مشخصات کتاب

سرشناسه : عباسی، علی اکبر، 1350 -

عنوان و نام پدیدآور : پژوهشی پیرامون زندگی و عملکرد مالک اشتر / علی اکبر عباسی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1385.

مشخصات ظاهری : 236 ص.

شابک : 17000 ریال : 978-964-4449-47-5 ؛ 27000ریال( چاپ دوم )

یادداشت : چاپ دوم: 1387.

یادداشت : کتابنامه: ص. [225] - 236 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : مالک اشتر

موضوع : مالک اشتر، - 37ق.

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP34/5/م2ع2 1385

رده بندی دیویی : 297/942

شماره کتابشناسی ملی : م 84-32431

اشاره

پژوهشی پیرامون زندگی و عملکرد مالک اشتر

فهرست مطالب

مقدمه··· 9

معرفی و نقد منابع··· 11

فصل اوّل: شرح زندگانی مالک و عملکرد وی در عهد شیخین··· 31

نسب، لقب و قبیله مالک اشتر··· 31

مالک در یمن··· 42

اشتر و فتوحات عهد شیخین··· 48

فصل دوم:مالک اشتر و حوادث خلافت عثمان··· 55

مالک و عاملان عثمان بر کوفه··· 56

ولید بن عقبه··· 58

سعید بن عاص··· 61

تبعید به دمشق··· 65

تبعید به حمص··· 69

مالک و تسلّط برکوفه··· 69

ابوموسی اشعری··· 70

مالک اشتر و دفن ابوذر··· 72

اشتر و شورش علیه عثمان··· 75

فصل سوم: مالک اشتر در دوران خلافت علی علیه السلام

تا پایان نبرد جمل··· 83

نقش مالک در بیعت عمومی مردم با علی علیه السلام··· 83

مالک مامور بسیج کوفیان··· 89

اشتر در نبرد جمل··· 97

مالک اشتر از پایان نبرد جمل تا ورود به کوفه··· 109

فصل چهارم: جایگاه مالک در پیکار صفین··· 119

نظر علی علیه السلام و مالک در مورد سفارت جریر··· 119

اشتر حاکم جزیره··· 125

نقش مالک در آمادگی کوفه برای جنگ صفین··· 126

اشتر و موفقیت های سپاه در مسیر صفین··· 128

مالک و حفظ روحیه سپاه در صفین··· 131

نگرانی معاویه از اشتر··· 136

جایگاه مالک در لیله الهریر··· 140

فصل پنجم: مالک اشتر از حکمیت تا شهادت··· 157

موضع مالک در قبال پیمان نامه حکمیت··· 157

حکومت مالک بر جزیره··· 165

مالک اشتر، حاکم مصر··· 170

پایان راه··· 178

فصل ششم: ترکیب اجتماعی - قبیله ای کوفه

و نفوذ اشتر در این شهر··· 189

کوفه پایگاه مهاجران مجاهد··· 189

نفوذ قبیله ای اشتر در کوفه··· 194

نفوذ شخصیتی مالک در کوفه··· 205

شجاعت··· 206

درایت و تدبیر··· 208

صدای بلند و رسا··· 210

ذوق شاعری مالک··· 211

نتیجه··· 213

نقشه ها··· 219

فهرست منابع و مآخذ··· 225

مقدمه

تحقیق درباره شخصیت های مهم و تأثیرگذار بر حوادث جهان اسلام به ویژه، دوره پر حادثه خلفای صدر اسلام برای نشان دادن تصویری نسبتا واضح، گویا و در عین حال واقعی از اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن روزگار ضروری و با اهمیّت می نماید. با پژوهش پیرامون زندگی و عملکرد شخصیت های مهم آن دوران می توان در این راه گام برداشت. با بیان نقش و جایگاه افراد مؤثر در حوادث می توان به تجزیه و تحلیل بهتر وقایع آن دوران پرداخت.

در مورد مالک اشتر و عملکرد وی ابهاماتی وجود دارد. منابع در مورد نقش وی به خصوص در حوادث عصر خلافت عثمان و علی علیه السلام اظهارنظرهای متفاوت و گاه متناقض ارائه داده اند. در مورد این که آیا مالک جزو شورشیان و مخالفان سرسخت خلیفه سوم بوده است یانه، منابعی چون تاریخ طبری و تاریخ المدینه المنوّره ابن شبه النمیری هر کدام روایاتی متناقض را ذکر کرده اند و برخی اخبار و روایات وی را مخالف سرسخت عثمان و عامل اصلی محاصره و قتل وی دانسته اند و اخباری دیگر از تلاش مالک برای جلوگیری از محاصره و کشته شدن خلیفه و

حتّی عدم حضور او در روزهای پایانی محاصره خانه عثمان خبر می دهند. در دوران خلافت علی علیه السلام، همراهی مالک با علی مسلم است، امااین که این همراهی خالصانه بوده یا منافقانه در منابع به صورت های مختلف بیان شده است. همچنین توجّه به این نکته که آیا نفوذ مالک فقط به دلیل شجاعت وی بوده و یا این که تأثیر او بر حوادث بیشتر به دلیل نفوذ قبیله ای و سایر خصلت های شخصی بوده است، نیاز به بحث و بررسی دارد.

در این پژوهش سعی شده است با بررسی همه جانبه موضوع، مراجعه به منابع متعدد با گرایش های مختلف و در نظر گرفتن شواهد و قرائن، تجزیه و تحلیل سخنان و اشعار افراد، حقیقت امر و نقش و عملکرد واقعی مالک در حوادث به خصوص در دهه سی هجری (40-30 ه .ق) روشن گردد.

در خاتمه بر خود لازم می دانم از استاد ارجمندم جناب آقای دکتر پرگاری به سبب رهنمودهای ارزنده ایشان در سرتاسر این پژوهش تشکّر کنم. همچنین تذکرات استاد محترم دکتر مفتخری در کار این تحقیق سودمند افتاد. دوست عزیزم دکتر محمد حسن الهی زاده نیز توصیه های مفیدی ارائه کردند که از آن بهره مند شدم. ناگفته پیداست هر گونه نقصان در کتاب متوجّه بنده است و بر عهده این بزرگواران نیست. از ویراستار محترم جناب آقای محمّد طاهر چهارجویی که زحمت ویراستاری این اثر را برعهده گرفتند، سپاسگزارم.

مشهد مقدس، علی اکبر عباسی اردیبهشت 1384

معرفی و نقد منابع

معرفی و نقد منابع یکی از مباحث اصولی در تحقیقات تاریخی است و ما را در شناخت، ارزش و اعتبار مأخذ تاریخی و تحلیل موضوع یاری می رساند و از اهمیّت خاصی برخوردار است. بدین منظور نخست ضروری است که پیرامون منابع اساسی این تحقیق ارزشیابی صحیحی به دست آید.

الف) نهج البلاغه و شرح های آن: بیشترین نقش و عملکرد مالک در حوادث و وقایع تاریخی مربوط به دوره خلافت حضرت علی علیه السلام است و یکی از مهمترین منابع این دوره، سخنان، نامه هاو گفتارهای آن حضرت است که عمدتا در دوران خلافت حضرت علی علیه السلام بیان و یا نوشته شده است. در این مختصر در مورد نهج البلاغه و یکی از مهمترین شرح های آن توضیحاتی هر چند اندک داده می شود.

نهج البلاغه: نهج البلاغه مجموعه ای از خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار حضرت علی علیه السلام است ولی تمام آن ها را در بر نمی گیرد و نیز بعضی از خطبه ها و نامه ها ناقص است و کامل آن ها را باید در دیگر منابع جستجو کرد. در مورد نهج البلاغه گفته شده که فروتر از کلام خالق و فراتر از سخن

مخلوق است⁽¹⁾. نهج البلاغه توسّط سیّد رضی دانشمند اواخر قرن چهارم و چهارسال اوّل قرن پنجم (404-359 ه .ق) جمع آوری و تألیف شده است. ترتیب خطبه و نامه ها در نهج البلاغه براساس سیر تاریخی حوادث نیست و گاه خطبه های مربوط به یک حادثه را در ابتدا و گاه در انتهای آن باید جستجو کرد.

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: عبدالحمید بن هبه اللّه بن محمد بن محمد حسین مداینی که بیشتر به ابن ابی الحدید معروف است، از چهره های درخشان علمی قرن هفتم هجری (د.656)است⁽²⁾. ابن ابی الحدید یکی از شارحان کتاب شریف نهج البلاغه است. در این اثر گرانمایه بیست جلدی مباحث مختلف کلامی، اجتماعی، اخلاقی، تاریخی و ... آمده است. این کتاب که به نظر یکی از محققین، بهترین شرح بر نهج البلاغه و حتّی قابل مقایسه با سایر شرح ها نیست⁽³⁾، برای پژوهش حاضر بسیار سودمند بود، زیرا اولاً بیش از سایر شرح ها بر حوادث و

وقایع تاریخی تکیه دارد، به گونه ای که حتّی برخی این ویژگی را از جمله عیوب آن بر شمرده اند⁽¹⁾. ثانیا وی در هر خطبه، نامه و یا کلمه قصار مباحث تاریخی مربوط به آن را تبیین می کند و در مورد شخصیت های مورد بحث و شأن بیان آن توضیح می دهد. ثالثا ابن ابی الحدید از کتاب های مختلف و منابع گوناگون بهره برده است.

وی که مدّتی سرپرست کتابخانه های بغداد بود، نسخه های نفیس و ارزشمندی را می توانست در اختیار داشته باشد.کتابخانه ده هزار جلدی ابن علقمی در همین ارتباط یاری گر او بوده است⁽²⁾.

استفاده وی از منابع متعدد مخصوصا از این جهت اهمیّت دارد که بسیاری از آن منابع از بین رفته و اکنون اصل آن کتاب ها را در اختیار نداریم، مثل آثار ابوالحسن مداینی، کتاب صفین ابن دیزیل همدانی و الجمل ابومخنف و رابعا، ابن ابی الحدید از آثار دانشمندانی صاحب مذاهب و عقاید مختلف استفاده کرده و آراء و نظریات مخالفان خویش را نیز ذکر کرده است. وی تسامحی فوق العاده از خود نشان می دهد، به گونه ای که دشنام های مخالفان معتزلیان را در کتابش ذکر می کند⁽³⁾.

بحث های خویش با علما و دانشمندان در زمینه های تاریخی و ... را نیز

آورده است⁽¹⁾. ابن ابی الحدید تحلیل های جالبی از حوادث و وقایع ارائه می دهد⁽²⁾. تصحیح این کتاب توسّط محمد ابوالفضل ابراهیم در مصر انجام گرفته است. محمود مهدوی دامغانی مباحث تاریخی خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار را که تقریبا نیمی از کل مباحث این اثر ارزشمند را در بر می گیرد، با قلمی شیوا در هشت جلد ترجمه کرده است که با عنوان جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه منتشر شده است.

ابن ابی الحدید در کلام معتزلی بوده است⁽³⁾و نظریه وی در بین معتزلیان مطابق معتزله بغدادی بود که اهل تفضیل بودند⁽⁴⁾.

ب) تک نگاری ها⁽⁵⁾: یک دسته از مهم ترین منابع در ارتباط با زندگی وعملکرد مالک اشتر تک نگاری هایی است درباره حوادث و وقایعی که مالک در آن ها نقش و جایگاه فعالی داشته است. در زیر سه نمونه از این گونه منابع بررسی می شود.

1- وقعة صفین: این منبع اثر نصربن مزاحم منقری تمیمی است. وی

احتمالاً در حدود 120 ه .ق. متولد شده و پس از عمری طولانی در 212 ه .ق. در گذشته است⁽¹⁾. بنابراین نصر مورخ قرن دوم و ابتدای قرن سوم هجری محسوب می شود. گزارش وی از پیکار صفین، دقیق، مفصل و ماهرانه است. این مورخ مقدمات جنگ صفین را به ترتیب آورده و سپس با نهایت دقت و ظرافت تصویری از اصل نبرد را که محور موضوع اصلی کتاب را شامل می شود، ترسیم می نماید⁽²⁾.

گزارش روایات دقیق است و اشتباهات بعضی از منابع را با مقایسه گزارش هایشان با این منبع می توان برطرف نمود. اگر در بعضی موارد ترتیب حوادث جنگ رعایت نشده است، بیشتر به دلیل هماهنگ کردن مطالب فصل با عنوان های فصل ها می باشد. برای نمونه وی در فصل پیروزی سپاه علی علیه السلام، مجموعه عوامل مؤثر در پیروزی علی را جمع آوری، کرده است، از جمله همراهی و حمایت انصار از علی، دلاوری های قبیله همدان در حمایت از علی، پیروزی سرداران و بزرگان سپاه علی بر بزرگان سپاه معاویه ذکر شده است. در فصل مذکور که فصل هفتم کتاب نصر است، هماوردی های برخی از بزرگان سپاه علی آمده است، در حالی که چگونگی کشته شدن آن ها در فصل های قبلی ذکر شده است. نصر مورخی موثق و شیعی است، وی وقتی زبونی های معاویه را

ذکر می کند، نیش زبان های دشمنان علی علیه السلام را درباره او پنهان نمی دارد⁽¹⁾. او اختلاف نظرهای علی و مالک را دقیق ذکر کرده است. نصر صاحب تألیفات زیادی است که از همه آن ها فقط کتاب وقعة صفین باقی مانده است. از عنوان کتاب های مفقود شده اش چنین برمی آید که در تألیفات، کوشش وی متوجه موضوعات مربوط به تاریخ شیعه بوده است⁽²⁾. در مجموع نصر حوادث و وقایع خلافت علی علیه السلام را از ورود وی به کوفه تا نتیجه حکمیت بیان کرده است. این کتاب تاکنون سه بار به فارسی ترجمه شده است⁽³⁾. از میان این سه، ترجمه سوم توسّط پرویز اتابکی، جامع، کامل، دقیق، با رعایت کامل امانت و همراه با ترجمه یادداشت های سودمند مصحح محترم در پاورقی است. به لحاظ ادبی نثر مترجم در سطح بالایی قرار دارد و وی همه سلسله اسناد و ترجمه اشعار را نیز آورده است. استاد دکتر غلامحسین یوسفی در مقدمه ای که بر این کتاب نوشته، ترجمه وی را ستوده، و تعابیر و معادل های فارسی بهتری را برای بعضی کلمات پیشنهاد کرده است که از چاپ دوم به بعد این معادل ها در ترجمه به کار رفته است. با توجه به ویژگی های مثبت ترجمه اتابکی در

پژوهش حاضر، از ترجمه موزون و روان وی استفاده شد.

2- الغارات: این کتاب اثر ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی اصفهانی (د.283 ه .ق)است. وی گرایش های شیعی داشته و به نظر می رسد انگیزه اش از تألیف این کتاب، بیان مظلومیت حضرت علی علیه السلام بوده است. و حوادث خلافت و حکومت حضرت علی از نهروان تا شهادت تقریبا به صورت مفصل در این کتاب گردآوری شده است. علاوه بر این، مختصری از زندگانی علی و روش سیاسی و اداری وی در این کتاب آمده است. مؤلف دارای آثار دیگری نیز بوده است که بررسی عناوین آن ها نشان دهنده گرایش های شیعی وی می باشد. وی ابتدا زیدی مذهب بوده و سپس امامی مذهب شده است⁽¹⁾. علت شهرت وی به اصفهانی به دلیل اقامت وی در اصفهان جهت ترویج تشیع بوده است. بسیاری از خطبه ها و نامه های علی علیه السلام در نهج البلاغه که مربوط به اواخر خلافت آن حضرت است، با مراجعه به این اثر معنی و مفهوم پیدا می کند. این کتاب با مقدمه و حواشی و تعلیقات میر جلال الدین حسینی ارموی به چاپ رسیده است او دقایق علمی را در کار تصحیح به خوبی رعایت کرده است. حاشیه های وی بر متن اصلی کتاب بسیار سودمند است. ترجمه های زیادی از این کتاب به زبان فارسی چاپ شده است و اکثر مواردی که ملاحظه شد، دو جلد قطور عربی را در یک جلد معمولی فارسی جای داده اند و ترجمه عبدالمحمد آیتی خلاصه کتاب است⁽²⁾.

ترجمه محمد باقر کمره ای علاوه بر گزیده بودن، شامل تکیه کلام های خسته کننده مترجم است⁽¹⁾. ترجمه عزیزاللّه عطاری هم اگرچه فهرست اعلام نسبتا کامل تری دارد، ولی قسمت هایی از متن را اشتباه ترجمه کرده است⁽²⁾. بنابراین برای پژوهش حاضر، از متن عربی دو جلدی استفاده شد.

3- الجمل: نام کامل این کتاب الجمل او النصر فی حرب البصره⁽³⁾تألیف ابی عبداللّه محمد العکبری ملقب به شیخ مفید (423-336 ه .ق)از دانشمندان شیعی اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری قمری است. کتاب های دیگر با نام الجمل تألیف شده که از بین رفته است. ویژگی عمده کتاب الجمل شیخ مفید آن است که وی تاریخ را در قالب یک بحث کلامی عرضه کرده است. در این کتاب ضمن بیان موضع شیعه در ارتباط با جنگ های زمان حضرت علی علیه السلام نادرستی موضوع مخالفان با دلیل و برهان آورده شده است. یکی از نکات قابل ذکر در ارتباط با این کتاب این است که مؤلف بخش فراوانی از کتاب الجمل واقدی را در کتاب خود درج

کرده است⁽¹⁾.

ج) کتاب های فتوح: درباره فتوحات اوّلیه اسلامی در عهد خلفای صدر اسلام کتاب های زیادی نوشته شده است. کتاب های فتوح از اهمیّت زیادی برخوردارند، زیرا برخی از کتاب های فتوح حوادث اواخر عهد عثمان و دوران خلافت علی را به تفصیل شرح داده اند. افزون بر این در جریان فتوحات عراق شهر کوفه تأسیس شد و چگونگی تأسیس این شهر و نفوذ بزرگان در آن بخشی از پژوهش ما محسوب می شود و گزارش های نسبتا مفصلی در کتب فتوح در این رابطه وجود دارد.

وانگهی چنان که خواهیم گفت مالک در فتوحات عهد شیخین نقش برجسته ای داشت و برای پرداختن به آن رجوع به این دسته از منابع ضروری به نظر می رسد.

1- فتوح الشام: این کتاب اثر علامه البحر الفهامه محمد بن عمر واقدی است. همان طور که از عنوان آن پیداست، در ارتباط با فتح شام در دوره خلافت ابوبکر و عمر است. در این کتاب چگونگی اعزام اعراب برای جهاد با رومی ها و مکاتبات ابوبکر با رؤسای قبایل آمده است. فتح شهر به شهر و ناحیه به ناحیه شام به ترتیب در این کتاب بیان شده است. همچنین تغییر و تحولات در نظام فرماندهی در سطوح مختلف در آن آمده است. مثلاً عزل ابوعبیده و فرماندهی خالد در دوران ابوبکر و عزل خالد و فرماندهی ابو عبیده در دوران عمر، همچنین شرح حوادث

یرموک⁽¹⁾و ماجراهای قبل و بعد از آن در این کتاب به رشته تحریر در آمده است .این کتاب با تصحیح عبداللطیف عبدالرحمن در بیروت در دو مجلد به چاپ رسیده است. در مورد پژوهش ما در ارتباط با مهاجرت مالک از یمن به مدینه و سپس شام و فعالیت های نظامی او در شام منبعی مفید محسوب می شود.

2- تاریخ فتوح الشام: از دیگر کتاب های فتوح، تاریخ فتوح الشام محمد بن عبداللّه الازدی (د.165 ه .ق)است که بیشتر به فتح بخش های مختلفی از سرزمین شامات پرداخته و در مجموع خلاصه تر از فتوح الشام واقدی است. وی به فرماندهی مالک اشتر در مأموریت های نظامی و در فتح شهرهای آمد و میافارقین اشاره می کند. همچنین بعضی هماوردی های مالک در این اثر بیان شده است و از این جهت بی شباهت به تاریخ مدینة الدمشق، تهذیب ابن عساکر و فتوح ابن اعثم کوفی نیست. این کتاب به تحقیق عبدالمنعم عامر توسّط مؤسسه سجل العرب در سال 1970 م. به چاپ رسیده است.

3- فتوح البلدان: اثر احمدبن یحیی بن جابر بلاذری (د.279 ه .ق)مطالب این کتاب درباره فتح مناطق جزیرة العرب در زمان رسول اللّه و فتح سرزمین های شام، مصر، عراق و ایران در روزگار خلفای راشدین اموی و عباسی است. اگرچه در این منبع در ارتباط با تلاش های مالک در جبهه شام و عراق گزارشی ارائه نشده است، ولی آگاهی هایی از چگونگی

تأسیس کوفه و ترکیب اجتماعی سیاسی این شهر از آن به دست آمد.

4- الفتوح: این کتاب اثر ابو محمد احمد بن علی بن اعثم کوفی (د.حدود 314ه .ق) مشهور به ابن اعثم می باشد. وی از محدثان و شعرای شیعی بود. مطالب کتاب الفتوح شامل حوادث تاریخ اسلام پس از رحلت رسول اللّه (ص) از حادثه سقیفه، جنگ های ردّه، فتوحات شام و عراق و ایران و ارمنستان، مشروح وقایع روزگار خلافت علی علیه السلام، خلافت حسن بن علی علیه السلام، خلافت معاویه، قیام امام حسین علیه السلام و بازتاب آن، خلافت ابن زبیر و مروان، حوادث خلافت مروانیان، قیام عباسیان و ابومسلم خراسانی، حوادث دوران خلافت عباسیان تا خلافت معتصم عباسی می باشد.

ترجمه قسمتی از این کتاب یعنی از ابتدا تا پایان قیام امام حسین علیه السلام در پایان قرن ششم هجری به وسیله محمّد بن احمد مستوفی به فارسی انجام گرفته است و تصحیح این ترجمه توسّط غلامرضا طباطبایی مجد انجام گرفته است. اگرچه به نظر می رسد با وجود آثار مورخان پیش از ابن اعثم از مراجعه به این کتاب بی نیاز باشیم، ولی به دلیل اهتمام بیشتر این مؤلف به خطبه ها، نامه ها، اشعار و رجزها و آوردن مباحث مفصل تر در بعضی حوادث، ما ناچار از مراجعه و استفاده از این کتاب هستیم. مثلاً روایات ابن اعثم در ارتباط با صحبت های فرستادگان شورشیان و عثمان طولانی تر از روایات طبری است⁽¹⁾. و یا خبر اویس قرنی در صفین توسّط

نصربن مزاحم بسیار کوتاه و شامل یک روایت است، در حالی که این مؤلف اخبار مربوط به وی را مفصل و در پنج صفحه آورده است.

این مؤلف اخبار مالک اشتر در فتح شام، شورش او علیه عمال عثمان و تبعید هایش، همچنین نقش فعال وی در دوران حضرت علی علیه السلام را به رشته تحریر می کشد، فقط از اعزام مالک برای حکومت مصر و مسموم شدن اشتر سخنی به میان نیاورده است.

د) طبقات: شرح حال اشخاصی که در یک لایه و برش از جهت زمانی و مکانی قرار می گیرند را طبقه می گویند.

الطبقات الکبری: این کتاب نوشته محمد بن سعد بن منیع در گذشته به سال 230 ه .ق مشهور به ابن سعد، کاتب واقدی است. دانشمندان شخصیت علمی وی را ستایش کرده اند و او را مردی راستگو و موثق می دانند⁽¹⁾. کتاب طبقات در هشت جلد به چاپ رسیده است. جلد اوّل آن درباره برخی پیامبران و نیاکان رسول اللّه صلی الله علیه و آله و حوادث بعدی تا ابتدای هجرت است. سپس شرح صد صفحه ای درباره نامه های رسول خدا صلی الله علیه و آله و وفود و شرح صد و چهل صفحه ای پیرامون شخصیت حضرت محمد صلی الله علیه و آلهاست. جلد دوم درباره حوادث هجرت تا رحلت، عمدتا در ارتباط با مغازی رسول اللّه می باشد و شش جلد دیگر درباره شرح حال 4250 نفر از شخصیت های صدر اسلام تا سال 230ه .ق. است که 630 نفر از آنان، زنان هستند. ابن سعد با آوردن روایات کوتاه و بلند و بیشتر با

سند کامل، شرح حال صحابه و دیگران را به صورت ناهماهنگ آورده است. در مورد پژوهش ما اگر چه وی تحت عنوان مالک اشتر بسیار اندک و کمتر از یک صفحه توضیح می دهد، اما به صورت غیر مستقیم و در شرح حال دیگران و در شرح بعضی حوادث می توان در مورد این تحقیق اطلاعات خوبی را دریافت کرد. در مجموع ابن سعد طرفدار مکتب خلفاست و توجه کمتری به امامان شیعه مثل امام حسن، امام حسین و کسانی مثل مالک اشتر نشان می دهد.

ه ) تواریخ عمومی: کتاب هایی که مورخان اسلامی تاریخ بشر را از ابتدای خلقت همراه با تاریخ پیامبران و امت هایشان و اقوام گوناگون تا ظهور اسلام و از آن پس، تاریخ اسلام را تا دوران خود نگاشته اند، تواریخ عمومی یا جهانی می نامند. از جمله تاریخ های عمومی متقدم می توان از تاریخ یعقوبی، اخبار الطوال دینوری، تاریخ طبری و مروج الذهب و معادن الجوهر مسعودی نام برد.

1- تاریخ یعقوبی: این کتاب نوشته سیاح، مورخ و جغرافی دان بزرگ اسلامی ابن واضح احمدبن ابی یعقوب (د.284) است. در واقع کتاب وی اوّلین اثر در زمینه تاریخ عمومی است و به قول عبدالحسین زرین کوب شاهکار واقعی مسلمین در تاریخنویسی محسوب می شود⁽¹⁾. موضوع این کتاب، تاریخ عمومی شامل تاریخ پیامبران، اقوام سریانی، بابلی، هندی، یونانی، رومی، ایرانی، چینی، مصری، حبشی و قبایل عرب قبل از اسلام

یمن، حیره، شام و آیین های اعراب و ایام العرب است. سپس یعقوبی به شرح اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله و دوران بعثت و هجرت تا وفات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می پردازد. در ادامه کتاب یعقوبی، تاریخ خلفا شامل خلفای راشدین، بنی امیه و بنی عباس است که تا دوران معتمد عباسی سال 259 ه .ق ادامه می یابد. اگرچه این قسمت تاریخ خلفا می باشد، ولی یعقوبی به دلیل شیعی بودن، زندگی امامان شیعه و برگزیده ای از سخنان آنان همراه با قیام های شیعیان را در آن نگاشته است⁽¹⁾.

در مورد پژوهش حاضر، یعقوبی در فتح شام فقط به یک روایت مربوط به مأموریت مالک در سرزمین درب اشاره می کند و در دوره عثمان نیز فقط حضور مالک در مراسم دفن ابوذر را ذکر می کند اما در بیان حوادث خلافت علی علیه السلام مکرر از مالک اشتر سخن می گوید.

2- اخبار الطوال: این کتاب نوشته ریاضی دان، منجم و مورخ بزرگ ایرانی ابوحنیفه احمد بن داود بن وَنْند دینوری (د.حدود 290ه ق.)است. کتاب وی یک تاریخ عمومی است هر چند ابوحنیفه برای کتابش تقسیم بندی در نظر نگرفته ولی مطالب آن شامل سه بخش است: تاریخ پیامبران، تاریخ ایران باستان و تاریخ اسلام. قسمت اوّل و دوم آمیخته با هم و کم و بیش همراه با افسانه است، اما قسمت سوم که مهمترین بخش کتاب است به جنگ های پراکنده ایرانیان و اعراب در روزگار خلافت ابوبکر و عمر در جبهه ایران اشاره دارد و خلافت عثمان را به طور خلاصه در یک صفحه و نیم گزارش کرده است. حوادث دوران علی علیه السلام در این

کتاب مفصل است و پس از آن بعضی قیام ها و حوادث را مفصل تر ذکر کرده است، مثل قیام مختار، قیام ابن زبیر، قیام عباسیان و درگیری امین و مأموران. پایان کتاب تاریخ عمومی وی مرگ معتصم در سال 227 ه .ق می باشد.

درباره پژوهش حاضر، با توجه به این که ابوحنیفه هیچ بحثی را در ارتباط با جنگ های مسلمانان و رومیان ذکر نمی کند، و از طرفی نقش مالک در فتوحات در منابع مربوط به فتح شام است و یا حداقل نقش برجسته وی مربوط به فتح شامات است، در این برهه از زمان در اخبار الطوال سخنی از مالک نیست. فقط یک روایت که می گوید اشتر همراه سپاه اعزامی ابوعبیده از شام برای سعد بن ابی وقاص در عراق بود، را ذکر می کند. در دوره عثمان نیز فقط سخن از عزل و نصب هاست. سخن از مالک در عصر خلافت علی علیه السلام نسبت به حجم کتاب مفصل و طولانی است. هر چند شاید به دلیل کم حجم بودن اخبار الطوال سخنی از مالک بعد از پیمان نامه حکمیت نیست.

3- تاریخ طبری: نویسنده این کتاب، مفسر، فقیه و مورخ بزرگ ایرانی محمد بن جریر طبری (د.310) است. این کتاب تاریخ عمومی عالم از آفرینش آدم تا سال 302 هجری است. طبری روایات مختلفی را درباره حوادث در کتابش آورده است؛ با وجود این اعتقاد به خلفا و دفاع از حرمت آن ها باعث شده است تا از بعضی حقایق چشم پوشی کند. وقتی وی ماجرای دفن ابوذر را ذکر

می کند، از مالک سخنی به میان نمی آورد⁽¹⁾. طرح توطئه سپاهان بر ضد علی و برای به هم ریختن سپاهیان متخاصم را قبل از نبرد جمل ذکر می کند⁽²⁾امّا نامه محمد بن ابی بکر به معاویه و جواب معاویه را در کتابش نمی آورد و در این زمینه می گوید: «راوی نامه هایی را که میان دو طرف بوده نقل کرده که نقل آن را خوش ندارم زیرا مطالبی در آن هست که عامه تحمل آن را ندارند»⁽³⁾. ابن ابی الحدید در مورد تعصب طبری و ابوحیان توحیدی می گوید: «از شگفت ترین تعصب های زشتی که بدان آگاه شدم یکی هم این است که ابوحیان توحیدی در کتاب بصائر می گوید خزیمة بن ثابت که با علی علیه السلام در جنگ صفین کشته شده ذوالشهادتین نبوده، بلکه مرد دیگری از انصار بوده که خزیمة بن ثابت نام داشته است»⁽⁴⁾. وی پس از بیان دلایل محکم در رد سخن ابوحیان می گوید: «چه می توان کرد که گمراهی و هوس را دارو و چاره ای نیست و باید توجه داشت که ابوحیان

سخن خود را از طبری صاحب تاریخ نقل نموده است»⁽¹⁾.

مطالب مربوط به پژوهش ما در تاریخ طبری و در ترجمه ابوالقاسم پاینده در جلدهای 4، 5 و 6 جای گرفته است. در جلد چهارم سخن هماوردی مالک در جبهه های شام و در مصاف با یکی از پهلوانان رومی است و در جلد پنجم سخن از حضور مالک در یرموک و حضور در سپاه اعزامی شام به عراق است و عمده مطالب در ارتباط با اشتر در جلد ششم جای گرفته است.

4- مروج الذهب و معادن الجوهر: این اثر یکی از آثار مورخ و جغرافیدان بزرگ ابوالحسن علی بن حسین مسعودی (د.364) است. در واقع این کتاب مسعودی خلاصه دو کتاب بزرگ دیگر او به نام اخبارالزمان و اوسط است. مروج الذهب با داستان پیدایش و خلقت انسان آغاز می شود و با تاریخ امت های مختلف، سرزمین ها، سلسله ها و جغرافیای تاریخی عالم ادامه می یابد، پس از آن وارد تاریخ اسلام می شود، ابتدا زندگی پیامبر را طرح و سپس براساس خلافت تقسیم بندی می کند. آخرین سالی که حوادث آن یاد شده سال 336 ه .ق است⁽²⁾.

مسعودی تمایلات شیعی دارد و عنوان های تألیفات وی و همچنین القابی را که برای افراد خاندان پیامبر به کار می برد حاکی از این گرایش هاست. ولی وی در تالیفش سعی کرده حقایق را فدای گرایش های شخصی و مذهبی نکند و در این زمینه می گوید: «هر که به این کتاب بنگرد بداند که در ضمن آن مذهبی را یاری ندادم و از گفته ای طرفداری نکردم»⁽¹⁾.

مطالب مربوط به مالک اشتر در این کتاب در ترجمه ابوالقاسم پاینده در پایان جلد اوّل آمده است. وی روایاتی را در مورد مالک آورده است که بعضی از آن ها در دیگر منابع نیست و ما به نقد و بررسی آن ها در این پژوهش پرداخته ایم.

و) کتاب های جغرافیایی: منابع جغرافیایی نیز در بسیاری از مواقع برای پژوهش های تاریخی لازم و ضروری است. برای پژوهش حاضر نیز این نوع از منابع در خور اهمیّت است.

1- البلدان: نویسنده این کتاب احمد بن ابی یعقوب مشهور به یعقوبی است، مطالب این کتاب که بخش هایی از آن مفقود شده است، شامل

مسافات منازل، تاریخ، فرهنگ، جغرافیای طبیعی، انسانی و اقتصادی شهرهای عراق، عجم، فارس، و... می باشد.مشروح ترین گزارش یعقوبی در ارتباط با بغداد، سرمن رای (سامرا)، کوفه، مدینه و مکه است. در این پژوهش از بخش کوفه این کتاب استفاده شد.

2- معجم البلدان: ابوعبداللّه شهاب الدین یاقوت بن عبداللّه الحموی الرومی (د.626 ه .ق)از مورخین و جغرافی دانان بزرگ است. مهم ترین اثر وی کتاب معجم البلدان است، این کتاب تنها یک معجم جغرافیایی نیست، بلکه علاوه بر آن کتابی تاریخی و ادبی نیز محسوب می شود.کتاب در 5 باب تألیف و در مقدمه کتاب درباره این باب ها توضیح داده شده است. باب اوّل در ذکر صورت زمین است و آن چه که متقدمین و متأخرین در این زمینه ذکر کرده اند. باب دوم درباره وصف اختلاف میان متقدمین و متأخرین پیرامون معنای اصطلاح اقلیم و مشتقات آن و همچنین چگونگی تعیین قبله در هر ناحیه است باب سوم درباره الفاظی است که در کتاب زیاد به کار گرفته شده است، مثل برید، فرسخ، کوره و باب چهارم درباره حکم سرزمین هایی است که به دو صورت جداگانه صلح و جنگ توسّط مسلمانان فتح شده است و درباره حکم فی ء و خراج آن ها، باب پنجم در اخبار سرزمین هایی است که تحت سرزمین های دیگر از آن ها یاد نشده است. ترتیب عنوان های کتاب براساس حروف معجم تنظیم شده است.

ز) کتب حدیثی و کلامی: در تحقیقات تاریخی مربوط به صدر اسلام از این نوع منابع نیز می توان استفاده کرد. ما یکی از آن ها را که بیشتر مورد استفاده واقع شد، نقد و بررسی می کنیم.

بحارالانوار: از منابع متأخر است، اما باید در نظر داشت که همه مطالب آن نمی تواند صحت داشته باشد، چرا که مؤلف نیز چنین اعتقادی ندارد⁽¹⁾و نام آن را نیز دریاها قرار داده است که همه نوع از احادیث گرانبها تا احادیث بی ارزش در آن یافت می شود. شاید به همین دلیل بعدا سفینه البحار نوشته شده است که روایات و اخبار موثق تری را در بر می گیرد، ولی با وجود این با دیدی انتقادی می توان از آن بهره جست، مخصوصا در مورد بعضی اخبار که حاکی از اختلاف نظر مالک با علی علیه السلاماست. شاید برای برخی مستند بودن این گونه اخبار به منابع تاریخی کافی نباشد و لازم باشد به منبعی چون بحار الانوار نیز ارجاع داده شود. از سوی دیگر محمد باقر مجلسی مؤلف کتاب، اخبار زیادی را در این کتاب یکصد و ده جلدی جای داده است، چنان که تمام کتاب وقعة صفین، الغارات، الفتوح ابن اعثم و ... در داخل کتاب بحار الانوار یافت می شود و بعضی روایات آن ها در بحار الانوار با روایات این کتب که به صورت مستقل موجود است، تفاوت هایی دارد و این موضوع ما را ناچار از مراجعه به این کتاب می کند. شاید به همین دلیل است که برخی از مستشرقین نیز در تحقیقات تاریخی خود از این کتاب سود جسته اند⁽²⁾.طبیعتا فقط حدیثی و کلامی بودن موضوعات کتاب و مربوط بودن آن به عصر صفوی نمی تواند مانع استفاده ما از این اثر شود.

فصل اوّل:شرح زندگانی مالک و عملکرد وی در عهد شیخین

اشاره

در این قسمت به بررسی خاستگاه قبیله ای مالک، پذیرش دعوت اسلام توسّط وی، و نقش عملکرد او در فتوحات اسلامی دوران خلافت شیخین می پردازیم.

نسب، لقب و قبیله مالک اشتر

مالک بن حارث معروف به "اشتر" نامی ترین یاور حضرت علی علیه السلام است. نسب وی در منابع گوناگون به این گونه ذکر شده است: مالک بن حارث بن عبد یغوث بن مسلمة بن ربیع بن حارث بن جزیمة بن سعد بن مالک بن نخع⁽¹⁾. تاربیعه نسب وی هماهنگ است ولی پس از آن در بعضی

از منابع به گونه ای دیگر است: ربیعة بن سعد بن مالک بن نخع⁽¹⁾، در یکی از منابع جدّ وی عبدیغوث به اشتباه یغوث ذکر شده است⁽²⁾. در برخی منابع متأخرتر⁽³⁾و همچنین در برخی از پژوهش ها⁽⁴⁾نام و نام پدرش به اشتباه مالک بن حرث، مالک بن اشتر و اشتر بن حارث آمده است.

لقب مالک که ذکر آن در منابع و تحقیقات از نام اصلی وی نیز بیشتر است اشتر می باشد.البته افراد دیگری به اشتر معروف هستند، ابن ماکولا سیزده تن را که به اشتر معروفند در الاکمال ذکر می کند⁽⁵⁾ولی معروف ترین

آن ها مالک بن حارث است.

مردم آن زمان حتّی مردم عراق (کوفه و بصره) عمدتا مالک را با نام اشتر می شناختند. در جنگ جمل وقتی که مالک با عبداللّه بن زبیر گلاویز شد و هر دو به زمین افتادند، ابن زبیر فریاد می زد، «اقتلونی و مالکا»⁽¹⁾اما هیچ کس به سخن او توجهی نداشت، زیرا که مردم (یاران ابن زبیر) نمی دانستند مالک کیست. خود اشتر در این زمینه می گوید: «فقط این جمله ابن زبیر که گفت من و مالک را بکشید، مرا نجات داد که مردم نمی دانستند مالک کیست و اگر گفته بود من و اشتر را بکشید، بدون تردید مرا کشته بودند»⁽²⁾.

در جنگ های آن زمان سپاهیان زره پوش به راحتی شناخته نمی شدند، چرا که نقاب آهنین داشتند و جز چشمانشان پیدا نبود. صیاح می گوید: «حارث بن جمهان جعفی اشتر را در حال رزم دید اما وی را که چهره اش آهن پوش بود نشناخت، به او نزدیک شد و به عنوان یکی از شهسواران دلیر گفت: از این دم خدایت از جانب امیرمؤمنان...⁽³⁾از لابه لای گزارش ها در جنگ ها چنین برمی آید که بسیاری از سواران از نزدیک نیز شناخته نمی شدند، به عنوان مثال زمانی که بسربن ارطاه به هماوردی علی آمد

شناخته نمی شد؛«بسر در حالی که نقابی آهنین بر روی نهاده بود و شناخته نمی شد نزدیک آن تپه به سوی علی تاخت»⁽¹⁾همچنین در خبر دیگری درست قبل از لیلة الهریر آمده است: «در این حال مردی از سپاه عراق بیرون آمد، وی بر اسب درازدمی که مویش به سرخی و سیاهی می زد بر نشسته و چنان خود را در سلاح غرق کرده بود که جز دو چشمش پیدا نبود»⁽²⁾جالب تر از این موارد، برخورد اثال بن حجل با پدرش حجل بن عامر است؛ اثال هماورد طلبید و حجل به مبارزه او رفت و حتّی ضربتی هم رد و بدل کردند و با آگاهی به فنون جنگی و زره مناسب ضربات کارگر نیفتاد و بعد از ذکر نام و نسب مشخص شد که پدر و پسرند⁽³⁾.

بنابر شواهدی که ارائه شد، جنگاوران زرهپوش جز با رجز خوانی و ذکر نام و نسب، به راحتی حتّی از نزدیک شناخته نمی شدند. در صحنه

نبرد صفین در یکی از روزها که جناح راست سپاه علی علیه السلام روی به فرار نهادند، امام به اشتر فرمود که آن ها را فراخواند و مالک بعد از اعلام سخنان علی به فراریان فرمود: «ای مردم من مالک بن حارثم و این نام را تکرار کرد، ولی کسی به او توجهی نداشت، سپس به ذهنش گذشت که وی در میان مردم به «اشتر» معروف تر است، از این رو گفت، ای مردم من اشترم، روی به من آرید، پس گروهی روی بدو آوردند»⁽¹⁾.

امااکنون جای این سؤال است که کلمه اشتر به چه معنی است و چرا و چگونه مالک بن حارث به این لقب معروف شد؟ دهخدا در لغتنامه اش می نویسد: «اشتر یعنی آن که پلک چشم او باز گردیده باشد و یا آن که پلک چشم وی بگردیده باشد، اشتر شدن یعنی پلک چشم ور گردیده شدن»⁽²⁾

Encyclopaedia of Islam, "AL-Ashtar" ,(L.Veccia Vaglieri), V.1,P.704

از آن جایی که پلک چشم مالک صدمه دیده بود، به اشتر معروف شد. براساس یک روایت ضعیف در جنگ با اهل رده و در هماوردی مالک با شخصی به نام ابومسیکه این اتفاق افتاد. براساس این خبر که به افسانه نزدیک تر است تا واقعیت تاریخی، مالک پس از این که در نبردی تن به تن از ابومسیکه شکست خورد و به نزدیکی مرگ رسید، مجددا وی را شکست داد، ولی از ضربات مبارزه اوّل پلک چشمش زخمی شد⁽³⁾. اما

روایت درست در این مورد این است که مالک در جنگ یرموک پلک چشمش و یا رگ چشمش بر اثر اصابت تیر و یا ضربتی سخت زخمی⁽¹⁾و از این زمان به بعد به اشتر معروف شد. معانی دیگری که برای لقب اشتر گفته شده، همه نزدیک به همین مضمون است، به عنوان مثال مؤلف ریحانة الادب می نویسد: «اشتر کسی را گویند که لحاف پایین چشم او منقلب شده باشد»⁽²⁾.

مالک خود به این لقب افتخار و در اشعار خویش به آن اشاره کرده است مثل آن جا که می گوید:

انی اناالاشتر معروف الشتر انی اناالافعی العراقی الذکر⁽³⁾

(منم منم اشتر نامدار چشم برگشته منم منم نره اژدهای عراقی).

غیر از این لقب معروف و مشهور، مالک ظاهرا در جنگ صفین به «قوچ عراق»⁽¹⁾و «افعی عراقیان»⁽²⁾نیز معروف شد، زیرا که در این پیکار بزرگ، اوج تلاش، اخلاص و هنر نمایی خویش را انجام داد.

در یکی از نبردهای اواخر صفین، عبدالرحمن بن خالد بن ولید به سمت سپاه عراقیان پیشروی کرد و جاریة بن قدامه یکی از سرداران حضرت علی علیه السلام که به مقابله وی شتافته بود نتوانست او را وادار به عقب نشینی کند. حضرت امیر خطاب به مالک فرمود: ای پسر شمشیر خدا⁽³⁾پیش تاز و صف بشکاف، وی حمله کرد و عبدالرحمن را وادار به عقب نشینی کرد، نجاشی شاعر در این زمینه چنین سرود:

دعونا له الکبش کبش العراق وقد خالط العسکر العسکر⁽⁴⁾گفته شد که به اشتر، افعی عراقیان نیز می گفتند و این لقب به دلیل عملکرد و خصوصیات مالک بود. در یکی از نبردهای تن به تن (که دو

سردار با سپاهشان با یکدیگر درگیر می شدند) قرار شد اشتر و عبیداللّه بن عمر هماوردی کنند، معاویه قبل از آغاز پیکار خطاب به عبیداللّه گفت: «تو با افعی عراقیان رویاروی می شوی پس آرام و شکیبا باش»⁽¹⁾.

از لحاظ خاستگاه قبیله ای مالک از شاخه نخع قبیله مذحج بود و به همین دلیل به اشتر نخعی و نیز اشتر مذحجی معروف بوده است. در یکی از اشعار ایمن بن خریم اسدی خطاب به معاویه درباره مقاومت قومش در برابر مالک بدین عنوان از وی یاد شده است: «اشتر مذحجی که در برابر هیچ سپاهی شکست نمی خورد، خشمناک و پرتوان بر سرت می تاخت»⁽²⁾خود مالک در اشعاری به مذحجی بودن خویش اشاره و به آن افتخار نموده است:

لست ربیعا و لست من مضر لکننی من مذحج العز العزر⁽³⁾(من از قبیله ربیعه یا مضر نیستم بلکه از بنی مذحج سرافرازم).

و نیز در شعر دیگری می گوید:

بلیت الاشتر ذاک المذحجی بفارس فی حلق مدحجّ⁽⁴⁾(به چنگ اشتر این شهسوار جوشن پوش مذحجی در افتادی، به

چنگ سواری چون شیر جنگل).

مالک همچنین ضمن به مبارزه طلبیدن حوشب ذی ظلیم و ذوالکلاع به نخعی بودن خویش اشاره می کند.

یا حوشب الجلف و یا شیخ الکلع ایکما اراد الاشتر النخع⁽¹⁾(ای حوشب سبک سر و ای پیرمرد سالمند(ذوالکلاع) کدامین یک از شما خواهان پیکار با اشتر نخعی هستید).

مالک اشتر در نبردی سنگین با مالک بن ادهم سلمانی که نیزه ای به سمت وی (اشتر) پرتاب کرد، ولی با تاکتیک اشتر بی اثر ماند، ضمن رجزی به نسب قحطانی خویش اشاره نمود:

بواته الخیر ذی قحطانا لفارس یخترم الاترانا ⁽²⁾(آن را به سوی بهترین عرب قحطانی به سوی شهسواری که سینه هماوردان را شکافته، افکندی).

علاوه بر این، مالک و خاندان او به نسب ایادی خویش نیز افتخار می کرده اند، وقتی اشتر به مقابله با یک پهلوان رومی شتافت، هنگامی که ضربتی سنگین را حواله وی کرد، گفت: «بگیر که من جوان ایادیم»⁽³⁾و خواهر مالک پس از مرگ او در مرثیه اش چنین سرود:

ابعد الاشتر النخعی نرجو مکاثر و نقطع بطن واد

و نصحب مذحجا باخاه صدق و ان ننسب فنحن ذار اَیاد⁽¹⁾دور است که دیگر به اشتر نخعی امید داشته باشیم و باید از بخشندگی و محبت او قطع امید کنیم. با قبیله اش (مذحج) به خاطر مالک با راستی مصاحبت می کنیم و اگر از نسبمان سخن بگوییم، نسب به خاندان ایاد می بریم.) حال که خاستگاه قبیله ای مالک مشخص شد، بهتر است توضیحاتی هر چند مختصر در مورد قبیله مذحج و شاخه نخع آن ارائه شود. نسب شناسان نسب قبیله مذحج را چنین آورده اند: مالک بن ادد بن زید بن یشجب بن عریب بن کهلان بن سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطان⁽²⁾. اینان از جنگاوران نیرومند بودند که به ارتش پادشاهان حمیر و یهرعش پیوستند، نام این قبیله در کتیبه ریگمانس به شماره 508 که به روزگار یوسف اسار تدوین شده مذحجم آمده است⁽³⁾.

یکی از محققین می نویسد: مذحج یکی از قبایل بزرگ کهلانیه بود.

مسکن اصلی این قبیله در منطقه شرقی یمن بود. این محقق 24 شاخه از

مذحج از جمله نخع رانام می برد⁽¹⁾.

قبیله مذحج دارای شاخه های بزرگی بود و بر منطقه بزرگی از یمن حکمرانی داشت⁽²⁾ولی همان گونه که سایر قبایل و مخصوصا یمانی ها مهاجرت های گسترده ای به شمال داشتند، در آغاز فتوح اسلام و حتّی قبل از آن⁽³⁾، افراد و خاندان های این قبیله نیز به سمت عراق و شامات مهاجرت کردند و در مبادله نیروها بین شام و عراق بارها جابه جا شدند⁽⁴⁾، ولی پس از فروکش کردن فتوحات اوّلیه و هیجان ناشی از آن و نیز مبادله نیروها، مذحجیان بیشتر در عراق ساکن شدند، نصر بن مزاحم می نویسد: «معاویه برای رویارویی قبیله حمیر با سه قبیله که آن روز [زمان خلافت علی علیه السلام] پرشمارتر از آن در عراق قبیله ای نبود یعنی همدان، ربیعه و مذحج، با تیر به قرعه کشی پرداخت»⁽⁵⁾. عبداللّه بن معتز عباسی وقتی چهار تن از مشهورترین پهلوانان مذحج را نام می برد، از مالک و فرزندش

ابراهیم و دو تن دیگر نام برد⁽¹⁾. از شاخه های مذحج، نخع بن جسر بن عمروبن علة بن جلدبن مالک بن ادد می باشد که چنان که ذکر شد مالک اشتر منسوب به این شاخه است.

مالک در یمن

ما از زندگانی مالک از بدو تولد تا پذیرش دیانت اسلام اطلاع چندانی در دست نداریم.برخی محققان محل تولد وی را روستای بیشه و دثینه دانسته اند⁽²⁾ولی احتمالاً محل تولد مالک باید در مرکز استقرار نخعی ها بوده باشد. محققان جایگاه نخع را در یمن جنوب شرقی بیضاء در دوره های مران، کبران نزعه، حجومه، ملاحه، التیجب و صحب می دانند⁽³⁾.

از زمان تولد مالک نیز اطلاع دقیقی در دست نیست⁽⁴⁾. ولی براساس شواهد و قرائن می توانیم حدود زمان تولد و سن وی را مشخص کنیم. مالک از زمان فتح شام از بزرگان نخع بود و در دوره خلافت عثمان زمانی

که با تعدادی از همراهانش به شام تبعید شد، از لحاظ سنی از آنان بزرگ تر بود، زیرا که هنگام بحث با معاویه، کمیل سخنانی را بر زبان راند که مالک ظاهرا روش بحث و استدلال وی را نپسندید و خطاب به کمیل چنین گفت: «ای کمیل چون از ما همه زِادِ تو کمتر است چرا افتتاح سخن تو کردی؟ بگذار جماعتی که از تو مهترند و به زاد بزرگ تر سخن گویند، کمیل خاموش ماند، مالک اشتر سخن آغاز کرد»⁽¹⁾. کمیل دردوازده هجری متولد شده بود⁽²⁾و در سال سی و سه، بیست و یک سال داشت، بنابراین نظر عطار قیس که سخنان معاویه خطاب به تبعیدیان و از جمله مالک و کمیل که شما گروهی از عربانید که دندان و زبان دارید و به اسلام اعتبار یافته اید را دلیل بر سن بالای همه آنان می داند⁽³⁾، درست نیست.

اما مالک در اواخر عمر حضرت رسول صلی الله علیه و آله از بزرگان نخع بوده است، چرا که واقدی می گوید برخی از بزرگان نخع علی را همراهی کردند که از جمله آنان مالک بن حارث بود⁽⁴⁾. درشعر مالک خطاب به عایشه، خاله ابن زبیر، نیز سخنانی است که تا حدودی مشخص کننده سن وی است. وی در این شعر در مورد علت عدم موفقیتش در کشتن ابن زبیر می گوید: من پیرمرد نسبتا سالخورده بودم و او (ابن زبیر) جوان بود، سیری و جوانی او

سبب نجات وی از دست من گشت⁽¹⁾. ابن زبیر در این زمان (جنگ جمل) 36 سال داشت⁽²⁾. همچنین در پیکار صفین هنگامی که جوانی از یحصبیان حمیری به مبارزه اشتر آمد، مالک ندا داد: «جوانی در برابر جوانی»⁽³⁾و از فرزندش ابراهیم خواست به مبارزه آن هماورد برود. از طرفی سن مالک مسلما از عمار پایین تر بوده است، به دلیل این که عمار به پیری و مسن بودن شهره بود و از گزارش های راویان در مورد درگیری عمرو بن یثربی و عمّار⁽⁴⁾و سخنان سفرای علی نزد معاویه⁽⁵⁾چنین استنباط می شود، همچنین مالک، ضمن شعری در صفین چنین سرود: «اگر آن ها عمّار مسلمان کهنسال را»⁽⁶⁾، با توجه به این که عمار در دوران خلافت علی حدود نود سال سن داشت و هم سن پیامبر در زمان حیات ایشان ⁽⁷⁾بود، سنِّ مالک باید در دوران خلافت علی علیه السلام زیر هشتاد سال بوده باشد.

بنابراین، تولد وی احتمالاً پس از تولد پیامبر و پیش از تولد پیامبر و پیش از بعثت آن حضرت بوده است.

از زندگانی مالک تا زمانی که نمایندگانِ پیامبر به یمن آمدند و مردم را به اسلام دعوت کردند، خبری نیست. واقدی نقل می کند، در زمانی که حضرت علی علیه السلام برای تبلیغ اسلام از سوی پیامبر به یمن و میان قبایل آن فرستاده شد، برخی از بزرگان شاخه نخعِ قبیله مذحج اسلام آوردند که از جمله آنان مالک بن حارث بود. آن ها آن حضرت را در اقدامات نظامی در مذحج همراهی کردند⁽¹⁾. پس از آن نمایندگان یمن آخرین نمایندگانی بودند که در نیمه محرم سال یازده هجری به حضور رسول اللّه صلی الله علیه و آله رسیدند، آن ها دویست نفر بودند که در یمن با معاذبن جبل بیعت کرده و مسلمان شده بودند⁽²⁾.

مالک از بزرگان نخع بوده ولی دقیقا مشخص نیست که موفق به دیدار پیامبر شده است یا نه. با توجه به این که هر کس حتّی یک بار پیامبر را ملاقات کرده جزو صحابه محسوب می شود و از مالک در اکثر منابع با نام تابعی یاد شده است⁽³⁾و از طرفی خود مالک خویش را در شمار تابعین

می داند⁽¹⁾، بنابراین ظاهرا مالک جزو دیدارکنندگان با پیامبر نبوده است، هر چند که مسلمان شدنش توسّط علی علیه السلام به روزگار رسالت پیامبر بوده است.

اوّلین برخورد و آشنایی مالک با امام علی علیه السلام هم مربوط به همین دوران یعنی اواخر حیات پیامبر می شود. ارتباط میان مالک و علی در دوره های بعد در واقع بی مقدمه نبود. مالک تحت تأثیر رفتار این نماینده پیامبر قرار گرفت. علی در جمع آوری زکات برای یمنی ها مشقت ایجاد نمی کرد و با آنان مدارا می کرد⁽²⁾. آن حضرت با حرکت های نظامی، تبلیغی، اقتصادی و قضایی زمینه تحکیم دولت حضرت رسول را فراهم کرد و با اختیارات کامل مالی که داشت حکومتی کوتاه مدت در سرزمین مذحج و همدان به وجود آورد و در این مناطق هوادارانی چون مالک بن حارث را یافت که شعاع نورانیت معرفت اسلامی را از آن حضرت

فراگرفت و چنان شخصیت دینی مالک را شکل داد که همراه علی در برخی حوادث عصر رسول در یمن شرکت کرد و پس از پیکار اجنادین با خاندان خود نزد علی به مدینه آمد و بعد از آن ابوبکر وی را به سمت شام فرستاد⁽¹⁾.

در سال های بعد و در زمان خلافت علی علیه السلام حمایت این مذحجی ها و همدانی ها از وی در سطح بالایی بود. در پی کردن شتر عایشه⁽²⁾و در موقعیت های حساس متفاوت، آن ها حمایت خویش را از علی دریغ نمی کردند. مالک ضمن شعری در صفین به این موضوع اشاره می کند:

«دلاوری همدان و مذحجیان این جنگ را بس، قومی که چون آنان را فراخوانند به انبوه آیند» همچنین⁽³⁾در شعر دیگری یکی از عراقیان چنین می سراید: «از شمشیرهای مذحج و همدان برنیاید که ریش دراز را چنان که بود باز گردانیم»⁽⁴⁾.

حتّی حمایت های مذحجی ها و مخصوصا همدانی ها بعد از امام علی علیه السلام از قیام های شیعی زیاد بود. همه این موارد تا حدودی می تواند متأثر از عملکرد علی بن ابیطالب در مأموریت های عهد پیامبر به یمن باشد. در این راستا، ارتباط عاطفی و صمیمانه بین امام و مالک نیز به وجود آمد که در اندیشه و نگاه مالک نسبت به حضرت امیر مؤثر بود. این

دیدگاه در سخنرانی های مالک هنگام بیعت با علی آشکار است، و ما در جای خود به آن اشاره خواهیم کرد.

اشتر و فتوحات عهد شیخین

چنان که ذکر شد مالک بعد از نبرد اجنادین و بعد از آن که از یمن به مدینه آمد، به شام فرستاده شد. درخشش مالک در جبهه روم و مقابله با قهرمانان رومی در منابع نمایان است. برعکس در اوایل خلافت ابوبکر و جنگ با اهل ردّه ذکری آن چنان که باید و شاید از اشتر نیست، نه از مرتد شدنش و نه از جنگ با مرتدان؛ شاید وی موافق اقدامات خالد در سرکوبی مرتدین نبوده و به همین دلیل تحت فرماندهی او اقدامی نکرده است.

اوّلین تلاش و کوشش مالک در فتح شام مربوط به دوران فرماندهی خالدبن ولید و یا تحت فرماندهی وی بوده است، زیرا در هنگام نبرد تن به تن با یک فرمانده رومی مورد خطاب قرار می گیرد که «تو از یاران خالد هستی و مالک جواب می دهد نه من از یاران رسول اللّه هستم»⁽¹⁾. این جواب که خود می تواند بیانگر عقیده و بینش مالک اشتر نسبت به بعضی فرماندهان قریشی باشد، بیان کننده فعالیت های رزمی او در ابتدای فتوح شام و قبل از احضار خالد به مدینه توسّط خلیفه دوم، عمر بن خطاب است.

فعالیت های نظامی مالک در «ثنیة العقاب» و «غوطه دمشق» نیز تحت

فرماندهی خالد بود. وی در نزدیکی ثنیه با پهلوانی غول پیکر از رومیان درگیر شد و وی را کشت. تأثیر این پیروزی بر تزلزل سپاه روم زیاد بود و باعث هزیمت آنان شد⁽¹⁾.

در نبرد معروف یرموک مالک توان رزمی فوق العاده ای از خود نشان داد⁽²⁾چنان که سیزده تن از سپاهیان رومی را کشت⁽³⁾. در همین جنگ تیری و یا ضربتی بر گوشه چشمش وارد آمد و رگ چشم او را برید، پلک چشم وی برگشت و به اشتر معروف شد، «چون چشم مالک خلل کرد، در خشم شد و بر آن لشگر حمله کرد تا چند کس از کفار بکشت. بر تواتر و تعاقب او را چند زخم دیگر رسید، کفار بر او گرد آمدند و تیرباران می کردند و زخم می زدند و او حمله مردانه می آورد و جنگ می کرد و او را چند زخم دیگر رسید و از کثرت جراحت خسته شد»⁽⁴⁾.

در مراحل بعدی، مالک از سوی ابوعبیده به فرماندهی هزار سوار منصوب شد و این گروه که همگی زبده سوار بودند، مأموریت

مخاطره آمیزی را در قلمرو دشمن در سرزمین «درب» با موفقیت انجام دادند⁽¹⁾

L. Veccia vaglierI, Ibid, V.1, P. 704.

در یکی دیگر از مأموریت های نظامی مالک در فتح شام، ابوعبیده وی را در تعقیب رومیان در رأس سه هزار سوار پیشاپیش سپاه فرستاد⁽³⁾. در نبردی مهم سپاهیان اشتر و میسرة بن مسروق که از پی وی آمدند، بر رومی ها پیروز گشتند. در این نبرد نیز مالک اشتر یکی از پهلوانان مبارز رومی را کشت⁽⁴⁾. در فتح قیساریه مالک فرماندهی جناح راست سپاه یزید بن ابی سفیان را بر عهده داشت⁽⁵⁾. همچنین این سردار با هزار سوار از سوی عیاض برای فتح آمد و به طرف میافارقین حرکت کرد که به بهترین

وجه و با پیمان صلح آن دو شهر را گشود⁽¹⁾.

بدین سان در فتح نواحی مختلف شام، مالک نقش مؤثری ایفا کرد و به سبب همین کوشش ها بود که صعصعة بن صوحان به معاویة بن ابی سفیان در مورد اشتر چنین گفت: (در دوره تبعید در شام) «ای معاویه، مآثر مأثور و فضایل مشهور که اشتر نخعی و عمروبن زراره را در تقویت دین است و شرف و سیادتی که در میان قبیله و عشیره خویش دارند تو را معلوم است»⁽²⁾.

آغاز حضور مالک در عراق و سمت جبهه ایران، نبرد قادسیه است. درست قبل از شروع این نبرد اشتر با سپاهی که فرماندهی آن را قیس بن هبیره و یا هاشم بن عقبة بن ابی وقاص بر عهده داشت⁽³⁾به قادسیه آمد،

ظاهرا این سپاه قبلاً از عراق به شام رفته بود، اما مالک جزو این سپاه نبوده است و منابع می نویسند جای کشته شدگان سپاه عراق را کسانی چون اشتر پر کردند چنان که در صفحات پیشین ذکر شد مالک اشتر قبل از آن در مرزهای روم فعال بود. نخعی ها، مذحجی ها و یمانیان زیادی هم در عراق و هم در شام بودند. ظاهرا مالک بعد از نبرد قادسیه در عراق باقی ماند و پس از تأسیس شهر کوفه چنان که خواهیم دید از بزرگان و اشخاص مؤثر مذحجی و بلکه یمانی این شهر شد. هر چند در یکی از منابع آمده است، مالک بن حارث تا فتح اسکندریه در شام، مصر و عراق در رفت و آمد بود و پس از آن به کوفه رفت و در آن جا سکنی گزید⁽¹⁾، ولی بعد از قادسیه و حتّی در خود این نبرد، ذکری از مالک در جبهه ایران و روم نیست. در کتب تواریخ و فتوح از رزم آوری مالک بعد از قادسیه نشانی نیست و حداقل حضور وی مثل قبل از آن شاخص نبوده است. تنها نام مالک جزو مهمترین اشخاصی که برای کمک به سعد بن ابی وقاص روانه عراق شدند، ذکر شده است. شاید به دلیل عدم حضور محسوس مالک در این نبرد مهم و بزرگ است که برخی از راویان در شرکت داشتن وی در این نبرد تردید کرده اند. ارطاة بن جهیش می گوید: «اشتر در جنگ یرموک حضور داشت، اما در قادسیه نبود»⁽²⁾.

با وجود این که نقش مالک در قادسیه و نبردهای دیگر با ساسانیان برجسته نیست ولی وی احتمالاً در این جنگ ها حضور داشته است. این موضوع از سخن معروف و مشهور وی به سعید بن عاص استنباط می شود که «به پندار تو این سواد (اراضی حاصلخیز عراق) که خدا به وسیله شمشیر غنیمت ما کرده بستان توو قوم تو است»⁽¹⁾

Winiam Muir, Annal of the Early Cliphate , Amesterdam, oriental press, 1968, p. 317

باید توجه داشت که فعالیت های نظامی مالک به ویژه هماوردی های او هم در دوره خلافت شیخین و هم در عهد خلافت علی علیه السلام بیش از مواردی است که در متن کتاب آمده است، اما از آن جا که مبنای کار در این پژوهش ارائه بحث های تحلیلی است، از ذکر مواردی از هماوردی ها که خالی از بحث های تحلیلی و استنباطی است خودداری شد.

فصل دوم:مالک اشتر و حوادث خلافت عثمان

اشاره

نقش مالک اشتر در عهد خلافت عثمان برجسته تر و شاخص تر است، حدّاقل نمود آن در منابع این گونه است. روابط با عاملان عثمان و برخوردهایی که منجر به تبعید مالک شد، حضور مالک در مراسم دفن ابوذر و تأثیر آن بر مخالفت وی با عثمان، شورش اشتر علیه خلیفه و آوردن نیروهایی از کوفه به مدینه و حضور فعال در محاصره خانه عثمان و رهبری کوفیان در این ماجرا، نقش ویژه ای را برای مالک اشتر در این عهد ایجاد کرده است. در ذیل به شرح موارد یاد شده می پردازیم.

مالک و عاملان عثمان بر کوفه

ولیدبن عقبه بن ابی معیط و سعید بن عاص دو حاکم اموی کوفه در دوره خلافت عثمان بودند و ابوموسی اشعری حاکم یمانی این شهر پس از آن دو محسوب می شود، در این قسمت به بررسی روابط این افراد با

مالک اشتر می پردازیم.

ولید بن عقبة بن ابی معیط

عثمان براساس سفارش عمر در ابتدا سعد بن ابی وقاص را به امارت شهر مهم کوفه فرستاد. سعد از نخستین مسلمانان و مهاجران و بانی تأسیس این شهر در زمان خلیفه دوم و سردار قادسیه بود. امارت سعد بر کوفه مدت زیادی طول نکشید، زیرا عثمان چنان که امارت همه شهرها را به خویشان خود واگذار کرد، حکومت کوفه را نیز به ولید، برادر مادری خود، سپرد.

ولید از جمله عاملانی بود که عملکرد و رفتارش در کوفه باعث شورش، ناراحتی و نگرانی مردم شد. خداوند در قرآن وی را فاسق خوانده است⁽¹⁾.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله وی را به جهنم وعده داده بود⁽²⁾. این مرد آشکارا اهل عیش و نوش بود.این ویژگی های ولید در شهری که بسیاری از مسلمانان با سابقه در آن حضور داشتند و پایگاه جهادکنندگان در راه دین خدا بود، نمی توانست قابل تحمل باشد. ولید افزون به این که از جمله طلقاء

محسوب می شد، در برابر مسلمانان حتّی ظواهر را هم رعایت نمی کرد.

این شیوه عمل طبیعتا خشم بسیاری را بر می انگیخت.

مؤلف حبیب السیر با قلمی شیوا در مورد خوشگذرانی ولید می نویسد: «ولید در مدت پنج سال در کوفه به دولت و اقبال گذرانیده شبی بساط نشاط مبسوط ساخت و به تبرع اقداح مالامال پرداخته در وقت صبوح نیز از می ارغوانی حظ نفسانی حاصل نمود و در کمال بی شعوری به مسجد رفته جای دو رکعت نماز چهار رکعت گذارد»⁽¹⁾.

سایر منابع نیز بر فسق و جور وی تأکید دارند. در الاغانی ابوالفرج می خوانیم: «ولید زانی و شارب الخمر بود، نماز صبح را چهار رکعت خواند و سپس به نمازگزاران گفت: می خواهید بیشتر بخوانم و در محراب قی کرد. در نماز این شعر را خواند که:

علق القلب الربابا بعد ما شابت و شابا⁽²⁾(این دل به عشق رباب گرفتار آمد بعد از آن که هم رباب و هم او پیر شده اند.) از جمله مخالفان و شاهدان علیه ولید در نزد عثمان جندب بن زهیر ازدی و ابوزینب بودند. مالک اشتر اگر چه در بین شروع کنندگان و سر دسته مخالفان نبود، ولی همفکر آنان بود و از اعمال و اقدامات ولید اظهار ناخرسندی می کرد، و چون راه به جایی نمی برد در آخرین مرحله خود و

یارانش به منظور عزل ولید به مدینه نزد عثمان رفتند⁽¹⁾. در دوره خلافت علی علیه السلام مالک اقدامات ولید را به مردم یادآوری می کرد، وی در سخنرانی برای مردم کوفه جهت ترغیب کوفیان برای پیوستن به علی علیه السلامچنین گفت: «منتظر که هستید سعید یا ولید، کسی که شراب نوشید و با حالت مستی با شما نماز گذارد»⁽²⁾.

سعیدبن عاص

عثمان ابتدا نمی پذیرفت که ولید را از حکومت کوفه برکنار کند، ولی هنگامی که شکایات و اعتراضات از سوی مهاجر و انصار فزونی گرفت، به ناچار ولید را عزل و سعیدبن عاص، یکی دیگر از افراد خاندان بنی امیه را به عنوان حاکم کوفه منصوب کرد. سعید در ابتدا اعمال و رفتار ولید را مورد نکوهش قرار می داد و به همین دلیل دستور داد تا منبر و محراب مسجد کوفه را که ولید آن را نجس کرده بود، بشویند. وی از انجام کارهایی که باعث اعتراض مردم می شد، پرهیز می کرد، ولی برخی کوته فکری ها و سخنان تحریک برانگیز وی نارضایتی های جدیدی در میان مردم این شهر ایجاد کرد.

نخستین خطای او مسخره کردن هاشم بن عتبه بود، در حالی که هاشم چشمش را در جنگ یرموک و سپس از چابک سواریها از دست داده بود. ابن اعثم می نویسد: «میان سعید و هاشم گفتگویی شد که سعید او را اعور

خواند و کار بدان جا رسید که سعید فرمود او را محکم بزدند و بی ناموس کردند، پس فرمود سرای او بسوختند»⁽¹⁾. تمسخر، هتک حرمت و رفتار خشونت آمیز او نسبت به هاشم اعتراض برخی کوفیان را سبب شد، اما اعتراض جدی تر زمانی بود که سعید در جلسه ای که برخی از بزرگان کوفه حضور داشتند اعلام کرد: «عراق بوستان قریش است»⁽²⁾مالک اشتر در اعتراض به سخنان سعید گفت: سواد را که خداوند در سایه شمشیر و سرنیزه غنیمت ما کرده است بوستان خودت و قومت می دانی! بعد از این سخنان بین مأمورین سعید و طرفداران اشتر منازعاتی در گرفت. ساکنین کوفه از همه نوع گروه ها و قبایل عرب بودند، حتّی در بین آن ها گروه هایی از ایرانی ها یافت می شد. یمانیان و عدنانیان زیادی در این شهر تازه تأسیس جای گرفته بودند. تعداد یمانی ها بیشتر بود و از شمالی ها نیز گروه های متعددی در کوفه می زیستند که قریش فقط بخشی از ایشان را تشکیل می دادند.

در فتوحات نقش جنوبی ها بیشتر بود، با این حال سعید سخنانی که تفرقه افکن بود که مال دوستی و تعصبات قبیله ای وی را نشان می داد، بر زبان می راند. مسلما بزرگان یمانی و جهادگرانی که به این سخنان سعید

اعتراض کردند، از تسلّط تدریجی قریش بر املاک و غنایم جهادگران نگران و ناراحت بودند.بی تدبیری سعید در گفتن سخنانی چنین تفرقه افکن، در میان مردم شهری که بافت قبیله ای داشت و بی توجهی به حرمت و اعتبار جهادگران و اهداف آنان باعث شورش جدی در عهد امارت وی شد.

در این شورش مالک از سرشناسان بود، او از حقوق جهادگران دفاع می کرد، وی سعی می کرد در برابر حاکمان اموی که قصد تسلط بر املاک و غنایم را داشتند ایستادگی کند⁽¹⁾. حکام اموی قصد انجام تغییرات را درنظام غنایم، املاک و پرداخت مواجب جهادگران داشتند که اشتر و جهادگران با این تغییرات به شدت مخالف بودند. البته دلایل اعتراض و نارضایتی مردم منحصر به این یک مورد نبود.

کشمکش سعیدبن عاص و ناراضیان و اعتراض آن ها به سخنان و عملکرد او در نهایت منجر به نامه نگاری سعید و خلیفه شد و عثمان دستور داد رهبران و افراد شناخته شده قیام بر ضد او را به شام تبعید کنند.

شورشیان اکثرا از قراء بودند و تقریبا همگی پس از کشته شدن عثمان از وفادارترین یاران علی علیه السلام در دوران خلافتش محسوب می شدند.

سعیدبن عاص و حتّی خلیفه معترضین نسبت به خود را مورد اهانت و تحقیر قرار می دادند و آن ها را شورشی می خواندند. در نامه های متبادله بین سعید و عثمان و در سخنان آن ها تأکید شده است که این ها فکر می کنند قاری هستند و حال آن که چیزی نمی فهمند. عثمان خود به

فرستاده ناراضیان چنین گفت: «این را ببین که کسان پندارند قاری قرآن است، می آید و درباره چیزهایی کوچک با من سخن می کند، اما به خدا نمی داند خدا کجاست؟»⁽¹⁾شماری از شورشیان نامه ای به خلیفه نوشتند مبنی بر این که از پدید آمدن فتنه هراسناکند و در نامه به وی تذکر دادند که «نیکان را از شهر بیرون کردی و بَدان را امارت و ولایت دادی.دشمنان نیکمردان را در غنایم ایشان شریک گردانیدی و جماعتی را که در دین و دیانت از ایشان کمتر بودند، بر ایشان برگزیدی. کتاب خدای را پاره پاره کردی و باران از آسمان و نبات از زمین بازداشتی. خویشان خویش را بر سر مردمان مسلّط کردی تا سینه های مسلمانان پر از کینه تو باشد اگر باز گردی و دل ها را به دست آوری همگان ناصر و ناصح تو باشیم»⁽²⁾خلیفه وقتی نامه را خواند ناراحت شد و به فرستاده گفت: این نامه را که نوشته است، وی جواب داد، جماعتی از صلحای کوفه و اهل دین و دیانت و زهد و عبادت. عثمان گفت: «دروغ گفتی بلکه سفها و اهل بغی و حسد نوشته اند»⁽³⁾.

تبعید به دمشق

پس از این که عثمان از شورش و اعتراض آن ها آگاه شد به حاکمش سعید بن عاص دستور داد آن ها را به دمشق نزد معاویه تبعید کند. در زمان

عثمان به طور معمول تبعیدی ها را به شام گسیل می کردند. این ناحیه از ابتدا توسّط یزید و معاویه، فرزندان ابوسفیان، اداره شده بود. آزادی عمل معاویه در اداره آن جا و حلم او باعث شد تا بر خلاف کوفه و بصره و مصر، مردم آن جا همواره مطیع وی باشند، به گونه ای که معاویه در زمان کشته شدن عثمان سپاهی مجهز و کارآمد از مردم این ناحیه را در اختیار داشت.

وقتی شورشیان به دمشق و نزد معاویه رسیدند، وی مالک و یارانش را که شامل مالک بن کعب ارحبی، اسودبن یزید نخعی، کمیل بن زیاد، صعصعة بن صوحان عبدی و برادرش زید و افراد دیگری بودند، نزد خویش جمع کرد و برای آنان سخن گفت. معاویه به شیوه ای خاص ابتدا از آن ها و قدرتشان به عنوان عرب تعریف کرد، ولی مخالفت ایشان با قریش، بنی امیه و والیان را نکوهش کرد. وی در ضمن سخنانش گفت: «اگر قریش نبود شما خوار و زبون بودید»⁽¹⁾. صعصعه بن صوحان در جواب گفت: «قریش از هیچ جهتی از سایر اعراب بالاتر نبوده اند»⁽²⁾

William Muier, lbid, P. 319.

در نهایت آن ها از معاویه خواستند که از قدرت کناره گیرد به دلیل این که بین مسلمانان کسانی هستند که از وی و پدرش در اسلام کوشاتر

بوده اند⁽¹⁾.

معاویه نیز به ایشان سخنان تندی گفت و آن ها نیز بر او تاختند و سر و ریشش را بگرفتند. معاویه گفت: «رها کنید که این جا سرزمین کوفه نیست به خدا اگر مردم شام ببینند که با من که پیشوای آن ها هستم چنین می کنید، بازداشتن آن ها میسر نشود و شما را می کشند»⁽²⁾معاویه می خواست ایشان را رام کند ولی آن ها مثل مردم شام نبودند که ابوسفیان را حلقه وصل اسلام و کفر بدانند⁽³⁾. از سخنان این گروه از جمله مالک، کمیل و صعصعه

می توان اعتقادات و علت اعتراضات ایشان را به خوبی بازشناخت، از جمله مالک اشتر خطاب به معاویه گفت: «بعد ایشان چیزها حادث شد از ظلم که مؤمنان آن را پسندیده نداشتند و بر آن انکار کردند و سخن بگفتند. اگر ولات سیرت مذموله بدل کنند و ما را خشنود گردانند، ما با ایشان باشیم، خلاف ایشان نکنیم و به دل و جان ایشان را باشیم و اگر از خشنود کردن ما ابا کنند و ترک آن اعمال نامرضی نگویند، خداوند تعالی در کتاب خویش از حال ایشان خبر می دهد»⁽¹⁾. مالک پس از آن آیه ای از قرآن تلاوت کرد که «وَاِذْ اَخَذَ اللّهُ میثَاقَ الَّذینَ اُوتُوا الْکِتَابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَآءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلیلاً فَبِئْسَ مَا یَشْتَرُونَ »⁽²⁾(خدای تعالی از جماعتی که ایشان را کتاب داده و بر اوامر و نواحی واقف گردانیده عهد و میثاقی گرفته است و فرموده که کیفیت آن را مردمان بیان کنند و پوشیده ندارند، لکن ایشان آن میثاق را پس پشت انداختند و آن را به چیزی اندک فروختند.) بعد از خواندن این آیه مالک برای آن که نشان دهد برای ارزش های دینی به پاخواسته است و سخنان معاویه در مورد اطاعت از حاکمان و عمال مطابق با دستور قرآن نیست، فرمود: «ای معاویه ما از آن جمله نیستیم که برهان خدای را پشت پای زنیم و بی فرمانی کنیم، اگر ائمه ما به طریق حق روند و ما پیروی نکنیم، کتاب خدای را پشت سر انداخته

باشیم»⁽¹⁾.

معاویه از این سخنان اشتر عصبانی شد و از میان تبعیدشدگان، او و عمروبن زراره را که از وی دفاع نمود به زندان انداخت⁽²⁾. یاران اشتر به معاویه گفتند اگر قرار بود محبوس شویم در دیار خودمان هم این کار شدنی بود. صعصعه بن صوحان خطاب به معاویه گفت: «ای معاویه مأثرمأثور و فضایل مشهور که اشتر نخعی و عمروبن زراره را در تقویت دین اسلام است و شرف و سیادتی که در میان قبیله و عشیره خویش دارند تو را معلوم است و تو ایشان را بی جرم و جنایتی به حبس فرستادی، نیکو نباشد، بفرمای ایشان را باز آورند»⁽³⁾. معاویه دستور داد آن ها را از حبس بیرون آوردند و از حلم خویش و خاندانش سخن گفت⁽⁴⁾.

بعد از رد و بدل شدن این سخنان بود که معاویه به عثمان نامه نوشت تا تبعیدیان را به کوفه بازگرداند.

تبعید به حمص

مرحله دوم تبعید مالک اشتر و یارانش، تبعید به شهر حمص بود.

شورشیان به کوفه بازگشتند و چون رفتار حاکم وقت را مناسب نیافتند اعتراضاتشان گسترده تر شد و علیه خلیفه نیز سخن می گفتند. این بار سعیدبن عاص، حاکم کوفه، به دستور عثمان آن ها را به حمص فرستاد. روایتی که مدعی است آن ها از دمشق بیرون آمدند و گفتند «به کوفه مروید که شما را شماتت کنند، سوی جزیره رویم و عراق و شام را بگذاریم، پس به سوی جزیره رفتند.»⁽¹⁾صحت ندارد زیرا آن ها در دوران تبعید از خانه و کاشانه و خانواده هایشان دور بودند و در صورتی که اجازه بازگشت داشتند، به کوفه برمی گشتند و این موضوع از جمله اعتراضات بعدی شورشیان علیه عثمان بود که چرا جهادگران را از خانه و کاشانه خود رانده ای. از طرفی بیشتر مردم کوفه موافق شعارها و اعتراضات تبعیدیان بودند، چنان که چندی بعد ده هزار نفر با مالک بیعت کردند که نگذارند سعید وارد شهر شود⁽²⁾. دیگران هم اگر با این عمل موافق نبودند، از عملکرد سعید نیز رضایت نداشتند و حاضر به مقابله با بیعت کنندگان نبودند بنابراین شماتتی نمی توانسته است در کار باشد.

شاید رفتن به حمص از شام بدون برگشت به کوفه به اجبار بوده باشد.

سخنان مالک به هنگام دریافت نامه عثمان مبنی بر حرکت به سمت

حمص نیز دلیل دیگری است که وی و یارانش مایل نبودند که به جزیره بروند.

عثمان در نامه مذکور به مالک اشتر چنین نوشت: «اما بعد من شما را (کسانی که قبلاً به دمشق تبعید شده بودند) به حمص می فرستم، وقتی این نامه من به شما رسید آهنگ آن جا کنید که شما از بدی با اسلام و مسلمانان باز نمی مانید. والسلام»⁽¹⁾. مالک هنگامی که نامه را خواند گفت:

«خدایا هر یک از ما را که با رعیت نظر بدتر دارد و در کارشان بیشتر مطابق معصیت عمل می کند با شتاب عقوبت کن»⁽²⁾.

حمص از شهرهای شامات بود و حاکم آن از سوی معاویه انتخاب می شد. در این زمان عبدالرحمن بن خالدبن ولید از سوی وی حاکم این شهر بود. مالک و یارانش در حمص با رفتاری متفاوت از رفتار معاویه در دمشق مواجه شدند. در آن جا عبدالرحمن آنان را بسیار تحقیر می کرد؛ در ابتدای ورود به آن ها گفت: «ای دستاویزهای شیطان خوش نیامدید و بی جا آمدید، شیطان حسرت زده برفت اما شما به تلاشید خدا عبدالرحمن را خسران زند اگر شما را چنان ادب نکند که دچار حسرت شوید»⁽³⁾

William Muier, lbid, p. 319.

در این که عبدالرحمن با آنان به خشونت رفتار کرد تردیدی نیست،

وی حلم معاویه و رفتار مسالمت آمیز او را نداشت ؛ چون برخی سخنانی که بین آنان رد و بدل شده و در بعضی منابع آمده تحریف شده است خوب است در این جا مورد نقد و بررسی قرار گیرد.

تبعیدیان که همواره قیام خود را برای ایجاد عدالت و ارزش های دینی و قرآنی اعلام می کردند، نمی توانستند در برابر رفتار عبدالرحمن بگویند: به پیشگاه خدا توبه می بریم از ما درگذر که خدا از تو درگذرد.

آن ها همواره از عثمان و عاملانش به بدی یاد می کردند و می گفتند کتاب خدای را پشت سر انداخته اند. البته قیام و شورش ابتدا علیه عمال عثمان بود ولی چون به نتیجه مطلوب نرسید به شورش بر ضد خود خلیفه منجر شد. جالب این که روایتی که مدعی است مالک و یارانش در نزد عبدالرحمن توبه کردند، در ادامه مدعی است که اشتر به نزد عثمان رفت و در آن جا اعلام کرد که از رفتار خویش و یارانش برگشته است و عثمان به وی اجازه داد که هر کجا می خواهد برود، مالک گفت: «پیش عبدالرحمن می روم و از بزرگواری او سخن آورد.»⁽¹⁾آیا منطقی است که این گروه و مخصوصا مالک اشتر که خود از بزرگان مذحجی بود و طرفداران بسیار داشت، در مقابل رفتار عبدالرحمن تسلیم شود و بلکه از بزرگواری وی سخن به میان آورد و سکونت در شهر وی را از سکونت بر محل افراد خاندان و خانواده اش ترجیح دهد؟ اگر قرار به رفتار مناسب، بزرگواری و حلم هم می بود، باید وی از بزرگواری معاویه

سخن می گفت که رفتاری مناسب تر داشت.

مالک و تسلّط بر کوفه

مدتی پس از تبعید مالک و یارانش به حمص اوضاع کوفه دگرگون شد. در حقیقت عوض نشدن رفتار والیان و عدم تغییر آن ها توسّط خلیفه، اوضاعی را در کوفه ایجاد کرد که موجب محبوبیّت مالک و یارانش شد. در برابر اعتراضات سراسری، والیان به مدینه نزد عثمان رفتند تا راه حلی مناسب برای حل اعتراضات بیابند. مادلونگ معتقد است جزییات دیدار عثمان با والیان ساختگی است⁽¹⁾. به هر حال برخی از روایات بر آن است که مالک برای درخواست عزل سعید به مدینه آمد و چون نتیجه نگرفت و یا عثمان جواب درستی نداد و مالک و یارانش را معطل گذاشت تا آذوقه شان تمام شد، وی به پیشنهاد طلحه و زبیر از آن ها قرض گرفت و با طرفدارانش به کوفه رفت و با سخنرانی آتشین کوفیان را مهیا نمود تا مانع ورود سعید شوند⁽²⁾. روایاتی نیز تأکید دارند در حالی که سعید در مدینه و نزد عثمان بود، اشتر و یارانش توسّط یزیدبن قیس از حمص به کوفه فراخوانده شدند و مالک اشتر بر کوفه مسلّط گردید. در این زمان جوّ کوفه برای پذیرش شعارها و برنامه های اشتر و یارانش مناسب شده بود؛ روایتی که می گوید «کوفه از سران خالی شده بود و هر که بود مجذوب

بود یا مفتون»⁽¹⁾بی اساس است، زیرا خود مالک و همراهان وی از بزرگان و سران مجاهد در راه گسترش اسلام بودند، وانگهی همین مجاهدان بودند که به نحوه تقسیم غنایم اعتراض داشتند و از بخشش های فوق العاده عثمان به خویشاوندانش به شدت عصبانی بودند.

بیعت عده زیادی از مردم کوفه با مالک اشتر بر این که نگذارند سعید وارد آن شهر شود، بیانگر این است که سخنان یاران اشتر درباره سوء عملکرد حاکمان عثمان در حوزه اقتصادی و ارزش های دینی صحت داشته است که آن ها با این گروه هماهنگ شدند و نگذاشتند سعید به کوفه باز گردد. در حالی که در سال های قبل از آن همراهی با این گروه به این شدت نبود.

ابوموسی اشعری

وقتی سعیدبن عاص از مدینه عازم کوفه شد، در منطقه جرعه با کوفیان مواجه شد. آن ها به فرماندهی مالک اشتر مانع ورود سعید به کوفه شدند. کوفیان در ابتدا خواهان اصلاح عملکرد سعید و سپس عزل وی شده بودند ولی چون نتیجه نگرفتند، مانع ورود سعید شدند. مالک بعد از تسلّط بر اوضاع کوفه ابوموسی اشعری را به پیشنمازی دعوت کرد و وی را برای حکومت بر کوفه در نظر گرفت. ابوموسی به شرط تبعیت از عثمان پذیرفت⁽²⁾، اشتر و دیگر کوفیان نیز موافقت کردند. از آن سوی

عثمان نیز با حکومت ابوموسی اشعری بر کوفه موافقت کرد. یکی از محققین اروپایی می نویسد: مخالفان سعیدبن عاص گروه های متفاوتی بودند که برخی با عثمان مخالف بودند و برخی فقط با سعید. اشتر از گروه اوّل بود و هنگامی که وی ابوموسی را به «صلاة» [به امامت نماز به عنوان حاکم شهر ]دعوت کرد و ابوموسی شرط تبعیت از عثمان را مطرح کرد، وی و دیگران مجبور به موافقت شدند⁽¹⁾.

البته برخی روایت ها بر آن است که مالک اشتر در نامه ای به عثمان نوشت: «جلوگیری ما از ورود حاکم تو برای آن نبود که کار حکومت تو را تباه کنیم، بلکه به سبب بد رفتاری او بود و زحمت هایی که برای ما فراهم می کرد، هر که را می خواهی بفرست»⁽²⁾. و براساس این روایت ابوموسی از سوی عثمان و نه اشتر برای حکومت بر کوفه مطرح شد.

این که صالح بن کیسان می گوید: اشتر انتخاب ابوموسی را از این جهت پسندید که یمانی بود، همان طور که مادلونگ اشاره دارد⁽³⁾، نمی تواند صحت داشته باشد، زیرا بسیاری از مجاهدین و دیگران از حکومت امویان قریشی شمالی ناراحت بودند، ولی این مخالفت ها بیشتر به دلیل عملکردشان بود نه عدنانی بودن آن ها. مالک در موارد زیادی با انتخاب یمانی ها و یا بعضی رفتارشان مخالفت می کرد که در فصل های آینده به آن اشاره خواهد شد. مالک اشتر اگر هم در این سال از مخالفان

عثمان نبود و اقدامات او علیه عمال خلیفه بود، در سال های بعد از مخالفان خلیفه سوم شد.

مالک اشتر و دفن ابوذر

ابوذر، صحابی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از جمله معترضین به عثمان و زراندوزی عمال وی بود. عثمان ابتدا وی را به شام و سپس به بیابان ربذه تبعید کرد. در هنگام جان دادن وی در ربذه به طور اتفاقی تعدادی از رهگذران و یا حاجیان بر بالین وی حاضر شدند؛ یکی از این افراد مالک اشتر بود. این حادثه در نگرش مالک نسبت به خلیفه سوم تأثیر گذار بود.

در ارتباط با حضور مالک برای دفن ابوذر محدثان حدیثی را نقل کرده اند که دلیل است بر فضیلت و بزرگی مالک اشتر و آن شهادت و گواهی قاطع پیامبر بر مؤمن بودن اوست.

براساس این روایت هنگام مرگ ابوذر، تنها همسر و یا دخترش با او بود. وی از تنهایی خود و از این که همراه خویش پارچه ای برای کفن ابوذر نداشت، ناراحت بود. ابوذر به وی دلداری داد و گفت: از پیامبر شنیده است که در هنگام مرگش گروهی از مؤمنان بر جنازه اش حاضر می شوند⁽¹⁾.

ام ذر گوید: «از تپه های ریگی بالا می رفتم و می نگریستم و باز برای پرستاری از او برمی گشتم. در همین حال بودیم که ناگاه از دور مردانی پیدا

شدند که همچون کرکس می نمودند و مرکب هایشان ایشان را شتابان پیش می آورد⁽¹⁾.

بنا به برخی روایات وقتی به کنار ابوذر رسیدند، وی از دنیا رفته بود و بنا به روایتی دیگر وی سخن پیامبر (ص) را به ایشان بازگفت و به آن ها بشارت داد. از جمله افراد حاضر در کاروان، مالک اشتر و حجربن عدی بودند⁽²⁾.

ابوذر به آن ها سفارش کرد که تنها کسی وی را کفن کند که امیر، سالار گروه و یا مأمور برید یا نقیب نباشد⁽³⁾. ابن ابی الحدید می نویسد تنها شخصی از انصار در میان کاروانیان، امیر، سالار و مأمور نبود و همو وی را با ردای خویش و دو جامه دیگر دفن کرد⁽⁴⁾.براساس این روایات ظاهرا مالک و حجر که از بزرگان و سالارهای مذحج و کنده بوده اند،

نمی توانسته اند ابوذر را دفن کنند، ولی براساس روایات شیعی منظور ابوذر این بود که نماینده خلیفه شامل امیر، برید و نقیب، عهده دار دفن من نباشند، و مالک اشتر وی را کفن کرد و آن گروه به امامت وی بر ابوذر نماز گذاردند و او را دفن کردند⁽¹⁾

Kamal Al-sayyid, Malik Ashtar, Qum Ansariyan pulication, second editin, 2000 (1379), p.5

مالک پس از دفن ابوذر بر سر تربت وی ایستاد و درباره ایمان خالص و شخصیت دینی او به سخن پرداخت و گفت: «خدایا این ابوذر صحابی پیامبر تو و بنده تو در شمار عابدان بود، در راه تو با مشرکان جهاد کرد، برخلاف رضای تو کار نکرد، چون کار خلافی دید با زبان و دلش از آن جلوگیری کرد. در این راه به وی ظلم شد، او را تبعید، هتک حرمت و تحقیر کردند، پس از آن تنها و غریبانه وفات یافت. خداوندا انتقام او رااز کسی که باعث تبعید و دوری او از مرقد پیغمبر شد بگیر. حاضران هم آمین گفتند»⁽²⁾. درگذشت ابوذر در سال 32 هجری تأثیر زیادی بر روحیه مالک و همراهانش داشت و قیام کنندگان در هنگام محاصره خانه عثمان از جمله اعتراضاتشان به وی تبعید این صحابی پرهیزگار به بیابان ربذه بود.

اشتر و شورش علیه عثمان

مالک اشتر را از جمله شورشیان علیه عثمان و فرمانده معترضان کوفی دانسته اند. حتّی بعضی نام وی را جزو قاتلان عثمان ذکر کرده اند⁽¹⁾.

برخی محققین معتقدند که مالک در جریان مخالفت با سعید به جرگه مخالفان خلافت عثمان و طرفداران علی پیوست. البته ریشه های طرفداری مالک از علی علیه السلام به مدت ها قبل برمی گشت اما زمینه برای بروز آن تا اواخر خلافت عثمان ایجاد نشده بود. در زمانی که ابوموسی حاکم کوفه شد، این شهر اوضاع نسبتا آرامی یافت به دلیل این که وی مورد توافق قیام کنندگان و عثمان قرار گرفته بود، اما در این زمان در مصر با وجود اوضاعی همانند کوفه، بحران بیشتری حاکم بود⁽²⁾. در شهر بصره نیز نارضایتی ها افزایش یافت. دلایل اصلی آن نیز حاکم شدن امویان بر گرده مسلمانان و بخشش های فوق العاده عثمان به خویشاوندان بود. روند این اقدامات در دوره دوم خلافت عثمان روز به روز گسترده تر می شد و در نهایت منجر به شورش و قیامی بزرگ و مهم در جامعه اسلامی شد.

مصریان نقش مهمی در ارسال نیرو و محاصره خانه عثمان و ورود به منزل وی و کشتن او بر عهده داشتند، به همین علت از آن ها در موقعیت های مختلف به عنوان قاتلان عثمان یاد شده است⁽¹⁾.

با وجود این با توجه به ترکیب جمعیتی کوفه و سابقه بد حاکمان عثمان در این شهر و عوامل دیگری که ذکر آن گذشت، شماری از ناراضیان به رهبری مالک اشتر، زیدبن صوحان و زیادبن نضر به مدینه آمدند.مادلونگ معتقد است که مالک اشتر و هوادارانش مخالف به کارگیری خشونت علیه عثمان بودند و مالک، نظر علی و عایشه را در این زمینه مد نظر داشت⁽²⁾.

ابن شبه نمیری روایات متضادی را در مورد اقدامات مالک در محاصره عثمان در تاریخ مدینة المنوّره آورده است. براساس یکی از این روایات، مالک می خواست عثمان را در داخل هودج ام حبیبه گذاشته و از بند محاصره شورشیان برهاند⁽³⁾. روایتی دیگر تأکید دارد که، مالک اشتر مانع عملی شدن اقدامات صفیه برای پراکنده کردن محاصره کنندگان شد⁽⁴⁾. مادلونگ روایت اخیرالذکر را ساخته و پرداخته راویان عثمانی

می داند⁽¹⁾. مالک از جمله مخالفان عثمان بود، هر چند شاید وی با شیوه اجرایی محاصره کنندگان موافق نبوده است، ولی از قتل عثمان راضی بوده و در سخنرانی ها و اشعارش قاتلان عثمان را ستوده و این کار را برای ابقاء دین لازم دانسته است.

علی علیه السلام نیز اگرچه مخالف شیوه عملکرد شورشیان بود، ولی وی موافق اعمال و عملکرد عثمان و والیان و حاکمانش نبود، در دفاع از خلیفه نیز افراط نمی کرد، آن حضرت به ابن عباس که برای چندمین بار از سوی عثمان به دادخواهی آمده بود فرمود: «به خدا کوشیدم آزار مردم را از او باز دارم چندان که ترسیدم در این کار گناهکار باشم»⁽²⁾.

درباره سخن معاویه در مورد پناه دادن قاتلان عثمان نیز علی به وی نوشت: «نخست آن چه را مردم پذیرفته اند قبول دار تا تو و آنان را به پذیرفتن حکم کتاب خدای تعالی ملزم گردانم»⁽³⁾.

نصربن مزاحم در این زمینه می نویسد: «علی معتقد بود آن گروه که عثمان را کشتند قرآن را بر او تفسیر کردند و اختلاف نظر و پراکندگی آراء پدید آمد و او را در حالی کشتند که حکومت داشت و بر ضربتی که ایشان زده اند قصاص نباشد»⁽⁴⁾. مادلونگ به درستی درباره موضع علی در قتل

عثمان می نویسد، به طور کلی علی نه قتل بی رحمانه او را توجیه و نه قاتلانش را محکوم می کرد⁽¹⁾.

اما اگر حضرت علی علیه السلام روش خشونت بار را برای مقابله سوم نمی پسندید، معلوم نیست که نظر مالک هم این گونه بوده باشد. چگونه وی دویست نفر و بلکه بیشتر را از کوفه به مدینه آورد؟ چرا پس از مرحله اوّل شورش و محاصره خانه عثمان، بعد از این که قیام کنندگان قانع شده و برگشتند، در نامه محرمانه عثمان مالک جزو کسانی یاد شده است که باید به قتل برسند؟⁽²⁾و چون این نامه به دست انقلابیون افتاد برگشتند و محاصره نهایی آغاز شد. برخی از منابع شیعی و سنی چنان که ذکر شد، مالک را جزو وارد شوندگان به خانه عثمان دانسته اند.

نکته دیگر این که نمی توان گفت چون مالک پیرو علی علیه السلام بوده، پس اهل مدارا با خلیفه (عثمان) بوده است. به دلیل این که سایر یاران صمیمی امام علی علیه السلام مثل محمدبن ابی بکر، عدی بن حاتم، عمار یاسر، عمروبن حمق و کنانة بن بشر این روش را نپسندیده و مصمم به برکناری و گرنه قتل خلیفه بوده اند. محمدبن ابی بکر از جمله کسانی بود که با سماجت وارد خانه عثمان شد⁽³⁾. عدی بن حاتم در جریان محاصره خانه عثمان می گفت:

«به خدا در این ماجرا بزغاله ماده یکساله ای هم تیزی نیفکند.»⁽¹⁾، یعنی این که اگر خلیفه کشته شود کسی به خونخواهی وی برنخواهد خواست. عمروبن حَمق خزاعی از کسانی بود که به عثمان نیزه زد⁽²⁾. عمار گریبان عثمان را یوم الدار⁽³⁾گرفت⁽⁴⁾. کنانه نیز از مخالفین سرسخت مصری عثمان بود که وارد خانه وی⁽⁵⁾شدند. مالک شاید با عملکرد شورشیان و با به کارگیری خشونت به این شدت مخالف بود، ولی در محاصره حضور داشت. شاید به دلیل نرمش بیشتر او نسبت به بقیه و یا ریاست گروه کوفی ها و نفوذش در بین آن ها بود که عثمان وی را طلبید و گفت: «ای اشتر مردم از من چه می خواهند؟، گفت: سه چیز که یکی باید انجام شود.

گفت: چیست؟ گفت: ترا مخیر می کنند که یا از خلافت کناره گیری کنی و بگویی این کار شماست، هر که را می خواهید برای آن برگزینید یا از خویشتن قصاص گیری ؛ اگر از این دو کار دریغ کنی، این قوم ترا می کشند»⁽⁶⁾. طبری به نقل از علقمه می نویسد: «به اشتر گفتم تو که مخالف