین یقیمون الصلوة... و هم بالأخرة هم یوقنون

«الذین» در برداشت یاد شده، وصف احترازی است; یعنی، آیات قرآن برای آن دسته از مؤمنان، هدایتگر و بشارت بخش است که پایبند به اقامه نماز و پرداخت زکات باشند و به جهان آخرت نیز باور قطعی داشته باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 4 - 1،7

1 - اقامه همواره نماز ، و پرداخت مداوم زکات و یقین به آخرت ، از صفات محسنان است .

هدًی و رحمة للمحسنین . الذین یقیمون ... و هم بالأخرة هم یوقنون

فعل های مضارع «یقیمون» و «یؤتون» دلالت بر استمرار دارند. لازم به ذکر است که «زکات» در این آیه، به قرینه مکی بودن سوره، زکات اصطلاحی نیست، بلکه اِعانه های مالی است. گفتنی است در صورتی که جمله «الذین یقیمون...» جمله وصفی و یا بدلی باشد، مفید معنای یاد شده است.

7 - تنها محسنان ، به عالَم آخرت یقین دارند .

للمحسنین . .. و هم بالأخرة هم یوقنون

تقدیم فاعل فعل «یوقنون» و تکرار ضمیر «هم» بر اختصاص و انحصار، دلالت می کند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 4 - 5

5 - یقین به جهان آخرت از صفات اهل تقواست .

و بالأخرة هم یوقنون

41- یقین به جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 8 - 7

7 - حسابرسی از نعمت ها ، مرحله ای پس از مشاهده دوزخ و یقین به آن است .

ثمّ لترونّها . .. ثمّ لتسئلنّ

42- یقین به حقانیت وعده های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 21 - 13

13- یقین به حقانیّت وعده های خداوند و باور به معاد ، تکلیفی الهی و معرفتی ارجمند است .

أعثرنا علیهم لیعلموا أنّ وعد اللّه حقّ و أنّ الساعة لا ریب فیها

43- یقین به حقایق پس از مرگ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

9 - حجر - 15 - 99 - 3

3- انسان ، پس از مرگ به حقایق آشنا شده و به آنها یقین پیدا می کند .

و اعبد ربّک حتی یأتیک الیقین

برداشت فوق، از وجه تسمیه مرگ به «یقین» استفاده می شود; یعنی، از این رو به مرگ «یقین» گفته می شود که حقایق برای انسان آشکار شده و او به آنها یقین پیدا می کند.

44- یقین به رؤیت جهنم

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - تکاثر - 102 - 7 - 2

2 - سوگند مکرّر خداوند ، بر حتمی بودن مشاهده جهنم در قیامت و پیدایش یقین برای ناظران آن

ثمّ لترونّها عین الیقین

45- یقین به طلوع فجر

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

1 - بقره - 2 - 187 - 41

41 - ابی بصیر گوید : « سألت ابا عبداللّه ( ع ) عن رجلین قاما فی شهر رمضان فقال احدهما : هذا الفجر و قال الآخر : ما

أری شیئاً قال : لیأکل الذی لم یستیقن الفجر و قد حرم الأکل علی الذی زعم قد رأی ، ان اللّه یقول : و کلوا و اشربوا حتی یتبین لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر ثم أتموا الصیام إلی اللیل ;

از امام صادق(ع) سؤال کردم از دو نفر که در ماه رمضان درباره ]طلوع[ فجر اختلاف نموده اند، و یکی از آن دو می گوید این فجر است و دیگری می گوید من چیزی ]از سفیدی صبح[ نمی بینم. امام فرمودند: آن کس که یقین به طلوع فجر ندارد می تواند بخورد; ولی آن کس که معتقد است فجر را دیده بر او حرام است که بخورد. خداوند می فرماید: و کلوا و اشربوا حتی یتبین لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر ثم أتموا الصیام إلی اللیل».

46- یقین به علم غیب خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 9 - 4

4 - توجه به خدادادی بودن نعمت بیان و ابزار آن ، مایه یقین به آگاهی خداوند از نیت ها ، افکار و دانسته های انسان است .

أیحسب أن لم یره أحد . ألم نجعل له ... و لسانًا و شفتین

47- یقین به قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - رعد - 13 - 2 - 17

17ـ برپایی قیامت ، اصلی که باید به آن یقین و اطمینان داشت .

لعلکم بلقاء ربکم توقنون

«لقای پروردگار» کنایه از برپایی قیامت است ; زیرا در آن صحنه است که ربوبیت خدا برای انسانها ملموس و محسوس می شود و آن را به عین الیقین درمی یابند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قیامه - 75 - 25 - 1

1 - علم و باور کافران به هنگام زنده شدنشان در قیامت ، به روبه رو شدن با مصیبتی بزرگ و کمرشکن

تظنّ أن یفعل بها فاقرة

«فاقرة» به معنای مصیبت بزرگ و کمرشکن است (العین). «ظنّ» به معنای گمان راجح است و گاهی نیز به جای علم و یقین به کار می رود. در این آیه ـ مطابق نظر بیشتر مفسران ـ معنای اخیر مراد است.

48- یقین به نظارت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

20 - بلد - 90 - 8 - 4

4 - توجّه به خدادادی بودن نعمت بینایی ، مایه یقین به پنهان نبودن چیزی از خداوند است .

أیحسب أن لم یره أحد . ألم نجعل له عینین

مطرح کردن نعمت بینایی ـ در پی سرزنش کسانی که به آگاهی خداوند توجه ندارند ـ نوعی استدلال بر علم خداوند است. به این بیان که انسان باید خداوند را آگاه تر از خود بداند; زیرا او ابزار این آگاهی را در اختیار وی قرار داده است.

49- یقین به وحی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - جاثیه - 45 - 21 - 6

6 - ایمان و عمل صالح ، از لوازم و مظاهر یقین به وحی و هدایت آسمانی است .

لقوم یوقنون . .. أن نجعلهم کالذین ءامنوا و عملواالصـلحـت

50- یقین به وعده های خدا

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 13 - 10

10 - یقین پیدا کردن مادر موسی به درستی و تخلف ناپذیر بودن وعده های خداوند ، یکی دیگر از اهداف بازگرداندن موسی ( ع ) به آغوش وی

فرددنـه إلی أُمّه . .. و لتعلم أنّ وعد اللّه حقّ

51- یقین در عقیده

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - زخرف - 43 - 19 - 8

8 - باور ها و اعتقادات ، باید از علم و یقین سرچشمه گرفته و متکی بر دلیل وبرهان باشد .

و جعلوا الملـئکة . .. أشهدوا خلقهم

عبارت «أشهدوا خلقهم» نشانگر آن است که هرگونه باور و اعتقادی، بایستی برخاسته از علم و یقین باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

18 - نجم - 53 - 23 - 7

7 - یقین و برهان ، تنها شالوده مطمئن برای دستیابی به عقاید و باورها

ما أنزل اللّه بها من سلطـن إن یتّبعون إلاّ الظنّ

از تخطئه مشرکان در مبتنی ساختن عقاید و باورهایشان بر حدس و گمان ـ و نه یقین و برهان ـ مطلب بالا استفاده می شود.

52- یقین در قیامت

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 12 - 13

13 ـ قیامت، روز ظهور حقایق و از بین رفتن هر گونه تردید

لیجمعنکم إلی یوم القیمة لا ریب فیه

مرجع ضمیر «فیه» می تواند «یوم القیامة» باشد، یعنی قیامت ظرف تردید نیست و در آن روز تردید از آدمی رخت بر می بندد.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

5 - انعام - 6 - 24 - 6

6 ـ قیامت، روز تجلی حقایق و از میان رفتن پرده های اوهام است.

و ضل عنهم ما کانوا یفترون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - کهف - 18 - 105 - 4

4- قیامت ، روز فرو افتادن همه حجاب ها و یقین آدمیان به خداوند یکتا است .

أعینهم فی غطاء . .. کفروا بأیـت ربّهم و لقائه

مقصود از لقای پروردگار، مسلّماً برخورد حسی نیست (لاتدرکه الأبصار) بلکه مقصود، آن است که آدمی، در قیامت، به حقّانیّت یکتایی خداوند پی خواهد برد، گرچه کافران، چنین ملاقاتی را منکر باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 12 - 17،19

17 - مجرمان در قیامت ، به حقانیت وعده های خداوند درباره معاد ، زبان می گشایند .

ربّنا أبصرنا و سمعنا . .. إنّا موقنون

19 - به یقین رسیدن مجرمان درباره معاد ، در قیامت دلیل درخواست شان از خدا جهت بازگشت به دنیا است .

فارجعنا نعمل صـلحًا إنّا موقنون

«إنّا موقنون» به منزله تعلیل برای درخواست است.

53- یقین رهبران دینی

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - سجده - 32 - 24 - 7

7 - برخورداری از روحیه صبر و بردباری و نیز یقین به آیات الهی ، از شرایط رهبری و امامت دینی است .

و جعلنا منهم أئمّة . .. لمّا صبروا و کانوا بأیـتنا یوقنون

«لمّا» زمانی است و دلالت می کند بر این که برگزیدگان بنی اسراییل، زمانی که به مقام صبر و یقین رسیدند، به پیشوایی انتخاب شدند و این، نشان می دهد که رهبران دینی باید چنین مقامی را برای خود تحصیل کنند و یا واجد آن دو باشند.

54- یقین فرعونیان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 14 - 1

1 - انکار معجزات الهی ، از سوی فرعونیان با وجود یقین درونی به حقانیت آن

و جحدوا بها و استیقنتها أنفسهم

«جَحْد» (مصدر «جحدوا») به معنای نفی و انکار کردن است. «استیقان» (مصدر «إستیقنت») معادل «إیقان» و جمله «استیقنتها أنفسهم» حال برای ضمیر فاعل در «جحدوا» است; یعنی، در حالی که جان های آنان به الهی بودن آیات یقین داشت باز آنها را انکار کردند.

55- یقین کافران

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

19 - قیامه - 75 - 25 - 1

1 - علم و باور کافران به هنگام زنده شدنشان در قیامت ، به روبه رو شدن با مصیبتی بزرگ و کمرشکن

تظنّ أن یفعل بها فاقرة

«فاقرة» به معنای مصیبت بزرگ و کمرشکن است (العین). «ظنّ» به معنای گمان راجح است و گاهی نیز به جای علم و یقین به کار می رود. در این آیه ـ مطابق نظر بیشتر مفسران ـ معنای اخیر مراد است.

56- یقین لقمان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 12 - 17

17 - « عن إبن عمر قال : سمعت رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) یقول : حقّاً أقول : لم یکن لقمان نبیّاً و لـکن کان عبداً کثیر التفکر حسن الیقین أحبّ اللّه فأحبّه و مَنّ علیه بالحکمة . کان نائماً نصف النهار إذ جاءه نداء یا لقمان ! هل لک أن یجعلک اللّه خلیفة فی الأرض تحکم بین الناس بالحقّ فأجاب الصوت إن خیّرنی ربّی قبلت العافیة و لم أقبل البلاء و إن عزم علیّ فسمعاً و طاعة . . . فأعطی الحکمة ;

عبداللّه بن عمر می گوید: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می گفت: «به حق می گویم: لقمان، پیامبر نبود، لکن بنده ای بود اهل تفکر، دارای حسن یقین. خدا را دوست داشت و خدا نیز او را دوست داشت و با آموختن حکمت، او را مورد انعام خود قرار داد. در نیمه روز ، خوابیده بود که صدایی شنید: ای لقمان! آیا دوست داری که خداوند، تو را خلیفه خود در زمین قرار دهد تا در میان مردم، به حق قضاوت کنی؟ لقمان در جواب آن صدا گفت: اگر پروردگارم، مرا مخیّر کرده من عافیت را انتخاب می کنم و نه گرفتاری را و اگر بر من واجب می کند، پس سرا پا گوش و مطیع ام»... در این جا به او حکمت داده شد».

57- یقین مادر موسی(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - قصص - 28 - 13 - 10

10 - یقین پیدا کردن مادر موسی به درستی و تخلف ناپذیر بودن وعده های خداوند ، یکی دیگر از اهداف بازگرداندن موسی ( ع ) به آغوش وی

فرددنـه إلی أُمّه . .. و لتعلم أنّ وعد اللّه حقّ

58- یقین محسنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

14 - لقمان - 31 - 4 - 7

7 - تنها محسنان ، به عالَم آخرت یقین دارند .

للمحسنین . .. و هم بالأخرة هم یوقنون

تقدیم فاعل فعل «یوقنون» و تکرار ضمیر «هم» بر اختصاص و انحصار، دلالت می کند.

59- یقین مریم(س)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

10 - مریم - 19 - 29 - 3

3- حضرت مریم ( س ) به قدرت نوزادش عیسی ( ع ) در سخن گفتن و رفع اتهامات یقین داشت .

فأشارت إلیه

آمدن مریم به میان قوم خویش، آوردن علنی و آشکار فرزند و اشاره کردن به سوی نوزاد به جای پاسخ گویی به اتهامات، بیانگر یقین او است.

60- یقین مؤمن آل فرعون

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - غافر - 40 - 42 - 5

5 - جهان بینی و اعتقادات مؤمن آل فرعون ، بر علم و شناخت اطمینان بخش استوار بود .

تدعوننی لأکفر باللّه و أشرک به ما لیس لی به علم

61- یقین مؤمنان

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

13 - نمل - 27 - 3 - 1

1 - اقامه نماز ، پرداخت زکات و یقین به آخرت از نشانه های مؤمنان راستین

هدًی و بشری للمؤمنین . الذین یقیمون الصلوة... و هم بالأخرة هم یوقنون

«الذین» در برداشت یاد شده، وصف احترازی است; یعنی، آیات قرآن برای آن دسته از مؤمنان، هدایتگر و بشارت بخش است که پایبند به اقامه نماز و پرداخت زکات باشند و به جهان آخرت نیز باور قطعی داشته باشند.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

16 - شوری - 42 - 18 - 6

6 - اهل ایمان ، آگاه به حقانیت رستاخیز و وقوع حتمی آن

و یعلمون أنّها الحقّ

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

17 - حجرات - 49 - 15 - 1

1 - مؤمنان واقعی ، دارای ایمان به خدا و رسول او و بدور از هرگونه شک و تردید

إنّما المؤمنون الذین ءامنوا باللّه و رسوله ثمّ لم یرتابوا

62- یقین یوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

8 - یوسف - 12 - 4 - 3

3ـ یوسف ( ع ) هیچ ابهام و تردیدی در رؤیای خویش و خصوصیات آن نداشت .

إنی رأیت أحد عشر کوکبًا . .. رأیتهم لی سـجدین

تکرار فعل «رأیت» برای تأکید است و هدف از تأکید رساندن این معناست که یوسف در خواب خویش و خصوصیات آن ، ابهام و تردیدی نداشت.

63- یقین یونس(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

11 - انبیاء - 21 - 87 - 21

21- « قال المأمون للرضا ( ع ) فأخبرنی عن قول اللّه عزّوجلّ : « و ذاالنون إذ ذهب مغاضباً فظنّ أن لن نقدر علیه » فقال الرضا ( ع ) : ذاک یونس بن متی ( ع ) ذهب مغاضباً لقومه « فظنّ » بمعنی إستیقن « أن لن نقدر علیه » أی لن نضیق علیه رزقه . . . « فنادی فی الظلمات » أی ظلمة اللیل و ظلمة البحر و ظلمة بطن الحوت : « أن لا إلـه إلاّ أنت سبحانک إنّی کنت من الظالمین » بترکی مثل هـذه العبادة التی قد فرغتنی ل ها فی بطن الحوت ;

در روایت آمده است که] مأمون به امام رضا(ع) گفت: مرا خبر ده از سخن خدای عزّوجلّ «و ذاالنون إذ ذهب مغاضباً فظنّ أن

لن نقدر علیه» امام فرمود: او یونس بن متی بود، که در حالی که بر قوم خود غضبناک بود، از میان آنان برفت. «ظنّ» در کلام خدا به معنای «إستیقن» و «لن نقدر علیه» به معنای «لن نضیق علیه رزقه» ... می باشد. «فنادی فی الظلمات»; یعنی، در میان سه تاریکی (تاریکی شب، تاریکی دریا و تاریکی شکم ماهی) ندا کرد: «...سبحانک إنّی کنت من الظالمین»; یعنی، ... من از ستم کارانم; زیرا مثل چنین عبادتی را ـ که اکنون مرا برای آن در شکم ماهی فارغ گردانیده ای ـ در گذشته ترک کرده بودم».

4- یهود

1- یهود

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2

2 ـ جبهه گیری یهود در برابر مسلمانان ، علی رغم مشاهده پیروزی معجزه آسای آنان در جنگ بدر

قل للّذین کفروا . .. قد کان لکم ایة فی فئتین التقتا

بنابراینکه مقصود از «الذین کفروا»، یهود باشند; چنانچه در شأن نزول آن بیان شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 23 - 6،14

6 ـ عدم قبول حکمیت تورات از سوی برخی عالمان یهود ، به دنبال ارائه پیشنهاد آن از جانب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

الم تر الی الذین اوتوا نصیباً من الکتاب . .. هم معرضون

برداشت فوق بر اساس شأن نزولی است که درباره آیه مورد بحث نقل شده است. (مجمع البیان).

14 ـ داوری پیامبر (صلی الله علیه و آله) در میان یهودیان بر اساس تورات ، و عدم پذیرش حکم تورات توسط برخی از آنان

یدعون الی کتاب اللّه لیحکم بینهم ثم یتولی فریق منهم

در شأن نزول آیه آمده است، پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره زن و مردی از یهود که مرتکب زنا شده بودند; به استناد تورات، حکم به رجم آنان نمود که سبب خشم یهودیان گردید.

جلد - نام سوره - سوره - آیه - فیش

2 - آل عمران - 3 - 55 - 14،18

14 ـ پیروزی مسلمانان بر یهود *

و جاعل الذین اتبعوک

احتمالا مراد از پیروان عیسی (ع)، پیروان راستین آن حضرت است که قهراً منطبق بر مسلمانان می شود; چون عیسی (ع)، بنی اسرائیل را موظف به پیروی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) کرده یود. و مراد از «الذین کفروا»، یهود است.

18 ـ خداوند ، مرجع و حاکم حلّ اختلافات یهود و نصارا در قیامت

ثمّ الیّ مرجعکم فاحکم بینکم فیما کنتم فیه تختلفون

جلد

2

3 ـ عدم تبعیّت یهود از حضرت عیسی ( ع ) ، موجب عذاب سخت آنان در دنیا و آخرت

فاما الذین کفروا فاعذّبهم عذاباً شدیداً فی الدنیا و الاخرة

مصداق مورد نظر از جمله «فامّا الذین کفروا»، کافران به حضرت عیسی (ع) است.

جلد

2

20 ـ دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) از یهود برای مباهله

فقل تعالوا ندع ابناءنا

تفسیر المیزان از ابن جریر نقل می کند، آنگاه که آیه «فمن حاجّک فیه . .. » نازل شد ; پیامبر (صلی الله علیه و آله) یهود را برای مباهله دعوت کرد.

جلد

2

2 ـ محاجه یهود و نصارا درباره آیین ابراهیم ( ع )

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم

از جمله «و ما انزلت . .. »، معلوم می شود محاجّه و نزاع، درباره آیین ابراهیم بوده است.

4 ـ احتجاج یهود و نصارا با یکدیگر ، در مورد انتساب و پیوند دینی خود به ابراهیم ( ع ) و نفی آن از طرف مقابل

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم

«ان اولی الناس بابراهیم . .. » در آیه شصت و هشتم، می رساند که از جمله احتجاجهای یهود و نصارا با یکدیگر، ادّعای تبعیت و پیوند دینی خود با ابراهیم (ع) و نفی آن از دیگری بوده است.

جلد

2

1 ـ احتجاج بحقّ نصارا ، با یهود ، درباره اثبات نبوّت حضرت عیسی ( ع )

حاججتم فیما لکم به علم

احتجاج نصارا در موردی که علم داشتند، عبارت بود از نبوّت حضرت عیسی (ع) که این احتجاج، حق بوده است.

2 ـ احتجاج بحق یهود با نصارا ، درباره عدم الوهیّت عیسی ( ع ) و پسر خدا نبودن وی

حاججتم فیما لکم به علم

احتجاج یهود در موردی که علم داشتند، عبارت بود از عدم الوهیّت حضرت عیسی (ع) و . .. که این احتجاج، بحق بوده است.

جلد

2

3 ـ ادعای یهودیّت ابراهیم ( ع ) ، حجت یهود بر حقانیّت خویش در مقابل نصارا *

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم . .. ما کان ابراهیم یهودیّاً و لا نصرانیّاً

4 ـ ادعای مسیحیّت ابراهیم ( ع ) ، حجت نصارا برای حقّانیت خویش در مقابل یهودیان *

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم . .. ما کان ابراهیم یهودیّاً و لا نصرانیّاً

جلد

2

4 ـ بیگانگی یهود و نصارا از آیین حضرت ابراهیم ( ع ) ( تسلیم بودن در برابر خدا )

انّ اولی الناس بابرهیم لَلّذین اتّبعوه

جمله «ان اولی . .. »، تعریضی است به یهود و نصارا که چنین نیستند.

6 ـ سزاوارترین مردم به انتساب و پیوند دینی به حضرت ابراهیم ( ع ) ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنانند ; نه یهود و نصارا .

ما کان ابرهیم یهودیاً و لا نصرانیاً . .. انّ اولی الناس بابرهیم لَلّذین اتّبعوه

جلد

2

3 ـ یهود و نصارا ، محروم از هدایت ، به جهت انکار آگاهانه حقانیّت پیامبر (صلی الله علیه و آله) با وجود دلایل روشن بر آن

کیف یهدی اللّه قوماً . .. و اللّه لا یهدی القوم الظالمین

آیه در مورد اهل کتاب نازل شده و آنان با وجود شهادت قبلی بر حقّانیّت آن حضرت، منکر حقّانیت وی شدند. (روح المعانی).

جلد

2

6 ـ کسانی از یهود و نصارا که آگاهانه نبوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را انکار نمودند ، گرفتار لعنت خدا و فرشتگان و مردم هستند .

قوماً کفروا بعد ایمانهم . .. اولئک جزاؤهم انّ علیهم ... و النّاس اجمعین

جلد

2

5 ـ کوشش یهود در تفرقه افکنی میان مؤمنان

قل یا اهل الکتاب لم تصدّون . .. من امن

برخی از مفسران برآنند که آیه درباره یهود نازل شده است، که سعی در اختلاف افکنی بین اوس و خزرج را داشتند. (مجمع البیان ج 2).

7 ـ منحرف نشان دادن اسلام ، از راه های مبارزه اهل یهود با اسلام

لم تصدّون . .. تبغونها عوجاً

جلد

3

12 ـ کشتار نابحق ( با علم و عمد ) انبیای الهی ، به دست یهود

سنکتب ما قالوا و قتلهم الانبیآء بغیر حقّ

نفی هر گونه حق در کشتن انبیا دلالت می کند که یهود، با علم به نبوّت آنان و بدون خطا و فراموشی، پیامبران را می کشتند. چون اگر آنان را پیامبر نمی دانستند و یا به خطا و نسیان آنان را می کشتند، «بغیر حقّ» صدق نمی کرد.

جلد

3

5 ـ مبارزات یهود علیه اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به نام دین و دینداری

انّ اللّه عهد الینا الّا نؤمن لرسول حتّی یاتینا بقربان

چون یهود مدعی بودند با ایمان نیاوردن به پیامبر (صلی الله علیه و آله)، به عهد الهی وفادار بوده و از دستورات خداوند پیروی کرده اند.

10 ـ احتجاج و استدلال پیامبر (صلی الله علیه و آله) با یهود ، به تعلیم خداوند

قل قد جآءکم رسل من قبلی بالبیّنات و بالّذی قلتم فلم قتلتموهم

12 ـ شهادت بسیاری از انبیای الهی به دست یهود ، علی رغم مشاهده معجزات و علم به حقّانیّت آنان

قل قد جآءکم رسل من قبلی بالبیّنات و بالّذی قلتم فلم قتلتموهم ان کنتم صادقین

هنگامی به یک دلیل، «بیّنه» گفته می شود که حقّ را برای طرف مقابل روشن کند و او را به حقانیّت آن آگاه کند. بنابراین یهودیان می دانستند و برای آنان روشن بود که پیامبران واقعی را می کشند.

23 ـ تکذیب عهد خداوند با یهود در مورد ایمان نیاوردن به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، جز با ارائه قربانی که آتشی از غیب آن را بسوزاند .

انّ اللّه عهد الینا الّا نؤمن . .. فلم قتلتموهم ان کنتم صادقین

اگر ادعای یهود صحیح بود، باید پیامبر (صلی الله علیه و آله) خواسته آنان را عملی می کرد، و نیز نباید از عهد، به «الّذی قلتم» (آنچه را گفتید) تعبیر می کرد ; بلکه می فرمود: بالعهد الّذی عهد اللّه علیکم. چون اگر ادعای آنان حقیقت داشت، عهدی بود الهی ; نه گفتار آنان.

25 ـ برخورد منطقی و استدلالی قرآن در برابر اهل کتاب ( یهود )

قل قد جاءکم رسل من قبلی . .. فلم قتلتموهم ان کنتم صادقین

جلد

3

1 ـ تکذیب پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سوی یهود

فان کذّبوک

2 ـ اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله) به جهت تکذیب آن حضرت از سوی یهود *

فان کذّبوک فقد کذّب رسل من قبلک

لحن آیه حکایت از اندوه پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به تکذیبش دارد، و برخی جواب شرط را محذوف دانسته اند و چنین گفته اند: ان کذّبوک فلا تحزن. از این رو، جمله «فقد کذّب» را علّت «لا تحزن» گرفته اند.

3 ـ دلداری خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) به جهت تکذیب آن حضرت از سوی یهود

فان کذّبوک فقد کذّب رسل من قبلک

5 ـ یهودیان ، در گستره رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

فان کذّبوک

از اینکه یهود، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را تکذیب کردند، معلوم می شود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) آنان را نیز به پذیرش اسلام دعوت می کرد.

جلد

9

5- « عن إبن عباس سأل رجل رسول الله (صلی الله علیه و آله) قال : أرأیت قول الله : « کما أنزلنا علی المقتسمین » قال : الیهود و النصاری . . . ;

از ابن عباس روایت شده است که مردی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤال کرد و گفت: نظر شما درباره سخن خداوند «کما أنزلنا علی المقتسمین» چیست؟ حضرت فرمود: [مقصود از مقتسمین] یهود و نصاراست».

2- آثار اختلاف یهود

جلد

9

3- اختلاف یهود در تعیین روز تعطیلی ، عامل معین شدن روز شنبه برای آنان

إنما جعل السبت علی الذین اختلفوا فیه

برداشت فوق بنابراین نکته است که «جعل السبت» معلول و پیامد «اختلفوا فیه» باشد و ضمیر «فیه» به معنای لغوی سبت ـ که روز تعطیل است ـ باز گردد و نه به معنای اصطلاحی آن که روز شنبه است.

جلد

17

13 - تهدید یهود از سوی خداوند ، به خاطر اختلاف های مغرضانه و جاه طلبانه آنان در امر رسالت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) *

بیّنـت من الأمر . .. إنّ ربّک یقضی بینهم یوم القیـمة فیما کانوا فیه یختلفون

3- آثار اسلام یهود

جلد

1

4 - یهودیان در صورت ایمان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن و پرهیز از گناهان ( سحر ، بی اعتنایی به کتاب های آسمانی و . . . ) از پاداش های الهی بهره مند می شدند .

و لو أنهم ءامنوا و اتقوا لمثوبة من عنداللّه خیر

مراد از ضمیر در «أنهم» به قرینه آیه 99 و 101 یهودیان کافر به پیامبر و قرآن است. قابل ذکر است که جمله «لمثوبة ...» جانشین جواب شرط است و آن جواب جمله ای همانند «لأثیبوا» (همانا پاداش داده می شدند) است.

جلد

1

5 - یهود و نصارا ، در صورتی که تسلیم خدا شوند ( اسلام را بپذیرند ) و کار های نیک انجام دهند ، اهل بهشت خواهند بود .

قالوا لن یدخل الجنة إلا من کان هوداً . .. بلی من أسلم ... فله أجره

4- آثار ایمان یهود

جلد

1

2 - ایمان واقعی به خدا و قیامت و انجام اعمال صالح ، شرط دور ماندن مسلمانان ، یهودیان ، نصارا و صابئان از هرگونه ترس و اندوه

إن الذین ءامنوا . .. و لا خوف علیهم و لاهم یحزنون

تکرار «ایمان» در «ان الذین آمنوا» و «من آمن» حکایت از آن دارد که: مراد از ایمان در جمله «من آمن» ایمان واقعی و راستین است نه ایمان صوری و اسمی.

جلد

17

3- گواهی و ایمان بنی اسرائیل و یهود به حقانیت قرآن ، حجتی علیه کافران و مشرکان

إن کان من عند اللّه و کفرتم به و شهد شـهد من بنی إسرءیل علی مثله

خداوند، ایمان فردی از یهود را ـ که آگاه به تورات و مفاد آن بود ـ گواهی بر حقانیت قرآن شمرده است و به کافران تذکر داد و به آن احتجاج کرده است.

5- آثار پیروی از یهود

جلد

8

9ـ خداوند پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در صورت پیروی از آرای یهود و نصارا به محروم کردن از یاری و حفاظت خویش تهدید کرد .

لـئن اتبعت أهواءهم . .. مالک من الله من ولیّ ولاواق

«ولیّ» به معنای یاور و «واق» اسم فاعل از «وقایة» به معنای نگهدارنده است. «من الله» می تواند متعلق به محذوف و حال برای «ولیّ» و «واق» باشد. بر این مبنا جمله «مالک ...» چنین معنا می شود: برای تو از جانب خداوند هیچ یاور و نگه دارنده ای نخواهد بود ; یعنی، امدادهای خداوند به تو نخواهد رسید.

6- آثار تبعیت از یهود

جلد

1

16 - خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) هشدار داد که در صورت پیروی از آرای یهود و نصارا ، از زمره ستمگران خواهد شد .

لئن اتبعت اهواءهم . .. إنک إذاً لمن الظلمین

7- آثار تقوای یهود

جلد

1

4 - یهودیان در صورت ایمان به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن و پرهیز از گناهان ( سحر ، بی اعتنایی به کتاب های آسمانی و . . . ) از پاداش های الهی بهره مند می شدند .

و لو أنهم ءامنوا و اتقوا لمثوبة من عنداللّه خیر

مراد از ضمیر در «أنهم» به قرینه آیه 99 و 101 یهودیان کافر به پیامبر و قرآن است. قابل ذکر است که جمله «لمثوبة ...» جانشین جواب شرط است و آن جواب جمله ای همانند «لأثیبوا» (همانا پاداش داده می شدند) است.

8- آثار حسد یهود

جلد

1

12 - حسادت یهود به پیامبر (صلی الله علیه و آله) از ریشه های کفرورزی آنان به قرآن و تورات

أن یکفروا بما أنزل اللّه بغیاً أن ینزل اللّه من فضله علی من یشاء من عباده

«بغی» به معنای حسادت و نیز به معنای ظلم و سرکشی است; برداشت فوق ناظر به احتمال اول است. کلمه «بغیاً» مفعولٌ به برای «أن یکفروا» می باشد.

جلد

1

5 - حسادت یهود و نصارا ، منشأ علاقه و تلاش آنها بر بازگرداندن اهل ایمان از اسلام بود .

ودّ کثیر من أهل الکتب لو یردونکم من بعد إیمنکم کفاراً حسداً

«حسداً» مفعولٌ له برای «ودّ کثیراً . ..» می باشد; یعنی، علاقه و تلاش اهل کتاب برای مرتد ساختن مسلمانان، به علت حسادت ایشان بود.

9- آثار دشمنی یهود

جلد

1

7 - ایمان نیاوردن یهود و نصارا به قرآن و معارف اسلام ، از سر ستیزه جویی و دشمنی است .

و إن تولوا فإنما هم فی شقاق

10- آثار دوستی با یهود

جلد

4

12 ـ روابط دوستانه گروهی از مسلمانان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، با یهود و نصارا ، موجب تباهی اعمال نیک گذشته آنان

حبطت اعملهم فاصبحوا خسرین

16 ـ ناکامی پذیرندگان ولایت و دوستی یهود و نصارا ، در بهره گیری از روابط دوستانه با آنان

حبطت اعملهم فاصبحوا خسرین

بدان احتمال که مراد از «اعملهم» تلاشهایی است که بیماردلان برای ایجاد روابط دوستانه با یهود و نصارا، داشتند ; بر این اساس مقصود از «خسارت» بهره نجستن از ایجاد رابطه با یهود و نصارا خواهد بود.

جلد

4

15 ـ دوستی با کافران ( یهود ، نصارا و . . . ) ، موجب فروتنی در مقابل آنان و گردنفرازی در مقابل اهل ایمان

من یرتد منکم عن دینه . .. اذلة علی المؤمنین اعزة علی الکفرین

جلد

18

5 - برقراری رابطه دوستی منافقان با یهودیان ، مصداق بارز زشت کاری آنان و سبب دچار شدنشان به عذاب سخت الهی

ألم تر إلی الذین تولّوا قومًا . .. إنّهم ساء ما کانوا یعملون

11- آثار طغیان یهود

جلد

4

22 ـ کفر و طغیان یهود ، زمینه دشمنی و کینه توزی آنان با یکدیگر

و لیزیدن کثیراً منهم . .. طغیناً و کفراً و القینا بینهم العدوة و البغضاء

12- آثار ظلم یهود

جلد

9

4- تحریم برخی از حلال ها بر یهود ، کیفر و بازتاب عملکرد ظالمانه خود آنان بود نه برخاسته از ستم الهی .

و علی الذین هادوا حرّمنا . .. و ما ظلمنـهم و لـکن کانوا أنفسهم یظلمون

13- آثار فسق یهود

جلد

1

7 - فسق و انحراف یهودیان ، موجب کفرشان به قرآن و آیات الهی است .

و ما یکفر بها إلا الفسقون

مصداق روشن برای «الفاسقون» - به قرینه آیات قبل و بعد - یهودیان هستند. آیات پیشین برخی از بهانه های یهود را برای اعراض از ایمان یادآور شده و آیه مورد بحث بیان می دارد که ریشه اصلی اعراض یهود از ایمان انحراف و فسق پیشگی آنان است.

14- آثار کفر یهود

جلد

1

6 - قرار گرفتن حجاب بر قلب و اندیشه یهودیان ریشه در فطرت و خلقت آنان ندارد بلکه کفرورزی و دور شدنشان از رحمت الهی موجب آن شده است .

قالوا قلوبنا غلف بل لعنهم اللّه بکفر هم فقلیلا

چنانچه گذشت «بل» نفی معنایی است که از «قلوبنا غلف» استفاده می شود و آن معذور بودن یهود به خاطر نفهمیدن است. کلمه «بل» معذور بودن یهود را نفی می کند و جمله «لعنهم اللّه ...» بیان می دارد حجابِ قلب یهود از کفرورزی آنان به وجود آمده نه اینکه فطرتاً این گونه باشند و این چنین نفهمیدنی - که خود آدمی زمینه ساز آن باشد - نمی تواند عذری قابل قبول تلقی شود.

جلد

4

22 ـ کفر و طغیان یهود ، زمینه دشمنی و کینه توزی آنان با یکدیگر

و لیزیدن کثیراً منهم . .. طغیناً و کفراً و القینا بینهم العدوة و البغضاء

15- آثار نژاد پرستی یهود

جلد

1

14 - قوم گرایی و نژاد پرستی یهود ، از عوامل کفر ورزی آنان به قرآن

قالوا نؤمن بما أنزل علینا و یکفرون بما وراءه

16- آثار یأس یهود

جلد

1

13 - یأس یهود از سرای آخرت ، زمینه ساز حرصشان بر حیات دنیا و آرزوی عمر طولانی است . *

یود أحدهم لو یعمر الف سنة و ما هو بمزحزحه من العذاب أن یعمر

17- آخرت فروشی یهود

جلد

1

48 - ترجیح منافع دنیوی بر منافع اخروی ، در دیدگاه یهودیان ساحر

لقد علموا لمن اشتریه ماله فی الأخرة من خلق و لبئس ماشروا به أنفسهم لو کانوا یعلم

کسی که بداند با دستیابی به منافعی نامشروع، آخرت خویش را از دست داده است (لقد علموا . ..) ولی در عین حال به زیانباری این داد و ستد اعتقاد نداشته باشد (لو کانوا یعلمون)، معلوم می شود وی منافع دنیوی را بر آخرت ترجیح می دهد.

18- آرزوهای یهود

جلد

1

7 - پیروزی بر کافران در پرتو قرآن و بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، آرمان یهودیان پیش از بعثت

و کانوا من قبل یستفتحون علی الذین کفروا

از معانی «فتح» نصرت و پیروزی است. «استفتاح» به معنای طلب پیروزی است. آمدن فعل مضارع (یستفتحون) قرین «کان» و مانند آن دلالت بر استمرار در زمان گذشته دارد. ارتباط جمله «و کانوا ...» با قبل و بعد اقتضا می کند که: این پیروزی طلبی در ارتباط با نزول قرآن و بعثت پیامبر(صلی الله علیه و آله) مطرح باشد. بنابراین «و کانوا ...»; یعنی، یهودیان پیش از بعثت از زمانهایی دور در انتظار نزول قرآن و بعثت پیامبر(صلی الله علیه و آله) بودند تا در سایه آن بر کافران پیروز شوند.

جلد

1

13 - یأس یهود از سرای آخرت ، زمینه ساز حرصشان بر حیات دنیا و آرزوی عمر طولانی است . *

یود أحدهم لو یعمر الف سنة و ما هو بمزحزحه من العذاب أن یعمر

جلد

1

3 - آرزوی یهود و نصارا برای مرتد ساختن مسلمانان صدر اسلام آرزویی خام و تلاش آنان در این زمینه ، تلاشی ناموفق بود .

ودّ کثیر من أهل الکتب لو یردونکم

به کارگیری فعل ماضی «ودّ» (دوست داشتند) به جای فعل مضارع (دوست می دارند) اشاره به این نکته دارد که: تلاش آنان بی ثمر است، به گونه ای که باید علاقه و تلاش آنان را سپری شده دانست.

19- آسایش یهود

جلد

6

4 ـ خداوند امت های یهود را گاهی با اعطای نعمت ها و آسایش ها و زمانی با گرفتار ساختن به سختی ها و ناخوشایندی ها آزمود .

و بلونهم بالحسنت و السیئات

مراد از ضمیر مفعولی در «بلوناهم» می تواند همه یهود، صالحان و ناصالحان، باشد و می تواند مراد از آن تنها ناصالحان ایشان باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

20- آگاهی علمای یهود

جلد

1

13 - عالمان یهود در عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، به الهی بودن قرآن آگاهی کامل داشتند .

و هم یعلمون

برداشت فوق، مبتنی بر این است که مفعول «یعلمون» به قرینه «یسمعون کلام اللّه» الهی بودن کلامی باشد که برای آنان قراءت می شده است; یعنی: «و هم یعلمون ان الذی یسمعونه کلام اللّه».

جلد

5

9 ـ اهل کتاب (عالمان یهود و نصارا) آگاه به حقانیت قرآن و نزول آن از جانب خدا

و الذین ءاتینهم الکتب یعلمون أنه منزل من ربک بالحق

21- آگاهی یهود

جلد

1

5 - یهودیان ، پیش از بعثت ، به نازل شدن قرآن و مبعوث شدن پیامبر (صلی الله علیه و آله) آگاهی داشتند .

و کانوا من قبل یستفتحون علی الذین کفروا

جلد

1

41 - یهود در عین آگاهی به اینکه فراگیری سحر موجب محروم شدن آنان از همه مواهب اخروی خواهد شد ، به آموزش آن پرداختند .

و لقد علموا لمن اشتریه ماله فی الأخرة من خلق

«خلاق» به معنای بهره وافر و نصیب نیکوست. نکره بودن کلمه «خلاق» به همراه «من» زایده، دلالت بر قلت دارد و ظاهر آن است که ضمیر در «علموا» به یهودیان بر می گردد.

49 - یهودیان ساحر ، علی رغم اطمینانشان به محروم بودن از سرای آخرت ، محرومیت خویش را انکار می کردند .

لقد علموا لمن اشتریه ماله فی الأخرة من خلق

تأکید جمله با لام قسم (لقد) و نیز لام تأکید (لمن) گویای این است که: یهودیان ساحر، حقیقتی را که بدان علم داشتند، مورد انکار قرار می دادند; زیرا تأکید جمله غالباً در مواردی است که مضمون آن مورد انکار باشد.

جلد

6

16 ـ یهودیان ، آگاه به حرمت انتساب امور ناحق به خداوند بودند .

و درسوا ما فیه

هدف از بیان این حقیقت که یهودیان، تورات را همواره می خواندند، رساندن این معناست که آنان به محتوای تورات آگاهی کامل داشتند.

17 ـ یهودیان با مطالعه مکرر تورات به معارف و احکام آن آگاهی داشتند .

درسوا ما فیه

«درس» تکرار کردن چیزی است و «درس الکتاب» هنگامی گفته می شود که خواندن تکرار شود. (مجمع البیان).

22- آگاهی یهود به محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد

1

12 - از امام صادق ( ع ) روایت شده است که فرمود : « هذه الآیة نزلت فی الیهود و النصاری یقول اللّه تبارک و تعالی « الذین آتیناهم الکتاب » یعنی التوراة و الأنجیل - یعرفونه - یعنی رسول اللّه کما یعرفون أبناءهم لان اللّه عز و جل قد أنزل علیهم فی التوراة و الزبور و الأنجیل صفة محمد و صفة اصحابه و مبعثه و هجرته . . . ;

آیه فوق، درباره یهود و نصارا نازل شده است و آنان کسانی بودند که تورات و انجیل به آنان داده شده بود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را مانند فرزندان خود می شناختند; چون خداوند در تورات، زبور و انجیل صفات رسول خدا و اصحابش و بعثت و هجرت آن حضرت را نازل کرده بود . .. ».

23- آگاهی یهود صدر اسلام

جلد

6

4 ـ یهودیان عصر بعثت آگاه به تجاوزگری همدینان یهودی خویش در ایله و سرگذشت شوم آنان

و سئلهم عن القریة التی کانت حاضرة البحر

جلد

10

8- اطلاع یهود عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) از سرگذشت موسی ( ع ) و فرعون

فسئل بنی إسرءیل إذ جاءهم فقال له فرعون

24- آلودگی یهود

جلد

3

1 ـ ادعای گروهی از اهل کتاب ( یهود ) مبنی بر پیراستگی خویش از آلودگی و انحراف

الم تر الی الذین یزکّون انفسهم

تزکیه به معنای برطرف کردن رذایل و بدیها است و گاهی در انتساب پاکی و طهارت معنوی نیز به کار برده می شود. یعنی پاک شمردن و منزه دانستن. برداشت فوق بر اساس معنای دوم است. گفتنی است با توجه به آیات پیشین و نیز آیات بعدی به دست می آید که مراد از «الذین یزکّون» یهود و یا گروهی از آنان است.

5 ـ خداوند نخواسته است که یهودیان کفرپیشه ، از آلودگی ها پیراسته گردند و تزکیه شوند .

یزکّون انفسهم بل اللّه یزکّی من یشاء

16 ـ یهود و نصارا ، مدعی پیراستگی خویش از آلودگی و انحراف

الم تر الی الذین یزکّون انفسهم

امام باقر (ع) در مورد آیه فوق فرمود: انّهم الیهود و النصاری.

تفسیر تبیان، ج 3، ص 220 ; نورالثقلین، ج 1، 489، ح 295.

جلد

3

7 ـ افترای یهود بر خداوند دلیل آلودگی آنان و پیراسته نبودنشان از انحراف

الم تر . .. انظر کیف یفترون علی اللّه الکذب

جمله «انظر کیف» می تواند دلیلی باشد بر اثبات عدم تزکیه یهودیان که در آیه قبل مطرح شده است.

25- آمرزش گناه یهود

جلد

6

7 ـ دنیاگرایان یهود بر این باور بودند که خداوند گناهان آنان را ، حتی بدون توبه ، خواهد آمرزید .

و یقولون سیغفر لنا و إن یأتهم عرض مثله یأخذوه

جمله «و إن یأتهم عرض . .. » حاکی از این است که گنهکاران یهود در عین آمادگی برای حرامخواری مجدد، خود را مورد عفو و مغفرت خداوند می پنداشتند. یعنی هرگز از عمل گذشته پشیمان نبودند تا توبه کنند.

8 ـ یهودیان دنیاگرا به بهانه مغفرتی تضمین شده از جانب خدا ، از فرمان های وی سرپیچی می کردند و مرتکب گناه می شدند .

یأخذون عرض هذا الأدنی و یقولون سیغفر لنا

11 ـ ادعای آمرزش گناه یهودیان بدون توبه ، از نسبت های دروغین دنیاگرایان یهود به خداوند

و یقولون سیغفر لنا . .. ألم یؤخذ علیهم ... أن لا یقولوا علی اللّه إلا الحق

26- ابتلای یهود عصیانگر

جلد

6

2 ـ خداوند تعلق اراده خویش را بر گرفتار ساختن یهودیان متمرد به زندگی زجرآور و تحت شکنجه دیگران ، به همگان اعلام کرد .

و إذ تأذن ربک لیبعثن علیهم إلی یوم القیمة من یسومهم سوء العذاب

27- ابراهیم(ع) و یهود

جلد

2

4 ـ بیگانگی یهود و نصارا از آیین حضرت ابراهیم ( ع ) ( تسلیم بودن در برابر خدا )

انّ اولی الناس بابرهیم لَلّذین اتّبعوه

جمله «ان اولی . .. »، تعریضی است به یهود و نصارا که چنین نیستند.

5 ـ یهود و نصارا هر یک مدعی انتساب و پیوند دینی با ابراهیم ( ع ) بودند .

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم . .. انّ اولی الناس بابرهیم لَلّذین اتّبعوه

6 ـ سزاوارترین مردم به انتساب و پیوند دینی به حضرت ابراهیم ( ع ) ، پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنانند ; نه یهود و نصارا .

ما کان ابرهیم یهودیاً و لا نصرانیاً . .. انّ اولی الناس بابرهیم لَلّذین اتّبعوه

28- اتحاد منافقان مدینه با یهود

جلد

14

6 - منافقان مدینه ، در جبهه بندی سیاسی ، در جبهه یهود بودند .

و القائلین لإخونهم

بنابراین احتمال که مراد از «القائلین» یهود و مرجع ضمیر در «إخوانهم» منافقان باشد، معلوم می شود که منافقان، در جبهه یهود و برادران سیاسی آنان بودند.

29- اتحاد یهود و مسیحیان

جلد

1

2 - توافق و اتحاد یهود و نصارای عصر بعثت علیه مسلمانان ، علی رغم اختلافات شدید ایشان با یکدیگر

و قالوا کونوا هوداً أو نصری تهتدوا

هدف از «لفّ اجمالی» در آیه و بیان دو جمله در یک کلام، رساندن اتحاد و توافق یهود و نصارا علیه مسلمانان است.

جلد

1

3 - یهود و نصارا - علی رغم داشتن اختلاف های اساسی با یکدیگر - بر ضد اسلام و مسلمانان همسو و هم آوا هستند .

أم تقولون إن إبراهیم . .. کانوا هوداً أو نصری

روشن است که یهودیان اظهار نمی داشتند که ابراهیم و . .. نصرانی بودند و همچنین نصارا نمی گفتند که ابراهیم و ... یهودی بودند. بنابراین آوردن «لفّ اجمالی» و بیان نکردن عقیده هر کدام به صورت تفصیلی، حاوی این نکته است که: آنان - علی رغم اختلافاتشان - بر ضد اسلام و مسلمین هم آوا و همسو هستند.

30- اتمام حجت با یهود

جلد

20

2 - اتمام حجت بر تمام کافران ( یهود ، نصارا ، مجوس و مشرکان ) و رساندن برهان آشکار به آنان ، سنتی الهی است .

لم یکن . .. منفکّین حتّی تأتیهم البیّنة

31- اجتناب یهود از طیبات

جلد

6

19 ـ یهود و نصارا در پیش از اسلام ، مبتلا به بهره گیری از ناپاکی ها و پرهیز از برخی پاکی ها و پاکیزه ها

یحل لهم الطیبت و یحرم علیهم الخبئث

مراد از ضمیر «هم» در «لهم» و «علیهم» به قرینه «التوریة و الانجیل»، یهود و نصارا است.

32- احتجاج محمد(صلی الله علیه و آله) با یهود

جلد

5

24 ـ پیامبر(صلی الله علیه و آله) موظف به ترک مباحثه و احتجاج با یهود، بیش از مقدار بیان شده در این آیات بوده است.

قل الله ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون

آیه مورد بحث خود در مقام احتجاج با یهود است و جمله ذیل آیه (ثم ذرهم)، دستور به ترک احتجاج می دهد. مقتضای جمع بین این دو فراز، آن است که احتجاج باید در حد مذکور باشد و بیش از آن نباید به آن پرداخته شود.

33- احتجاج یهود

جلد

2

2 ـ محاجه یهود و نصارا درباره آیین ابراهیم ( ع )

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم

از جمله «و ما انزلت . .. »، معلوم می شود محاجّه و نزاع، درباره آیین ابراهیم بوده است.

4 ـ احتجاج یهود و نصارا با یکدیگر ، در مورد انتساب و پیوند دینی خود به ابراهیم ( ع ) و نفی آن از طرف مقابل

یا اهل الکتاب لم تحاجّون فی ابرهیم

«ان اولی الناس بابراهیم . .. » در آیه شصت و هشتم، می رساند که از جمله احتجاجهای یهود و نصارا با یکدیگر، ادّعای تبعیت و پیوند دینی خود با ابراهیم (ع) و نفی آن از دیگری بوده است.

جلد

2

1 ـ احتجاج بحقّ نصارا ، با یهود ، درباره اثبات نبوّت حضرت عیسی ( ع )

حاججتم فیما لکم به علم

احتجاج نصارا در موردی که علم داشتند، عبارت بود از نبوّت حضرت عیسی (ع) که این احتجاج، حق بوده است.

2 ـ احتجاج بحق یهود با نصارا ، درباره عدم الوهیّت عیسی ( ع ) و پسر خدا نبودن وی

حاججتم فیما لکم به علم

احتجاج یهود در موردی که علم داشتند، عبارت بود از عدم الوهیّت حضرت عیسی (ع) و . .. که این احتجاج، بحق بوده است.

34- احکام یهود

جلد

1

13 ـ دریافت فدیه از اسیران همکیش برای آزادی آنان ، از محرمات آیین یهود

و إن یأتوکم أسری تفدوهم

35- اختلاف یهود

جلد

4

8 ـ اختلاف یهود ، در اصل رخداد قتل و به دار آویخته شدن عیسی ( ع )

إنّ الذین اختلفوا فیه

جلد

9

2- قانون تعطیلی روز شنبه حکمی علیه یهودیان ، به جرم اختلافشان درباره دین توحیدی ابراهیم ( ع ) بود .

إنما جعل السبت علی الذین اختلفوا فیه

آیه شریفه، پاسخی است از این سؤال که: در دین ابراهیم(ع) و ادیان پس از آن حضرت، روز جمعه به عنوان روز تعطیل تعیین شده بود، پس چرا در دین یهود روز شنبه اعلان شد؟ پاسخ این است که: این حکم مختص به یهودیان بود که به جرم اختلافشان در دین ابراهیم(ع) وضع گردید. گفتنی است ضمیر «فیه» به حضرت ابراهیم(ع) با تقدیر مضاف; یعنی، ملته باز می گردد.

5- خداوند در قیامت ، نسبت به اختلافات و انحرافات یهود ، داوری خواهد کرد .

و إن ربّک لیحکم بینهم یوم القیـمة فیما کانوا فیه یختلفون

جلد

17

14 - اختلاف یهود درباره رسالت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) اختلافی ریشه دار و دیرپا *

و ءاتینـهم بیّنـت من الأمر . .. فیما کانوا فیه یختلفون

در صورتی که «الأمر» اشاره به رسالت پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) داشته باشد; اختلاف مستمری که از «کانوا فیه یختلفون» استفاده می شود، ریشه دار بودن اختلافات آنان را درباره رسالت پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) می رساند.

جلد

18

8 - یهودیان ، گرفتار تفرقه و دسته بندی های سخت میان خویش

بأسهم بینهم شدید تحسبهم جمیعًا و قلوبهم شتّی

برداشت یاد شده در صورتی است که ضمایر به یهودیان بازگردد و بأس اشاره به عداوت و دشمنی داشته باشد.

36- اختلاف یهود با مسیحیان

جلد

1

8 - تورات و انجیل ، راهگشای حل اختلاف مذهبی یهود و نصارا

قالت الیهود . .. و قالت النصری ... و هم یتلون الکتب

جمله حالیه «و هم یتلون الکتاب» می تواند به داعی تعجب ایراد شده باشد; یعنی، باعث شگفتی است که یهود و نصارا کتابهای آسمانی را می خوانند، ولی در عین حال این گونه اختلاف دارند.

جلد

1

2 - توافق و اتحاد یهود و نصارای عصر بعثت علیه مسلمانان ، علی رغم اختلافات شدید ایشان با یکدیگر

و قالوا کونوا هوداً أو نصری تهتدوا

هدف از «لفّ اجمالی» در آیه و بیان دو جمله در یک کلام، رساندن اتحاد و توافق یهود و نصارا علیه مسلمانان است.

جلد

1

3 - یهود و نصارا - علی رغم داشتن اختلاف های اساسی با یکدیگر - بر ضد اسلام و مسلمانان همسو و هم آوا هستند .

أم تقولون إن إبراهیم . .. کانوا هوداً أو نصری

روشن است که یهودیان اظهار نمی داشتند که ابراهیم و . .. نصرانی بودند و همچنین نصارا نمی گفتند که ابراهیم و ... یهودی بودند. بنابراین آوردن «لفّ اجمالی» و بیان نکردن عقیده هر کدام به صورت تفصیلی، حاوی این نکته است که: آنان - علی رغم اختلافاتشان - بر ضد اسلام و مسلمین هم آوا و همسو هستند.

اختلاف یهود دوران عیسی(ع)

جلد

17

7 - ربوبیت الهی ، محور اصلی اختلافات یهودیان در عصر عیسی ( ع )

الذی تختلفون فیه . .. إنّ اللّه هو ربّی و ربّکم فاعبدوه

از ارتباط این آیه با آیه قبل، به دست می آید که آنچه مورد اختلاف یهودیان بوده است، مسأله ربوبیت الهی می باشد.

37- اختلافات دینی یهود

جلد

17

5 - یهودیان ، گرفتار اختلافات پردامنه مذهبی در عصر بعثت عیسی ( ع )

لأُبیّن لکم بعض الذی تختلفون فیه

38- اختلافات یهود

جلد

2

18 ـ خداوند ، مرجع و حاکم حلّ اختلافات یهود و نصارا در قیامت

ثمّ الیّ مرجعکم فاحکم بینکم فیما کنتم فیه تختلفون

39- اخراج یهود بنی قریظه

جلد

14

1 - خداوند ، یهود بنی قریظه را از قلعه های مستحکم خود بیرون کشید تا در دسترس مسلمانان مدینه قرار گیرند .

و أنزل الذین ظـهروهم من أهل الکتـب من صیاصیهم . ..فریقًا تقتلون

«صیاصی» جمع «صیصیة» است و «صیصیة» به دژ و قلعه و هر آنچه را که بتوان در پناه آن خود را حفظ

کرد، گفته می شود (مفردات راغب).

2 - توان مندی و شکست ناپذیری خداوند ، یهودیان را از قلعه های مستحکم خویش ، فرود آورد .

و کان اللّه قویًّا عزیزًا . و أنزل الذین ظـهروا من أهل الکتـب من صیاصیهم

7 - چیره شدن ترس بر یهود بنی قریظه ، موجب شد که آنان ، بدون هیچ گونه زحمتی از قلعه های مستحکم خارج شوند . *

و أنزل الذین ظـهروهم . .. و قذف فی قلوبهم الرعب

ممکن است ـ چنان چه در کتاب های سیره و تاریخ آمده است ـ واقعیت امر، چنین باشد که بر یهودیان، ترس چیره شد و باعث گردید که آنها، از قلعه های مستحکم خود بیرون بیایند و به راحتی در دست رس سپاه مسلمانان قرار بگیرند. بنابراین، ذکر «أنزل» پیش از «قذف» ممکن است به خاطر اهمیت خارجی آن باشد.

40- اخلالگری یهود

جلد

3

3 ـ ایمان نیاوردن برخی از اهل کتاب ( یهود ) به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اخلالگری آنان در راه تحقق اسلام

و منهم من صدّ عنه

«صدّ» در برداشت فوق به معنای متعدی آن، یعنی بازداشتن و منع کردن گرفته شده است و لذا از آن به اخلالگری تعبیر شد.

4 ـ ایمان نیاوردن برخی از اهل کتاب ( یهود ) به پیامبران آل ابراهیم و اخلالگری آنان در راه تحقق اهداف ایشان

فقد اتینا ال ابرهیم . .. و منهم من صدّ عنه

41- ادعاهای علمای یهود

جلد

3

8 ـ تناقض آشکار میان ادعا های اهل کتاب ( عالمان یهود ) و عمل آنان

الم تر الی الذین اوتوا نصیباً من الکتب یؤمنون بالجبت و الطّاغوت

خداوند از یکسو یهودیان را به دارا بودن کتاب آسمانی ـ که طبعاً کتاب توحید است ـ توصیف کرده و از سوی دیگر شرک آنان را گوشزد کرده تا تناقض در ادعا و عمل یهودیان را به خود آنان و به مسلمانان تفهیم کند.

42- ادعاهای یهود

جلد

1

14 - یهودیان ، مدعی دارا بودن قلب و اندیشه ای نفوذناپذیر در برابر افکار و عقاید نادرست

قالوا قلوبنا غلف

برداشت فوق بر این اساس است که مراد یهودیان از «حجاب داشتن قلبهایشان» متأثر نشدن از سخنان ناصحیح باشد; چنانچه هر غلافی مانع از آن است که چیز ناصوابی به آنچه در غلاف است در آید و بدان ضربه زند. گفتنی است که کلمه «بل» در این صورت نفی همین ادعاست.

جلد

1

6 - یهودیان ، مدعی اعتقاد به خدا ، قیامت و نعمت های اخروی هستند .

إن کانت لکم الدار الأخرة عند اللّه خالصة من دون الناس فتمنوا الموت

7 - ادعای یهودیان ( یقین به بهشتی بودن ) آن گاه صادقانه و برخاسته از باور آنان است که تمنای مرگ کرده و از آن استقبال کنند .

قل إن کانت لکم الدار الأخرة . .. فتمنوا الموت

جلد

1

10 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به مطالبه برهان از یهود و نصارا بر ادعای محرومیت مسلمانان از بهشت

قل هاتوا برهنکم إن کنتم صدقین

جلد

1

5 - اتهام یهود و نصارا علیه یکدیگر ( بی پایه و اساس خواندن آیین طرف مقابل ) مخالف با کتاب آسمانی خود آنان است .

و قالت الیهود . .. و هم یتلون الکتب

جلد

1

1 - توصیه یعقوب ( ع ) بر ملازمت فرزندانش بر آیین یهودیت ، از ادعا های دروغین یهود

أم کنتم شهداء إذ حضر یعقوب الموت

«أم» منقطعه و متضمن معنای استفهام انکاری است. «شهداء» جمع شهید و به معنای حاضران می باشد و خطاب متوجه یهودیان است. بنابراین «أم کنتم شهداء ...»; یعنی، شما یهودیان به هنگام مرگ یعقوب حضور نداشتید. (پس چگونه ادعا می کنید که او فرزندانش را به پایداری در آئین یهود سفارش کرد؟)

جلد

3

1 ـ ادعای گروهی از اهل کتاب ( یهود ) مبنی بر پیراستگی خویش از آلودگی و انحراف

الم تر الی الذین یزکّون انفسهم

تزکیه به معنای برطرف کردن رذایل و بدیها است و گاهی در انتساب پاکی و طهارت معنوی نیز به کار برده می شود. یعنی پاک شمردن و منزه دانستن. برداشت فوق بر اساس معنای دوم است. گفتنی است با توجه به آیات پیشین و نیز آیات بعدی به دست می آید که مراد از «الذین یزکّون» یهود و یا گروهی از آنان است.

4 ـ یهودیان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ـ علی رغم ادعایشان ـ هرگز منزّه نبودند و نزد خدا منزلتی نداشتند .

الم تر الی الذین یزکّون انفسهم بل اللّه یزکّی من یشاء

16 ـ یهود و نصارا ، مدعی پیراستگی خویش از آلودگی و انحراف

الم تر الی الذین یزکّون انفسهم

امام باقر (ع) در مورد آیه فوق فرمود: انّهم الیهود و النصاری.

تفسیر تبیان، ج 3، ص 220 ; نورالثقلین، ج 1، 489، ح 295.

جلد

3

6 ـ ادعای یهود مبنی بر پاک و پیراستگی خویش در پیشگاه خداوند ، افترا بر اوست .

الم تر الی الذین یزکون . .. انظر کیف یفترون علی اللّه الکذب

ادعای پاکی و رشدیافتگی یهود می تواند از مصادیق مورد نظر از افترا بر خدا باشد. چون مدعی بودند که این پیراستگی را خداوند به آنها داده است.

جلد

4

7 ـ یهود ، با ادعای دانش وافر ، خود را از تعالیم انبیا بی نیاز می پنداشتند .

و قولهم قلوبنا غلف

برداشت فوق بر این اساس است که «غلف» جمع غلاف به معنای ظرف باشد. بر این مبنا، مقصود یهود از جمله «قلوبنا غلف» این است که دلهایشان آکنده از دانش است و نیازی به تعالیم انبیا ندارند.

17 ـ یهود ، مدعی جبر و قدرت بر ایمان *

و قولهم قلوبنا غلف بل طبع اللّه علیها بکفرهم

بدان احتمال که منظور یهود از «قلوبنا غلف» نسبت دادن حالت کفر خویش به عوامل غیر اختیاری باشد.

جلد

4

1 ـ یهود ، مدعی کشتن حضرت مسیح ( ع )

و قولهم إنّا قتلنا المسیح عیسی ابن مریم رسول اللّه

4 ـ ادعای کشتن حضرت مسیح ( ع ) ـ علی رغم اعتراف به پیامبری وی ـ مایه گرفتاری یهود به لعنت و غضب خداوند

و قولهم إنّا قتلنا المسیح عیسی ابن مریم رسول اللّه

بدان احتمال که «قولهم» عطف بر «نقضهم» در آیه 155 باشد.

6 ـ یهود ـ بر خلاف پندارشان ـ حضرت عیسی ( ع ) را نکشتند و به دار نیز نیاویختند .

و قولهم إنّا قتلنا المسیح عیسی ابن مریم . .. و ما قتلوه و ما صلبوه

10 ـ ادعای یهود در مورد کشته شدن حضرت عیسی ( ع ) ، بر پایه گمان بود ، نه علم و یقین .

إنّ الذین اختلفوا فیه لفی شک منه ما لهم به من علم الا اتباع الظن

14 ـ پندار غلط و خلافگویی یهود ، در مورد تولد و مرگ حضرت عیسی ( ع )

قولهم علی مریم بهتناً عظیماً. و قولهم إنّا قتلنا المسیح ... ما لهم به من علم

جلد

4

3 ـ بسته بودن دست خداوند ، از گفتار های ناروا و گناه آلودِ بسیاری از یهودیان

عن قولهم الاثم . .. و قالت الیهود یداللّه مغلولة

«و قالت الیهود . .»، می تواند بیان مصداقی برای «قولهم الاثم» در آیه قبل باشد و به قرینه آیه 62 این سخن، گفته تمامی یهودیان نبوده و گروهی از آنان ـ همچون ربانیون و احبار ـ چنین گفتاری نداشته و لذا در برداشت فوق به همه آنان نسبت داده نشد.

جلد

5

4 ـ یهودیان به سبب ادعای نازل نشدن وحی بر هیچیک از بشر ظالمترین مردم هستند.

إذ قالوا ما أنزل الله علی بشر من شیء . .. و من أظلم ممن افتری علی

43- ارتداد یهود

جلد

4

3 ـ یهود ، مرتدانی که با انکار عیسی ( ع ) کافر شدند و با انکار حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) ، بر کفر خویش افزودند .

لم یکن اللّه لیغفر لهم و لالیهدیهم سبیلا

در شأن نزول آمده که مقصود آیه، یهودیان هستند که به حضرت موسی(ع) ایمان آوردند و سپس با گوساله پرستی کافر شدند و پس از مراجعه ی آن حضرت(ع) از طور، دوباره مؤمن شدند. تا آنگاه که به حضرت عیسی(ع) کفر ورزیدند و با انکار رسول اللّه(صلی الله علیه و آله)، بر کفر خویش افزودند.

جلد

4

18 ـ گوساله پرستی و ارتداد یهودیان عصر موسی ( ع ) و عفو خداوند از آنان

ثم اتخذوا العجل من بعد ما جاءتهم البینت فعفونا عن ذلک

44- ارزش دنبه در یهود

جلد

5

4 ـ دنبه و پیه گاو و گوسفند از نظر غذایی برای یهودیان ارزش فراوانی داشت.

و علی الذین هادوا . .. حرمنا علیهم شحومهما ... ذلک جزینهم ببغیهم

چون تحریم پیه و دنبه بر یهودیان به عنوان مجازاتی در برابر ظلم و تجاوز آنها مطرح شده، طبیعتاً چیزهایی مرغوب و مورد پسند و نیاز آنها بوده تا عنوان مجازات لغو و بی اثر نباشد.

45- اسارت یهود بنی قریظه

جلد

14

11 - گروهی از یهود بنی قریظه ، به اسارت سپاه مسلمانان در آمدند .

و تأسرون فریقًا

46- استفاده یهود از خبایث

جلد

6

19 ـ یهود و نصارا در پیش از اسلام ، مبتلا به بهره گیری از ناپاکی ها و پرهیز از برخی پاکی ها و پاکیزه ها

یحل لهم الطیبت و یحرم علیهم الخبئث

مراد از ضمیر «هم» در «لهم» و «علیهم» به قرینه «التوریة و الانجیل»، یهود و نصارا است.

47- استکبار علمای یهود

جلد

4

13 ـ یهودیان و علمای آنان دارای روحیه سلطه گری و حق ناپذیری

اشد الناس عدوة للذین ءامنوا الیهود . .. و انهم لایستکبرون

48- استکبار یهود

جلد

4

13 ـ یهودیان و علمای آنان دارای روحیه سلطه گری و حق ناپذیری

اشد الناس عدوة للذین ءامنوا الیهود . .. و انهم لایستکبرون

14 ـ حق ناپذیری و روحیه استکباری یهود ، عامل عداوت آنان با مسلمانان

اشد الناس عدوة للذین ءامنوا الیهود . .. و انهم لایستکبرون

جلد

4

8 ـ استکبار و سخت دلی یهودیان و مشرکان موجب تأثرناپذیری آنان از قرآن

و إذا سمعوا ما أنزل إلی الرسول تری اعینهم تفیض من الدمع

بیان واکنش خاضعانه مسیحیان در برابر قرآن پس از توصیف آنان به فروتنی در آیه پیش گویای این است که دو گروه دیگر (یهودیان و مشرکان) به دلیل گردنفرازی و استکبار در برابر حق، از پذیرش قرآن سرباز زدند.

49- استهزاهای یهود

جلد

1

1 - کلمه « راعنا » دستاویز یهودیان برای اهانت به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و استهزای آن حضرت

لاتقولوا رعنا و قولوا انظرنا

مسلمانان در ضمن سخن گفتن پیامبر(صلی الله علیه و آله) گاهی از آن حضرت تقاضا می کردند که مهلت دهد تا سخنان پیشین وی را درک کنند. برای درخواست مهلت، کلمه «راعنا» (فرصتمان ده) را به کار می بردند. یهودیان با اندک تحریفی در این کلمه، معنایی ناروا از آن قصد کردند و در خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و آله) به کار می بردند.

جلد

4

9 ـ استهزای یهود و مشرکان به آیات الهی و شرکت منافقان در جمع آنان

إذا سمعتم ءایت اللّه یکفر بها و یستهزأ بها فلاتقعدوا معهم

ابن عباس در شأن نزول آیه گفته است: منافقان، در مجالسی که از سوی یهود ترتیب می یافت و قرآن مورد تمسخر قرار می گرفت، شرکت می کردند و سدی گفته است: مشرکان آنگاه که با مسلمانان در یک مجلس می نشستند، قرآن را استهزا می کردند و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دشنام می دادند.

مجمع البیان، ذیل آیه; الدرالمنثور، ج 2، ص 235.

جلد

4

3 ـ استهزای یهود نسبت به پیامبری حضرت عیسی ( ع ) *

و قولهم إنّا قتلنا المسیح عیسی ابن مریم رسول اللّه

برداشت فوق مبتنی بر این است که «رسول اللّه» گفتار یهودیان باشد، بر این اساس به نظر می رسد اقرار آنان

به رسالت عیسی(ع) به منظور تمسخر بوده است.

50- استهزای یهود

جلد

3

2 ـ فرمان خداوند به انفاق و بخشش ، مورد تمسخر و استهزای یهودیان

الّذین یبخلون . .. لقد سمع اللّه قول الّذین قالوا انّ اللّه فقیر

نقل کلام یهودیان (انّ اللّه فقیر . .. )، پس از ترغیب آنان به انفاق و تهدید بخیلان، بیانگر این نکته است که یهودیان، امر خداوند مبنی بر انفاق را به تمسخر گرفته و چنین شایع کردند که خدای محمّد (صلی الله علیه و آله)، فقیر است.

جلد

3

10 ـ استهزای یهود نسبت به پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام

من الذین هادوا . .. یقولون سمعنا و عصینا واسمع غیر مسمع و راعنا لیّاً بالسنتهم

14 ـ به کارگیری کلمات دو پهلو و چند معنی ، شیوه برخی از یهودیان برای استهزای پیامبر (صلی الله علیه و آله) و طعن بر اسلام

واسمع غیر مسمع . .. راعنا لیّاً بالسنتهم و طعناً فی الدین

کلمه «مسمع»، از مصدر اسماع، دارای دو معنای متضاد است: یکی شنیدن و فهمیدن و دیگری دشنام دادن و ناسزا گفتن. و جمله راعنا با اندکی انحراف زبان می تواند معنای «چوبان ما» را به ذهن شنونده القا کند.

22 ـ تحریفگری ، استهزا و طعن یهود نسبت به اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، نمودی از کفر آنان

من الذین هادوا یحرّفون . .. سمعنا و عصینا ... لعنهم اللّه بکفرهم

51- اسلام و یهود

جلد

2

3 ـ نگرانی علمای یهود ، از افشای توطئه آنان علیه اسلام

و قالت طائفة من اهل الکتاب . .. و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دینکم

نهی عالمان یهود از اعتماد به غیر همکیشان، پس از طرح توطئه علیه مسلمانان، بیانگر نگرانی آنان از افشای توطئه می باشد.

4 ـ نهی علمای یهود پیروان خویش را از بازگویی توطئه شان علیه اسلام ، مگر در میان همکیشان خود

و قالت طائفة . .. امنوا بالذی ... و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دینکم

5 ـ نگرانی علمای یهود ، از گرایش پیروانشان به اسلام

و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دینکم

(بنابراینکه ایمان، به معنای گرایش باشد).

52- اسلام یهود

جلد

1

6 - توافق های سطحی با یهود و نصارا ، در گرایش آنان به اسلام مؤثر نیست .

و لن ترضی عنک الیهود و لاالنصری حتی تتبع ملتهم

53- اضلال علمای یهود

جلد

3

9 ـ تصمیم عالمان یهود بر گمراه کردن مسلمانان

و یریدون ان تضلوا السبیل

جلد

3

3 ـ تحریف و تفسیر ناصواب گفته ها ، از روش های عالمان یهود برای گمراه ساختن مسلمانان

و یریدون ان تضلوا السبیل . .. من الذین هادوا یحرّفون الکلم

هدف از تحریف و تفسیر ناصواب سخنان از سوی عالمان یهود، به دلیل «ان تضلوا»، گمراه ساختن مسلمانان است.

جلد

7

7 ـ بسیاری از احبار و راهبان ( پیشوایان دینی یهود و نصارا ) عوامل انحراف مردم و بازدارنده آنان از راه خدا بودند .

إن کثیراً من الأحبار و الرهبان . .. و یصدون عن سبیل اللّه

54- اضلال یهود

جلد

3

12 ـ لزوم هشیاری جامعه ایمانی در مقابل تلاش برای گمراه ساختن مسلمانان

الم تر الی الذین . .. ان تضلوا السبیل

هدف از بیان تصمیم عالمان یهود، هشیار ساختن مسلمانان نسبت به تلاش پیگیر آن عالمان برای گمراه ساختن

جامعه ایمانی است.

جلد

4

8 ـ یهود عامل انحراف بسیاری از مردمان و مانع آنان از پیوستن به راه خدا

و بصدّهم عن سبیل اللّه کثیراً

بدان احتمال که «کثیراً»، مفعول به به «صدهم» باشد، یعنی «بصدهم کثیراً من الناس عن سبیل اللّه»، گفتنی است که در این صورت کلمه «صدّ» متعدی و به معنای بازداشتن خواهد بود.

55- اطاعت از علمای یهود

جلد

4

11 ـ یهودیان و منافقان شتابنده در کفر ، پذیرای سخنان نادرست و سر به فرمانِ سران و عالمان تحریفگر یهود

سمعون للکذب سمعون لقوم ءاخرین لم یأتوک یحرفون الکلم

برداشت فوق بر این مبناست که «سمعون . ..»، علاوه بر توصیف یهودیان، وصف منافقان نیز باشد، و «للکذب» و «لقوم» مفعول به برای «سمعون» باشد. بنابراین معنای «سمعون للکذب» که دارای لحنی مذمت آمیز است، چنین می شود: آنان پذیرای سخنان دروغ هستند، و «سمعون لقوم ءاخرین»، یعنی شنوای دستورات دیگران و مطیع آنانند.

15 ـ منافقان و یهودیان شتابنده در کفر ، مردمی دروغ پرداز ، جاسوس و فرمانبردار سران و عالمان تحریفگر یهود

سمعون للکذب سمعون لقوم ءاخرین لم یأتوک یحرفون الکلم

برداشت فوق بر این مبناست که «للکذب» و «لقوم» مفعول له برای «سمعون» باشد. بنابراین «سمعون للکذب»، یعنی سخنان تو را می شنوند تا بر تو دروغ ببندند و شایعه سازی کنند و «سمعون لقوم ءاخرین»، یعنی آنان جاسوس دیگرانند و سخنان تو را برای دیگران می شنوند.

جلد

7

1 ـ تسلیم و اطاعت بی چون و چرای یهود و نصارا در برابر احبار و راهبان ( پیشوایان دینی ) خویش

اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً

«اتخاذ رب» کنایه از تسلیم و اطاعت بی چون و چراست.

جلد

7

4 ـ اطاعت محض و تبعیت کورکورانه یهود و نصارا از احبار و راهبانشان ، در راستای مبارزه با قرآن و اسلام

اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. یریدون أن یطفئوا نور اللّه بأفوههم

56- اظهار ضعف یهود

جلد

1

8 - مأیوس کردن پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، انگیزه یهودیان در اظهار ناتوانی خویش از درک معارف اسلام

قالوا قلوبنا غلف

انسانها معمولا به قصور خویش در فهم و درک باور ندارند. بنابراین اعتراف یهودیان به درک نکردن و نفهمیدن، می تواند به منظور مأیوس کردن پیامبر(صلی الله علیه و آله) باشد تا از اصرار بر دعوت ایشان به اسلام منصرف شود.

57- اعتراض یهود به خدا

جلد

1

13 - یهودیان ، معترض به خداوند به خاطر گزینش رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) به پیامبری و نازل کردن وحی بر آن حضرت

بغیاً أن ینزل اللّه من فضله علی من یشاء من عباده

از اینکه قرآن در بیان ریشه حسادت یهود (أن ینزل . ..) به دو چیز اشاره کرده است (پیامبری رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و اینکه خدا این مقام را به او عطا کرده) می توان چنین نتیجه گرفت که یهودیان علاوه بر حسادتشان بر رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) به خداوند نیز به سبب اعطای این مقام، معترض بودند.

58- اعراض از ولایت یهود

جلد

4

1 ـ ضرورت پرهیز مسلمانان از پذیرش ولایت و حاکمیت یهود و نصارا

یا ایها الذین ءامنوا لاتتخذوا الیهود و النصری أولیاء

یکی از معانی ولایت، امارت و سلطنت است. (قاموس المحیط)، بنابراین «ولی» می تواند به معنای امیر و حاکم باشد.

59- اعراض از یهود

جلد

1

15 - پیامبر (صلی الله علیه و آله) موظف به پرهیز از پیروی یهود و نصارا و ردّ آرای نفسانی ایشان

و لئن اتبعت اهواءهم . .. إنک إذاً لمن الظلمین

60- اعراض یهود از اسلام

جلد

1

3 - خداوند ، مسلمانان را از ایمان نیاوردن بنی اسرائیل و طایفه یهود آگاه ساخت .

أفتطمعون أن یؤمنوا لکم

همزه استفهام در «أفتطمعون» استفهام انکار توبیخی یا تعجبی است و در هر صورت دلالت بر این دارد که: جامعه یهود و بنی اسرائیل به اسلام و قرآن ایمان نخواهند آورد.

61- اغواگری یهود

جلد

4

10 ـ یهود ، ظالمانی منحرف و بسیار اغواگر

فبظلم من الذین هادوا حرمنا . .. و بصدّهم عن سبیل اللّه کثیراً

62- افتراهای یهود

جلد

1

12 - بیشتر از چند روز نبودن عذاب قیامت برای یهودیان گنهکار ، از نسبت های دروغین یهود به خداوند

و قالوا لن تمسنا النار إلا أیاماً معدودة . .. أم تقولون علی اللّه ما لاتعلمون

جلد

1

2 - داشتن زاده و اختیار کردن فرزند ، از نسبت های ناروای یهود ، نصارا و مشرکان به خداوند

و قالوا اتخذ اللّه ولداً سبحنه

مراد از ضمیر در «قالوا» - به قرینه آیه 113 - یهود، نصارا و مشرکان است. یهود «عزیر» و نصارا «مسیح(ع)» را فرزند خدا می پنداشتند و مشرکان نیز فرشتگان را فرزند او می شمردند.

جلد

4

18 ـ پاک بودن دامن حضرت مریم ( ع ) از تهمت های ناروای یهودیان

انما المسیح عیسی ابن مریم رسول اللّه و کلمته القها إلی مریم و روح منه

جملات «انما المسیح . .. روح منه» علاوه بر اینکه رد عقیده غلوآمیز مسیحیان درباره حضرت عیسی(ع) است، می تواند اشاره به ناروایی اتهام یهودیان نسبت به مریم(ع) نیز باشد.

جلد

7

10 ـ توبیخ یهود و نصارا از جانب خداوند ، به خاطر ادعای دروغین فرزند بودن عزیر و مسیح برای خدا

و قالت الیهود عزیر ابن اللّه . .. أنی یؤفکون

63- افساد یهود

جلد

4

18 ـ هشدار خداوند به یهود نسبت به فرجام شوم ستیزه جویی با پیامبر (صلی الله علیه و آله) و فسادانگیزی در زمین

من اجل ذلک کتبنا علی بنی اسرءیل . .. انما جزؤا الذین یحاربون

چون در آیه پیش روی سخن با بنی اسرائیل بود، این آیه می تواند تعریض به اهداف و اعمال آنان در برابر پیامبر(صلی الله علیه و آله) داشته باشد.

جلد

4

28 ـ یهودیان ، همواره در تلاش آتش افروزی و فتنه گری برای به راه انداختن جنگ علیه مسلمانان

کلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه

«ایقاد نار» که به معنای آتش افروزی است، می تواند کنایه از مکرها و شیطنت هایی باشد که یهودیان به وسیله آن مردم خویش و یا دیگر طوایف را علیه مسلمانان می شوراندند.

29 ـ ناکامی همواره یهود در آتش افروزی های خویش علیه مسلمانان

کلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه

30 ـ خداوند ، فرو نشاننده آتش هر جنگی که یهودیان علیه مسلمانان بر افروزند .

کلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه

32 ـ ایجاد دشمنی و کینه توزی در بین یهود ، تدبیری الهی جهت خاموش نمودن جنگ افروزی آنان علیه مسلمانان *

و القینا بینهم العدوة و البغضاء . .. کلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه

بدان احتمال که جمله «کلما اوقدوا . ..» بیان نتیجه ای برای جمله «القینا بینهم...» باشد ; وصل آن دو جمله بدون حرف عطف که حکایت از شدت اتصال مضمون آنها دارد، تأییدی برای برداشت فوق است.

35 ـ تلاش مستمر یهود برای ایجاد فساد و تباهی در زمین

و یسعون فی الارض فساداً

فعل مضارع «یسعون» حاکی از تلاش پیگیر و مستمر است.

36 ـ مفسده جویی یهود ، برخاسته از طغیان گری و کفرورزی آنان *

طغیناً و کفراً . .. و یسعون فی الارض فساداً

38 ـ مفسده جویی یهود ، عامل محرومیت آنان از محبت خداوند

و یسعون فی الارض فساداً و اللّه لایحب المفسدین

64- افشای یهود

جلد

4

25 ـ امتناع عالمان تحریفگر یهود از رویارویی با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، از ترس افشای دروغ ها و تحریفهایشان *

سمعون لقوم ءاخرین لم یأتوک یحرفون الکلم من بعد مواضعه

65- اقرار عوام یهود

جلد

1

1 - عوام ، یهود در حضور مسلمانان به حقانیت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و انطباق نشانه های پیامبر موعود ، بر آن حضرت اعتراف می کردند .

و إذا لقوا الذین ءامنوا قالوا ءامنا . .. قالوا أتحدثونهم بما فتح اللّه علیکم

جمله «أتحدثونهم . ..; چرا حقایقی که خدا در اختیار شما نهاده به مسلمانان باز می گویید؟» دلالت بر این دارد که مراد از «آمنا» بیان ویژگیهای پیامبر موعود در تورات و تطبیق آن با رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) است. بنابراین «آمنا»; یعنی، ما تصدیق می کنیم که محمد(صلی الله علیه و آله) همان پیامبر موعود است و ویژگیهای بیان شده بر او تطبیق می کند.

66- اقرار یهود صدر اسلام

جلد

1

2 - یهودیان عصر بعثت ، بر ناتوانی خویش از درک معارف اسلام معترف بودند .

و قالوا قلوبنا غلف

کلمه «قالوا» دلالت بر اعتراف دارد.

67- اقلیّت یهود

جلد