مشخصات کتاب

سرشناسه:خطیب، سیدمهدی، 1356 -

عنوان و نام پدیدآور:مهارت های زندگی [کتاب]/ سیدمهدی خطیب ؛ ویراستار مرتضی بهرامی خوشنودی ؛ تهیه پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی ، پژوهشگاه قرآن و حدیث؛ [برای] سازمان بهزیستی کشور .

مشخصات نشر:قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1396 .

مشخصات ظاهری:391 ص.

فروست:پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی؛ 26 .

شابک:180000 ریال 978-964-493-962-4 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:این کتاب در سال های 1397-1399 تجدید چاپ شده است.

یادداشت:چاپ پنجم: 1399(فیپا).

یادداشت:چاپ ششم: 1400.

یادداشت:کتابنامه : ص. [373] - 391 ؛ همچنین به صورت زیرنویس .

یادداشت:نمایه .

موضوع:مهارت های زندگی-- جنبه های مذهبی-- اسلام

موضوع:Life skills -- *Religious aspects-- Islam

شناسه افزوده:موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده:پژوهشگاه قرآن و حدیث. پژوهشکده اخلاق و روان شناسی اسلامی

شناسه افزوده:سازمان بهزیستی کشور

رده بندی کنگره:BP258/خ6م9 1396

رده بندی دیویی:297/72

شماره کتابشناسی ملی:4799727

اشارة

بسم الله الرحمن الرحیم

مهارت های زندگی

سیّد مهدی خطیب

مهارت های زندگی

سیّد مهدی خطیب

پژوهشکده اخلاق و روان شناسی / 26

ویراستار: مرتضی بهرامی خشنودی

صفحه آرا: علی اکبری

نمونه خوان: علی نقی پارسانیا، سیّدهاشم شهرستانی

سازمان چاپ و نشر دار الحدیث: قم، میدان شهدا، ابتدای خیابان معلم، پلاک 125

تلفن: 37741650-025-37740523-025 ص. پ: 37185/4468

hadith@hadith.net

http:/www.hadith.net

فهرست مطالب

مقدّمه پژوهشکده 17

مقدّمه 19

مهارت های ارتباط میان فردی

مقدّمه 25

جایگاه ارتباطهای میان فردی 26

اصول و قواعد ارتباط مؤثّر 27

الف - اصل احترام 28

ب - اصل مدارا 29

ج - اصل خوش بینی 30

د - اصل حُسن خُلق 32

ض - اصل تغافل 34

سبک های ارتباطی 36

الف - سبک دوری گزین 38

ب - سبک پرخاشگر 38

ج - سبک آمیخته 38

د - سبک سودمند 39

الگوهای تعاملی در سبک سودمند 39

مهارت های ارتباطی 40

الف - مهارت های آغازین 41

ب - مهارت های پیش برنده 52

مهارت تصمیم گیری

مقدمه 59

تصمیم گیری چیست؟ 59

سبک های تصمیم گیری 60

الف - سبک احساسی 60

ب - سبک تکانشی 61

ج - سبک انفعالی 61

د - سبک اجتنابی 61

ه -- سبک عقلانی 61

پیش شرطهای تصمیم گیری عقلانی 62

الف - نیّت 63

ب - اراده 64

ج - دوراندیشی 65

د - مشورت 70

ه -- توکّل 73

تصمیم گیری منطقی یا حل مسئله 74

سه نکته مهم درباره حلّ مسئله 74

مراحل حلّ مسئله 76

الف - تعریف مسئله 76

ب - فهرست کردن راه حل های مختلف 76

ج - تعیین سود و زیان های هر راه حلّ و ارزیابی آن 77

د - انتخاب بهترین راه حل 77

مهارت بهره مندی از جوانی

مقدمه 79

ماهیّت جوانی 79

ویژگی های دوره جوانی 82

الف - پیوندجویی 82

ب - انعطاف پذیری 83

ج - استقلال و انتخاب شغل 84

د - استقرار تکالیف زندگی 86

ه -- کاردانی و خلاقیت 86

و - پیچیدگی شناختی عاطفی 88

مهارت بهره مندی از جوانی 89

الف - خودشناسی 89

ب - غنیمت شمردن فرصت ها 89

ج - کسب دانش 90

د - دوست یابی 91

ه -- خوش خُلقی 93

و - پاک دامنی 94

ز - ازدواج 95

ح - پرورش معنویت 97

مهارت شادی

مقدمه 103

ماهیّت شادی 105

پایداری شادی 107

الف - شادی های پایدار 107

ب - شادی های ناپایدار 108

منابع شادی 109

الف - روابط اجتماعی 110

ب - ورزش 112

ج - بهداشت 114

د - تغذیه 116

ه -- ثروت 119

و - لذت دیداری 122

ز - روابط جنسی 124

ح - سیاحت و تفریح 125

ط - دانش افزایی 125

ی - شادی بخشی به دیگران 126

ک - معنویت 128

مهارت خویشتن داری جنسی

مقدّمه 133

دو نیروی درون 134

لذت مطلوب 136

پیامدهای نداشتن خویشتن داری جنسی 137

الف - محرومیت از سلامت روان 137

ب - محرومیّت از خِرد 138

ج - محرومیّت از پیشرفت 139

د - محرومیّت از بصیرت 140

ه -- محرومیّت از آزادی 141

مهارت های خویشتن داری جنسی 142

الف - تغییر نگرش 143

ب - ایجاد فضای ایمن 144

اصل اوّل: مدیریّت ارتباط 144

یک. مدیریّت روابط بیرون از خانه 145

دو. ارتباط حداقلی 146

سه. تأخیر زمانی 147

چهار. تقدّم و تأخّر مکانی 147

اصل دوم: مهار محرّک ها 148

یک. کنترل و پایش نگاه 149

دو. پوشش مناسب 151

انواع پوشش های نامناسب 153

سه. رفتارِ باوقار 155

چهار. کنترل فکر 156

پنج. کنترل کلام 157

شش. کنترل شنوایی 158

هفت. کنترل بویایی 159

هشت. خلوت نکردن با نامحرم 160

مهارت مقابله با خشم

مقدمه 163

تعریف خشم 163

پیامدهای خشم 165

خشم سالم و ناسالم 166

راهکارهای مقابله با خشم 169

الف - مقابله با خشم خود 169

چگونه بردبار شویم؟ 187

یک. بازی نقش 187

دو. تغافل 189

سه. شکیبایی 189

یک. خوردن کشمش 195

دو. گوشت بلدرچین 196

سه. نوشیدن آب 197

یک. استعاذه 198

دو. دعا 199

سه. وضو و غسل 201

چهار. حفظ قرآن 201

ب - مقابله با خشم دیگران 202

نتیجه گیری 210

مهارت مقابله با اختلافات زناشویی

مقدّمه 213

شناسایی نظام خانواده 214

الف - خُرده نظام های خانواده 214

ب - مرزهای خانواده 215

ج - سلسله مراتب در نظام خانواده 216

د - مسئولیت ها و وظایف اعضای خانواده 217

ویژگی های خانواده کارآمد 218

الف - تعهد در برابر یکدیگر 218

ب - مقابله مثبت با سختی ها 219

ج - همکاری میان اعضای خانواده 221

د - مشخص بودن وظایف و نقش ها 223

ه -- سرمایه گذاری عاطفی 224

و - وقت گذاشتن برای یکدیگر 226

ز - از خودگذشتگی اعضای خانواده 229

ح - به کارگیری مهارت های ارتباط مؤثّر 230

راهبردهای حلّ تعارض های زناشویی 230

الف - هدف گزینی مجدّد ارتباط 231

ب - زمینه سازی در ایجاد تغییرات 232

ج - مدیریت مقایسه و تنظیم انتظارها 236

د - مدیریّت روابط 241

ه -- تقویت مهارت حلّ مسئله 244

و - تعیین اوقات فراغت 246

ز - تنظیم روابط جنسی 247

ح - تفکیک نقش ها 251

ط - مدیریت مالی 252

ی - تقویت مهارت های ارتباطی 255

الف) نرم خویی 260

ب) خوش رویی 260

یک. یادگیریِ گوش دادن فعال 270

دو. فهمیدن موارد موجود در پاسخ همدلانه 270

مهارت مقابله با شکست

مقدمه 277

تغییر نگرش درباره شکست 277

شناسایی سبک های اسنادی 279

الف - منبع اسناد (درونی - بیرونی) 280

ب - تکرار اسناد (پایدار - ناپایدار) 281

ج - زمان اسناد (کلی - اختصاصی) 281

مدیریت ارزیابی ها 282

ارزیابی اولیه و ثانویه 283

الف - ارزیابی های منطقی 284

ب - شناسایی تحریف های شناختی 286

مهارت مقابله با فقدان و داغدیدگی

مقدّمه 289

سوگ، داغدیدگی و سوگواری 290

مراحل سوگ 291

مقابله با فقدان و داغدیدگی و بازگشت به زندگی 293

گام نخست: ارزیابی منطقی از دست دادن عزیزان 293

گام دوم: پذیرش واقعیت از دست دادن عزیزان 297

گام سوم: گذار از احساس های ناخوشایند 299

گام چهام: سازگاری با محیط 300

گام پنجم: دریافت حمایت های اجتماعی 301

گام ششم: حرکت به سوی زندگی 303

مهارت مقابله با هراس از مرگ

هراس از مرگ 305

مراحل واکنش روانی در باره خبر مرگ 306

راهکارهای مقابله ای 307

الف - شناخت مرگ 307

ب - تغییر نگرش درباره مرگ 309

ج - پذیرش مرگ 312

د - مرگ، تهدیدکننده توهّم تسلّط 314

ه -- مرگ و ارضای نیاز جاودانگی 316

و - مواجهه فکری با مرگ 317

ز - باورها و اعتقادات مذهبی 318

ح - حفظ روابط و مسئولیت ها 319

ط - غرقه سازی 320

ی - الگوبرداری 321

ک - مواجهه 322

ل - تن آرامی 323

مهارت نیایش

ماهیّت نیایش 325

انواع نیایش 326

محتوای نیایش 327

آداب نیایش 328

الف - آداب پیش از نیایش 328

ب - آداب آغاز نیایش 329

ج - آداب هنگام نیایش 331

د - آداب پایان دادن به نیایش 336

ه -- آداب پس از نیایش 338

فهرست آیات 339

فهرست روایات 343

فهرست موضوعی 365

فهرست اشخاص 369

فهرست منابع و مآخذ 373

مقدّمه پژوهشکده

زندگی، همه سرمایه انسان برای یک حیات جاویدان و بی پایان است. هر چند در مکتب اسلام، زندگی دنیا هدف نهایی و نقطه آرمانی بشر نیست، امّا تنها فرصت دستیابی به زندگی آرمانی است. از سوی دیگر، زندگی، پر از فرازها و نشیب ها و پیچیدگی ها و ابهام هاست و ابعاد مختلف و گوناگون آن، هر کدام شرایط خاصّ خود را دارد. زمان نیز پی در پی در حال تغییر است و هر لحظه وضع جدیدی را رقم می زند. هر فرد نیز ویژگی های منحصر به فرد خود را دارد. ضرب این امور در یکدیگر، وضعیت پیچیده و خاصّی را پدید می آورد که انسان را گاه، سرگردان و مبهوت و گاه، درمانده و ناتوان می سازد.

موفّقیت در زندگی با این حکمت و شرایطی که دارد، بسته به درست زندگی کردن است. هر چند شرایط ویژه ای بر زندگی حاکم است، امّا برای کسانی که راه و روش مواجهه با هر کدام از وضعیت های خاص را بدانند، راهی روشن و آینده ای خوشایند خواهد بود. این جاست که مسئله مهمّ «مهارت های زندگی» رخ می نماید.

مهارت های زندگی، عبارت اند از توانایی های انجام رفتار سازگارانه و مثبت، به گونه ای که فرد بتواند با چالش ها و ضروریّات زندگی روزمرّه خود مواجه شود. با این بیان روشن می شود که مسئله مهارت های زندگی، اهمّیت و ضرورت حیاتی دارد. خوش بختانه در منابع اسلامی، به این مسئله توجّه جدّی شده است و اسلام عزیز، همان گونه که به مسائل معنوی می پردازد، روش درست زندگی کردن را نیز به پیروان خود می آموزد. بخش مهمّی از آموزه های اسلامی، به راه و رسم زندگی کردن اختصاص دارد. این بخش باید شناسایی و به آموزه های کاربردی تبدیل شود تا علاقه مندان بتوانند از آنها در زندگی خود بهره گیرند.

سازمان بهزیستی کشور در راستای اهداف و مأموریّت خود، تدوین اثری در موضوع مهارت های زندگی را به پژوهشگاه قرآن و حدیث پیشنهاد داد. درخواست این بود که مهارت های مادر (همانند مدل مهارت های دهگانه یا چهارگانه) در منابع اسلامی بررسی شوند؛ امّا مطالعات نخستین نشان دادند که مطالعه تطبیقی و شکل یافتن شواهد اسلامی برای مهارت های دهگانه و مانند آن، به معنای اسلامیزه کردن مهارت هاست، نه استخراج دیدگاه اسلام در باب مهارت ها. از این رو، نخست باید مهارت های ناظر به موقعیت های خاصّ زندگی شناسایی و بررسی شوند و سپس در گام دوم، مهارت های اصلی و بنیادین، از دل این مجموعه شناسایی گردند. بر این اساس، طرحی با عنوان «آداب و مهارت های زندگی» تهیّه شد و مورد توافق طرفین قرار گرفت. هم اکنون این اثر، نتیجه تحقیق در مهارت های اسلامی در این موضوعات است: 1. مهارت ارتباط میان فردی، 2. مهارت تصمیم گیری، 3. مهارت بهره مندی از جوانی، 4. مهارت شادی کردن، 5. مهارت خویشتنداری جنسی، 6. مهارت مقابله با خشم، 7. مهارت مقابله با اختلافات زناشویی، 8. مهارت مقابله با شکست، 9. مهارت مقابله با بیماری، 10. مهارت مقابله با مشکلات سالمندی، 11. مهارت مقابله با فقدان و داغ دیدگی، 12. مهارت نیایش. امیدواریم زمینه بررسی مهارت های بنیادین نیز فراهم آید.

در پایان بر خود لازم می دانیم از محقّق محترم جناب حجّة الاسلام آقای سیّد مهدی خطیب، به خاطر تلاش وافری که در این زمینه داشتند، از سازمان بهزیستی کشور و دست اندرکاران محترم آن در بخش های مختلف به خاطر اهتمام ویژه به این طرح و حمایت از آن، همچنین از رئیس محترم مؤسّسه دار الحدیث آیة اللّه محمّدی ری شهری، به خاطر فراهم آوردن زمینه انجام این پژوهش، و نیز مجموعه پژوهشگران و گروه های پژوهشی آن مؤسّسه، قدردانی و تشکر کنیم. امیدواریم این اثر بتواند یکایک افراد جامعه را برای داشتن یک زندگی موفّق و نورانی یاری رساند.

از عموم خوانندگان محترم و صاحب نظران درخواست می کنیم نظرهای اصلاحی خود را با ما در میان بگذارند.

پژوهشکده اخلاق و روان شناسی اسلامی

گروه روان شناسی اسلامی

مقدّمه

امروزه با پیشرفت علم و فنّاوری و گسترش روزافزون اطّلاعات و ارتباطات، از یک سو شرایط زندگی انسان تسهیل گردیده و از سوی دیگر، سلامت روانی او در تهدید قرار گرفته است. با وجود همه این پیشرفت ها و تغییر و تحوّلات عمیق و گسترده، بسیاری از افراد در رویارویی با مسائل زندگی، فاقد توانایی لازم و مهارت های اساسی هستند و همین امر، آنان را در مواجهه با مسائل و مشکلات زندگی روزمرّه آسیب پذیر ساخته است.

از همین روی، انسان ها برای مقابله سازگارانه با اضطراب ها و کشمکش های زندگی به عملکردهایی نیاز دارند که آنان را در کسب توانایی مقابله سازگارانه تجهیز کند. این عملکردها بسیار زیربنایی هستند و در فرآیند تحوّل، شکل می گیرند؛ عملکردهایی نظیر شناخت ها، عواطف و رفتارها که در قالب ساختارهایی مانند حرمت خود،⁽¹⁾خودکارآمدی،⁽²⁾توانایی حل مسئله،⁽³⁾مقابله،⁽⁴⁾درک از خود،⁽⁵⁾مهارت های اجتماعی⁽⁶⁾

و سبک های اسنادی⁽¹⁾تجلّی می یابند.⁽²⁾

این ساختارها که امروزه با عنوان «مهارت های زندگی» آموزش داده می شوند، «آمیزه ای از دانش ها، رفتارها، نگرش ها و ارزش ها هستند که برای دستیابی به برخی مهارت ها و دانش عملی انجام کارها یا دستیابی به اهداف، به کار گرفته می شوند».⁽³⁾به سخن دیگر، مهارت های زندگی، «توانایی انجام رفتار سازگارانه و مثبت است، به گونه ای که افراد بتوانند با چالش ها و ضروریّات زندگی روزمرّه خود به گونه مؤثّری مواجه شوند».⁽⁴⁾

هدف از آموزش مهارت های زندگی، افزایش توانایی های روانی - اجتماعی و در نهایت، پیشگیری از ایجاد رفتارهای آسیب رسان به سلامت روانی و ارتقای سطح سلامت روان افراد است. مطابق با دسته بندی سازمان جهانی بهداشت، مهارت های زندگی، چند مهارت اصلی و اساسی را شامل می شوند که عبارت اند از: تصمیم گیری، حلّ مسئله، تفکّر خلّاق، تفکّر انتقادی، برقراری ارتباط مؤثّر، برقراری روابط بین فردی، خودآگاهی، همدلی، مقابله با هیجان ها و مقابله با استرس.⁽⁵⁾

در آموزه های دینی نیز به انسان ها سفارش شده است که از توانمندی ها و فرصت های خود، بهترین استفاده را ببرند تا از طریق کسب این فرصت ها و توانمندی ها و تبدیل کردن آنها به مهارت ها، راه رسیدن به اهداف را هموارتر سازند.⁽⁶⁾در واقع، کسب مهارت ها، نوعی تجهیز شدن برای خودشناسی و خودیابی بیشتر است تا آدمی به سمت اهداف متعالی - که آموزه های دینی تأکید فراوانی بر آنها دارند -، حرکت کند. لازم است انسان آنچه را خداوند متعال به صورت بالقوّه و بالفعل به وی بخشیده است، با نیرو و).

توان جسمی و روانی خویش، نگهداری و حفظ کند و هر لحظه در صدد ارتقای آن برآید.⁽¹⁾

آن چنان که در الگوی ذیل نشان داده شده است، مهارت های زندگی به عنوان رابط میان عوامل انگیزشی (دانش ها، نگرش ها و ارزش ها) و رفتار مثبت و سالم است (ر. ک: نمودار ذیل). در این مسیر، مهارت های زندگی به همراه عوامل انگیزشی و تقویت یا تغییر رفتار، موجب پدیدایی رفتار مثبت و سالم می شوند و به پیشگیری از مشکلات روانی می انجامند.

مهارت های زندگی، افراد را قادر می سازند تا دانش ها، نگرش ها و ارزش ها را به توانمندی های واقعی تبدیل کنند و به سخن دیگر، بدانند که چه کاری انجام دهند و چگونه انجام دهند. مهارت های زندگی، توانمندی هایی هستند که افراد را قادر می سازند با فرض میل به انجام یک عمل و داشتن آزادی عمل و فرصت انجام آن، به شیوه ای سالم رفتار کنند.⁽²⁾پژوهش ها نشان داده اند که آموزش مهارت های زندگی، بر دو امر افزایش سلامت جسمانی و روانی مانند: اعتماد به نفس، مقابله با فشارهای محیطی و روانی، کاهش اضطراب و افسردگی، کاهش افکار خودکشی گرایانه، کاهش افت تحصیلی، تقویت ارتباطات میان فردی و رفتارهای سالم و مفید اجتماعی، کاهش سوء مصرف موادّ مخدّر و پیشگیری از مشکلات روانی، رفتاری و اجتماعی مؤثر بوده است.⁽³⁾0.

از سوی دیگر، مقابله با مشکلات روانی - اجتماعی، ابعاد مختلفی دارد که امروزه یکی از مهم ترین ابعاد آن، مقابله دینی است. مقابله دینی، فرآیندی پیچیده و مستمر است که به افراد فرصت می دهد که با فشارهای روانی مقابله کنند.⁽¹⁾روش های مقابله دینی می توانند در دو مقوله فراگیر، دسته بندی شوند: مقابله دینی مثبت و مقابله دینی منفی.

مقابله دینی مثبت، مقابله ای است که یک رابطه ایمن با خداوند و احساس اتّصال معنوی با دیگران را منعکس می کند. راهبردهای مقابله دینی مثبت - که شامل پیوند معنوی، ارزیابی مجدّد نیکوکاری دینی، مقابله مشترک دینی، حمایت طلبی معنوی، و درخواست حمایت از روحانی یا اعضای گروه دینی می شوند -، با پیامدهای مثبتی از قبیل: رشد مرتبط با اضطراب، رشد معنوی، و رضایت بیشتر از زندگی، همبستگی مثبت و با پیامدهای منفی همچون: افسردگی، اضطراب، آشفتگی، نومیدی، و احساس گناه، همبستگی منفی دارند. در برابر، مقابله دینی منفی، مقابله ای است که یک رابطه ناایمن با خدا و تنش میان اعضای گروه دینی را نشان می دهد. راهبردهای مقابله دینی منفی - که شامل نارضایتی معنوی، ارزیابی های مجدّد خدای تنبیه گر، ارزیابی مجدّد قدرت خداوند، ارزیابی های مجدّد خدای شیطانی، و نارضایتی دینی میان فردی می شوند - با پیامدهای منفی همچون: افسردگی، اضطراب، بی عاطفگی و نشانگان اختلال استرس پس از حادثه و صدمه روانی، همبستگی مثبت دارند.

افزون بر این دسته بندی فراگیر، روش های مقابله می توانند شامل راهبردهای: فعّال، منفعل و تعاملی، رویکردهای: هیجان مدار و مسئله مدار، و قلمروهای: شناختی، رفتاری، میان فردی و معنوی باشند.⁽²⁾به کارگیری روش های مقابله دینی مثبت می تواند ما را در غلبه بر مشکلات و مسائل روزمرّه یاری رساند.

هدف از نوشتن این کتاب، آموزش مهارت های زندگی با تکیه بر آموزه های دینی به شیوه ای کاربردی و در قالبی جدید برای افرادی است که ایده تغییر را در سر می پرورانند.3.

این کتاب به مربّیان و مشاوران نیز کمک می کند دیدگاه دین را در رابطه با راهکارهای غلبه بر مشکلات زندگی بدانند و آنها را در مقام عمل به کار گیرند.

این کتاب در یازده فصل تدوین شده است که هر فصل به بیان یکی از مهارت های زندگی می پردازد. در فصل اوّل، به مهارت های ارتباط میان فردی پرداخته شده است. در فصل دوم، از مهارت تصمیم گیری سخن گفته شده است. فصل سوم، مهارت بهره مندی از جوانی را آموزش می دهد. فصل های چهارم، پنجم و ششم به مهارت شادی، مهارت خویشتن داری جنسی و مهارت مقابله با خشم می پردازند. در فصل های هفتم تا یازدهم، از مهارت های مقابله با اختلافات زناشویی، مهارت مقابله با شکست، مهارت مقابله با فقدان و داغ دیدگی، مهارت مقابله با هراس از مرگ و مهارت نیایش، بحث می شود.

افراد بسیاری در به فرجام رساندن این اثر، سهیم هستند که بر خود لازم می دانم از کمک و همکاری همه آنان قدردانی کنم، بویژه از جناب حجّة الإسلام دکتر عبّاس پسندیده، ریاست پژوهشکده اخلاق و روان شناسی اسلامی پژوهشگاه قرآن و حدیث، که نظارت موشکافانه ای بر این اثر داشته است.

سیّد مهدی خطیب

اسفند 1395

مهارت های ارتباط میان فردی

مقدّمه

زندگی انسان ها در کنار یکدیگر و برقراری «ارتباط»، امری اجتناب ناپذیر به نظر می رسد. با وجود این، اگرچه هریک از ما، روی این کره خاکی از هفت میلیارد امکان بالقوه برای برقراری ارتباط با انسان ها برخورداریم، ولی در عمل با شمار اندکی از آنها ارتباط برقرار می کنیم. از میان این عده نیز تنها با برخی افراد آشنایی و دوستی ایجاد می شود و بقیه با ما بیگانه می مانند. این که چه اتفاقی می افتد که ما با بخش اندکی از مردم ارتباط برقرار می سازیم، به موضوعات مختلفی همچون نوع نگرش و انگیزه ما، موضوع مجاورت، ارزیابی ما از موقعیّت، وضعیت عاطفی - هیجانی هنگام برقراری ارتباط و غیر اینها مرتبط است.

با آنکه ارتباط میان فردی از مهم ترین نیازهای انسان به شمار می آید، ولی انسان ها معمولاً قادر به ارتباط خوب و مؤثّر نیستند. از جمله نکات قابل توجّه تمدن نو آن است که اگرچه توسعه ابزارهای مکانیکیِ ارتباط همچون ماهواره، موبایل و چت، از آخرین مرزهای تخیّل نیز گذشته اند، ولی اغلب مردم برقراری ارتباط را کاری دشوار می یابند. در چنین عصری، ما می توانیم به کره ماه پیام بفرستیم، اما برقراری ارتباطی ساده را با کسانی که دوستشان داریم دشوار می یابیم!

ارتباط نامؤثّر موجب ایجاد فاصله میان فردی عمیقی می شود و پیامد فروپاشی ارتباط در اغلب موارد، تنهایی، مشکلات خانوادگی، فشار روانی، بیماری های جسمی،

نارضایتی و نداشتن صلاحیّت شغلی است. در این مهارت تلاش شده تا به راهکارهای توان افزایی افراد در برقراری روابط میان فردی مؤثّر در سطوح متفاوت روابط اجتماعی اشاره شود.

جایگاه ارتباطهای میان فردی

بودن و زایش ما مرهون ارتباط است و در سراسر زندگی ناگزیریم که با دیگران در پیوند و رابطه متقابل باشیم. ارتباط، افزون بر کارکردهایی که در جهت حفظ حیات و یاری گرفتن از دیگران دارد، زمینه ساز فعّالیت اجتماعی و سرآغازی برای زندگی اجتماعی است. ارتباط مطلوب، رهاوردی است که پیوسته در آموزه های دینی بدان تأکید شده است. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

تَواصَلوا و تَبارُّوا و تَراحَموا و کونوا إخْوَةً بَرَرَةً کَما أمرَکُمُ اللّهُ (عزوجل).⁽¹⁾

با یکدیگر پیوند و ارتباط داشته باشید، به هم نیکی کنید و با هم مهربان باشید و همچنان که خداوند (عزوجل) به شما دستور داده، برادرانی نیکوکار باشید.

افزون بر این، ارتباط، لازمه زندگی انسان و بنابر آموزه های دینی، یکی از نیازهای جوامع بشری است. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

إِنَّهُ لَابُدَّ لَکُمْ مِنَ النَّاسِ؛ إِنَّ أَحَداً لَایَسْتَغْنِی عَنِ النَّاسِ حَیاتَهُ وَ النَّاسُ لَابُدَّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ.⁽²⁾

شما از دیگران ناگزیرید؛ هیچ کس در زندگی از مردمان دیگر بی نیاز نیست و ناگزیر بعضی به بعضی دیگر نیاز دارند.

ارتباط یکی از مؤلّفه های جدّی سبک زندگی مذهبی و از جمله مهم ترین بخش های زندگی روزمره انسان مسلمان محسوب می شود. امام کاظم (علیه السلام) می فرماید:

اِجتَهِدُوا فی أن یکونَ زَمانُکُم أربَعَ ساعاتٍ: ساعَةٌ لِمُناجاةِ اللّهِ و ساعَةٌ لِأمرِ المَعاشِ و ساعَةٌ لمُعاشَرَةِ الإخوانِ وَ الثِّقاتِ الَّذینَ یعَرِّفُونَکُم عُیوبَکُم و یخلُصُونَ لَکُم فِی الباطِنِ و ساعَةٌ تَخْلُونَ فیها لِلَذّاتِکُم فی غَیرِ مُحَرَّمٍ.⁽¹⁾

بکوشید زمان های (زندگی) شما چهار قسمت باشد: زمانی برای مناجات با خدا، زمانی برای کسب و کار، زمانی برای ارتباط با برادران و افراد مورد اعتمادی که عیب هایتان را به شما گوشزد می کنند و در باطن خیر خواه شما هستند و زمانی برای کامجویی هایتان از لذّت های حلال.⁽²⁾

هدف از ایجاد ارتباط در آموزه های دینی مواردی همچون آگاهی از ویژگی های درونی و شخصیّتی و آزمودن افراد، دانسته شده است. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

إنَّ مِن أخلاقِ المُؤمِنِ:... یخالِطُ النّاسَ کَی یعلَمَ و یناطِقُ النّاسَ کَی یفهَمَ.⁽³⁾

از خصوصیّات مؤمن، آن است که:... با مردم می آمیزد برای آنکه بیاموزد و با مردم هم سخن می شود برای آنکه بفهمد.

کشف خصلت ها و ویژگی های ناآشکار دیگران به سادگی حاصل نمی شود. اما ارتباط می تواند چنین مهمّی را برآورده سازد. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

خَوافِی الأخلاقِ تَکشِفُها المُعاشَرَةُ.⁽⁴⁾

هم زیستی و ارتباط، خصلت های پنهان را آشکار می سازد.

اصول و قواعد ارتباط مؤثّر

اشاره

برای ایجاد و برقراری ارتباط مؤثّر، لازم است تا اصول و قواعدی مراعات شوند. این اصول و قواعد زمینه ساز ارتباطی مطلوب هستند و موانع ارتباطی را به کمترین حد خواهد رساند. فراوانی و غنای محتوایی روایات مرتبط با اصول و قواعد ارتباط مؤثّر، ما را

به سوی اصول پنج گانه احترام، مدارا، خوش بینی، حسن خلق و تغافل هدایت می کنند. اکنون به بررسی این اصول و قواعد می پردازیم.

الف - اصل احترام

نیاز به احترام، گمشده روانی انسان هاست و این نیاز به صورت بنیادین مطلوب هر انسانی است. طبیعی است که هنگام برقراری ارتباط، نادیده انگاشتن اصل احترام، ضربه بزرگی به ماهیّت رابطه وارد خواهد ساخت. چه بسیار روابطی که پاشنه آشیل آن، فقدان احترام و در نظر نگرفتن کرامت انسانی است. روابط میان همسران، فرزندان، دوستان و دیگران بر اصل احترام استوار است. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

المُؤمِنُ حَرامٌ کُلُّهُ: عِرضُهُ و مالُهُ و دَمُهُ.⁽¹⁾

مؤمن یکسره احترام دارد: آبرویش، مالش و خونش.

در کلام امام باقر (علیه السلام) نیز کرامت و احترام به انسان، ویژگی شیعه و پیرو واقعی دانسته شده است. آن حضرت می فرماید:

شیعَتُنا... إن لَقِی مُؤمِنًا أکرَمَهُ.⁽²⁾

شیعه ما کسی است که... اگر به مؤمنی برسد، به او احترام می گذارد.

فردی که کرامت انسانی و احترام مقابل را در نظر نگیرد تاوان سنگینی خواهد پرداخت. امام جعفر صادق (علیه السلام) می فرماید:

مَنْ رَوَی عَلَی أَخِیهِ رِوَایةً یرِیدُ بِهَا شَینَهُ وَ هَدْمَ مُرُوءَتِهِ أَوْقَفَهُ اللَّهُ فِی طِینَةِ خَبَالٍ حَتَّی یبْتَعِدَ مِمَّا قَال.⁽³⁾

هر که برضدّ برادرش سخنی بگوید و با آن خواسته باشد عیب او را بروز دهد و جوانمردی او را درهم شکند، خدا او را در زردابه بدن دوزخیان نگهدارد تا از آنچه گفته دور شود.

ب - اصل مدارا

مدارا، در کنش های ارتباطی، امری ضروری به نظر می رسد و قلمرو بسیار گسترده ای دارد؛ از معاشرت های ابتدائی و همزیستی های ساده تا روابط پیچیده میان افراد را در حوزه های خانوادگی، شغلی، تحصیلی و حتّی سیاسی، در خود جای می دهد. چنین رفتاری به عنوان یک مهارت ارتباطی و به عنوان یک اصل پویا در ارتباط، اوج خردمندی فرد دانسته شده است. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

رَأسُ العَقلِ بَعدَ الإِیمانِ بِاللّهِ مُداراةُ النّاسِ فی غَیرِ تَرکِ حَقٍّ.⁽¹⁾

اوج خردمندی، پس از ایمان به خدا، مدارا کردن با مردم، جز به هنگام ترک حقیقت است.

آن حضرت (صلی الله علیه وآله) مدارا کردن با مردم را نیمی از ایمان و نیمی از زندگی می داند. به تعبیر دیگر، انسان با مدارا کردن، نیمی از زندگی دنیوی و اخروی خود را به چنگ آورده است و باید برای نیم دیگر تلاش کند. آن حضرت می فرماید:

مُداراةُ النّاسِ نِصفُ الإیمانِ و الرِّفقُ بِهِم نِصفُ العَیشِ.⁽²⁾

مدارا کردن با مردم نصف ایمان است و نرمی و مهربانی کردن با آنان نصف زندگی است.

از همین روست که مدارا یک ویژگی نیکو شمرده شد، که توانِ انسان را در ارتباط با دیگران افزایش می دهد. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

نِعْمَ الْخَلیقَةُ إِسْتِعْمالُ الرِّفْقِ.⁽³⁾

به کارگیری نرمی ویژگی نیکویی است.

مدارا کردن با افرادی که چاره ای جز مدارا کردن با آنها نیست، عین فرزانگی است و اگر در چنین شرایطی فرد مدارا نکند، خردمندی و فرزانگی نکرده است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لَیسَ الحَکیمُ مَن لَم یدارِ مَن لایَجِدُ بُدّاً مِن مُداراتِهِ.⁽¹⁾

فرزانه نیست کسی که مدارا نکند با کسی که با شخص مجبور به مدارا کردن با اوست.

به کار گیری سازوکارهای مدارای فعّالانه و نه منفعلانه، یک اصل مهمّ ارتباطی است و یاری کننده بهبود روابط انسان و سازگاری افراد با جامعه است⁽²⁾. فردی را تصوّر کنید که به جای مدارای با همسر، فرزند یا نزدیکانش به شیوه های غیر فعّالانه ای همچون کناره گیری و اجتناب و حلّ نکردن مسئله می اندیشد. چنین فردی به نظر می رسد هیچ گاه نتواند در روابط خود نقشی مؤثّر ایفا کند.

ج - اصل خوش بینی

خوش گمانی و خوش بین بودن به خود، دیگران و آینده، از جمله آموزه هایی است که منابع دینی فراوانی، آن را پشتیبانی می کنند و در برابر آن بدگمانی و بدبینی را به شدّت نکوهیده می دانند. در قرآن کریم آمده است:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ تَوّابٌ رَحِیمٌ) .⁽³⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! از بسیاری گمان ها دوری کنید؛ زیرا برخی گمان ها گناه است و کنجکاوی نکنید و یکی از شما از دیگری غیبت نکند. آیا کسی از شما دوست دارد گوشت مرده برادرش را بخورد؟! پس آن را خوش ندارید و از خدا بترسید؛ همانا خداوند توبه پذیری مهربان است.

رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) نیز می فرماید:

إیّاکُم وَ الظَّنَّ، فإنَّ الظّنَّ أکْذَبُ الحَدیثِ و لاتَحَسَّسوا و لاتَجَسَّسوا.⁽⁴⁾

از گمان دوری کنید؛ زیرا گمان دروغ ترین سخن است. در پی شنیدن سخنان مردم و کشف عیب آنان نباشید.

امام علی (علیه السلام) به تفسیر مثبت رفتار و گفتار فرد مقابل تا جایی که محملی برای چنین خوش بینی و خوش گمانی وجود دارد، سفارش می کند و از بدگمانی برحذر می دارد:

ضَعْ أمرَ أخیکَ عَلی أحسَنِهِ حَتّی یأتِیکَ مِنهُ ما یغلِبُکَ و لاتَظُنَّنَّ بِکَلِمَةٍ خَرَجَت مِن أخیکَ سُوءاً و أنتَ تَجِدُ لَها فِی الخَیرِ مَحمِلاً.⁽¹⁾

رفتار برادرت را به بهترین وجه آن تفسیر کن تا زمانی که کاری از او سر زند که راه توجیه را بر تو ببندد و هیچ گاه به سخنی که از دهان برادرت بیرون آید، تا وقتی برای آن توجیه خوبی می یابی، گمان بد مبَر.

خوش بین بودن قطعاً با ساده اندیشی تفاوتی محسوس دارد؛ چراکه خوش بینی با سلامت جسمانی و روانی و رشد فردی و اجتماعی انسان ارتباط دارد، اما ساده اندیشی همیشه می تواند برای انسان مخاطراتی به همراه داشته باشد. البته وضعیت محیطی و اجتماعی در داشتن نگرش خوش بینانه اثرگذار است و باید آنها را در نظر گرفت. امام علی (علیه السلام) در تبیین خوش بینی سودمند و ناسودمند در دو موقعیّت راستی و ناراستی اوضاع زمانه، می فرماید:

إذَا استَولَی الصَّلاحُ عَلَی الزَّمانِ و أهلِهِ ثُمّ أساءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَم تَظهَرْ مِنهُ حَوبَةٌ فَقَد ظَلَمَ و إذَا استَولَی الفَسادُ عَلَی الزَّمانِ و أهلِهِ فَأحسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَد غَرَّرَ.⁽²⁾

هرگاه درستی و پاکی بر زمانه و مردم روزگار حکم فرما شد، اگر کسی به دیگری بی آنکه گناهی از او آشکار شود گمانِ بد بَرَد، ستم کرده است و هرگاه فساد و ناراستی بر روزگار و مردم آن چیره شد، چنانچه کسی به دیگری گمان نیک برد و خوش بین باشد، فریب خورده است.4.

با این بیان، خوش بینی به اوضاع محیطی وابسته است و در صورت شرایط آرام زمانه، خوش بینی گزینه برتر خواهد بود.

افراد خوش بین هنگام سختی ها و مشکلات، برای رسیدن به اهدافشان همواره تلاش می کنند و به موفقیّت ها می اندیشند؛ در حالی که به احتمال بیشتر، افراد بدبین تسلیم خواهند شد⁽¹⁾.

د - اصل حُسن خُلق

بر پایه روایات، حسن خلق یکی از اصول بنیادین روابط میان فردی است و در ارتباطهای اجتماعی معنا می یابد. حسن خلق در این بستر با مفهوم «پذیرش» پیوندی ناگسستنی و عمیق دارد. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در سفارش به امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید:

یا عَلِی! أَحْسِنْ خُلُقَکَ مَعَ أَهْلِکَ وَ جِیرَانِکَ وَ مَنْ تُعَاشِرُ وَ تُصَاحِبُ مِنَ النَّاسِ تُکْتَبْ عِنْدَاللَّهِ فِی الدَّرَجَاتِ الْعُلَی.⁽²⁾

ای علی! اخلاقت را با خانواده، همسایه و کسی که با تو رفت و آمد می کند و همراه و هم سخن توست نیک گردان تا نزد خداوند متعال در درجات عالی نوشته شوی.

پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) بهترین پاداش غیر مادّی را در ارتباط مؤثّر که همگان می توانند از آن بهره داشته باشند و به همه بهره برسانند، حسن خلق می داند:

إنَّکُم لَن تَسَعُوا النّاسَ بِأموالِکُم، فَالْقُوهُم بِطَلاقةِ الوَجهِ و حُسْنِ البِشرِ.⁽³⁾

شما هرگز نمی توانید همه مردم را از اموال خود بهره مند سازید، پس با آنان با گشاده رویی و خوش رویی مواجه شوید.

لقمان (علیه السلام) در اندرز به فرزند خود فرمود:

یا بُنَیَّ! صاحِبْ مِئةً و لاتُعادِ واحِداً. یا بُنَیَّ! إنَّما هُو خَلاقُکَ و خُلقُکَ؛ فَخَلاقُکَ دِینُکَ و خُلقُکَ بَینَکَ و بَینَ النّاسِ فلاتَبغَّضَنَّ إلَیهِم و تَعَلَّمْ مَحاسِنَ الأخلاقِ.⁽¹⁾

فرزندم! صد دوست بگیر و یک دشمن نه. فرزندم! در حقیقت برای تو بهره ای است و خویی؛ بهره ات همان دین توست و خویت، طرز رفتارت میان مردم. پس، با آنان دشمنی مکن و خوی های نیکو را فراگیر.

حسن خلق که زمینه پذیرش هرچه بیشتر دیگران را فراهم می سازد، راه بهتر زیستن در میان مردم را به ما نشان می دهد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

مَن اعْطِیَ أربَعَ خِصالٍ فِی الدُّنیا فَقدْ اعْطِیَ خَیرَ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ و فازَ بحَظِّهِ مِنهُما: وَرَعٌ یعْصِمُهُ عَن مَحارِمِ اللّهِ و حُسْنُ خُلُقٍ یعیشُ بهِ فِی النّاسِ و حِلْمٌ یدفَعُ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ و زَوْجَةٌ صالِحَةٌ تُعینُهُ عَلی أمرِ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ.⁽²⁾

به هر کس در دنیا چهار خصلت داده شود، خیر دنیا و آخرت به او داده شده و بهره خویش را از دنیا و آخرت برگرفته است: پرهیزگاری، که او را از حرام های خدا باز دارد و خوش خویی، که با آن در میان مردم زندگی کند و بردباری، که با آن جهالت نادان را از خود دور سازد و همسری شایسته، که در کار دنیا و آخرت او را یاری رساند.

حسن خلق گامی هدفمند در جهت برقراری ارتباط مؤثّر است و ارتباط در حوزه های مختلفِ خانوادگی، شغلی، تحصیلی و زناشویی را آسان می سازد. در آموزه های روایی مصداق های حسن خلق شمرده شده اند. از مجموع روایات باب «حسن خلق» بر می آید که حسن خلق هشت مؤلفه و مصداق عینی دارد: 1. الفت گیری و الفت پذیری؛⁽³⁾).

ه - اصل تغافل

مرور کردن دائم خطای دیگران، روان انسان را دچار تشویش و آشفتگی می سازد و چه بسا

زمینه ساز اتخاذ تصمیم هایی شتابزده و نادرست شود. اما چشم پوشی از آن می تواند میزان شادکامی افراد را افزایش دهد و رضایت بیشتری از زندگی به بار آورد. تغافل که به معنای وانمود کردن به ناآگاهی و بی اطلاعی از خطای دیگران است، با هدف اصلاح رفتار به کار می رود و اگر مبتنی بر اوضاع و موقعیّت مناسب باشد، پیامدهای تربیتی سودمندی خواهد داشت.

بر همین اساس، چشم پوشی و تغافل به سادگی می تواند به بخشی از ارتباطات اجتماعی و معاشرت های ما سامان بخشد و به عنوان عاملی اثرگذار در کنار مؤلّفه «توجّه»، معاشرت های پایدار را رقم زند. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

صَلاحُ حالِ التَّعایُشِ و التَّعاشُرِ مِلْ ءُ مِکیالٍ: ثُلُثاهُ فِطنَةٌ و ثُلثُهُ تَغافُلٌ.⁽¹⁾

درستی وضع زندگی اجتماعی و معاشرت، پیمانه پُری را مانَد که دو سوم آن توجّه و هشیاری است و یک سومش چشم پوشی.

به سخن دیگر، آسایش این جهان، تابعی از «تغافل» و «توجّه» است که البتّه سهم توجّه دو برابر تغافل است. تغافل عنصر «هشیاری» را در درون خود دارد. با بودن این عنصر، فرد هشیارانه موضوعات و محتواهایی را که آسیب زننده هستند نادیده می انگارد. امام زین العابدین (علیه السلام) در سفارشی به فرزند خود به حضرت باقر (علیه السلام) می فرماید:

اِعلَم یا بُنَیَّ! أنَّ صَلاحَ شَأنِ الدُّنیا بِحَذافیرِها فی کَلِمَتَینِ: إصلاحُ شَأنِ المَعاشِ مِلءُ مِکیالٍ ثُلُثاهُ فِطنَةٌ وثُلُثُهُ تَغافُلٌ؛ لِأَنَّ الإِنسانَ لایَتَغافَلُ عَن شَیءٍ قَد عَرَفَهُ فَفَطِنَ لَهُ.⁽²⁾

بدان ای فرزندم! که درستیِ کار دنیا، به طور کلّی، در دو کلمه است: اصلاح امور زندگی، همانند پیمانه پُری است که دو سوم آن، توجّه و هوشیاری است و یک سومش چشم پوشی؛ زیرا انسان، چشم پوشی نمی کند مگر از چیزی که آن را می داند و متوجّه آن است.2.

سبک های ارتباطی

اشاره

ارتباط، پدیده ای چند بعدی است که در صورت تضارب هریک از ابعاد و مؤلّفه ها با یک دیگر، سبک های ارتباطی شکل خواهند گرفت. سبک های ارتباطی، اساس و مبنای ارتباط فرد با دیگران هستند. روایت ذیل نمونه ای در دسترس از مجموعه روایاتی است که به شیوه ها و سبک های مختلف ارتباطی اشاره دارد. فقرات این روایت هریک به بخشی از سبک های ارتباطی اشاره دارند. لقمان (علیه السلام) در اندرز به فرزندش فرمود:

یا بُنَیَّ! لَاتُکَالِبِ النَّاسَ فَیَمْقَتُوکَ وَ لَاتَکُنْ مَهِیناً فَیُذِلُّوکَ وَ لَاتَکُنْ حُلْواً فَیَأْکُلُوکَ وَ لَاتَکُنْ مُرّاً فَیَلْفِظُوکَ وَ یرْوَی: وَ لَاتَکُنْ حُلْواً فَتُبْلَعَ وَ لَامُرّاً فَتُرْمَی.⁽¹⁾

پسر عزیزم! با مردم درنده خو و دشمن مباش که با تو دشمن شوند و حقیر هم مباش که تو را خوار شمارند. شیرین مباش که تو را بخورند و تلخ مباش که تو را دور اندازند. و نیز روایت شده است: شیرین مباش، که بلعیده شوی و تلخ مباش، که دورانداخته شوی.

بخش نخست این روایت به سبک پرخاشگرانه اشاره دارد: «لَاتُکَالِبِ النَّاسَ فَیَمْقَتُوکَ»؛ با مردم درنده خو و دشمن مباش که با تو دشمن شوند. در این الگوی ارتباطی، ارتباط به صورت مستقیم و صریح برقرار می شود، امّا فرد تسلطی روی رفتارش و مهارتی برای تنظیم آن ندارد. نتیجه چنین ارتباطی، دشمنی دیگران با او خواهد بود. در ادامه این روایت به سبک دیگری از ارتباط، یعنی روش اجتنابی اشاره می شود: «وَ لَاتَکُنْ مَهِیناً فَیُذِلُّوکَ»؛ و حقیر هم مباش که تو را خوار شمارند. روش اجتنابی که فرد خود را از محدوده ارتباط خارج می سازد، چیزی جز خواری به همراه نخواهد داشت. در ادامه از سبک آمیخته سخن گفته شده است: «ولَاتَکُنْ حُلْواً فَیَأْکُلُوکَ»؛ شیرین مباش که تو را بخورند. در این سبک، روابط به دلیل تداخل عاطفی، بیش از حدّ نامتوازن و به هم

ریخته و مدیریّت آن بسیار دشوار است. نتیجه ارتباطات آمیخته آن است که دیگران از او سوء استفاده و بهره کشی خواهند کرد. روایات ذیل نیز شیوه ها و سبک های دیگری که افراد در ارتباطات خود می توانند به کار گیرند، آمده است.

امام علی (علیه السلام) به شیعیان خود فرمود:

کونوا فِی النّاسِ کالنَّحلَةِ فِی الطَّیرِ؛ لَیسَ شَیءٌ مِنَ الطَّیرِ إلاّ و هُوَ یستَخِفُّها و لَو یعلَمونَ ما فی أجوافِها مِنَ البَرَکَةِ لَم یفعَلوا ذلِکَ بِها خالِطُوا النّاسَ بِألسِنَتِکُم و أجسادِکُم و زایلوهُم بِقُلوبِکُم و أعمالِکُم.⁽¹⁾

در میان مردم همچون زنبور عسل در میان پرندگان باشید که هیچ پرنده ای آن را به چیزی نمی گیرد، حال آنکه اگر می دانستند درون زنبورهای عسل چه نعمتی است، آن طور آنها را دست کم نمی گرفتند. با مردم با زبان ها و پیکرهای خود معاشرت کرده و با دل ها و کردارهایتان از آنان دوری کنید.

امام صادق (علیه السلام) در نامه ای به نجاشی، حاکم اهواز، نوشت:

وَ اعلَم أنَّ خَلاصَکَ و نَجاتَکَ مِن حَقنِ الدِّماءِ و کَفِّ الأَذی عَن أولیاءِ اللّهِ و الرِّفقِ بِالرَّعِیةِ و التَّأَنّی و حُسنِ المُعاشَرَةِ، مَع لینٍ فی غَیرِ ضَعفٍ و شِدَّةٍ مِن غَیرِ عُنفٍ و مُداراةِ صاحِبِکَ و مَن یرِدُ عَلَیکَ مِن رُسُلِهِ وَ ارتُق فَتقَ رَعِیَّتِکَ بِأَن تُوقِفَهُم عَلی ما وافَقَ الحَقَّ وَ العَدلَ إن شاءَ اللّهُ.⁽²⁾

و بدان که رهایی و نجات تو در حفظ خون ها و آزار نرساندن به اولیای خدا و مهرورزی و مدارا با مردم و درنگ ورزی و خوش رفتاری است، همراه با نرمشِ بدون ضعف و سختگیریِ بدون خشونت و مدارا کردن با مافوق خودت و [نیز] مدارا کردن با فرستادگان او که نزد تو می آیند و اینکه بر پایه حقّ و عدل، کارهای رعیّتت را رتق و فتق کنی، إن شاء اللّه.

مؤلّفه هایی همچون میزان ارتباط (ارتباط کم یا زیاد)، شدّت ارتباط (ارتباط دور یا7.

نزدیک)، کیفیت ارتباط (رضایت بخش یا ناراضی کننده) و وجود مهارت های ارتباطی (قاطع و صریح یا غیر قاطع و غیر مستقیم) در شکل گیری سبک ها نقش دارد. تضارب این مؤلفه ها به شکل گیری سبک های ارتباطی شامل سبک دوری گزین، سبک پرخاشگر، سبک آمیخته و سبک سودمند منجر خواهد شد.

الف - سبک دوری گزین

افراد با سبک ارتباطی دوری گزین دارای فعّالیت محدود و در ارتباطات، غیر فعّال اند. این افراد به دلیل ویژگی های شخصیّتی و به سبب فقدان مهارت های ارتباطی، دوری جستن از جمع را بر ایجاد ارتباط ترجیح می دهند. آنها برای اجتناب از شکست، با دوستان یا جامعه درگیر نمی شوند و اصولاً انسان هایی تنها و در اغلب موارد ناموفّق اند.

ب - سبک پرخاشگر

سبک ارتباطی پرخاشگر، بر اساس ارتباطهای مستقیم و البتّه بدون احترام متقابل تعریف می شود. رفتار فرد پرخاشگر دارای صداقت است؛ زیرا آنچه را در دلش می گذرد بی پروا در رفتارش نشان می دهد؛ امّا در این برخورد مستقیم، نه به خود احترام می گذارد و نه به دیگری. همچنین گفته های فرد پرخاشگر معمولاً روشن و شفّاف نیستند. کافی است وقتی خیلی عصبانی می شوید به حرف هایی که می زنید دقّت کنید. فرد عصبانی معمولاً کلّی گویی می کند و پیام هایی را که به دیگران ارسال می کند به دلیل مبهم بودن، ارزش خبری ندارند.

ج - سبک آمیخته

در سبک آمیخته، فرد افزون بر آنکه ارتباط صریح و مستقیم ندارد، به دلیل ویژگی های شخصیتی و نداشتن مهارت های ارتباطی، از لحاظ عاطفی و هیجانی روابطی آمیخته و تنظیم نشده دارد و در ارتباطهای عاطفی بیش از اندازه با دیگران صمیمی، درگیر و نزدیک است. این سبک ارتباطی موجب خواهد شد تا دیگران از ارتباط با او سوء استفاده کنند و خود فرد نیز احساس ناخوشایندی از آن داشته باشد. این افراد بیشتر اوقات

نمی توانند روابط خود را مدیریّت کنند و به طور عمده از روابط بیش از حدّ خود گله مندند.

د - سبک سودمند

فرد برخوردار از سبک سودمند، با بهره گیری از مهارت های ارتباطی، به شیوه ای کاملاً فعّال درصدد ایفای نقش خویش در اجتماع است. وی هیچ گاه از موقعیّت ارتباطی اجتناب نکرده و پرخاشگری را نیز چاشنی ارتباط نخواهد کرد. وی به آسانی می تواند روابط خود را تنظیم کند. چنین فردی به طور کلّی به ارتباط با خانواده، دوستان، همکاران و جامعه علاقه مند است. فرد دارای سبک سودمند، با دیگران همکاری و در چارچوب کاملاً رشدیافته ای با مشکلات مقابله می کند. همچنین با این شیوه ارتباطی، تعاملات سودمندی برای خود و اطرافیانش رقم خواهد زد.

دارندگان سه سبکِ پرخاشگر، منفعل و دوری گزین، برای رویارویی با مشکلات روزمره زندگی، آمادگی لازم را ندارند و در برقراری و تداوم ارتباط دچار مشکل هستند. اما در برابر آنها، دارنده سبک سودمند، در قبال رفتار مثبت و منفی دیگران از الگوهای تعاملی مناسب بهره می گیرد و سطح ارتباطی خویش را بهبود می بخشد.

الگوهای تعاملی در سبک سودمند

الگوهای تعاملی موجود در سبک سودمند، دو سطح از روابط متقابل را پوشش می دهند؛ سطح اوّل، در برابر رفتار مثبت دیگران است و سطح دوم، در برابر رفتار منفی دیگران. در هریک از این دو سطح احتمال آنکه یکی از سه واکنشِ همانند، برتر و کهتر رخ دهد، وجود دارد. برای نمونه، در آموزه های دینی هنگامی که با رفتار مثبت دیگران مواجه می شویم، واکنشِ همانند، جبران این رفتار در همان حد و اندازه خواهد بود و واکنش برتر، قدردانی را در پی خواهد داشت. مواردی که در جدول ذیل آمده اند، به نمونه هایی از واکنش های ممکن در سبک سودمند اشاره دارند.

الگوهای تعاملی در سبک سودمند

مهارت های ارتباطی

اشاره

اگر بخواهیم تبیین درستی از ماهیّت مهارت های ارتباطی داشته باشیم، ناگزیریم نه تنها مهارت های کلامی را بررسی کنیم، بلکه به مهارت های غیر کلامی نیز بپردازیم؛ موضوعی که پیش از این کم تر بدان پرداخته شده است. بنابراین، لازم است در موقعیّت های مختلف ارتباطی و در تعاملات اجتماعی همچون خانه، خیابان، محل کار و کلاس درس به کانال های کلامی و غیر کلامی توجّه کنیم.

رفتار کلامی فقط با کلمات یا زبان است، در حالی که رفتارهای غیر کلامی شامل رفتارهای صوتی و غیرصوتی هستند. رفتار صوتی شامل همه جنبه های گفتار، یعنی زبان و ابزارهای کلامی آن است؛ برای مثال، تُن صدا، سرعت و تکیه صدا و مواردی از این قبیل. در حالی که رفتارهای غیرصوتی به سایر فعالیت هایی گفته می شود که کارکرد ارتباطی دارند؛ مانند حالت های چهره، ژست ها و حرکات بدنی⁽¹⁾.

پیش از ورود به بحث لازم است یاد آور شویم که مهارت های ارتباطی تا حدود بسیاری تحت تأثیر عوامل موقعیّتی همچون سن، جنسیّت و ارزش های فردی و اجتماعی

قرار دارند. ارزش های دینی و فرهنگی ما، دایره روابط و نحوه ارتباط با افراد را تعریف و مشخّص می کنند. در نظر قرار دادن بافت فرهنگی که در آن ارتباط برقرار می شود، لازمه هر ارتباط است.

ما در این بخش، مهارت های ارتباطی کلامی و غیر کلامی را در کنار یکدیگر، ذیل عنوان های «مهارت های آغازین» و «مهارت های پیش برنده» بررسی می کنیم.

الف - مهارت های آغازین

1. گشاده رویی

بیشتر دانشمندانِ علوم رفتاری بر این امر توافق دارند که چهره، مهم ترین منبع اطلاعات در زمینه هیجان هاست و برای درک احساس گوینده باید به حالت های متغیّر چهره او توجّه کرد.⁽¹⁾نشان دادن حالت های خوب چهره از طریق گشاده رویی، یکی از اثرگذارترین جنبه ها در ارتباط مؤثّر است. کنشی ساده همچون گشاده رویی که در ارتباطها چندان بدان توجّه نمی شود، نقش مهمّی در شکل گیری ارتباط مؤثّر دارد.⁽²⁾گشاده رویی که بیشتر مربوط به ویژگی های و حالت های ظاهری چهره است،⁽³⁾بنابر آموزه های روایی از ابتدائی ترین مهارت های ارتباطی محسوب شده و باعث می شود تا ارتباط فرد با دیگران تسهیل شود.⁽⁴⁾سیره زندگی رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) در ارتباط با دیگران به کارگیری این شیوه بوده است. امام باقر (علیه السلام) می فرماید مردی نزد پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) آمد و گفت: ای پیامبر خدا! مرا سفارشی کن، حضرت به او فرمود:

اِلقَ أخاکَ بِوَجهٍ مُنبَسِطٍ.⁽¹⁾

با روی گشاده، با برادرت دیدار کن.

از امام علی (علیه السلام) نیز نقل شده است که آن حضرت فرمود:

إذا لَقِیتُم إخوانَکُم فَتَصافَحُوا و أظهِرُوا لَهُمُ البَشاشَةَ وَ البِشرَ.⁽²⁾

هرگاه برادران خود را ملاقات کردید، با یکدیگر مصاحفه کنید و از خود شادی و خوش رویی نشان دهید.

2. لبخند زدن

افزون بر گشاده رویی که با جنبه های ظاهری چهره و صورت مرتبط است، لبخند زدن نیز می تواند به ایجاد ارتباط مؤثّر یاری برساند. لبخند زدن، از جمله رفتارهای غیرکلامی است که به نحوی مناسب، رفتار ارتباطی فرد مقابل را تقویّت می کند. ما با این شیوه به فرد مقابل پاداش می دهیم و او را به ادامه دادن ارتباط تشویق می کنیم؛ شیوه ای که پیوسته رسول خدا (صلی الله علیه وآله) آن را به کار می گرفت. از ابو درداء نقل شده است که:

کانَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله) إذا حَدَّثَ بِحَدیثٍ تَبَسَّمَ فی حَدیثِهِ.⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه وآله) هرگاه سخن می گفت، سخنش با لبخند همراه بود.

رسول خدا (صلی الله علیه وآله) بیش از همگان به نقش لبخند در ارتباط واقف بود و از این مهارت در ارتباط با دیگران بهره می گرفت و اهداف تربیتی و معنوی خویش را دنبال می کرد. عبد اللّه بن حارث می گوید:

ما رَأیتُ أحَداً أکثَرَ تَبَسُّماً مِن رَسولِ اللّهِ (صلی الله علیه وآله).⁽⁴⁾

هیچ کس را ندیدم که به اندازه رسول خدا (صلی الله علیه وآله) لبخند بر لب داشته باشد.

از امام صادق (علیه السلام) نیز روایت شده است:

مَن تَبَسَّم فی وَجهِ أخیهِ کانَت لَهُ حَسَنةٌ.⁽¹⁾

هر که به برادر (دینی) خود لبخند زند، برای او حسنه ای باشد.

3. سلام کردن

سلام کردن از جمله مهارت های آغازین برای یک ارتباط مؤثّر و رضایت بخش است.⁽²⁾سلام کردن، عواطف مثبت فرد مقابل را بر می انگیزد. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید: آیا شما را به چیزی راهنمایی کنم که اگر انجامش دهید، محبوب یکدیگر خواهید شد؟ سپس فرمود: سلام کردن میان خودتان را همگانی سازید.⁽³⁾افزون بر این، سلام کردن به تسهیل در ایجاد رابطه کمک می کند و فضائی آرامش بخش و فاقد هر گونه اضطراب فراهم می آورد. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لِکُلِّ داخِلٍ دَهْشَةٌ، فَابدَؤوا بِالسَّلامِ.⁽⁴⁾

هر واردشونده ای سرگشتگی ای دارد؛ پس شما آغاز به سلام کنید.

و چنین است که هر کس ارتباط را آغاز کند و سلام را همراه آن سازد از خودبزرگ بینی و تکبّر به دور است. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

البادِئُ بِالسَّلامِ بَرِیءٌ مِنَ الکِبرِ.⁽⁵⁾

آغازگر سلام، از تکبّر و خودبزرگ بینی به دور است.

در آموزه های دینی سلام دادن به برادر مسلمان هنگام دیدار یکدیگر، از حقوق مسلمان بر مسلمان دانسته شده و برای کسی که ارتباط خود را با سلام قبل از دیگری آغاز کند، پاداش بیشتری در نظر گرفته شده است. امام صادق (علیه السلام) فرمود:

لِلْمُسْلِمِ عَلَی أَخِیهِ الْمُسْلِمِ مِنَ الْحَقِّ أَنْ یسَلِّمَ عَلَیهِ إِذَا لَقِیهُ⁽¹⁾.

برخی از حقوق مسلمان بر برادرش این است که چون او را دید سلامش کند.

امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لِلسَّلامُ سَبعونَ حَسَنةً، تِسعَةٌ و سِتُّونَ لِلمُبتَدِئِ و واحِدَةٌ لِلرّادِّ.⁽²⁾

سلام دادن، هفتاد ثواب دارد که 69 ثواب آن برای سلام کننده است و یکی برای جواب دهنده.

سلام دادن به همه مایه خیر و برکت خانه دانسته شده است: پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

أفشِ السَّلامَ یکثُر خَیرُ بَیتِکَ.⁽³⁾

به همه سلام ده تا خیر و برکت خانه ات فراوان شود.

امام باقر (علیه السلام) درباره آیه:

(فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلی أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَکَةً طَیِّبَةً) .⁽⁴⁾

هر گاه وارد خانه هایی شدید به خودتان سلام کنید که آن تحیّتی است مبارک و پاکیزه از جانب خدا.

فرمود:

منظور این آیه سلام کردن مرد بر اهل خانه است به هنگام ورود و جواب دادن اهل خانه به اوست. پس، این سلام شماست به خود شما.⁽⁵⁾

4. دست دادن

دست دادن از جمله مهارت های ارتباط غیر کلامی است که باعث ترغیب فرد مقابل به

ارتباط و گفتگو می شود. این شیوه ارتباطی طرفین را تشویق می کند که گفتگو را با علاقه بیشتری آغاز کنند و به ابراز نظر بپردازند. طبیعی است در صورت این حمایت هیجانی - رفتاری، درک بهتری نسبت به طرفین رخ می دهد و رابطه ای دلپذیر، همراه با پاداش فراهم می آید. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) خود بر این شیوه تأکید داشت. آن حضرت می فرمود:

إذَا التَقَیتُمْ فَتَلاقَوا بِالتَّسلیمِ وَ التَّصافُحِ و إذا تَفَرَّقتُم فَتَفَرَّقُوا بِالاِستِغفارِ.⁽¹⁾

هرگاه با هم روبه رو شدید با سلام گفتن و دست دادن روبه رو شوید و چون از یکدیگر جدا شدید، با آمرزش خواهی [برای یکدیگر] جدا شوید.

بر این شیوه ارتباطی نه تنها برای برقراری ارتباط با دوستان، بلکه حتّی با دشمنانی که از ارتباط اکراه دارند نیز تأکید شده است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

صافِحْ عَدُوَّکَ و إن کَرِهَ؛ فَإنَّهُ مِمّا أمَرَ اللّهُ (عزوجل) بِهِ عِبادَهُ، یقولُ: (ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ) .⁽²⁾

با دشمنت دست بده، هرچند او خوشش نیاید؛ زیرا این از اموری است که خداوند (عزوجل) بندگانش را به آن فرمان داده است. او می فرماید: «[بدی] را به کاری نیکوتر دفع کن که از آن پس کسی که میان تو و او دشمنی بوده، گویی دوستی مهربان است».

دست دادن در ارتباطهای عادی و روزمرّه با افرادی که در فاصله زمانی نسبتاً کوتاه مدّت ملاقاتشان می کنیم، شیوه ای متداول، مطلوب و اثرگذار است. امام صادق (علیه السلام) دست دادن با کسانی که در سفر نبوده اند و ما آنها را غالباً ملاقات می کنیم، سلام و تحیّتی کامل می داند:

إنَّ مِن تَمامِ التَّحِیَّةِ لِلمُقیمِ المُصافَحَةَ.⁽³⁾

تحیّتِ کامل به شخصی که مقیم بوده (و به مسافرتی نرفته) دست دادن با اوست.4.

دست دادن، افزون بر زمینه سازی برای ایجاد رابطه ای دلپذیر، کدورت ها و کینه هایی را که در روابط پیش آمده از میان بر می دارد. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

تَصافَحُوا؛ فَإنَّ التَّصافُحَ یذهِبُ السَّخیمَةَ.⁽¹⁾

با یکدیگر دست دهید؛ زیرا دست دادن کینه و کدورت را از میان می برد.

در روایتی دیگر آن حضرت می فرماید:

تَصافَحُوا؛ فَإنَّهُ یذهَبُ بِالغِلِّ.⁽²⁾

با یکدیگر دست دهید که این کار کینه را می برد.

سیره رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) در این شیوه ارتباطی به دلیل تأثیر عاطفی تماس بدنی و پاداش های فراوان برای آن، به گونه ای بود که آن حضرت هرگاه با مردی دست می داد، هرگز دست خود را نمی کشید تا اینکه او دستش را بکشد. از امام صادق (علیه السلام) در این باره آمده است:

ما صافَحَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله) رَجُلاً قَطُّ فَنَزَعَ یدَهُ حَتّی یکونَ هُو الَّذی ینزِعُ یدَهُ مِنهُ.⁽³⁾

رسول خدا (صلی الله علیه وآله) هرگاه با مردی دست می داد، هرگز دست خود را از دست او نمی کشید تا اینکه او دستش را از دست حضرت بکشد.

پاداش چنین شیوه ارتباطی آن است که گناهان ناشی از کدورت و جدایی در روابط میان فردی آمرزیده شود. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

إذا لَقِیتُم إخوانَکُم فَتَصافَحُوا و أظهِرُوا لَهُمُ البَشاشَةَ وَ البِشرَ؛ تَتَفَرَّقُوا و ما عَلَیکُم مِنَ الأوزارِ قَد ذَهَبَ.⁽⁴⁾).

هرگاه با برادران خود ملاقاتی کردید، با یکدیگر مصافحه کنید و برای آنان از خود شادی و خوش رویی نشان دهید؛ تا وقتی از هم که جدا شدید، هرچه گناه داشته اید از میان رفته باشد.

امام باقر (علیه السلام) نیز می فرماید:

إذا صافَحَ الرَّجُلُ صاحِبَهُ فَالَّذی یلزَمُ التَّصافُحَ أعظَمُ أجراً مِنَ الَّذی یدَعُ ألا و إنَّ الذُّنوبَ لَیَتَحاتُّ فیما بَینَهُم حَتّی لایَبقی ذَنبٌ.⁽¹⁾

هرگاه مردی با رفیقش دست دهد، آنکه دستش را نگه دارد اجرش بیشتر از کسی است که رها می کند. بدانید که گناهان آنها می ریزد تا جایی که گناهی باقی نمی ماند.

5. در آغوش کشیدن

در آغوش گرفتن، گرمی و صمیمیّت بیشتری را به فرد مقابل القا کرده و نگرش مثبتی ایجاد می کند. همچنین به کارگیری این شیوه، انعطاف پذیری بیشتری را برای هریک از طرفین رابطه فراهم می آورد. در صورتی که ملاقات ها با فاصله زمانی بیشتری رخ دهد، این مسئله اثرپذیری بیشتری خواهد داشت. امام صادق (علیه السلام) این ارتباط را برای کسی که از سفر برگشته، سلامی کامل می داند و می فرماید:

إنَّ مِن تَمامِ التَّحِیَّةِ لِلمُقیمِ المُصافَحَةَ و تَمامُ التَّسلیمِ عَلَی المُسافِرِ المُعانَقَةُ.⁽²⁾

تحیّتِ کامل به شخص مقیم [= غیر مسافر] دست دادن با اوست و سلامِ کامل برای آنکه از سفر باز آمده در آغوش کشیدن اوست.

امام صادق (علیه السلام) نتیجه چنین رفتاری را انعطاف پذیری هرچه بیشتر مؤمنان در برابر یکدیگر و بخشیده شدن خطاهای گذشته می داند:

إنَّ المُؤمِنَینَ إذَا اعتَنَقا غَمَرَتهُما الرَّحمَةُ، فإذَا التَزَما لایُریدانِ بِذلِکَ إلّا وَجهَ

اللّهِ و لایُریدانِ غَرَضاً مِن أغراضِ الدُّنیا قیلَ لَهُما: مَغفوراً لَکُما، فَاستَأنِفا.⁽¹⁾

هر گاه دو مؤمن همدیگر را در آغوش گیرند، غرق رحمت شوند و هرگاه برای خداوند و نه برای غرضی از اغراض دنیوی، یکدیگر را در آغوش کشند، به آنها گفته شود: آمرزیده شدید، پس عمل را از سر گیرید.

«رحمتِ» اشاره شده در این روایت به معنای مهربانی و انعطاف پذیری است؛ چراکه رحمت آن هنگام که از سوی خداوند متعال باشد به معنای انعام و احسان پروردگار است و آن گاه که میان انسان ها باشد به معنای مهربانی و انعطاف پذیری است.⁽²⁾این وضعیتِ ارتباطی افزون بر آنکه می تواند رحمت پروردگار را که احسان و فضل اوست در بر بگیرد، می تواند موجبات انعطاف پذیری و مهربانی بیشتر را میان انسان ها فراهم آورد.

در روایت دیگری از امام صادق (علیهما السلام) آمده است:

أیَّما مُؤمِنٍ خَرَجَ إلی أخیهِ یزورُهُ عارِفاً بِحَقِّهِ کَتَبَ اللّهُ لَهُ بِکُلِّ خُطوَةٍ حَسَنَةً و مُحِیَت عَنهُ سَیِّئَةٌ و رُفِعَت لَهُ دَرَجَةٌ و إذا طَرَقَ البابَ فُتِحَت لَهُ أبوابُ السَّماءِ، فَإذَا التَقَیا و تَصافَحا و تَعانَقا أقبَلَ اللّهُ عَلَیهِما بِوَجهِهِ.⁽³⁾

هر مؤمنی که برای دیدن برادر خود حرکت کند و به حقّ او آشنا باشد، خداوند برای هر گامی که بر می دارد یک ثواب برایش بنویسد و یک گناه از او محو می سازد و یک درجه بالا برده شود و چون درِ خانه برادر مؤمنش را بکوبد، درهای آسمان به رویش گشوده شوند و چون همدیگر را ملاقات کنند و دست دهند و یکدیگر را در آغوش کشند، خدا رویش را به آنها کند.

6. بوسیدن

شکل های مختلف تماس همچون دست دادن و درآغوش کشیدن می توانند نشان دهنده میزان علاقه و علامتِ توجّه ما به فرد مقابل باشند. بوسیدن نیز یکی دیگر از این موارد

است. در آموزه های روایی بوسیدن پیشانی و گونه برادر دینی از مواردی دانسته شده که به ارتباط مؤثّر میان آنان کمک می کند. این شیوه برای ابراز حمایت عاطفی و تشویق بیشتر به گفتگو به کار گرفته می شود. از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است که خطاب به شیعیان فرمود:

إِنَّ لَکُمْ لَنُوراً تُعْرَفُونَ بِهِ فِی الدُّنْیا، حَتّی أَنَّ أَحَدَکُمْ إِذَا لَقِیَ أَخَاهُ، قَبَّلَهُ فِی مَوْضِعِ النُّورِ مِنْ جَبْهَتِهِ.⁽¹⁾

همانا شما را نوری است که به وسیله آن در دنیا شناخته می شوید و هرگاه یکی از شما برادرش را دیدار کرد، محل نور را در پیشانی او ببوسد.

امام موسی کاظم (علیه السلام) نیز می فرماید:

مَنْ قَبَّلَ لِلرَّحِمِ ذَا قَرَابَةٍ، فَلَیسَ عَلَیهِ شَیءٌ وَ قُبْلَةُ الْأَخِ عَلَی الْخَدِّ وَ قُبْلَةُ الْأمَامِ بَینَ عَینَیهِ.⁽²⁾

هر که به جهت صله رحم خویشاوندی را (بدون شهوت و غرض های باطل) ببوسد، بر او چیزی نیست، و بوسه برادر (دینی) بر گونه های اوست و بوسه گرفتن از امام میان دو چشم او.

بوسیدن در موقعیّت های مختلف ارتباطی، نتایج مختلفی به بار می آورد. بر مبنای آموزه های روایی، بوسیدن فرزند، مهر و محبت در پی دارد و بوسیدن همسر، تمایلات جنسی را افزایش می دهد. همچنین بوسیدن پدر و مادر، نوعی عبادت و بوسیدن برادر ایمانی، دین است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

قُبلَةُ الوَلَدِ رَحمَةٌ و قُبلَةُ المَرأةِ شَهوَةٌ و قُبلَةُ الوالِدَینِ عِبادَةٌ و قُبلَةُ الرجُلِ أخاهُ دِینٌ.

بوسیدن فرزند مهر و محبّت است و بوسیدن همسر شهوت و بوسیدن پدر و مادر عبادت و بوسیدن برادرِ ایمانی، دین است.4.

7. تماس چشمی

چشم ها و اطراف آن، گویاترین نشانه های ارتباطی هستند. چشم ها از حالت های درونی ما حکایت دارند. به همین علّت است که چشم ها، پیش قراول و طلیعه دل⁽¹⁾و نگاه، پیکِ دل دانسته شده است.⁽²⁾از آنجا که چشم ها روایتگر حال درونی اند، در خوشی، برق می زنند، در غمگینی، قرمز و اشک آلود می شوند و در عصبانیّت، خشمگینانه خیره می شوند. چشم ها اطلاعات بسیار مهمّی را در زمینه روابط ما با اشخاص دیگر انتقال می دهند. آنها عشق و اعتماد به یک شخص یا دوربودن، صمیمی نبودن و قطع رابطه با دیگری را منتقل می سازند⁽³⁾. میزان علاقه و توجّه فرد را می توان از چشم ها فهمید. امام علی (علیه السلام) در این باره می فرماید:

إنَّ المَوَدَّةَ یعَبِّرُ عَنهَا اللِّسانُ و عَنِ المَحَبَّةِ العَینانِ.⁽⁴⁾

دوستی رشته ای است که زبان به آن گویاست و دیدگان از آن حکایتگرند.

در بسیاری از فرهنگ ها، تماس چشمیِ صمیمانه و گرم، خالص ترین شکل رابطه متقابل است. ارتباط چشمی بیانگر شدّت هیجان های ما درباره دیگران است. در ظاهر ما به کسانی که علاقه بیشتری داریم نگاه های طولانی تر و بیشتری می اندازیم. آنان که به همدیگر علاقه دارند مدّت زمان بیشتری را به ارتباط چشمی می گذرانند. همچنین کسانی که با هم خصومت دارند به یکدیگر خیره خیره می نگرند. امّا به راحتی می توان میان این دو نگاه خیره تمایز گذارد؛ زیرا با این دو نوع نگاه، حالت های چهره ای متفاوتی همچون لبخند و خشم همراه هستند⁽⁵⁾.

8. وضعیّت بدنی

همچنان که چهره، اطلاعات فراوانی در خصوص حالت های هیجانی دیگران به ما می دهد، وضعیّت نشستن نیز از جمله مهم ترین منابع اطّلاعاتی در ارتباط به شمار می آید. اینکه فرد در هنگام گفتگو چگونه بایستد یا وضعیت نشستن او چگونه باشد، در ایجاد رابطه اهمیّت دارد. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) شیوه های مختلفی را برای نشستن در موقعیّت های مختلف انتخاب می کرد. حضرت عبدالعظیم (علیه السلام) نقل می کند:

کَانَ النَّبِی (صلی الله علیه وآله) یجْلِسُ ثَلَاثاً: الْقُرْفُصَا وَ هُوَ أَنْ یقِیمَ سَاقَیهِ و یسْتَقْبِلَهُمَا بِیَدَیهِ و یشُدَّ یدَهُ فِی ذِرَاعِهِ؛ وَ کَانَ یجْثُو عَلی رُکْبَتَیهِ؛ وَ کَانَ یثْنِی رِجْلاً وَاحِدَةً وَ یبْسُطُ عَلَیهَا الْأُخْری و لَمْیرَ (صلی الله علیه وآله) مُتَرَبِّعاً قَطُّ.⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه وآله) بر سه گونه می نشست: گاهی ساق های پا را بلند می کرد و دو دست خود را از جلو بر دور آن حلقه می زد، گاهی دو زانو می نشست، گاهی یک پا را زیر ران خود گذاشته و پای دیگر را روی آن می خواباند و هرگز دیده نشد که آن حضرت چهار زانو بنشیند.

انتخاب هریک از این گونه ها، فارغ از اینکه فرد را در حالت های مختلفی از راحتی قرار می دهد، می تواند بیانگر روی آوری یا بی رغبتی فرد به ارتباط باشد که از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت است. ابوحمزه ثمالی روایت می کند که امام سجاد (علیه السلام) را دیدم نشسته و یکی از دو پایش را بر رانش گذاشته است. عرض کردم: مردم این نشستن را شایسته نمی دانند و می گویند این نشستن، نشستن پروردگار است. امام (علیه السلام) فرمود:

إِنِّی إِنَّمَا جَلَسْتُ هذِهِ الْجِلْسَةَ لِلْمَلَالَةِ و الرَّبُّ لَایَمَلُّ و لَاتَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لَا نَوْمٌ.⁽²⁾

من این گونه ننشستم مگر به جهت دلتنگی و پروردگار دلتنگ و ملول نمی شود و چرت و خواب او را فرا نمی گیرد.

9. اعلام دوستی

پس از ارتباط ابتدائی، به لحاظ پایداری سطوح مختلفی از ارتباط شکل می گیرند. امکان دارد ارتباط زمینه ساز دوستی شود، یا در همان لحظه پایان پذیرد و هیچ گاه ادامه نیابد. هرگاه میان دو نفر ارتباط عاطفی برقرار شد و از ارتباط ساده و ابتدائی فراتر رفت، شایسته آن است که فرد مقابل از میزان علاقه با خبر شود تا بدین شکل ارتباط محکم تر شود. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

إذا أحَبَّ أحَدُکُم أخاهُ فَلیُعلِمهُ؛ فَإِنَّهُ أصلَحُ لِذاتِ البَینِ.⁽¹⁾

هرگاه کسی از شما برادرش را دوست داشت، او را [از این دوستی] باخبر کند؛ چراکه این کار، افراد را بیشتر به هم می پیوندد.

گفتن این نکته که شما فرد مقابل را دوست دارید، به پایداری روابط کمک شایسته ای خواهد کرد.

10. خیرخواهی

آخرین مرحله ارتباط، هنگامی است که دو طرف قصد می کنند که از یکدیگر جدا شوند و ارتباط را پایان دهند. در این مرحله «بهترین را آرزو کردن»، خاتمه ای سودمند و مؤثّر خواهد بود. در آموزه های دینی خیرخواهی، آخرین اقدام در جهت پایان دادن به رابطه است و در این میان بر آمرزش طلبی تأکید شده است. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید:

إذَا التَقَیتُمْ فَتَلاقَوا بِالتَّسلیمِ وَ التَّصافُحِ و إذا تَفَرَّقتُم فَتَفَرَّقُوا بِالاستِغفارِ.⁽²⁾

هرگاه با هم رو به رو شدید با سلام گفتن و دست دادن رو به رو شوید و چون از یکدیگر جدا شدید، با آمرزش خواهی [برای یکدیگر] جدا شوید.

ب - مهارت های پیش برنده

اشاره

در این بخش به مهارت هایی اشاره می شود که می توانند ارتباط را پیش بَرَند و نقشی

تسهیل کننده در ارتباط داشته باشند. از مهم ترین این مهارت ها، هنر گوش دادن و هنر سخن گفتن هستند.

1. هنر گوش دادن

گوش دادن بیش از هر فعّالیت دیگری زمان بیداری ما را پر می کند؛ موضوعی که چندان به چشم نمی آید، امّا تأکیدهای فراوانی در آموزه های دینی وجود دارد که بر گوش دادن فعال تأکید داشته و ورود بی جهت به سخن دیگران را رد می کنند. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

مِن أخلاقِ المُؤمِنِ حُسنُ الحَدیثِ إذا حَدَّثَ و حُسنُ الاِستِماعِ إذا حُدِّثَ و حُسنُ البِشرِ إذا لَقِیَ.⁽¹⁾

از اخلاق مؤمن آن است که هرگاه سخن می گوید، نیکو سخن می گوید و هرگاه با او سخن می گویند، نیکو گوش می دهد و در ملاقات هایش خوش روست.

این شیوه ارتباطی، بخشی از الگوی ارتباطی رسول خدا (صلی الله علیه وآله) بوده است. گوش دادن همدلانه را که شیوه پیامبر (صلی الله علیه وآله) در ارتباط با دیگران بود، می توان از آیه 61 سوره توبه برداشت کرد.⁽²⁾در این آیه منافقان با تعبیر «اُذُن» (گوش) رسول خدا (صلی الله علیه وآله) را فردی «زودباور» نامیدند و منظورشان این بود که هر حرفی را می پذیرد و به حرف هر کس گوش می دهد. در حالی که خداوند پیامبر را «اُذُنُ خَیرٍ» معرفی می کند و شنیدن پیامبر (صلی الله علیه وآله) را «شنیدنِ خیر» می داند؛ یعنی پیامبر (صلی الله علیه وآله) به بخشی از حرف هایی که برای مسلمانان خیر نبود نیز گوش می داد، اما این گوش دادن، صرفاً برای احترام به گوینده بود و سخن او را بر درستی حمل

می کرد تا احترام او را نگه دارد، نه اینکه الزاماً گفته های گوینده را مطابق واقع بداند و اثری را بر آن بار کند. پس اگر بدگویی از کسی بود آن شخص را مؤاخذه نمی کرد. نتیجه چنین ارتباطی آن است که هم به حرف های گوینده گوش داده و او را احترام کرده، و هم ایمان مؤمنی که از او بدگویی شده، محترم شمرده است⁽¹⁾.

امام علی (علیه السلام) در بیان روش پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) با هم نشینان می فرماید:

هر که سخن می گفت، همه ساکت به سخنانش گوش می دادند تا سخنش را به پایان بَرَد. به چیزی که اهل مجلس می خندیدند، می خندید و از آنچه آنان تعجّب می کردند، تعجّب می کرد. بر بی ادبیِ غریبان در خواسته ها و گفتارشان، شکیبایی می کرد تا جایی که اصحاب [نه خود او]، درصدد جلب [= دفع] اشخاص مزاحم بر می آمدند...، مدحِ کسی را نمی پذیرفت، مگر از کسی که می خواست جبران کند. سخن کسی را نمی بُرید، مگر آنکه از حد می گذشت، که در آن صورت، با نهی او، یا برخاستن، سخن او را قطع می کرد.⁽²⁾

پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) گوش دادن را از مروت و مردانگی می دانست و می فرمود:

مِنَ المُروءَةِ أن ینصِتَ الأخُ لِأخیهِ إذا حَدَّثَهُ.⁽³⁾

گوش دادن برادر به برادرش هرگاه با او سخن بگوید، از مردانگی است.

و در برابر آن، کسی که سخن برادر خود را قطع کند، به ارتباط لطمه زده و همانند فردی دانسته شده است که به چهره فرد مقابل چنگ اندازد و صورت او را بخراشد. آن حضرت می فرماید:

مَن عَرَضَ لأِخیهِ المُسلِمِ (المُتَکَلِّمِ) فی حَدیثِهِ فَکَأنَّما خَدَشَ وَجهَهُ.⁽⁴⁾

هر که در میان سخن برادر مسلمانش بدود، مانند این است که چهره او را خراشیده باشد.3.

برای آنکه بتوانیم در مهارت گوش دادن به نحو بهتری عمل کنیم لازم است تا راهبردهایی را فراگیریم. جدول ذیل راهبردهایی را برای ارتقای مهارت گوش دادن در موقعیت ارتباط زناشویی آموزش می دهد⁽¹⁾.

راهبردهای اختصاصی و کلّی مهارت گوش دادن3.

2. هنر سخن گفتن

گفتگو این قابلیّت را دارد که افراد را به هم نزدیک یا از هم دور سازد. هنر و توانایی برقراری گفت وشنود، سهم عمده ای در پیش بردن ارتباط دارد. البتّه این بدان معنا نیست که هنگام ارتباط، لزوماً نقش یک سخنور ماهر را ایفا کنیم، امّا لازم است این هنر را داشته باشیم تا با گفتگو، احساس همدمی و هم صحبت بودن را به فرد مقابل منتقل سازیم. چنین شیوه ای از اخلاق مؤمن دانسته شده است. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

مِن أخلاقِ المُؤمِنِ حُسنُ الحَدیثِ إذا حَدَّثَ وحُسنُ الاِستِماعِ إذا حُدِّثَ وحُسنُ البِشرِ إذا لَقِیَ.⁽¹⁾

از اخلاق مؤمن آن است که هرگاه سخن می گوید، نیکو سخن می گوید و هرگاه با او سخن می گویند، نیکو گوش می دهد و در ملاقات هایش خوش روست.

شیوه پیامبر (صلی الله علیه وآله) در ارتباط با دیگران نیز چنین بوده است. امام حسین (علیه السلام) نقل می کند که از پدرم (علیه السلام) درباره شیوه پیامبر (صلی الله علیه وآله) با هم نشینانش پرسیدم، فرمود:

ولایَتَکَلَّمُ إلّا فیما رَجا ثَوابَهُ إذا تَکَلَّمَ أطرَقَ جُلَساؤُهُ کَأَنَّما عَلی رُؤوسِهِمُ الطَّیرُ، فَإِذا سَکَتَ تَکَلَّموا و لایَتَنازَعونَ عِندَهُ، مَن تَکَلَّمَ أنصَتوا لَهُ حَتّی یفرُغَ. حَدیثُهُم عِندَهُ حَدیثُ أوَّلِهِم، یضحَکُ مِمّا یضحَکونَ مِنهُ، ویَتَعَجَّبُ مِمّا یتَعَجَّبونَ مِنهُ... و لایَقطَعُ عَلی أحَدٍ حَدیثَهُ حَتّی یجوزَ فَیَقطَعَهُ بِنَهی أو قِیامٍ.⁽²⁾

سخن نمی گفت مگر در جایی که امید ثواب در آن داشت و هرگاه سخن

می گفت، هم نشینانش سکوت می کردند، تا آنجا که گویی پرنده بر سر ایشان نشسته است و هرگاه پیامبر (صلی الله علیه وآله) سکوت می کرد، آنها سخن می گفتند و در خدمت ایشان کشمکش نمی کردند و اگر کسی سخن می گفت، به او گوش می دادند تا از سخن گفتن فارغ شود. سخن آنها نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله)، همان سخن نخستین نفر مجلس بود. از آنچه می خندیدند، او هم می خندید و از آنچه تعجّب می کردند، او هم تعجّب می کرد... سخن کسی را قطع نمی کرد، مگر آنکه آن شخص از حد می گذراند. در این صورت، با نهی یا برخاستن، کلام او را قطع می کرد.

در حدیثی دیگر، امام حسن (علیه السلام) روایت می کند که از هند بن ابی هاله تمیمی که فردی توصیف گر بود خواستم تا سخن گفتن پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) را برای من وصف کند. او گفت:

کانَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله)... لایَتَکَلَّمُ فی غَیرِ حاجَةٍ، طَویلَ السَّکتَةِ، یفتَتِحُ الکَلامَ و یختِمُهُ بِأَشداقِهِ، و یتَکَلَّمُ بِجَوامِعِ الکَلِمِ،... إذا أشارَ أشارَ بِکَفِّهِ کُلِّها، و إذا تَعَجَّبَ قَلَبَها، و إذا تَحَدَّثَ اتَّصَلَ بِها، یضرِبُ بِراحَتِهِ الیُمنی باطِنَ إبهامِهِ الیُسری، و إذا غَضِبَ أعرَضَ و أشاحَ، و إذا فَرِحَ غَضَّ طَرفَهُ.⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه وآله)... بدون نیاز، سخن نمی گفت، سکوتش طولانی بود، از آغاز تا پایان سخن، دهانش را کاملاً باز نمی کرد و سخنانی فراگیر می فرمود،... هرگاه اشاره می کرد، با تمام کف دستش اشاره می کرد و هرگاه شگفت زده می شد، دست خود را می گرداند و هرگاه سخن می گفت، دست خود را به یکدیگر می پیوست و شست دست چپ را به گودی کف دست راستش می زد و هرگاه خشمگین می شد، رویش را بر می گرداند و چهره اش را بر می تافت و هرگاه شاد می شد دیدگان خود را می هلید.

برای ایجاد گفتگوی فعال باید موانع شایع را مرتفع و برخی جنبه ها را تقویت کرد. اصل اول در گفتگوی فعال، غلبه بر همه دلهره ها و بیم های بی دلیل است. این یک قانون7.

ساده از تصور خلاق و زنده است: هر چیزی را که در ذهنتان تصویر کنید، احتمال بیشتری برای بروز در واقعیت خواهد یافت. پس مراقب تلقین های منفی (نمی توانم هم صحبت خوبی باشم) باشید و از اتفاقات و حوادث، ارزیابی واقعی (از کاه کوه نساختن) داشته باشید. باید برای ایجاد ارتباطی مطلوب و دلچسب بر تصاویر ذهنی منفی غلبه کرد.

افزون بر این، خودباوری تان را پرورش دهید. منظور از خودباوری، باور بیهوده داشتن، خودستایی، خودبزرگ بینی و امثال آنها نیست. اگر به خودتان ایمان دارید و استعدادهای خود را در حد واقعی باور داشته باشید، می توانید بدون وابستگی به دیگران و با توکل به خدای متعال کارها را پیش ببرید.

مهارت تصمیم گیری

مقدمه

آیا تا کنون برایتان اتّفاق افتاده که بخواهید تصمیم دشواری بگیرید؟ اگر چنین است، معمولاً در لحظه تصمیم گیری چه می کنید؟ آیا در آن هنگام خودتان دست به کار می شوید یا از دیگران کمک می گیرید؟ آیا بی درنگ تصمیم می گیرید یا در تصمیم گیری شکیبایی به خرج می دهید؟ آیا تصمیم خود را بر اساس قواعد و اصول اخلاقی پی ریزی می کنید یا چندان به این مسئله توجّهی ندارید؟ آیا برای شما تصمیم گیری بر اساس منطق و عقلانیّت اولویّت دارد یا تصمیم گیری های احساسی و هیجانی را ترجیح می دهید؟ چه اقدامات و چه گام هایی را برای تصمیم گیری مطلوب ساماندهی می کنید؟ این ها پرسش هایی هستند که در «مهارت تصمیم گیری» بدان می پردازیم و پاسخ می دهیم.

تصمیم گیری چیست؟

تصمیم گیری فرایندی است که از طریق آن، راه حلّ مسئله معیّنی انتخاب می شود⁽¹⁾. تصمیم گیری فرایند گزینش بهترین راهکار از میان راهکارهای متعدّد است که برای حلّ مسئله یا برطرف ساختن یک مشکل یا استفاده بهینه از فرصت در مسیر دستیابی به هدف و غایت مطلوب، صورت می گیرد. تصمیم گیری دو بخش دارد: بخش نخست آن

فرایندی است شامل تشخیص مسئله، استخراج و ارزیابی راهکارها. به فرایندی که در این بخش طی می شود «تصمیم سازی» گفته می شود. بخش دوم انتخاب نهائی و اجرای راهکار است که به فرایند طی شده در این بخش، «تصمیم گیری» گفته می شود.

تصمیم گیری جزئی از فرایند حلّ مسئله بوده و می توان گفت یکی از مهم ترین اجزای آن است. در فرایند تصمیم گیری، مهم تر از همه تعریف دقیق مسئله و راه حل های مناسب آن است؛ زیرا اشتباه در تعریف مسئله یا حدس زدن راه حلّی که مناسب نباشد، به دلیل هزینه ها، امکانات، پیش نیازها، نتایج و... ممکن است در انحراف دیگر مراحل، نقش بنیادی داشته باشد⁽¹⁾.

سبک های تصمیم گیری

اشاره

تصمیم گیری که فرایندی پیچیده و شامل انواع توانایی های فکری و برخورداری از اطّلاعات کافی است، سبک های مختلفی دارد و افراد به شیوه های مختلف و گهگاه ثابتی در زندگی خود تصمیم هایی می گیرند. سبک های تصمیم گیری به نحو فزاینده ای با ویژگی های شخصیّتی افراد مرتبط است و این ویژگی ها، شیوه نسبتاً پایداری را در تصمیم گیری فرد ایجاد می کند. ما اکنون به این سبک ها می پردازیم و سبکی را که می تواند سودمندترین تصمیم و انتخاب را رقم زند، معرفی خواهیم کرد.

الف - سبک احساسی

فردی که سبک تصمیم گیری اش احساسی است، مبنای انتخاب و تصمیمش آن است که احساس وی چه چیز را درست می داند. چنین فردی بر اساس هیجان های خویش تصمیم می گیرد و بر این باور است که اگر درباره کاری احساس خوبی دارم، آن تصمیم باید درست باشد و اگر احساس بدی دارم، آن تصمیم نادرست است. مداخله بیش از اندازه هیجان ها و احساس ها در فرایند تصمیم گیری و نداشتن نظام عقلانی منسجم، فرد را در تصمیم گیری دچار مشکلات فراوانی خواهد کرد.

ب - سبک تکانشی

فرد تکانشی به سرعت تصمیم می گیرد و از حقایق ارزیابی منطقی ندارد. همه چیز در یک لحظه به وقوع می پیوندد و تصمیم مورد نظر گرفته می شود؛ اما تصمیمی که الزاماً پختگی و درایت لازم را ندارد، و شگفت آور نیست اگر بدانیم چنین فردی پس از اقدام، از تصمیمی که گرفته تعجب می کند.

ج - سبک انفعالی

فرد منفعل به دلیل ویژگی های شخصیّتی یا فقدان مهارت، جرئت لازم را ندارد و براساس «انتظارات» دیگران تصمیم می گیرد. فردی که در لحظه تصمیم گیری در حالت انفعال قرار گرفته، اجازه می دهد دیگران عقاید خود را بر او تحمیل کنند و برای او تصمیم بگیرند. تردیدهای کشدار، فرد را بیش از اندازه به سمت انفعال می کشاند و معمولاً از لفظ «نمی دانم، هر چه شما بگویید» استفاده می کند.

د - سبک اجتنابی

فرد اجتنابی، به جای روبه رو شدن با مسائل و حلّ آنها و نشان دادن مهارت جرئت ورزی، لزوم تصمیم گیری را انکار می کند و امیدوار است همه چیز خود به خود درست شود. امروز و فردا کردن را دستمایه ای برای روبه رو نشدن با مشکل می داند و تصمیم گیری را به دلیل حفظ آسایش روان شناختی کوتاه مدّت به تعویق می اندازد.

ه -- سبک عقلانی

تصمیم گیری عاقلانه بر مبنای تفکّری منطقی و سالم شکل خواهد گرفت (ر. ک: نمودار ذیل)؛ تفکّری که بر مبنای آن بتوان به احساسی مثبت و رفتاری منطقی و مدیریّت شده دست یافت. تصمیم فرد با به کارگیری خرد و دانش و با مد نظر قرار دادن اهداف، ارزش ها، و توجّه به پیامدها و خطرهای احتمالی خواهد بود. خودآگاهی و آگاهی به زمان نیز فرد را در رسیدن به چنین سبکی از تصمیم گیری یاری خواهد رساند. از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) روایت شده که فرمود:

ذَا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ؛ فَإِنْ یکُ رُشْداً فَامْضِهِ، وَ إِنْ یکُ غَیاً فَانْتَهِ عَنْهُ.⁽¹⁾

هر گاه قصد انجام دادن کاری را داشتی، سرانجامِ آن را در نظر داشته باش؛ اگر مطلوب [و در جهت رشد معنوی تو] بود، به آن اقدام کن و در غیر این صورت، از آن خودداری نما.

نمودار سبک های تصمیم گیری

پیش شرطهای تصمیم گیری عقلانی

اشاره

برای آنکه بتوانیم به تصمیم گیری عاقلانه و منطقی برسیم، نیازمندیم پیش شرطهایی را رعایت کنیم تا به نتیجه دلخواه دست یابیم. این پیش شرطها در آموزه های دینی، نیت، اراده، دوراندیشی، مشورت و توکّل هستند. این بخش از مهارت تصمیم گیری، به این پیش شرطها اشاره دارد.⁽²⁾

الف - نیّت

قصد و نیّت بر انجام دادن کار، نخستین پیش شرط لازم برای تصمیم گیری در عرصه های مختلف زندگی است. بر این پایه، نیّت بنیان و اساس کار دانسته شده است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

النِّیةُ أساسُ العَمَلِ.

نیّت، شالوده کار است.⁽¹⁾

قصد و اراده که نرم افزار تصمیم گیری است، می تواند به بدن که سخت افزار اجرای کار است، بیشترین کمک را بکند تا آنجا که در صورت نیّت قوی و نیرومند، بدن و جسم انسان در انجام دادن عمل کاملاً توانمند و کارا خواهد بود. امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرماید:

ما ضَعُفَ بَدَنٌ عَمّا قَوِیَت علَیهِ النِّیَّةُ.⁽²⁾

هیچ بدنی در انجام دادن آنچه نیّتِ بر (انجام دادن) آن قوی باشد، ناتوان نیست.

نیّت که شالوده کار دانسته شد، آن چنان در فرایند تصمیم گیری تأثیر دارد که از خود عمل نیز برتر و برابر با انجام دادن عمل دانسته شده است. امام صادق (علیه السلام) در تفسیر مفهوم «شاکِلَتِهِ» در آیه 84 سوره اسرا می فرماید:

النِّیَّةُ أفضَلُ مِنَ العَمَلِ، ألا و إنَّ النِّیَّةَ هِیَ العَمَلُ. ثُمَّ تَلا قَولَهُ تعالی: (قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ) یعنی علی نِیّتِهِ.⁽³⁾

نیّت برتر از عمل است. بدانید که نیّت همان عمل است. سپس آیه (بگو: هر کس به فراخور خود [بر خلق و خوی خود]، عمل می کند) را قرائت کرد، [و فرمود:] یعنی بر پایه نیّت خود.

ب - اراده

برای آنکه در مسیر تصمیم گیری به نتیجه ای روشن دست یابیم، فقط نیّت انجام دادن کار کافی نیست، بلکه لازم است تا اراده ای نیز بر اجرای آن تعلّق گیرد. به واسطه اراده و همّت انسان است که قدر و منزلت افراد شناخته می شود. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

قَدرُ الرَّجُلِ عَلی قَدرِ هِمَّتِهِ.⁽¹⁾

ارزش مرد به قدر همّت اوست.

به دلیل اهمیّت عزم و اراده در مسیر تصمیم گیری، باید آسیب های تضعیف کننده اراده انسان را شناسایی کرد؛ چراکه عزم و اراده قوی با راحت طلبی یک جا جمع نمی شود. امام علی (علیه السلام) در این باره می فرماید:

لاتَجتَمِعُ عَزیمَةٌ و وَلیمَةٌ، ما أنقَضَ النَّومَ لِعَزائمِ الیَومِ، و أمحَی الظُّلَمَ لِتَذاکیرِ الهِمَمِ.⁽²⁾

عزم و تصمیم [برای رسیدن به کمالات و مقامات عالی] با سور چرانی [= راحت طلبی] سازگار نیست. چه بسیار خواب های شبانگاهی که تصمیم های روز را بر هم زده و چه بسیار تاریکی هایی که یاد همّت های بلند را از خاطره ها زدوده است.

پس لازم است درد کاهلی و اهمال کاری با عزم و اراده قوی درمان شود تا این وضعیت، به صورت یک رفتار قالبی نهادینه نشود. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

فتَداوَ مِن داءِ الفَترَةِ فی قَلبِکَ بِعَزیمَةٍ، و مِن کَرَی الغَفلَةِ فی ناظِرِکَ بِیَقَظَةٍ.⁽³⁾

بیماریِ سستیِ دلِ خود را با تصمیم قوی درمان کن و خوابِ غفلتِ دیده بصیرتت را با بیداری.

ج - دوراندیشی

اشاره

در آموزه های دینی بارها به موضوع عاقبت نگری، دوراندیشی و تأمّل در سرانجام کار سفارش شده است. اهمیّت این موضوع را می توان با بررسی مفاهیمی چون: حزم، تدبیر، تدبّر، تفکّر و عاقبت اندیشی به دست آورد. اگرچه همه این مفاهیم در یک حوزه معنایی جای دارند، ولی به دلیل تفاوت های اندکی که میان آنها وجود دارد، آنها را جداگانه بررسی می کنیم.

1. حزم

حزم، در لغت به معنای استواری و پیش بینی، دوراندیشی، عاقبت نگری و تأمّل در سرانجام کار است.⁽¹⁾هر رفتاری که انجام می دهیم، آثار و پیامدهایی دارد که اگر به موقع و پیش از عمل، به آنها آشنا باشیم، عاقلانه تر تصمیم خواهیم گرفت. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

اتَّقِ العَوَاقِبَ عَالِماً بِأَنَّ لِلأَعمَالِ جَزَاءً وَ أَجراً، وَ احذَر تَبِعَاتِ الأُمُورِ بِتَقدِیمِ الحَزمِ فِیهَا.⁽²⁾

به پیامد کارها توجّه داشته باش؛ زیرا هر عملی پیامد و پاداشی دارد و با حزم [= دوراندیشی]، از پیامد نامطلوب اعمال بپرهیز.

بر اساس روایات، یکی از نشانه های پرهیزگاران این است که نرم خو و دوراندیش اند. امام علی (علیه السلام) در وصف آنان می فرماید:

وَ حَزْماً فِی لِینٍ.⁽³⁾

نرم خو و دوراندیش اند.

یعنی پرهیزگاران، هرگاه بخواهند کاری انجام دهند، ابتدا همه ابعاد و زوایای آن را

به دقّت بررسی می کنند و آن گاه که مطمئن شوند رفتارشان را عقل تأیید می کند و در چارچوب اخلاق الهی است، به آن اقدام می کنند.

بر عکس، افرادی که ایمان و تقوای درستی ندارند، هرچه دلشان بخواهد انجام می دهند، بی آنکه به پیامدهای آن بیندیشند. چنین افرادی پس از گذشت زمان کوتاهی به اشتباه خود پی می برند و آثار پشیمانی در چهره شان آشکار خواهد شد. مفهوم «حزم» در روایات دقیقاً به همین موضوع تصریح شده است؛ یعنی پیش از هر کاری باید به همه ابعاد و زوایای آن توجّه داشت. در غیر این صورت نمی توانیم رفتارمان را در مسیر درست و هدفی که در نظر داریم، جهت دهی کنیم⁽¹⁾. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

مَن خَالَفَ الحَزمَ هَلَکَ.⁽²⁾

هر که با حزم [= دوراندیشی] مخالفت کند، نابود خواهد شد.

در روایات دیگر نیز به این موضوع اشاره و توصیه شده که ابتدا باید به پیامد رفتارهای خود، نیک بیندیشیم. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

رَوِّ تَحْزِمْ، فإذَا اسْتَوْضَحْتَ فَاجْزِمْ.⁽³⁾

فکر کن، تا دور اندیش شوی و چون همه جوانب کار برایت روشن شد، آن گاه تصمیم قطعی بگیر.

2. تدبیر

مفهوم دیگری که در فرایند تصمیم گیری می تواند نقش داشته باشد، «تدبیر» است. لغت شناسان، واژه «تدبیر» را این گونه تعریف کرده اند: تدبیر در کار به معنای آن است که به سرانجام آن نظر کنی.⁽⁴⁾براساس این تعریف، تدبیر با مفهوم حزم مرتبط است. معنایی که از حزم و تدبیر بر می آید این است که هر شخص موظّف است قبل از اقدام به

کاری، نخست، مصالح و مفاسد و عواقب آن را بسنجد و در صورت وجود مصلحت، آن را انجام دهد و گرنه آن را ترک کند.⁽¹⁾رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

خُذِ الأَمرَ بِالتَّدبِیرِ، فَإِن رَأَیتَ فِی عَاقِبَتِهِ خَیراً فَامضِ، وَ إِن خِفتَ غَیّاً فَأمسِک.⁽²⁾

هر کاری را با تدبیر آغاز کن. اگر در آینده آن خیر و خوبی دیدی، وارد عمل شو؛ و اگر از گمراهی ترسیدی، پس دست نگه دار.

امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لَا عَقْلَ کَالتَّدْبِیرِ.⁽³⁾

هیچ خردی مانند تدبیر نیست.

یعنی عالی ترین نشانه رشد عقلی آن است که فرد هرگاه بخواهد کاری انجام دهد، به پیامدها و زوایای مختلف آن بیندیشد؛ زیرا تدبیر و عاقبت اندیشی قبل از انجام دادن کارها، انسان را از خطا و لغزش مصون می دارد.

امام علی (علیه السلام) می فرماید:

التَّدْبِیرُ قَبْلَ الْعَمَلِ یؤْمِنُکَ مِنَ النَّدَمِ.⁽⁴⁾

تدبیر [و عاقبت اندیشی] پیش از انجام دادن کار، تو را از پشیمانی در امان می دارد.

روایات دیگری نیز در این زمینه با همین مضمون وجود دارند. برای مثال، امام علی (علیه السلام) می فرماید:

رَوِّ قَبلَ العَمَلِ تَنجُ مِنَ الزَّلَلِ.⁽⁵⁾

پیش از عمل تفکر کن، تا از خطاها مصون مانی.1.

3. تدبّر

واژه «تدبّر» از مادّه «دَبْر» (بر وزن ابر) گرفته شده که به معنای پشت سر و عاقبت کار است. در تعریف تدبّر آمده است: فَکَّرَ فِیهِ وَ نَظَرَ فِی عَوَاقِبِهِ؛⁽¹⁾درباره اش فکر کرد و سرانجامِ آن را در نظر گرفت.

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که مردی نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) رفت و گفت: ای پیامبر خدا! مرا سفارشی کن. پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: «اگر به تو سفارشی کنم، آیا به گوش می گیری؟» و سه بار این جمله را به او فرمود و هر بار، آن مرد می گفت: آری، ای پیامبر خدا! پس حضرت به او فرمود:

فإنّی إِذاً اوصِیکَ إذا أنتَ هَمَمتَ بأمرٍ فتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ، فإن یکُ رُشداً فأمضِهْ، وإن یکُ غَیّاً فانْتَهِ عَنهُ.⁽²⁾

به تو سفارش می کنم که هر گاه قصد انجام دادن کاری را داشتی، سرانجامِ آن را در نظر داشته باش. اگر مطلوب [و در جهت رشد معنوی تو] بود، به آن اقدام کن و اگر گمراهی بود از آن خودداری کن.

در روایتی دیگر از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) روایت شده که فرمود:

إذا هَممتَ بأمرٍ فتدبّر عاقبتَه، فإن یَکُ خیراً و رُشداً فاتّبعه و إن یَکُ غَیّاً فَدَعْه.⁽³⁾

چون در اندیشه انجام دادن کاری برآیی، در سرانجام آن تدبر کن، تا اگر نیک است و در راه درست، به آن دست یازی، و اگر مایه گمراهی است، آن را فروگذاری.

4. تفکّر

در تعریف تدبّر که پیشتر، از آن بحث شد، واژه «تفکّر» به کار رفته، امّا این دو دقیقاً به

یک معنا نیستند. برخی معتقدند تفاوت تدبّر با تفکّر در آن است که تفکّر، مربوط به بررسی علل و خصوصیّات پیش زمینه ای یک رویداد است؛ اما تدبر مربوط به بررسی عواقب و نتایج آن.⁽¹⁾بر همین اساس، خردورزی فرد معیاری برای ارزیابی حالات اوست. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

إذا بَلَغَکُم عَن رَجُلٍ حُسنُ حالٍ فَانظُروا فی حُسنِ عَقلِهِ، فَإِنَّما یجازی بِعَقلِهِ.⁽²⁾

اگر از رفتار نیکوی شخصی به شما خبر رسید، در نیکویی خردش بنگرید؛ چراکه به اندازه خردش پاداش داده می شود.

امام علی (علیه السلام) می فرماید:

إذا قَدَّمتَ الفِکرَ فی جَمیعِ أفعالِکَ حَسُنَت عَواقِبُکَ فی کُلِّ أمرٍ.⁽³⁾

اگر در همه کارهایت اندیشه را پیش اندازی، فرجام هر کار تو نیکو شود.

آن حضرت در روایتی دیگر می فرماید:

أصلُ السَّلامَةِ مِن الزَّلَلِ، الفِکرُ قَبلَ الفِعلِ، و الرَّوِیَّةُ قَبلَ الکَلامِ.⁽⁴⁾

اساس سالم ماندن از لغزش ها، اندیشیدن پیش از عمل کردن است و سنجیدن پیش از سخن گفتن.

5. عاقبت اندیشی

در برخی روایات برای اشاره به پیامدهای رفتار، مفهوم «عاقبت» به کار رفته است. در روایتی آمده است که حضرت آدم (علیه السلام) به فرزندش شیث وصیّتی کرد و از او خواست که به آن عمل کند و آن را به نسل های بعد از خود نیز سفارش کند. از آن جمله، فرمود:

إِذَا عَزَمْتُمْ عَلَی أَمْرٍ فَانْظُرُوا إِلَی عَوَاقِبِهِ.⁽¹⁾

هرگاه به کاری اقدام کردید، نخست به پیامدهای آن بیندیشید.

امام علی (علیه السلام) نیز می فرماید:

إِذَا هَمَمتَ بِأَمرٍ فَاجتَنِب ذَمِیمَ العَوَاقِبِ فِیهِ.⁽²⁾

هرگاه به کاری تصمیم گرفتی، از پیامدهای نامطلوب آن اجتناب کن.

عاقبت اندیشی، به این علّت اهمیت دارد که از آسیب پذیری فرد در از دست دادن ارزش های معنوی پیشگیری می کند. بر اساس روایات، مردم هرچه بیشتر برای شناخت و آگاهی از عواقب گفتار و رفتار خود تلاش کنند، در زندگی کمتر دچار اضطراب، افسردگی و ندامت خواهند شد. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

مَنْ نَظَرَ فِی الْعَوَاقِبِ سَلِمَ فِی النَّوَائِبِ.⁽³⁾

هر که در عاقبت کار نظر کند، از حوادث ناگوار مصون ماند.

و به بیان امام علی (علیه السلام):

بِالنَّظَرِ فِی العَوَاقِبِ تُؤمَنُ المَعَاطِبِ.⁽⁴⁾

با نظر کردن در عواقب کارها، از آسیب های احتمالی پیشگیری می شود.

د - مشورت

از پیش شرطهای اثرگذار بر تصمیم گیری درست و منطقی، مشورت کردن با دیگران است. خداوند متعال پس از آنکه پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) را به نرم خویی در مواجهه با مردم دعوت می کند، از او می خواهد تا در کارها نیز از آنان مشورت گیرد و سپس به سمت تصمیم نهائی حرکت کند. در آیه 159 سوره آل عمران آمده است:

(فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ) .

به [برکت] رحمت الهی، در برابر آنان [مردم] نرم [و مهربان] شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراکنده می شدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب! و در کارها با آنان مشورت کن! اما هنگامی که تصمیم گرفتی، [قاطع باش و] بر خدا توکّل کن! زیرا خداوند توکل کنندگان را دوست دارد.

امام علی (علیه السلام) مشاوره قبل از تصمیم گیری و تفکر قبل از اقدام به کار را بر هر امر دیگری مقدم می داند:

شاوِر قَبلَ أن تَعزِمَ و فَکِّر قَبلَ أن تُقدِمَ.⁽¹⁾

پیش از تصمیم گیری، مشورت کن و پیش از عمل، بیندیش.

در برخی روایات، مشورت با دیگران، نوعی دوراندیشی شمرده شده است. از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) سؤال شد «دوراندیشی چیست؟» فرمود:

مُشَاوَرَةُ ذَوِی الرَّأْیِ وَ اتِّبَاعُهُم.⁽²⁾

] دوراندیشی، [مشورت با افراد صاحب نظر و پیروی از آنان است.

انسان هر اندازه هم تجربه و دانش داشته باشد، باز هم از مشورت با دیگران بی نیاز نیست. امام علی (علیه السلام) فرمود:

لَایستَغنِی العَاقِلُ عَنِ المُشَاوَرَةِ.⁽³⁾

خردمند، از مشورت با دیگران بی نیاز نیست.

بر همین اساس است که برای مشورت فواید بسیاری در روایات ذکر شده است. در روایتی از امام علی (علیه السلام) خودرأیی که نقطه مقابل هم اندیشی و مشورت است، موجب8.

تصمیم گیری نادرست و نابودی فرد و مشاوره با اهل فن، مایه همگرایی با صاحبان خرد دانسته شده است:

مَنِ استَبَدَّ برأیهِ هَلَکَ، ومَن شاوَرَ الرِّجالَ شارَکَها فی عُقُولِها.⁽¹⁾

هر که خودرأیی کند نابود شود و هر که با بزرگان به مشورت نشیند، در خردهایشان شریک شود.

براساس روایات، مشورت از طریق آگاهی دادن به شخص در مورد رفتارهای مناسب در موقعیّت های مختلف، تنظیم رفتار را تسهیل کرده و از ندامت پیشگیری می کند. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لَا نَدِمَ مَنِ اسْتَشَارَ.⁽²⁾

کسی که مشورت کند، پشیمان نشود.

مشورت موجب می شود انسان شناخت بهتری درباره موضوع مشاوره بیابد و گزینه مناسب را بر گزیند. بنابراین، مشورت در تنظیم رفتار، بسیار مفید و ارزشمند است. گذشته از مواردی که مشورت به انتخاب درست و موفقیت آمیز منتهی می شود - که ارزش و اهمیت آن بر کسی پوشیده نیست - حتی اگر مشورت به خطا منجر شود، باز ارزشمند است؛ زیرا فرد از نظر شرعی و عقلی به تکلیف و وظیفه خود درمشورت کردن با دیگران عمل کرده و به همین جهت هم نزد خدا و خلق، معذور خواهد بود؛ چنان که امام کاظم (علیه السلام) می فرماید:

مَنِ اسْتَشَارَ لَمْیعْدَمْ عِنْدَ الصَّوَابِ مَادِحاً، وَ عِنْدَ الْخَطَإِ عَاذِراً.⁽³⁾

هر کس مشورت کند، اگر [کارش] درست باشد، ستایش می شود و اگر [کارش] نادرست باشد، معذور است.

یعنی کسی که با مشورت کاری انجام دهد، اگر اثر مفید در پی داشته باشد، دیگران2.

او را می ستایند و در صورتی که با شکست مواجه شود، دست کم دیگران، او را سرزنش نمی کنند؛ زیرا این کار او، تصمیم فردی نبوده و دیگران نیز به نحوی در آن نقش داشته اند. بنابراین، در تصمیم گیری ها، مشورت با دیگران، به ویژه افراد متخصص و باتجربه و عاقل، بسیار راهگشاست.

ه -- توکّل

پس از آنکه همه پیش شرطهای لازم برای تصمیمی درست و منطقی حاصل شد، لازم است به خداوند متعال، توکل و به او تکیه کنیم. به عبارت دیگر، اکنون باید از امید داشتن به دیگران دست بشوییم و کار را به خدا واگذاریم. اگر تمام آنچه پیش از این گفته شد، صورت گرفته باشد، توکل به خداوند، آخرین مرحله تصمیم گیری خواهد بود. این نکته را می توان از آیه 159 سوره آل عمران که خطاب به رسول خداست نیز برداشت کرد:

فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ.

به [برکت] رحمت الهی، در برابر آنان [مردم] نرم [و مهربان] شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراکنده می شدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب! و در کارها با آنان مشورت کن! اما هنگامی که تصمیم گرفتی، [قاطع باش و] بر خدا توکل کن! زیرا خداوند توکل کنندگان را دوست دارد.

نقل شده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) به مردی که پرسید: «زانوی شترم را ببندم و به خدا توکل کنم، یا رهایش گذارم و توکل کنم؟» فرمود:

اِعقِلْها و تَوَکَّلْ.⁽¹⁾

با توکّل، زانوی اشتر ببند.

تجربه نشان می دهد که توانایی ما برای حلّ مسائل و مشکلات، رسیدن به اهداف و تسلّط بر رویدادهای زندگی، بسیار محدود و ناچیز است در این گونه موارد اگر تکیه و اعتماد ما به خداوند نباشد، نمی توانیم به تنهایی بر موانع پیروز شویم و به اهداف خود دست یابیم. علامه طباطبایی درباره اهمیت توکل به خدا می نویسد: «ما در مواجهه با مسائل زندگی و رسیدن به کامیابی به دو دسته از عوامل نیازمندیم: یک، فراهم آوردن اسباب طبیعی؛ دو، فراهم ساختن وضعیت روانی خاصّی که بتوانیم با مسائل بهتر روبه رو شویم. گاه اضطراب، ترس و ضعف اراده باعث می شود نتوانیم از راه حل های ممکن به صورت مطلوب استفاده کنیم. در این گونه موارد، توکل و واگذاری کارها به خداوند می تواند در کاهش اضطراب و تقویت اراده، نقش مؤثری داشته باشد»⁽¹⁾. از این سخن دانسته می شود که توکل به خدا، عامل تقویت کننده روانی و یکی از مؤثرترین مقابله های مذهبی دانسته شده است⁽²⁾.

تصمیم گیری منطقی یا حلِّ مسئله

حلّ مسئله، روشی است که شما می توانید هنگام برنامه ریزی برای مواجهه با مشکلات زندگی از آن استفاده کنید، حلّ مسئله یک مهارت مقابله ای کاربردی است که از نظر روان شناختی هم مؤثّر و مفید است. استفاده از روش های حلّ مسئله موجب خودباوری می شود. وقتی بدانید به خوبی مهارت های حلّ مسئله را دارید، در شما احساس شایستگی و تسلط تقویت می شود. مهارت های مؤثّر حلّ مسئله با سازگاری شخصی خوب ارتباط دارد. پژوهشگران دریافته اند که افراد دارای مهارت حلّ مسئله، به این واقعیّت واقف اند که غلبه بر مشکلات زندگی مستلزم کوشش است⁽³⁾.

سه نکته مهم درباره حلّ مسئله

پیش از بیان خطوط اصلی فرایند حلّ مسئله، لازم است به سه نکته مهم توجّه کنید:

پاسخ سرکوبگرانه (اجتنابی) به مشکلات، با نگرش های ذیل مشخص می شود:

پاسخ تکانشی به مشکلات با نگرش های ذیل مشخّص می شود:

مراحل حلّ مسئله

الف - تعریف مسئله

نخستین اقدامی که هنگام مواجه شدن با یک تهدید یا مشکل می توانید انجام دهید، شناخت دقیق مسئله است. مشکلات و تعارض های اساسی را مشخّص کرده، سپس فهرستی از اهداف خودتان تهیّه کنید. در این مرحله از حلّ مسئله، افراد حمایت کننده، می توانند با ترغیب شما برای اتخاذ نگرشی عینی و درنظرگرفتن همه جنبه های مسئله، مفید و مؤثّر باشند⁽¹⁾. در این گام، لازم است مسئله را در دو بخش مشخّص کنیم: یک بخش هدف و نقطه پایان است و بخش دیگر مسئله است. ممکن است که با چندین مانع یا مسئله روبه رو باشیم. از این رو، امکان دارد پیش از آنکه به هدف مطلوب خود نزدیک شویم، لازم باشد تا چند دوره حلّ مسئله را بگذرانیم⁽²⁾.

ب - فهرست کردن راه حل های مختلف

این مرحله که گام دوم حلّ مسئله است، سخت ترین بخش از فرایند حلّ مسئله به شمار می رود. بیشتر افرادی که ذهنشان در یک راه حل و نه راه حل های متعدّد تثبیت شده، برای آفرینش و تولید راه حل های جانشین با مشکلات بسیاری مواجه می شوند. دو راه عمده وجود دارد که می توانید با استفاده از آنها راه حل های جانشین را به وجود آورید:

راه اوّل، استفاده از قواعد بارش فکری است:

راه دوم، درگیر کردن دیگر افراد است. دیگران ایده هایی دارند که فرد مواجه شده با

مسئله متوجّه آنها نیست؛ چون او خود را به دیدن مسئله و دیدن تنها یک راه حلّ برای آن محدود می کند⁽¹⁾.

ج - تعیین سود و زیان های هر راه حلّ و ارزیابی آن

گام بعدی مشخص کردن مزایا و معایب هریک از راه حل های ذکر شده در گام قبل است. مواردی از مزایا و معایب هریک از راه حل ها را مشخّص کنید و سپس با در کنار هم قرار دادن سودمندی ها و زیان های هریک از آنها به ارزیابی و ارزش گذاری تک تک راه حل ها بپردازید.

د - انتخاب بهترین راه حل

پس از در نظر گرفتن وقت کافی برای تعریف مشکل و بررسی راه حل های مختلف، اکنون شما آماده اید تا درباره شیوه کار تصمیم بگیرید. اگر از مشکلات پیش رو شناخت کامل داشته و فهرستی از راه حل های مختلف را نیز تهیه کرده باشید، تصمیم گیری و انتخاب راه حل، بسیار ساده و آسان تر خواهد بود. نگاهی اجمالی به پاسخ های احتمالی بیندازید، کدام یک عملی تر و امکان پذیرتر است؟ پس از انتخاب مناسب ترین پاسخ، نتایج احتمالی آن را پیش بینی کنید. به یاد داشته باشید که در بیشتر موقعیّت ها فقط یک شیوه کار درست وجود ندارد. پاسخ های ما به مسائل زندگی، قوّت ها و ضعف هایی دارند. اگر نخستین انتخاب شما مؤثّر نیفتاد، باید انعطاف پذیر باشید و طرح های دیگر را آزمایش کنید.

مهارت بهره مندی از جوانی

مقدمه

در جوامع و فرهنگ های مختلف، زمانی خاص و مورد اتّفاق همه که مشخص کننده دوره نوجوانی و جوانی باشد، وجود ندارد و صاحب نظران در آغاز و فرجام این دوره هم نظر نیستند، اما وجود دوره ای از زندگی به نام «جوانی» که ویژگی های خاصّی دارد، ما را به سمت شناسایی آن رهنمون می سازد. چنین دوره ای بیش از آنکه با سن تقویمی متمایز شود، با ویژگی های آن شناخته می شود. جوانی دوره شکل گیری ویژگی های شناختی و تغییرات عاطفی - اجتماعی است؛ دوره ای که هم زمان با تحولات فیزیولوژیک و زیست شناختی، تحولات روان شناختی نیز رخ می دهد و جوان آرام آرام به سمت پایداری هیجانی بیشتری حرکت می کند. در این مهارت، ما ویژگی های دوره جوانی را براساس آموزه های دینی بررسی می کنیم تا زمینه بهره مندی از این دوره فراهم آید و در ادامه، راه های بهره مندی از جوانی را نیز برخواهیم شمرد.

ماهیّت جوانی

در جامعه امروزی هیچ آیین یا تشریفات اجتماعی مشخّص کننده گذار از جوانی به بزرگسالی وجود ندارد. از سوی دیگر، به دلیل قرار گرفتن مرز پایانی نوجوانی در گستره های اجتماعی و فرهنگی، تعیین آغاز بزرگسالی بیشتر امری اختیاری یا نوعی همسویی متعارف قلمداد می شود، یعنی مرز این جداسازی در عمل چندان روشن

نیست و بر حسب مفهومی که جامعه از نوجوانی، جوانی و بزرگسالی دارد، در نوسان است.⁽¹⁾

در یک بیان غیر تقویمی و به عنوان یک معیار روان شناختی، دوره جوانی را باید دوره ای از زندگی دانست که میانِ نوجوانی و میان سالی قرار می گیرد. سن افراد اطلاعاتی درباره تحول شخصیت آنها به ما نشان نمی دهد. بیشتر افراد با ضرب آهنگ خاصّی زندگی را به پیش می برند. پشت سرگذاردن رویدادهای زندگی همچون ازدواج، کار و مانند آن با فاصله زیاد یا زودتر از موعد یا در جای خود، فرد را در شمار افراد «باتأخیر»، «زودرس» یا «بهنگام» قرار می دهد. این همان چیزی است که نیوگارتن⁽²⁾بدان اشاره کرده است. وی معتقد است «ساعت اجتماعی» ما، یعنی زمان وقوع رویدادها در حد معمول تحت تأثیر محیط است و این امر بر اساس طبقه اجتماعی کاملاً محسوس است.⁽³⁾

در برخی آموزه های روایی، هجده سالگی آغاز جوانی دانسته شده است. امام صادق (علیه السلام) درباره این سخن خداوند (عزوجل) (أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ) ⁽⁴⁾(مگر شما را [آن قدر] عمر دراز ندادیم که هر کس می خواست در آن عبرت گیرد، عبرت می گرفت؟) فرمود:

تَوبیخٌ لاِبنِ ثَمانی عَشرَةَ سَنَةً.⁽⁵⁾

[این سخن] سرزنش هجده ساله هاست.

در روایتی دیگر هجده سالگی سنی برای پایان نبردهای میانِ خرد و نادانی دانسته شده است که در این کشاکش هریک بر دیگری غلبه یابد، ماندگار خواهد شد. در این دوره، هیجانات پرشور دوران نوجوانی فروکش کرده و نوجوان با ورود به دوره جوانی به آرامش نسبی رسیده و پس از یک دوره «کاوش»، نسبت به ارزش ها، عقاید و هدف ها،2.

«احساس تعهد» کرده و بدین ترتیبَ به سوی «کسب هویت» حرکت می کند. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لایزالُ العَقلُ وَ الحُمقُ یتَغالَبانِ عَلَی الرَّجُلِ إلی ثَمانِی عَشرَةَ سَنَةً فَإِذا بَلَغَها غَلَبَ عَلَیهِ أکثَرُهُما فیهِ.⁽¹⁾

خِرد و نادانی تا هجده سالگی در آدمی در نَبَردند. وقتی آدمی به آن سن رسید، هر یک بیشتر باشد، بر او غلبه می یابد.

با همه این اوصاف، جوانی دنیایی است که ابعاد آن ناشناخته باقی مانده است و به طور معمول انسان ها چنان که باید، از آن بهره نمی گیرند. امام علی (علیه السلام) جوانی را در صدر اموری معرفی می کند که مردم قدر و ارزشش را نمی دانند، مگر آنکه آن را از دست بدهند:

أربَعَةُ أشیاءَ لا یعرِفُ قَدرَها إلَّا أربَعَةٌ: الشَّبابُ لایَعرفُ قَدرَهُ إلَّا الشُّیوخُ وَ العافِیةُ لایَعرِفُ قَدرَها إلَّا أهلُ البَلاءِ و الصِّحَةُ لایَعرِفُ قَدرَها إلَّا المَرضی و الحَیاةُ لایعرِفُ قَدرَها إلَّا المَوتی.⁽²⁾

ارزش چهار چیز را جز چهار گروه نمی شناسند: ارزش جوانی را جز پیران نمی شناسند؛ ارزش آرامش را جز گرفتاران نمی فهمند؛ ارزش سلامت را جز بیماران درنمی یابند و ارزش زندگی را جز مُردگان نمی دانند.

جوان اگر می دانست چه گوهری را در اختیار دارد، بیشترین بهره را از دوره جوانی می برد و پیر اگر می توانست، هیچ گاه افسوس فرصت از دست رفته جوانی را نمی خورد. اما دریغ آنکه این نکته بیشتر در حد آرزویی حکیمانه که «ای کاش جوان می دانست و پیر می توانست» باقی مانده است. از این رو، انسان تا زمانی که این دوره را از دست ندهد، به اهمیت و ارزش آن پی نمی برد. امیرمؤمنان، علی (علیه السلام) می فرماید:8.

شَیئانِ لایعرِفُ فَضلَهُما إلّا مَن فَقَدَهُمَا: الشَّبابُ و العافِیةُ.⁽¹⁾

برتری (ارزش) دو چیز را جز آنان که آنها را از دست دهند، نمی شناسند: جوانی و آرامش.

ویژگی های دوره جوانی

الف - پیوندجویی

جوان که هویت خود را در دوره نوجوانی به دست آورده، اکنون آماده است تا این هویت را با یک ویژگی دیگر در آمیزد؛ یعنی همه تلاش خود را در جهت ایجاد رابطه ای تنگاتنگ و صمیمانه هزینه کند. اگر فرد چنین شهامتی نداشته باشد و در ایجاد ارتباط موفق نشود، دچار انزوا و گوشه نشینی خواهد شد.

دوستان، با گسترش دادن فرصت های اجتماعی و دسترسی پیدا کردن به دانش و نظرهای مختلف، زندگی را جالب تر می کنند. اعتماد، صمیمیت و وفاداری مانند کودکی و نوجوانی همچنان در روابط دوستی در بزرگسالی، اهمیت دارند. گاهی در میان گذاشتن افکار و احساسات در روابط دوستی بیش از روابط زناشویی است، هرچند احساس تعهد، کمتر است؛ زیرا دوستان در طول زندگی می آیند و می روند⁽²⁾.

در میان روابط دوستانه، صمیمیت عاطفی در میان دختران رایج تر است. آنان بیشتر برای صحبت کردنِ صِرف، دور هم جمع می شوند و تعامل های آنها خودافشاگری (درمیان گذاشتن عمیق ترین احساسات و افکار) و اظهارات حمایت کننده است. در مقابل، پسران بیشتر برای یک فعالیت دور هم جمع می شوند؛ و به طور معمول برای ورزش ها و بازی های رقابتی. بحث های پسران معمولاً روی دستاوردها تمرکز دارد و رقابت و تعارض بیشتر است⁽³⁾.

ب - انعطاف پذیری

یکی دیگر از ویژگی های جوان نسبت به سالمند انعطاف پذیری است. پذیرش حق و پافشاری نکردن بر باطل، ویژگی بارز جوان است. از این رو، کسانی که با پیامبر (صلی الله علیه وآله) پیمان بستند بیشتر از جوانان بودند و سالمندان به دلیل انعطاف ناپذیری و نداشتن نرمخویی، به مخالفت با حقیقت برخاستند. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمود:

اُوصیکُم بِالشُّبّانِ خَیراً فَإِنَّهُم أرَقُّ أفئِدَةً، إنَّ اللّهَ بَعَثَنی بَشیراً ونَذیراً فَحالَفَنِی الشُّبّانُ وخالَفَنِی الشُّیوخُ، ثُمَّ قَرَأَ (فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ) ⁽¹⁾.⁽²⁾

شما را به نیکی با جوانان سفارش می کنم؛ زیرا آنان نرم ترینْ دل ها را دارند. به راستی که خداوند مرا بشارت دهنده و هشداردهنده برانگیخت. جوانان با من پیمان بستند و پیران به مخالفت نشستند. [آن گاه، این آیه را خواند]: (و عمر آنان به درازا کشید و دل هایشان سخت گردید).

انعطاف پذیری جوان را می توان در بخشش و گذشتِ سریع تر نسبت به سالمند مشاهده کرد. این تفاوت را آشکارا می توان در رفتار حضرت یعقوب با فرزندان خطاکارش و مقایسه آن با رفتار حضرت یوسف نسبت به براداران خطاکار دید. به تفاوت میان مدت زمانی که حضرت یعقوب خطاهای فرزندانش و حضرت یوسف اشتباه های برادران خویش را بخشیدند در روایت اشاره شده است. اسماعیل بن فضل هاشمی می گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: از احوال یعقوب (علیه السلام) مرا خبر ده، آن گاه که فرزندانش به وی گفتند: ای پدر! برای گناهان ما آمرزش بخواه که ما خطاکار بودیم. گفت: به زودی از پروردگارم برای شما آمرزش می خواهم.⁽³⁾یعقوب (علیه السلام) استغفار را به تأخیر انداخت و نیز از احوال یوسف (علیه السلام) مرا خبر ده، آنگاه که برادرانش به وی گفتند: به خدا سوگند که واقعاً خدا تو را بر ما برتری داده است و ما خطاکار بودیم. یوسف (علیه السلام) گفت: از امروز

دیگر بر شما سرزنشی نیست. خدا شما را می آمرزد و او مهربان ترین مهربانان است.⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) درباره تفاوت رفتار حضرت یعقوب و یوسف فرمود:

لأَنَّ قَلبَ الشّابِّ أرَقُّ مِن قَلبِ الشَّیخِ و کانَت جِنایةُ وُلدِ یعقوبَ عَلی یوسُف (علیه السلام) و جِنایتُهُم عَلی یعقوبَ (علیه السلام) إنَّما کانَت بِجِنایَتِهِم عَلی یوسُف، فَبادَرَ یوسُف إلَی العَفوِ عَن حَقِّهِ و أخَّرَ یعقوبُ العَفوَ؛ لأَنَّ عَفوَهُ إنَّما کانَ عَن حَقِّ غَیرِهِ، فَأَخَّرَهُم إلَی السَّحَرِ لَیلَةَ الجُمُعَةِ.⁽²⁾

دلِ جوان، از دل پیرمرد، نرم تر است. فرزندان یعقوب بر یوسف ستم روا داشتند و ستم آنان بر یعقوب، به سبب ستم بر یوسف بود. از این رو، یوسف به سرعت از حقّ خود درگذشت؛ ولی یعقوب عفو خود را به تأخیر انداخت؛ زیرا گذشتِ او نسبت به حقّ دیگری بود. وی استغفار را تا سحرِ شب جمعه به تأخیر انداخت.

در روایتی دیگر نیز امام صادق (علیه السلام) ابوجعفر احوَل را به معاشرت با جوانان ترغیب می کند؛ چرا که آنان نیکی را به سرعت می پذیرند و انعطاف لازم را برای این کار دارند. اسماعیل بن عبد الخالق نقل می کند: شنیدم امام صادق (علیه السلام) از ابوجعفر احوَل می پرسید: «به بصره رفتی؟» گفت: بلی. فرمود: «اقبال مردم را به امامت و ورود آنان را به این مرام چگونه یافتی؟» گفت: به خدا سوگند که شیعیان اندک اند و تلاش هایی کرده اند، اما آن هم اندک است. آنگاه [امام (علیه السلام) به او] فرمود:

عَلَیکَ بِالأَحداثِ فَإِنَّهُم أسرَعُ إلی کُلِّ خَیرٍ.⁽³⁾

جوانان را دریابید که آنان در [پذیرش] نیکی و خیر پرشتاب ترند.

ج - استقلال و انتخاب شغل

اشاره

جوان با جداشدن از خانواده پدری و تشکیل خانواده، خود را می یابد. کار نیز به این وضعیت کمک نموده و استقلال بیشتری را نصیب او می کند. این وضعیت در باره مردان

جوان بیش از زنان جوان مصداق دارد؛ چراکه به طور معمول مردان با جدا شدن از خانواده پدری و تشکیل خانواده، استقلال به دست می آورند؛ در حالی که دختران با بزرگ شدن همچنان ارتباط با خانواده را نگه می دارند و حتّی مسئولیت هایی را به جهت دلبستگی های خود با خانواده بر عهده می گیرند. پس اگر کار در زندگی مردان عامل استقلال و جدایی است، این امر در باره زنان چندان صدق نمی کند و الگوی موفقیت کار در زنان با تقویت تابعیت متقابل در روابط همراه است.⁽¹⁾

در جوامعی که امکانات شغلی فراوان است، انتخاب شغل یک فرایند تدریجی است که مدت ها قبل از نوجوانی آغاز می شود. نظریه پردازان معتقدند جوانان چند دوره شغلی را پشت سر می گذارند:

1. دوره خیالی:

در اوائل و اواسط کودکی، کودکان با خیال پردازی درباره گزینه شغلی، در مورد آن آگاهی کسب می کنند. ترجیحات آنها که بیشتر تحت تأثیر آشنایان و زرق و برق و هیجان انگیز بودن شغل ها قرار دارد، و با تصمیم هایی که بعدها خواهند گرفت، ارتباط چندانی ندارد.

2. دوره تردید:

در حدود یازده تا شانزده سالگی، نوجوانان پیچیده تر به مشاغل فکر می کنند؛ نخست بر حسب تمایلات خود و بعد هنگامی که از ضروریات شخصی و تحصیلی برای مشاغل مختلف آگاه می شوند، بر حسب توانایی و ارزش خود.

3. دوره واقع گرایی:

در اویل نوجوانی و اوائل بیست تا سی سالگی که واقعیت های مالی و عملی بزرگسالی نمایان می شوند، جوانان گزینه های خود را گم می کنند.

گام نخست، معمولاً کاوش بیشتر است؛ گردآوری اطلاعات بیشتر درباره امکاناتی که با خصوصیات شخصی آمیختگی داشته باشند. در مرحله آخر، یعنی تبلور، قبل از اینکه در شغل واحدی تثبیت شوند، روی طبقه شغلی کلی و آزمایش کردن آن تمرکز می کنند.⁽²⁾

د - استقرار تکالیف زندگی

دوره جوانی در حالی شکل می گیرد که با دوره نوجوانی در هم آمیخته است و جوان پس از عبور از بحران های هویتی و تشخیص اینکه زندگی متعلق به خود اوست، آرام آرام شروع به تدوین اصول و اهداف زندگی می کند و برای این اهداف برنامه ریزی و زمان دستیابی به آن را به صورت تقریبی ارزیابی می کند.

جوانی - که با جدایی از والدین، دست یافتن به استقلال، همسرگزینی و برقراری و تعمیق دوستی ها مشخص می شود - جوان را به سمت دوره ای که از استقرار نسبی در تکالیف زندگی است سوق می دهد؛ تکالیفی همچون ازدواج، کار، روابط اجتماعی، خود و خانواده. جوان با استحکام بخشیدن به شغل خود، یافتن همسر مناسب و شایسته، برقراری روابط پایدارتر، دنبال کردن اهداف، یافتن فلسفه ای منسجم برای زندگی به دنبال وضعیتی مستقر و با ثبات برای خویشتن خواهد بود. در این مرحله سبک زندگی فرد پایدار می شود و جوان بیشتر به کار، خانواده و دیگر جنبه های زندگی دل می بندد.

ه -- کاردانی و خلاقیت

کاردانی،⁽¹⁾فراگیری دانش گسترده در یک رشته یا یک کار است که تخصص به آن کمک می کند و با انتخاب رشته دانشگاهی یا یک شغل آغاز می شود؛ زیرا چند سال طول می کشد تا فرد در هر زمینه دشواری مهارت کسب کند. افراد کاردان در مقایسه با افراد تازه کار، سریع تر و به نحو کارآمدتری یادآوری و استدلال می کنند. فرد کاردان مفاهیم بیشتری را درباره تخصص خود می داند و آنها را به صورت غنی تری بیان می کند. در نتیجه افراد کاردان برخلاف افراد تازه کار که آگاهی سطحی دارند، بر پایه اصول زیربنایی که در ذهن دارند با مسائل مواجه می شوند. برای مثال، فیزیکدانی که آموزش عالی دیده است، به این موضوع توجّه دارد که وقتی چند مسئله به بقای انرژی مربوط می شوند، می توان آنها را به صورت مشابهی حلّ کرد. در مقابل، یک دانشجوی تازه کار فیزیک،

فقط روی ویژگی های سطحی تمرکز می کند. افراد کاردان می توانند آنچه را می دانند به طور خودکار برای رسیدن به چند راه از طریق یادآوری سریع و راحت به کار ببرند. در ضمن، در صورتی که مسئله ای دشوار باشد، از پیش برنامه ریزی می کنند، عناصر را منظم تحلیل و طبقه بندی می کنند و از چندین راه حلّ ممکن، بهترین را بر می گزینند، در حالی که افراد تازه کار، بیشتر از طریق کوشش و خطا، پیش می روند⁽¹⁾.

کاردانی برای خلاقیت و حلّ مسئله ضروری است. تولیدات خلاقانه بزرگسالان با تولیدات کودکان از این نظر تفاوت دارد که نه تنها اصیل اند، بلکه به سمت نیازهای اجتماعی یا هنرشناختی گرایش دارند. خلاقیت پخته، به توانایی شناختی منحصر به فردی نیاز دارد. موردپژوهی ها از قاعده ده ساله رشد خلاقیت در سطح تسلط حمایت می کنند. یعنی برای تولید کردن یک اثر خلاق ده سال مواجهه مقدماتی با یک رشته و کاردانی کافی لازم دارد.⁽²⁾به علاوه، یک قرن پژوهش نشان می دهد که دستاورد در اوائل بزرگسالی افزایش می یابد، در اواخر سی تا چهل سالگی یا اوائل چهل تا پنجاه سالگی به اوج می رسد و به تدریج کاهش می یابد؛ هرچند که به ندرت آن قدر قابل ملاحظه است که یک فرد خلاق را به انسانی غیر خلاق تبدیل کند⁽³⁾.

با اینکه خلاقیت در کاردانی ریشه دارد، همه افراد کاردان خلاق نیستند. خلاقیت به ویژگی های دیگری مانند شیوه تفکر نوآورانه، تحمل ابهام، انگیزه ای خاص برای موفق شدن، تمایل به آزمایش کردن و دوباره سعی کردن بعد از شکست، نیاز دارد⁽⁴⁾.

در ضمن خلاقیت به زمان و نیرو نیاز دارد. به ویژه در باره زنان نیز خلاقیت می تواند به سبب فرزندپروری، طلاق یا همسری که حمایت کننده نیست، به تعویق افتد، یا مختل شود⁽⁵⁾.4.

و - پیچیدگی شناختی عاطفی

رشد شناختی با انتقال به بزرگسالی که جوانی دروازه ورود آن است، تغییر می کند و ساختار متفاوتی می یابد. نوجوانان در «دنیای احتمالات» عمل می کنند. بزرگسالی پیشروی از «تفکر فرضی» به «تفکر عملگرایانه» است؛ نوعی پیشرفت ساختاری که در آن، منطق، ابزاری برای حلّ کردن مسائل دنیای عملی می شود. جوانان در ترکیب کردن شناخت با هیجان ماهرتر می شوند و در انجام دادن این کار بار دیگر به ناهمخوانی ها معنا می دهند. افراد از نوجوانی تا میانسالی، از نظر پیچیدگی شناختی عاطفی (آگاهی از احساس های مثبت و منفی و هماهنگ کردن آنها در ساختاری پیچیده و منظم) پیشرفت می کنند. برای مثال، یک فرد 34 ساله هنگام توصیف خودش، نقش ها، صفات، و هیجان های مختلف را در این تصویر منسجم چنین ترکیب کرد: «با تولد نخستین فرزندمان، احساس کردم بیش از گذشته خشنود هستم؛ با این حال مجبور بودم با مشکلاتی مبارزه کنم. شعف من با نگرانی درباره برآوردن تمام مسئولیت هایی که دارم تعدیل می شود و در عین حال خود را به صورت آدمی می بینم که نیازها و تمایلاتی دارد».

پیچیدگی های شناختی عاطفی، آگاهی فرد را در باره دیدگاه ها و انگیزه های خودش و دیگران بالا می برد؛ به طوری که لابووی ویف خاطرنشان می سازد، این نوع پیچیدگی، جنبه مهم هوش هیجانی بزرگسالان است. افرادی که از لحاظ پیچیدگی شناختی - عاطفی در سطح بالا هستند، رویدادها و مردم را به صورت آزادمنشانه و بی تعصب در نظر می گیرند. در ضمن، چون پیچیدگی شناختی - عاطفی، پذیرفتن احساس های مثبت و منفی و معنا دادن به آنها را شامل می شود، به افراد کمک می کند تا هیجان شدید را تنظیم کنند و از این رو درباره مسائل دنیای عملی، حتّی آنها که سرشار از اطلاعات منفی هستند، به صورت منطقی فکر کنند.⁽¹⁾

مهارت بهره مندی از جوانی

الف - خودشناسی

نخستین گامی که یک جوان برمی دارد در جهت خودشناسی است. دستیابی به هویت و شناخت ویژگی های درونی لازمه خودشناسی است. از این رو، اگر جوان خویشتن خویش را بشناسد، به بالاترین شناخت ها و بالاترین مراتب دانش دست خواهد یافت. امام علی (علیه السلام) در این باره می فرماید:

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَدِ انتَهی إلی غایةِ کُلِّ مَعرِفَةٍ وعِلمٍ.⁽¹⁾

آن که خود را بشناسد، به بالاترین قلّه دانش و معرفت، رسیده است.

شناخت خود، راهی است به سوی شناخت خدا که بالاترین مرتبه از مراتب شناخت است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

مَن عَرَفَ نَفسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ.⁽²⁾

آن که خودش را شناخت، پروردگارش را شناخته است.

ب - غنیمت شمردن فرصت ها

آموزه های دین، بر بهره گیری از فرصت ها و مغتنم شمردن لحظه لحظه زندگی، هماره تأکید کرده اند. در این میان، جوانی سهم ارزشمند هر فرد از زندگی است که باید به خوبی قدر آن را بداند و بیشترین بهره را از آن ببرد. امام علی (علیه السلام) در تفسیر آیه 77 سوره قصص (وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا) (و سهم خود را از دنیا فراموش مکن)، می فرماید:

لاتَنسَ صِحَّتَکَ و قُوَّتَکَ وَ فَراغَکَ و شَبابَکَ و نَشاطَکَ أن تَطلُبَ بِهَا الآخِرَةَ.⁽³⁾

سلامت، توانایی، فرصت، جوانی و شادابی ات را فراموش مکن، تا با آنها آخرت را به دست آوری.

جوانی به زراعت و کشتزاری می ماند که امکان دارد به دلیل فرصت طلب نبودن جوان، هیچ گاه به برداشت و خوشه چینی نرسد و این زراعت پرثمر بیهوده رها شود. در این صورت، همه ویژگی ها، ظرفیت ها، توانمندی ها و شایستگی های جوان پوشیده خواهند ماند. گفتار حضرت عیسی (علیه السلام) هنگامی که با جوانان و پیران مواجه می شد، درخور توجّه است. آن حضرت هر گاه جوانان را می دید به آنان می فرمود:

کَم مِن زَرعٍ لَم یدرِکِ الحَصادَ.⁽¹⁾

چه بسیار زراعت ها که به برداشت نرسیدند.

و هرگاه پیران را می دید به آنان می فرمود:

ماینتَظَرُ بِالزَّرعِ إذا أدرَکَ إلّا أن یحصَدَ.⁽²⁾

زراعتی که وقت برداشتش می رسد، تنها درو شدن در انتظار آن است.

و فاصله جوانی و پیری فاصله ای نه چندان دور و دراز، بلکه بسیار نزدیک است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

ما أقرَبَ الدُّنیا مِنَ الذَّهابِ وَ الشَّیبَ مِنَ الشَّبابِ!⁽³⁾چه نزدیک است دنیا به نابودی و نیز جوانی به فرتوتی!

ج - کسب دانش

دانش پژوهی و دانش افزایی مسئولیتی است که بر عهده جوان نهاده شده است⁽⁴⁾. دیگران نیز برای سوق دادن جوان به تفکری انتقادی مسئولیت دارند؛ تفکر انتقادیِ برخوردار از

فرایندهای ذهنی تشخیص، تحلیل و ارزیابی اطلاعات برای رسیدن به اندیشه ای روشن تر، دقیق تر و استوارتر است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

مُرُوا الأَحداثَ بِالمِراءِ وَ الجِدالِ و الکُهولَ بِالفِکرِ و الشُّیوخَ بِالصَّمتِ.⁽¹⁾

جوانان را به مباحثه و جدال [علمی] و میان سالان را به اندیشیدن و پیران را به سکوت، فرمان دهید.

ثمره کسب دانش در این وهله از زندگی، پایداری و دوام آن است. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

مَن تَعَلَّمَ فی شَبابِهِ کانَ بِمَنزِلَةِ الوَشمِ فِی الحَجَرِ و مَن تَعَلَّمَ و هُوَ کَبیرٌ کانَ بِمَنزِلَةِ الکِتابِ عَلی وَجهِ الماءِ.⁽²⁾

آن که در جوانی اش بیاموزد، آموخته اش مانند نقش بر سنگ است و آنکه در بزرگسالی بیاموزد، مانند نوشتن بر روی آب باشد.

جوانانی که در پی کسب دانش اند مایه مباهات جامعه دینی بوده و همواره مورد توجّه اولیای دین اند. امام باقر (علیه السلام) درباره پدر بزرگوارش می فرمود:

کانَ أبی زَینُ العابِدینَ (علیه السلام) إذا نَظَرَ إلَی الشَّبابِ الَّذینَ یطلُبونَ العِلمَ أدناهُم إلَیهِ و قالَ: مَرحَباً بِکُم أنتُم وَدائِعُ العِلمِ و یوشِکُ إذ أنتُم صِغارُ قَومٍ أن تَکونوا کِبارَ آخَرینَ.⁽³⁾

پدرم زین العابدین (علیه السلام)، هرگاه به جوانانی که دانش می اندوختند، می نگریست، آنان را به خود نزدیک می کرد و می فرمود: «آفرین بر شما که امانت های [مردم برای آموختن] دانش هستید و زود است شما کم سالان جامعه، بزرگان جامعه ای دیگر باشید».

د - دوست یابی

دوره جوانی دوره وفاداری به دوستان است؛ دوستانی که از دوره نوجوانی انتخاب شده اند

و همچنان در کنار اویند. انتخاب دوست و دوست یابی موضوعی است که همیشه در کانون مهارت های لازم برای نوجوان و جوان بوده است؛ چراکه دوست می تواند روش زندگی آدمی را تغییر دهد و تعیین کند. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

المَرءُ عَلی دینِ خَلیلِهِ، فَلیَنظُر أحَدُکُم مَن یخالِلُ.⁽¹⁾

آدمی بر دین [و روش] دوست خود است. پس هریک از شما باید بنگرد که چه کسی را به دوستی برمی گزیند.

دوستان یک جوان، معیاری برای سنجش و ارزیابی خود او شمرده می شوند. گاهی دوراندیشی و گاه خردورزی یک جوان را می توان از این طریق ارزشیابی کرد. حضرت سلیمان (علیه السلام) فرمود:

لا تَحکُموا عَلی رَجُلٍ بِشَیءٍ حَتّی تَنظُروا إلی مَن یصاحِبُ؛ فَإِنَّما یعرَفُ الرَّجُلُ بِأَشکالِهِ و أقرانِهِ و ینسَبُ إلی أصحابِهِ وأخدانِهِ.⁽²⁾

درباره کسی داوری مکنید، مگر آنکه به هم نشینان او بنگرید؛ زیرا آدمی با همتایان و همانندهایش شناخته شده و به یاران و دوستانش نسبت داده می شود.

با زیر نظر داشتن دوستان یک جوان، می توان میزان دوراندیشی او را سنجید. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

الحازِمُ مَن تَخَیَّرَ لِخُلَّتِهِ؛ فَإِنَّ المَرءَ یوزَنُ بِخَلیلِهِ.⁽³⁾

دوراندیش کسی است که برای دوستی اش گزینش کند؛ چراکه آدمی با دوستش سنجیده می شود.

افزون بر دوراندیشی، می توان میزان خردورزی جوان را با دیدن دوستانش ارزیابی کرد. امام علی (علیه السلام) می فرماید:6.

خَلیلُ المَرءِ دَلیلٌ عَلی عَقلِهِ.⁽¹⁾

دوست آدمی نشانه خِرَد اوست.

از همین روی، دوستان می توانند مایه پشیمانی باشند، مگر آنان که سلامت روانی و معنوی داشته باشند و زندگی سالمی را در پیش گیرند. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لِلأَخِلّاءِ نَدامَةٌ إلَّا المُتَّقینَ.⁽²⁾

برای دوستان، پشیمانی است، مگر [در دوستی با] پرهیزگاران.

با جویا شدن از نوجوانان درباره معنای دوستی، آنان بر دو ویژگی تأکید می کنند؛ نخستین ویژگی و مهم ترین آن، «صمیمیت» است. نوجوانان از دوستان خود توقع نزدیکی روان شناختی، اعتماد و درک متقابل دارند. به همین دلیل است که خودافشاگری (در میان گذاشتن افکار و احساسات خصوصی) میان دوستان در طول سال های نوجوانی افزایش می یابد. وانگهی نوجوانان بیشتر از جوانان یا بزرگسالان می خواهند که دوستان آنها «وفادار» باشند، یعنی از آنها حمایت کنند و دیگری را بر آنها ترجیح ندهند⁽³⁾.

ه -- خوش خُلقی

خوش خلقی که در تعبیرهای روایی به «حُسن خلق» از آن یاد شده، از جمله مفاهیمی است که در حوزه روابط میان فردی معنا می یابد و نقشی مهم در روابط جوان با خانواده و دوستانش دارد. این ویژگی می تواند کارکرد اجتماعی جوان را افزایش داده، به بهبود زمینه های ارتباطی بینجامد. امام صادق (علیه السلام) می فرماید: هرگاه ورقة بن نَوفَل⁽⁴⁾، نزد دختر عموی خود خدیجه دختر خُوَیلِد (علیها السلام) می رفت، او را چنین سفارش می کرد:

اِعلَمی، أنَّ الشّابَّ الحَسَنَ الخُلُقِ مِفتاحٌ لِلخَیرِ، مِغلاقٌ لِلشَّرِّ وإنَّ الشّابَّ

الشَّحیحَ الخُلُقِ مِغلاقٌ لِلخَیرِ مِفتاحٌ لِلشَّرِّ.⁽¹⁾

بدان، جوانِ خوش خلق، کلید خوبی ها و قفل بدی هاست و جوانِ بد خلق، قفل خوبی ها و کلید بدی هاست.

و - پاک دامنی

پاک دامنی پایه همه خوبی ها و نیکی هاست؛⁽²⁾چراکه نفس را ایمن می سازد و آن را از پستی ها باز می دارد.⁽³⁾در آموزه های دینی به جوان پاک دامن و کسی که خود را در برابر شهوت حفظ کند، وعده بهشت داده شده است. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

یا مَعشَرَ شَبابِ قُرَیشٍ، احفَظوا فُروجَکُم، ألا مَن حَفِظَ فَرجَهُ فَلَهُ الجَنَّةُ.⁽⁴⁾

ای جوانان قریش! پاک دامنی پیشه کنید. بدانید هر که خود را در برابر شهوت حفظ کند، بهشت از آنِ اوست.

پاک دامنی از جمله کارهای مهمی است که انتظار آن می رود جوان آن را در این وهله از زندگی بیش از زمان های دیگر به کار بندد. رفتار جوانی از انصار که به این مسئولیت مهم خویش توجّه چندانی نداشت موجب نزول آیاتی از سوره نور شد که همه مؤمنان را به پاک دامنی دعوت کرد. امام باقر (علیه السلام) نقل می کند: جوانی از انصار، در مدینه با زنی رودررو شد و آن زمان، زنان سر خود را از پشتِ گوش ها می پوشاندند. جوان در حالی که زن به سوی او می آمد، به وی نگاه کرد. وقتی زن از کنار جوان گذشت، جوان، همچنان که راه می رفت، وارد کوچه شد و از پشت سر به آن زن می نگریست که سرش به استخوان یا شیشه ای که در دیوار بود، خورد و شکاف برداشت. وقتی زن رفت، جوان که متوجه شد خون بر سینه و لباسش می ریزد، با خود گفت: به خدا سوگند نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) خواهم رفت

و داستان را به او خواهم گفت. سپس نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) آمد. وقتی پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) او را دید، پرسید: «این چه وضعی است؟» جوان، داستان خود را گفت. آن گاه، جبرئیل (علیه السلام) نازل شد و این آیه را آورد:

(قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکی لَهُمْ إِنَّ اللّهَ خَبِیرٌ بِما یَصْنَعُونَ) ⁽¹⁾.⁽²⁾

به مردان با ایمان بگو دیده فرو نهند و پاک دامنی ورزند که این، برای آنان، پاکیزه تر است؛ زیرا خدا به آنچه می کنند، آگاه است.

ز - ازدواج

اسلام بر موضوع ازدواج؛ که زمینه ساز شکل گیری «محبوب ترین نهاد» در پیشگاه خداوند متعال،⁽³⁾یعنی خانواده است، بسیار تأکید نموده است. جوان با ازدواج که سنت قطعی⁽⁴⁾رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) است، می تواند بخش اعظم دینش را حفظ کند. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

ما مِن شابٍ تَزَوَّجَ فی حَداثَةِ سِنِّهِ إلّا عَجَّ شَیطانُهُ: «یا وَیلَهُ، یا وَیلَهُ! عَصَمَ مِنّی ثُلُثَی دینِهِ». فَلیتَّقِ اللّهَ العَبدُ فِی الثُّلُثِ الباقی.⁽⁵⁾

هر جوانی که در سن کم ازدواج کند، شیطان، فریاد بر می آورد که: «وای

برمن، وای بر من! دو سومِ دینش را از (دستبرد) من، مصون نگه داشت». پس آدمی باید در یک سومِ باقی مانده تقوای الهی پیشه سازد.

در برخی دیگر از روایات، تصریح شده است که درهای رحمت خداوند هنگام ازدواج گشوده می شوند و کسانی که ازدواج می کنند، مشمول لطف خداوند قرار می گیرند.⁽¹⁾افزون بر این، در احادیث دیگر تأکید شده که ارزش عبادتِ افراد همسردار، افزایشی چشمگیر می یابد. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

لَرَکْعَتَانِ یصَلِّیهِما مُتَزَوِّجٌ أَفْضَلُ مِنْ رَجُلٍ عَزَبٍ یقُومُ لَیلَهُ وَ یصُومُ نَهَارَه.⁽²⁾

دو رکعت نمازی که انسان متأهّل می خواند، برتر از مرد مجردی است که شب را به عبادت و روز را به روزه داری سپری کند.

ازدواج افزون بر آنکه خود موجب جلوگیری از مشکلات رفتاری خواهد شد،⁽³⁾می تواند مایه گشایش در زندگی فرد شود. امام صادق (علیه السلام) نقل می کند: جوانی از انصار نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) آمد و از نیازمندی اش نزد ایشان شِکوه کرد. پیامبر (صلی الله علیه وآله) به وی فرمود: «ازدواج کن!» جوان گفت: خجالت می کشم بار دیگر نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) باز گردم [و بگویم که با دستِ خالی چگونه ازدواج کنم]. آنگاه مردی از انصار به وی رسید و گفت: دختری زیبا دارم. پس او را به ازدواج آن جوان در آورد. پس از آن خداوند گشایشی در زندگی او ایجاد کرد. جوان نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) آمد و داستان را بازگفت. آنگاه پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: «ای گروه جوانان! ازدواج کنید».⁽⁴⁾

مجموعه این احادیث، جایگاه بلندی را برای ازدواج ترسیم می کنند و مسئولیت جوان را در این باره نشان می دهند.).

ح - پرورش معنویت

اشاره

جوان بیشترین آمادگی را برای کاشت درخت معنویت در دل خود دارد؛ چراکه قلب و دل او از یک سو، آمادگی لازم برای پذیرش آن یافته است و از سوی دیگر، به واسطه آلودگی ها، سخت و انعطاف ناپذیر نشده است. امام علی (علیه السلام) در سفارش به فرزندش امام حسن (علیه السلام) هم نقش پدر را در تربیت فرزند و هم به صورت ضمنی وظیفه جوان را برای استفاده از این ظرفیت وجودی خویش مشخص می کند. آن حضرت می فرماید:

إنَّما قَلبُ الحَدَثِ کَالأَرضِ الخالیَةِ ما القِی فیها مِن شَیءٍ قَبِلَتهُ فَبادَرتُکَ بِالأَدَبِ قَبلَ أن یقسُوَ قَلبُکَ و یشتَغِلَ لُبُّکَ.⁽¹⁾

همانا دلِ جوان مانند زمینِ کشت ناشده است؛ آنچه را در آن افکنده شود، می پذیرد. از این رو، پیش از آنکه دلت سخت و خِرَدَت سرگرم شود، به تربیت تو همّت گماشتم.

آن حضرت دلیل پرداختن به تربیت و اهتمام بیشتر به مسائل معنوی و تربیتی را در دوره جوانی، نیت درست و روان سالم و بی آلایش جوان می داند. و در ادامه سخن می فرماید:

وأجمَعتُ عَلَیهِ مِن أدَبِکَ أن یکونَ ذلِکَ و أنتَ مُقبِلُ العُمُرِ و مُقتَبَلُ الدَّهرِ، ذو نِیَّةٍ سَلیمَةٍ و نَفسٍ صافِیةً.⁽²⁾

[و آنگاه که] بر تربیت تو همّت گماشتم، چنان دیدم که در عنفوان جوانی و بهار زندگانی هستی که نیتی درست و روانی بی آلایش داری.

پرورش معنویت مصداق های گوناگونی دارد که بر اساس روایات، به نمونه هایی از آنها اشاره می شود:

1. عبادت و طاعت خداوند

عبادت کننده در پیشگاه خداوند متعال جایگاهی شایسته دارد و از میان عبادت کنندگان،

جوان عابد جایگاهی ممتاز.⁽¹⁾جوان به مدد همین عبادت ها مایه مباهات و افتخار خداوند متعال به فرشتگان خویش است.⁽²⁾از این رو برتری جوان عبادت کننده که در عنفوان جوانی به عبادت روی آورده، با سالمندی که در کهنسالی به عبادت می پردازد، همانند برتری پیامبران بر دیگر مردمان است.⁽³⁾ثمره و پاداش عبادت کردن در چنین مرحله ای از زندگی اعطای حکمت در سالمندی و موازنه اعمال او با اعمال 72 صدیق (مؤمن واقعی) است. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) با استناد به آیه 14 سوره قصص، پاداش عبادت کنندگان در جوانی را اعطای حکمت در سالمندی می داند و می فرماید:

مَن أحسَنَ عِبادَةَ اللّهِ فی شَبیبَتِهِ، لَقّاهُ اللّهُ الحِکمَةَ عِندَ شَیبَتِهِ، قالَ اللّهُ تَعالی: (وَ لَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً) ثُمَّ قالَ تَعالی: (وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ) ⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

آن که در جوانی به نیکی عبادت خدا کند، خداوند در پیری به وی حکمت آموزد. خدای متعال می فرماید: (و چون به رشد و کمال خویش رسید، به او حکمت و دانش عطا کردیم) و در ادامه آیه می فرماید: (و نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم).6.

در روایت دیگری پاداش چنین مجاهدت و تلاشی برابر با پاداش 72 صدیق دانسته شده است. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

یا أباذَرٍّ، ما مِن شابٍّ یدَعُ لِلّهِ الدُّنیا و لَهوَها و أهرَمَ شَبابَهُ فی طاعَةِ اللّهِ إلَّا أعطاهُ اللّهُ أجرَ اثنَینِ و سَبعینَ صِدّیقاً.⁽¹⁾

هیچ جوانی نیست که (حبّ) دنیا و خوشی های (نامناسب) آن را به خاطر خدا رها سازد و جوانی اش را در راه طاعت خدا به پیری رساند، مگر اینکه خداوند پاداش 72 صدّیق را به او عطا فرماید.

اما همین جوان که برای عبادت و طاعت او چنین ثمراتی برشمرده شده است، به توازن و تعادل امر شده و از ریاضت طلبی های نابجا و غیرمنطقی نهی شده است. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) به امام علی (علیه السلام) فرمود:

إنّ هذا الدینَ لَمَتینٌ، فأوغِل فیهِ برِفقٍ، و لاتُبَغِّض إلی نَفسِکَ عِبادةَ اللّهِ؛ فإنّ المُنبَتَّ لا أرضاً قَطَعَ، و لا ظَهراً أبقی، فَاحرِث حَرثَ مَن یظُنُّ أنَّه لایَموتُ إلّا هَرَماً، وَ اعمَل عَمَلَ مَن یخافُ أن یموتَ غَداً.⁽²⁾

این دین، استوار است، پس به نرمی در آن درآی و عبادت خدا را منفور خود مگردان که تندروی عجول نه راهی را پشت سر می نهد و نه مرکبی را سالم می گذارد، پس [برای دنیایت] مانند کسی کِشت کن که می پندارد جز در پیری نخواهد مرد، و [برای آخرت] چنان عمل کن که گویی فردا خواهی مرد.

امام جعفر صادق (علیه السلام) نقل می کند که در دوران جوانی تلاش فراوانی در عبادت می کردم که پدرم فرمود:

یا بُنَیَّ! دُونَ مَا أَرَاکَ تَصْنَعُ؛ فَإِنَّ اللّهَ (عزوجل) إِذَا أَحَبَّ عَبْداً رَضِیَ عَنْهُ بِالْیَسیرِ.⁽³⁾

فرزند دلبندم! [خود را در عبادت به رنج نیفکن و] کم تر از آنچه از تو می بینم7.

انجام ده؛ زیرا خدای (عزوجل) چون بنده ای را دوست بدارد، به عمل اندک از او نیز راضی می شود.

2. توبه و بازگشت به خداوند

توبه، ایجاد تغییرات مثبت در جنبه های شناختی، عاطفی و رفتاری است. از آنجا که هدف نهایی انسان، سعادت و رستگاری است و پیمایش این مسیر همواره با آزمون های گوناگون و فراز و فرودهای بسیار همراه است و امکان ناکامی و شکست در آن وجود دارد، باید به دنبال راهکاری برای بازیابی فرد هنگام شکست و ناکامی بود. در پیمودن مسیر سعادتمندی و رستگاری مهم آن است که فرد در وهله اول، از این مسیر خارج نشود و در صورت انحراف از آن، توان بازسازی و بازیابی خود را داشته باشد. این کار در سایه «توبه و بازگشت به خدا» محقق می شود. به دلیل همین ویژگی است که توبه، عملی محبوب و دوست داشتنی در پیشگاه خداوند متعال است و آن هنگام که یک جوان از آن بهره می گیرد، محبوب ترین عمل در پیشگاه او شمرده می شود. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

ما مِن شَیءٍ أحَبَّ إلَی اللّهِ تَعالی مِن شابٍّ تائِبٍ، و ما مِن شَیءٍ أبغَضَ إلَی اللّهِ تَعالی مِن شَیخٍ مُقیمٍ عَلی مَعاصیهِ.⁽¹⁾

هیچ چیز نزد خداوند متعال محبوب تر از جوانِ توبه کننده نیست و هیچ چیز نزد خداوند منفورتر نیست از پیری که بر نافرمانی خدا، اصرار می ورزد.

پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) توبه و بازگشت به خدا را عملی زیبا می شمرد و آن را از جوان زیباتر می داند:

التَّوبَةُ حَسَنٌ و لکِن فِی الشَّبابِ أحسَنُ.⁽²⁾

توبه زیباست ولی در جوانی زیباتر است.

به دلیل ویژگی های ممتازی که در توبه وجود دارد و با توجّه به جایگاه جوان، خداوند متعال جوان توبه کننده را دوست می دارد. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

إنَّ اللّهَ تَعالی یحِبُّ الشّابَّ التّائِبَ.⁽¹⁾

به راستی که خداوند جوانِ توبه کننده را دوست می دارد.5.

مهارت شادی

مقدمه

امروزه با همه پیشرفت هایی که انسان در عرصه فنّاوری به دست آورده، نتوانسته است خلأهای روان شناختی را از این طریق پر کند. این تصور که انسان با پیشرفت فنّاوری، لحظه هایی آرام همراه با شادی و شادمانی خواهد داشت، به واقعیت نپیوسته است و آدمی همواره می کوشد، شادی و آرامش را به زندگی خود بازگرداند. چه چیز می تواند زندگی را غرق در شادی کند؟ آیا داشتن سطح عالی تحصیلات به این امر کمک می کند؟ آیا ثروت می تواند گره کور این مشکل را باز کند؟ آیا موقعیّت اجتماعی و مسائلی از این دست می توانند موجبات شادی را در جوامع مختلف و در بستر خانواده فراهم آورند؟ اصولاً هر آنچه باعث شادی می شود آیا می تواند دارای پیامدهای خوب باشد یا در بعضی مواقع شادی های زودگذری وجود دارند که نه تنها پیامد خوبی ندارد، بلکه آثار منفی و ناهنجاری به بار می آورند؟

شادی یکی از رایج ترین روش هایی است که مردم به واسطه آن شادکامی را تعریف می کنند. مطالعات روان شناختی، شادی را یکی از سه مؤلّفه اصلی «شادکامی»، به همراه «رضایت از زندگی» و «نداشتن عواطف منفی» می دانند. شادی، جنبه هیجانی شادکامی است و در مقابل، رضامندی جنبه شناختی آن است⁽¹⁾.

مطالعه منابع اسلامی نشان می دهد شادکامی در اسلام، دو مؤلفه دارد: یکی «نشاط» و دیگری «رضا». در توضیح این دو مؤلفه باید گفت که ساختار شادکامی از یک سو باید با تعریف سعادت، و از سوی دیگر باید با واقعیت های زندگی متناسب باشد. سعادت، بر اساس تعریف، سه مؤلفه اساسی دارد: خیر، سرور و پایداری. خیر، مربوط به ماهیّت آن چیزی است که انسان در زندگی با آن روبه رو می شود و سرور، به بُعد هیجانی زندگی اشاره دارد و پایداری، به بُعد زمانی آن دو. بنابراین، سعادت وقتی به دست می آید که از یک سو رَوَند زندگی مبتنی بر خیر باشد و از سوی دیگر با سرور و خرسندی همراه باشد و در عین حال، این دو پایدار باشند، نه مقطعی و موقتی. پس سعادت، حالتی است پایدار از زندگیِ شاد (سرور) و خوب (خیر).

اگر بخواهیم زندگیِ خیر و خیر بودن زندگی را در عینیت آن به روشنی ببینیم، باید ابعاد مختلف زندگی را بررسی کنیم. زندگی از یک منظر به دو بخش «رویداد» ها و «تکلیف» ها تقسیم می شود. مراد از رویدادها، رخدادهای خوشایند و ناخوشایند زندگی بوده و مراد از تکلیف ها، قوانین و وظایف بایدی و نبایدی زندگی است. بنابراین، زندگیِ خیر آن است که همه این ابعاد چهارگانه، مبتنی بر خیر باشند؛ چه نعمتی که باید از آن استفاده کرد (خوشایندها) یا نقمتی که باید آن را تحمل کرد (ناخوشایندها) و چه امر لذت بخشی که باید آن را ترک گفت (نبایدها) و یا کار محنت آوری که باید آن را انجام داد (بایدها). از مجموعه این چهار موقعیّت، در ادبیّات دین، با تعبیر «قضا» یاد می شود.

بر اساس متون دینی، واکنشی که انسان باید در برابر قضای الهی داشته باشد، رضامندی است و همان گونه که در آینده خواهیم گفت، این بدان جهت است که قضای الهی مبتنی بر خیر است. از این رو، هر چهار موقعیّت یادشده زندگی، خیر هستند. از این رو، انسان باید از آنها راضی باشد. آنچه تا کنون گذشت، مؤلّفه رضامندی در شادکامی را توضیح داد، اما مؤلّفه نشاط نیز با سرور در تعریف هماهنگ است و البتّه این هر دو، باید پایدار باشند که با شرایط خاصّی که بیان خواهند شد، حاصل می آیند⁽¹⁾.7.

ماهیّت شادی

در تبیین ماهیّت شادی، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد که هر دیدگاه به تبیین جنبه ای از این مفهوم کمک کرده است. حکما بر این باورند که احساسات، سطحی ترین و آشکارترین مرتبه از مراتب نفس اند؛ یعنی اگر از عمیق ترین نقطه روح و نفس انسانی به طرف ظواهر سطحی نفس بالا بیاییم، از مراتب مختلف نفس خواهیم گذشت و در نهایت به مرتبه سطحی و آشکار احساسات و انفعالات می رسیم⁽¹⁾. برای مثال، هنگامی که انسان دوستی را ملاقات می کند یا لحظاتی را به شنا کردن می گذراند، حالتی انفعالی و احساسی در سطح نفس وی پدید می آید که «نشاط» نام دارد و هنگامی که چیزی را دوست دارد و برای رسیدن به آن می کوشد اما به خواست خود نمی رسد، حالت انفعالی و احساسی در سطح نفس وی پدید می آید که «حزن و اندوه» نام دارد و در مقابل اگر به خواسته خود برسد، احساس و حالت دیگری به وی دست می دهد که «شادی» نام دارد؛ ولی اگر از اصل خواسته ای نداشته باشد تا برای رسیدن به آن به سعی و تلاش بپردازد، نفس و روان چنین انسانی از هر دو حالت غم و شادی، تهی است⁽²⁾.

برخی روان شناسان نیز شادی را از جمله هیجان های مثبت مربوط به زمان حال می دانند. سلیگمن⁽³⁾که پیشگام روان شناسی مثبت نگر است، در کتاب خود با نام شادمانی درونی، هیجان های مثبت را در سه مقوله آنهایی که با گذشته، حال و آینده پیوند دارند، طبقه بندی می کند. هیجان های مثبت مرتبط با آینده؛ خوش بینی،⁽⁴⁾امید،⁽⁵⁾ایمان⁽⁶⁾و اعتماد⁽⁷⁾را در بر می گیرند. هیجان های مثبت مربوط به حال، شامل شادی،⁽⁸⁾

شور،⁽¹⁾آرامش،⁽²⁾اشتیاق،⁽³⁾سرخوشی،⁽⁴⁾لذّت،⁽⁵⁾و (مهم تر از همه) غرقگی⁽⁶⁾هستند. این هیجان ها همان هایی هستند که بیشتر مردم به هنگام گفتگوهای گاه به گاه، اما نه چندان دقیق خود، در باره «شادکامی»⁽⁷⁾آنها را در نظر دارند. هیجان های مثبت مربوط به گذشته شامل رضایت،⁽⁸⁾خشنودی،⁽⁹⁾خرسندی⁽¹⁰⁾و افتخار⁽¹¹⁾و آرامش⁽¹²⁾هستند⁽¹³⁾.

مطالعه منابع دینی نشان می دهد «فرح» نقطه مقابل «حزن»⁽¹⁴⁾و به معنی سبک و باز شدن دل و خاطر است که به واسطة لذّت های پایدار و ناپایدار پدید می آید.⁽¹⁵⁾هنگامی که انسان مطلوبی دارد، اگر مطلوبش تحقّق یابد، حالتی به نام «شادی» به او دست می دهد و هرگاه مطلوب او تحقّق نیابد، یا مطلوبی که دارد از دستش برود، حالت دیگری به نام «غم» او را فرا می گیرد. با این بیان، به نظر می رسد بن مایه همه آیات و روایاتی که در آنها، موضوع شادی مطرح شده، «داشته ها» است. داشته های انسان، بدون در نظر گرفتن جنبه های ارزشی و چگونگی اکتساب آنها باعث شادی می شوند. شما ممکن است خودرو یا خانه ای بخرید و از داشتن آن شادمان شوید، یا به تحصیل دانش بپردازید و از «داشتنِ» علم و تحصیلات و مدرک آن، خوشحال شوید، یا از فرزنددار شدن خود بی نهایت شادی کنید، به هر شکل، صرف «داشتن» ممکن است شادی آور باشد، اما در5.

این باره که «آیا این داشته های شادی آور پیامدهای منفی به همراه دارند یا نه؟» در ادامه توضیح خواهیم داد.

پایداری شادی

اشاره

شناسایی عواملی که به شادمانی کمک می کنند آسان نیست. لذّت ها و دنبال کردن آنها، گاه ممکن است به شادمانی بینجامد؛ اما همیشه چنین نیست. برای مثال، لذّت کوتاه مدّت سیگار کشیدن یا مصرف مواد مخدّر یا مواردی از این دست، ممکن است با لذّت آنی همراه باشد، اما به ناشادمانی بلند مدّت همراه با بیماری های جسمی می انجامد⁽¹⁾.

با بررسی آیات و روایات ما به دو مجموعه بر می خوریم: یک بخش از آنها به زودگذر و ناپایدار بودن شادی ها اشاره دارد و بخش دیگر، پایدار بودن برخی شادی ها را گوشزد می کند. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در کتاب شریف نهج البلاغه به نکته ای اشاره می فرماید که مؤیّدی بر ناپایدار بودن برخی شادی هاست و تقسیم بندی شادی ها به پایدار و ناپایدار الهام گرفته از چنین آموزه هایی است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

إنَّهَا [الدُّنیا] حُلوَةٌ خُضرَةٌ... لاتَدومُ حَبرَتُها و لاتُؤمَنُ فُجعَتَها.⁽²⁾

به درستی که دنیا شیرینِ نیکو صورت است... شادی آن همیشگی نیست و از مصیبت آن ایمنی نباشد.

همان گونه که روایت اشاره دارد، چرب و شیرین دنیا اگرچه موجب شادمانی می شوند، ولی این شادمانی دوامی نخواهد داشت. از همین رو، منابع موجود را در دو بخش طبقه بندی و هریک را به تفصیل بررسی می کنیم.

الف - شادی های پایدار

بخشی از آموزه های دینی اشاره های ظریف و دقیقی به موضوع شادی در قالب شادی های

پایدار دارد؛ شادی هایی که در آنها از پیامدهای ناگوار و منفی خبری نیست و میزان ثبات آنها در حالات و روحیّات فرد بیش از انواع دیگر شادی هاست. دیدگاه اسلام در هیجانِ شادی، به واسطه تأکیدهای فراوان، بر چنین شادی هایی متمرکز است. منشأ این نوع شادی «سامانه بزرگ اعتقادی» است که موجب «معنابخشی به زندگی» می گردد و به واسطه آن پایداری شادی، معنایی دقیق خواهد یافت.

خداوند متعال در آیه 58 سوره یونس می فرماید:

(قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ) .

بگو به فضل و رحمت خدا باید شادمانی کنند که این بهتر است از آنچه می اندوزند.

امام علی (علیه السلام) رویگردانی از زینت های دنیا را مایه شادی بزرگ می داند:

ظَفِرَ بِفَرْحَةِ الْبُشْرَی مَنْ أَعْرَضَ عَنْ زَخَارِفِ الدُّنْیا.⁽¹⁾

آن که از زینت های دنیوی روی گرداند، به شادی بزرگ دست یافته است.

در روایتی از معصومین (علیهم السلام) آمده است که خداوند متعال عیسی (علیه السلام) را چنین پند داد:

یا عِیسَی! إفْرَحْ بِالْحَسَنَةِ، فَإِنَّهَا لِی رِضًا.⁽²⁾

ای عیسی! با انجام دادن کارهای خیر شادمان باش؛ چرا که خشنودی من در انجام دادن آن کارهاست.

با توجّه به سیاق این گونه آیات و روایات می توان پی برد که توجّه و عنایت دین به این بخش از شادی بوده و آن را در زندگی دنیوی و اخروی انسان سودمند می داند؛ هرچند شادی های دیگری نیز وجود دارند که دین بر آنها تأکید نکرده، اما می توانند شادی آور باشند.

ب - شادی های ناپایدار

بخش دیگری از آیات و روایات نیز روی دیگر سکه را نشان می دهند و آن شادی هایی

هستند که اگرچه در وهله اول، به ظاهر و به لحاظ ماهیّت تفاوتی با شادی های پایدار ندارند، ولی با گذشت زمان ورق برمی گردد. این گونه شادی ها حالت های هیجانی زودگذر و ناپایداری هستند که برخی مواقع می توانند پیامدهای منفی در پی داشته باشند.

امام علی (علیه السلام) می فرماید:

لاتَندِمَنَّ عَلی عَفوٍ و لاتَبهَجَنَّ بِعُقوبَةٍ.⁽¹⁾

بر عفو و گذشت پشیمان مشو و بر مجازات و تنبیه شادمان مباش.

اگرچه شادی و لذّت مجازات و انتقام در ابتدا بسیار شیرین و دلپسند جلوه می کند، ولی این شادمانی پایدار نمی ماند و نمی توان مشخّصه شادی پایدار را در آن جستجو کرد.

هم ردیف شدن شادی در روایات معصومان (علیهم السلام) با بسیاری از حالت های هیجانی منفی دیگر، همچون ناامیدی، تردید، خودبزرگ بینی و خودشیفتگی که موجب دوری انسان از احساس شادی شادکامی هستند، نشانه ای بر بُعد ناپایدار شادی است. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

اللَّهُمَ! مَا کَانَ فِی قَلْبِی مِنْ شَکٍ أَوْ رِیبَةٍ أَوْ جُحُودٍ أَوْ قُنُوطٍ أَوْ فَرَحٍ أَوْ... فَأَسْأَلُکَ یا رَبِّ أَنْ تُبَدِّلَنِی مَکَانَهُ إِیمَاناً بِوَعْدِکَ.⁽²⁾

بار پروردگارا، به جای آنچه از شک یا تردید یا انکار یا نوامیدی یا شادی یا...، در قلب من است، از تو می خواهم ایمان به وعده خود به جای آنها قرار دهی.

منابع شادی

اشاره

لحظه ای را تصوّر کنید که دارای تحرّک، تکاپو و جنب وجوشی هستید که برخاسته از انبساط خاطر شماست. شادمان از این وضعیّت هستید امّا به ناگاه دچار خمودگی و سستی می شوید! چه منبعی موجب پدید آمدن حالت نشاطآور و شادی آفرین و خمودگی و سستی می شود؟ بخشی از روایات به بیان این موضوع پرداخته و منابع شادی را به ما نشان می دهند.

الف - روابط اجتماعی

فارابی، بنیان گذار فلسفه سیاسی اسلام، معتقد است انسان طبعاً اجتماعی است و اجتماعی بودن برای بقای وی ضروری است. از نظر وی آنچه انسان را به تکاپو می اندازد و به زندگیِ گروهی می کشاند، نیازهای طبیعی اوست. انسان ها بدون یاری یکدیگر نمی توانند نیازهای خود را برآورند و این امر جز از طریق روابط اجتماعی امکان پذیر نیست⁽¹⁾. در متون دینی به دیدار دوستان و گفتگو با دیگران در موضوع روابط اجتماعی اشاره شده است. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

ثَلَاثٌ فَرَحَاتٌ لِلْمُؤْمِنِ فِی الدُّنْیا: لِقَاءُ الْإِخْوَانِ وَ تَفْطِیرُ الصَّائِمِ وَ التَّهَجُّدُ مِنْ آخِرِ اللَّیلِ.⁽²⁾

برای مؤمن سه شادی در این دنیا وجود دارد: دیدار برادران، افطار کردن روزه دار و شب زنده داری در پایان شب.

دیدارِ هرچند اندک دوستان زمینه را برای نشاط فراهم می کند. امام باقر (علیه السلام) می فرماید:

مُلَاقَاةُ الْإِخْوَانِ نُشْرَةٌ وَ تَلْقِیحٌ لِلْعَقْلِ وَ إِنْ کَانَ نَزْراً قَلِیلاً.⁽³⁾

دیدار دوستان مایه نشاط و پرورش عقل است اگرچه اندک باشد.

در برخی آموزه های دین، روابط اجتماعی و دیدار دوستان، با نوع دوستی و برآوردن نیازهای دیگران پیوند خورده و عاملی برای شادمانی پایدار دانسته شده است. از نگاه دین روابطی که به همبستگی جامعه کمک کند و مایه نشاط و شادمانی جامعه شود، شادی آفرین شمرده می شود. حضرت اباالحسن (علیه السلام) می فرماید:

إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً فِی الْأَرْضِ یسْعَوْنَ فِی حَوَائِجِ النَّاسِ هُمُ الآمِنُونَ یوْمَ الْقِیامَةِ وَ

مَنْ أَدْخَلَ عَلَی مُؤْمِنٍ سُرُوراً فَرَّحَ اللَّهُ قَلْبَهُ یوْمَ الْقِیامَةِ.⁽¹⁾

همانا برای خدا در زمین بندگانی است که برای برآوردن نیازهای مردم می کوشند. اینها روز قیامت در امان اند، و هر که به مؤمنی شادی رساند، خدا روز قیامت دلش را شاد سازد.

در روایتی دیگر، گفتگو نیز عاملی برای نشاط دانسته شده است. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ... وَ مُحَادَثَةِ الرِّجَالِ.⁽²⁾

نشاط در ده چیز است... و گفتگوی با مردان [از آن موارد است].

در روایات پیش گفته دیدار دوستان و گفتگوی با آنان نشاطآور و شادی آفرین دانسته شده است؛ چراکه در این گونه روابط، رد و بدل شدن پاسخ های مثبت و مناسب میان طرفین، نوعی پاداش محسوب می شود و باعث تقویت رابطه و در نهایت ایجاد خلق مثبت می شود. عامل روابط اجتماعی احتمالاً بزرگ ترین علّت شادکامی و دیگر جنبه های سلامت است. بودن با دوستان و کسانی که دوستشان داریم باعث ایجاد خلق مثبت می شود. این عامل که منبع اصلی وقایع مثبت زندگی است، برای فعّالیت درمانی خوشایند انتخاب می شود⁽³⁾. اما آیا هر رابطه اجتماعی باعث نشاط می شود؟ پاسخ به این پرسش نیازمند آگاهی از پدیده «مجاورت بدون صمیمیت» است. در پدیده مجاورت بدون صمیمیت، انسان ها در کنار یکدیگرند، اما محبت و صمیمیت در میان آنان وجود ندارد. انس با دیگران یکی از نیازهای جدّی بشر است. ما نه برای تأمین نیازهای مادی زندگی، بلکه برای تأمین نیازهای عاطفی خود به انس گرفتن با دیگران نیاز داریم. بنابراین، انس و صمیمیت، یکی از عوامل مهم در رضامندی و شادکامی است⁽⁴⁾.7.

شواهد نشان داده اند که برقراری چند رابطه محدود و نزدیک با دیگران، با شادمانی و سلامت ذهنی همبستگی دارد. برای مثال، دینر و سلیگمن (2002) با مطالعه در باره 10 درصد از شادترین افراد یک گروه 222 نفری از دانشجویان، دریافتند که برجسته ترین صفت آنان داشتن زندگی اجتماعیِ غنی و رضایت مند است. این دانشجویان بخش مهمی از وقت خود را در معاشرت با دوستان صرف می کردند و به توسط خود و دوستان شان از لحاظ برقراری و حفظ دوستی نزدیک، در حد ممتاز رتبه بندی شدند. روابط و دوستی های محدود احتمالاً به سه دلیل با شادمانی همبسته است: اول، اینکه افراد شاد بیشتر به عنوان دوست و افراد قابل اعتماد انتخاب می شوند، زیرا نسبت به افراد دیگر جذاب ترند و بیشتر به دیگران کمک می کنند؛ دوم، اینکه روابط و دوستی های محدود نیاز به محبت را برآورده می سازند و از این رو، مایه احساس شادی و رضایت می شوند؛ سوم، اینکه دوستی های نزدیک، حمایت اجتماعی به بار می آورند⁽¹⁾.

ب - ورزش

یکی از مسائلی که اسلام بر آن تأکید کرده و به آن اهمیّت داده، ورزش است. تحرّک و تکاپو باعث پیدایش حالت نشاط می شود. تمرین های ورزشی، آسان ترین و قوی ترین راه ایجاد خلق مثبت تحت شرایط تجربی است. تأثیر آن به قدری واضح است که تمرین ورزشی گاهی عامل «ضدّ افسردگی» شمرده شده است و در درمان افسردگی ها استفاده می شود. اثر آن تا حدودی به تأثیر فیزیولوژیک یک ورزش بر ترشّح اندورفین ها و ایجاد احساس قدرت و کنترل مربوط می شود؛ در حالی که به نظر می رسد بدن کار خودش را انجام می دهد. ورزش جنبه اجتماعی نیز دارد؛ زیرا معمولاً همراه دیگران انجام می شود. ورزش، عزّت نفس را نه فقط هنگام بردن مسابقه، بلکه با انجام دادن تمرین در سطح معقولی از شایستگی، نگه می دارد.⁽²⁾روایات مربوط به فعّالیت های ورزشی به مواردی

همچون پیاده روی، شنا و سوارکاری اشاره دارد. امام صادق (علیه السلام) در صدر عوامل نشاطانگیزی به قدم زدن و پیاده روی اشاره می فرماید:

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ الْمَشْی و....⁽¹⁾

نشاط در ده چیز است پیاده روی و... [از آن موارد است].

تاپر (1989) دریافت که ده دقیقه پیاده روی سریع به کاهش خستگی، نیروی بیشتر و کاهش تنش در دو ساعت پس از آن می انجامد. مطالعات دیگر پی بردند که پس از یک ساعت تمرین جسمانی، افراد در تنش، افسردگی، خشم و خستگی و آشفتگی احساس کاهش می کنند و در بقیه روز و حتّی در بعضی موارد در روز بعد احساس قدرت بیشتری خواهند داشت.⁽²⁾

سوارکاری نیز از دیگر مواردی است که در آموزه های دینی، ورزشی نشاطآور دانسته شده است و دو ویژگی ممتاز دارد: سرگرمی و نشاطآفرینی. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) سوارکاری را محبوب ترین سرگرمی و تفریح می داند:

أَحَبُّ اللَّهوِ الَی اللّهِ تعالی إجراءُ الخَیلِ و الرَّمیِ.⁽³⁾

محبوب ترین سرگرمی [بندگان] نزد خدای متعال، اسب سواری و تیراندازی است.

امام علی (علیه السلام) در ضمن روایتی به عوامل ایجاد انبساط خاطر و نشاط اشاره و از سواری و سوارکاری یاد می کند:

الرُّکُوبُ نُشْرَةٌ.⁽⁴⁾

سواری] و سوارکاری [نشاط است.0.

تماس بدن با آب و شنا کردن، حالتی خوشایند پدید خواهد آورد که مایه نشاط فرد می شود. امام صادق (علیه السلام)، تن به آب زدن و شنا کردن را عاملی نشاطانگیز می داند:

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ... وَ الِارْتِمَاسِ فِی الْمَاءِ.⁽¹⁾

نشاط در ده چیز است... و فرو رفتن در آب [از آن موارد است].

فرورفتن در آب و تماس تمام بدن با آب به خودی خود نشاطآور و شادی بخش است و هنگامی که در قالب ورزش شنا انجام می پذیرد، نشاطی مضاعف می آورد. پیاده روی، سوارکاری و شنا، مجموعه کارهای ورزشی نشاطآور هستند که روایات بدانها پرداخته است. اساساً اسلام بر ورزش هایی که به تقویت خودباوری و توانمندی جسمانی کمک کند، تأکید دارد.

ج - بهداشت

مسواک زدن، چیدن موی شارب، از میان بردن موهای زائد بدن و شستن سر با گل خطمی از مواردی هستند که در این حوزه روایی جای گرفته است. امام صادق (علیه السلام) آن گاه که درصدد بیان بخشی از عوامل نشاط برمی آید، به مواردی از بهداشت فردی اشاره می کند: در دیدگاه دین مبین اسلام حوزه بهداشت بسیار مهم است. آموزه های دینی بهداشت دهان و دندان را امری مهم و مسواک زدن را در فراهم آمدن آن مؤثّر می دانند. مسواک زدن بنا بر همین آموزه ها دارای فواید فراوانی، از جمله نشاط است. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ... وَ السِّوَاکِ.⁽²⁾

نشاط در ده چیز است... و مسواک زدن [از آن موارد است].

آموزه های دینی بلند گذاشتن موی شارب را جایگاهی برای شیطان و پناهگاه او دانسته اند. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:

لَایُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ فَإِنَّ الشَّیطَانَ یتَّخِذُهُ مَخْبَأً یسْتَتِرُ بِهِ.⁽¹⁾

مبادا کسی از شما موی شارب خود را بلند کند؛ زیرا شیطان آ ن را مخفیگاه خود گرفته، در آن پنهان می شود.

این گونه تعبیرها نشان از اهمیت دادن اسلام به بهداشت دارند. در کنار این گونه تعبیرها، آموزه های روایی، گرفتن موی شارب را زمینه ساز نشاط می دانند. در مجلسی در حضور امام صادق (علیه السلام) از گرفتن شارب سخن به میان آمد و آن حضرت فرمود:

نُشْرَةٌ وَ هُوَ مِنَ السُّنَّةِ.⁽²⁾

این عمل باعث نشاط است و سنّت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) بوده است.

در این حدیث، جنبه معنویِ گرفتن موی شارب بیان شده است. تعبیرهایی که درباره گرفتن شارب و پیامد آن در روایات آمده است، در باره زدودن موهای زاید بدن نیز آمده است. امام علی (علیه السلام) فرمود:

النُّورَةُ نُشْرَةٌ وَ طَهُورٌ لِلْجَسَدِ.⁽³⁾

نوره کشیدن (برای زدودن موهای بدن) نشاط آور و مایه پاکی بدن است.

در مقابل، بلند گذاشتن موهای بدن باعث کسالت و سستی می شود. امام کاظم (علیه السلام) می فرماید:

شَعْرُ الْجَسَدِ إِذَا طَالَ قَطَعَ مَاءَ الصُّلْبِ وَ أَرْخَی الْمَفَاصِلَ وَ وَرَّثَ الضَّعْفَ وَ السِّلِّ.⁽⁴⁾

موی بدن آن گاه که بلند شود، آب پشت را قطع می کند، مفاصل را سست می سازد و ضعف و سستی به بار می آورد.

در روایت عوامل نشاط و مرتبط با موضوع بهداشت، به موردی دیگر اشاره شده است و آن شستن سر با خطمی است. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:2.

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ... وَ السِّوَاکِ وَ غَسْلِ الرَّأْسِ بِالْخِطْمِی فِی الحَمّامِ وَ غَیْرِه.⁽¹⁾

نشاط در ده چیز است... و مسواک کردن و شستن سر با خطمی در حمّام و غیر حمّام.

د - تغذیه

اشاره

خوردن و آشامیدن یکی از رایج ترین منابع لذّت و شادی و مبتنی بر نیازهای زیستی انسان اند. هر موجود زنده ای، از جمله انسان، هنگام نیاز به غذا یا آب، احساس گرسنگی و تشنگی می کند. این احساس موجب فعّالیت موجود زنده برای برآوردن احساسِ ایجاد شده می شود. بدین ترتیب، تحریک مناسب این احساس در موجود زنده، میل و کششی ایجاد می کند و در نتیجه وی با رفتاری هدفدار، در جهت رفع کمبود و برقراری تعادل اقدام می کند⁽²⁾.

خوردن و آشامیدن، هم با انگیزه لذت و هم با انگیزه بقا سر و کار دارد. در قرآن کریم آیات فراوانی درباره خوردن و آشامیدن وجود دارند که همه به گونه ای در مقام گوشزد کردن نعمت های الهی به انسان هستند و لذتی را که از آنها برای انسان حاصل می شود، یادآوری می کند.⁽³⁾اگر بخواهیم خوردن و آشامیدن را منبعی برای نشاط برشماریم باید به آموزه های دین، در چگونگی به دست آوردن غذا و نحوه و اندازه خوردن توجّه کنیم. به هر شکل، با عنایت به نکات پیش گفته و با در نظر گرفتن اصل اعتدال، خوردن و آشامیدن باعث نشاطِ انسان می شود. در روایت امام صادق (علیه السلام) آمده است:

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ... الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ.⁽⁴⁾

نشاط در ده چیز است:... خوردن و آشامیدن [از آن موارد است].

البتّه اگر خوردن و آشامیدن به پرخوری و شکمبارگی منجر شود، دیگر نشاطآفرینی در آن معنایی نخواهد داشت و به سستی و کسالت بدنی تبدیل خواهد شد. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می فرماید:

مَن شَبِعَ عُوقِبَ فی الحالِ ثَلاثَ عُقوباتٍ: یلقی الغِطاءُ عَلی قلبِه، و النعاسُ علی عَینهِ و الکَسَلُ عَلی بَدَنِه.⁽¹⁾

کسی که سیر شد سه پیامد فوری را خواهد دید: پرده ای بر قلبش افکنده می شود، خواب به چشمانش می آید و سستی بر بدنش عارض می شود.

از این رو، اصل اعتدال، پیش فرض اساسی کسب نشاط با تغذیه است. امام کاظم (علیه السلام) می فرماید:

لَو أنَّ النّاسَ قَصَدُوا فِی الطُّعَمِ لَاَعتَدَلَتْ ابدانَهُم.⁽²⁾

اگر مردم در خوردن اعتدال می ورزیدند بدن هایشان سالم می ماند.

تغذیه نشاطآور مصداق هایی در روایات دارند که به آنها اشاره می شود.

عسل:

عسل غذایی مقوّی است که خداوند متعال آن را مایه شفا⁽³⁾دانسته است. همچنین از مصادیق تغذیه سالمی است که باعث انبساط خاطر و نشاط انسان می گردد. امام علی (علیه السلام) عسل را نشاطآفرین می داند:

الْعَسَلُ نُشْرَةٌ.⁽⁴⁾

عسل مایه نشاط است.

ویژگی های منحصر به فرد این غذا پوشیده نیست و تحقیقات متعدّد پژوهشگران در دهه های اخیر مؤیّد این مطلب است.

هلیم:

هلیم⁽⁵⁾:

نمونه ای دیگر از مواد غذایی نشاط آفرین است که در سفارش های

امیرالمؤمنین (علیه السلام)، بر خوردن آن تأکید شده است؛ زیرا این نوع غذا باعث نشاط چهل روزه در عبادت می گردد. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

عَلَیکُمْ بِالْهَرِیسَةِ فَإِنَّهَا تُنْشِطُ لِلْعِبَادَةِ أَرْبَعِینَ یوْماً وَ هِی مِنَ الْمَائِدَةِ الَّتِی أُنْزِلَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّه (صلی الله علیه وآله).⁽¹⁾

بر شما باد به خوردن هلیم؛ زیرا نشاط چهل روزه در عبادت می آورد و غذایی است که بر رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) نازل شده است.

اسپند:

اسپند⁽²⁾:

گیاه اسپند دارای فوائد فراوان در ریشه و شاخه آن است. یکی از فوائد بارز آن ایجاد نشاط است؛ چنان که امام علی (علیه السلام) می فرماید:

مَا مِنْ شَجَرَةِ حَرْمَلٍ إِلَّا وَ مَعَهَا مَلَائِکَةٌ یحْرُسُونَهَا حَتَّی تَصِلَ إِلَی مَنْ وَصَلَتْ وَ فِی أَصْلِ الْحَرْمَلِ نُشْرَةٌ وَ فِی فَرْعِهَا شِفَاءٌ مِنِ اثْنَینِ وَ سَبْعِینَ دَاءً.⁽³⁾

هیچ گیاه اسپندی نیست مگر اینکه همراهش فرشتگانی هستند که از آن حفاظت می کنند تا به آنکه باید برسد، و در ریشه گیاه اسپند خاصیت نشاطآفرینی هست و در شاخه و برگ و میوه آن خاصیّت شفادهی از 72 درد است.

بر پایه برخی روایات گاهی تغذیه به همراه موقعیّت معنوی، در شکل دهی لحظات شاد دخیل است که از آن جمله می توان به لحظه افطار و روزه گشودن اشاره کرد. در این روایات اگرچه موقعیت معنوی محور و پایه این شادمانی است، از شادی و فرحی که پیامد جنبه فیزیولوژیک است، نمی توان غافل بود. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ: فَرْحَةٌ عِنْدَ إِفْطَارِهِ وَ فَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّهِ.⁽⁴⁾

برای روزه دار دو شادی است: یک شادی هنگام گشودن روزه اش و شادی دیگر هنگام دیدار پروردگارش.

در روایتی دیگر رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در سفارش به امام علی (علیه السلام) سه شادمانیِ مؤمن را چنین برشمرده شده است:

یا عَلِی! ثَلَاثٌ فَرَحَاتٌ لِلْمُؤْمِنِ فِی الدُّنْیا: لُقِیُّ الْإِخْوَانِ وَ الْإِفْطَارُ مِنَ الصِّیامِ وَ التَّهَجُّدُ مِنْ آخِرِ اللَّیلِ.⁽¹⁾

ای علی! مؤمن در این دنیا سه شادی دارد: دیدار برادران، افطار کردن روزه و شب زنده داری در پایان شب.

ه -- ثروت

اقتصاددانان فراهم آمدن شادی و شادکامی در زندگی را در سایه میزان ثروت انسان ها می دانند. بسیاری از مردم این باور اقتصاددانان را پذیرفته اند. اما آیا ثروت باعث شادی می شود؟ چه مقدار پول و ثروت می تواند باعث شادی شود؟ هجوم مردم به نام نویسی در بانک ها برای دریافت جایزه ای همچون خودروهای گران قیمت و سکّه های طلا در آخرین مهلت قرعه کشی، مشارکت در سرمایه گذاری های مضاربه ای، خرید کالاهای تبلیغیِ دارای جوایز نفیس، همه با هدف بهبود کیفیّت زندگی و ارتقای شادی و شادکامی انجام می پذیرد.

به هر حال، تحقیقات، این اشتغال های ذهنی در باره پول را به طور کامل تأیید نمی کنند. کمپل و همکاران در مطالعه کیفیت زندگی در آمریکا دریافتند که موقعیّت اقتصادی، یازدهمین مورد از دوازده مورد ممکنِ منابع رضایت از زندگی است. کینگ و ناپا دریافتند که آزمودنی های مطالعات آنها میزان اثر ثروت در شادی را یک پنجم و آن را یک ششم مؤلّفه های تشکیل دهنده یک زندگی خوب برآورد کردند. تأثیر ثروت، موضوعی بسیار مهم و البتّه محلّ تردید است. برخی مطالعات ابتدائی همبستگی کمی میان در آمد و شادی را گزارش کرده و در بعضی موارد اصلاً ارتباطی گزارش نکرده اند. در واقع هیچ افزایشی نسبت به سلامت فردی در طول یک دوره افزایش

چشمگیر ثروت، برای بسیاری از کشورها وجود نداشته است⁽¹⁾.

در آموزه های دینی بسترهای اولیه برای اقتصاد خانواده و جامعه تعریف شده است که اگرچه موضوع بحث ما نیست، اشاره ای گذرا، به تبیین موضوع «ثروت» کمک شایانی خواهد کرد. امام صادق (علیه السلام) سه چیز را از نیازهای عمومی می داند:

ثَلَاثَةُ أَشْیاءَ یحْتَاجُ النَّاسُ طُرّاً إِلَیهَا: الْأَمْنُ وَ الْعَدْلُ وَ الْخِصْبُ.⁽²⁾

سه چیز است که همه مردم به آن نیازمندند: امنیت، عدالت، رفاه و فراوانی.

در روایت دیگر آن حضرت به مفضّل فرمود:

وَ اعْلَمْ یا مُفَضَّلُ، أَنَّ رَأْسَ مَعَاشِ الْإِنْسَانِ وَ حَیاتِهِ الْخُبْزُ وَ الْمَاء.⁽³⁾

بدان که اساس معیشت در زندگی انسان، نان و آب است.

در روایات یاد شده، مسکن را نیز می توان به نیازهای عمومی انسان افزود. مسکن نیز از مسائلی است که برای همه مردم لازم است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) نیز مانند مردم مسکن و خانه شخصی داشت؛ اگرچه خانه های حضرت بسیار محقّر بودند. ضرورت مسکن تا آنجا مورد توجّه پیشوایان دین بوده است که در برخی روایات، فروختن زمین، خانه و...، نکوهش شده است مگر در صورتی که انسان زمین، باغ یا خانه ای که می فروشد، پول آن را در چیزی مشابه همان صرف کند⁽⁴⁾.

به هر روی، اگر ثروت را از دو جایگاه، محور پژوهش قرار دهیم به نتایج ظریف تری دست خواهیم یافت؛ آن گونه که اسلام به این موضوع از دو زاویه نظر انداخته است: بخش اول نیازهای ابتدائی، ضروری و عمومی زندگی انسان است که از آن به ثروت تعبیر می شود و بخش دیگر، مال اندوزی های فراتر از آن است که با ثروت رابطه ای تنگاتنگ دارند. هریک از این دو در رابطه با شادی و خشنودی آثاری دارند. امام1.

صادق (علیه السلام) می فرماید: خداوند متّعال به موسی (علیه السلام) وحی کرد:

یا مُوسَی! لَا تَفْرَحْ بِکَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَاتَدَعْ ذِکْرِی عَلَی کُلِّ حَالٍ فَإِنَّ کَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِی الذُّنُوبَ وَ إِنَّ تَرْکَ ذِکْرِی یقْسِی الْقُلُوبَ.⁽¹⁾

ای موسی! به ثروت بسیار خوشحال مباش و در هیچ حالتی یاد مرا ترک مگو؛ زیرا ثروت بسیار، گناهان را از یاد انسان می برد و به یاد من نبودن، قساوت دل می آورد.

در آیه 76 سوره قصص، دلیل ستمکاری قارون، ثروت و اموال فراوان او ذکر شده است. این ثروت اندوزی باعث شد قارون مسیر و هدف زندگی خود را گم کند:

(إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی فَبَغی عَلَیْهِمْ وَ آتَیْناهُ مِنَ الْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ).

قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم کرد، و از گنجینه ها آن قدر به او داده بودیم که کلیدهای آنها بر گروهی نیرومند سنگین می آمد، آن گاه که قوم وی بدو گفتند: «شادی مکن که خدا شادی کنندگان را دوست نمی دارد».

در آیه 44 سوره انعام نیز نعمت ها و ثروت ها مایه نوامیدی و عذاب کافران بودند، پس از آنکه فرمان های الهی را فراموش کردند، و با آنها سرمست شدند و خداوند متّعال به این سبب شادمانی را از ایشان دریغ داشت.

(فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْ ءٍ حَتّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ) .⁽²⁾

چون همه اندرزهایی را که به آنها داده شده بود، فراموش کردند، همه درها را به رویشان گشودیم تا از آنچه یافته بودند شادمان گشتند، پس به ناگاه آنان را فروگرفتیم و همگان نومید شدند.4.

دینر و اوشی تأثیر درآمد بر خشنودی را در 19 کشور و بر 150 هزار نفر آزمودنی، مطالعه کردند. متوسّط همبستگی درآمد، با رضایت از درآمد، 25 درصد و متوسّط همبستگی درآمد، با رضایت از زندگی، 13 درصد بود. معمولاً همبستگی یک شاخص عینی با رضایت، بیشتر از تأثیر آن بر رضایت کلّی است. تأثیر درآمد بر شادی، در سطوح پائین مقیاس درآمد، بسیار قوی تر است. همچنین، ارتباط میان رضایت از زندگی و درآمد در کشورهای فقیرتر، بسیار بیشتر است. احتمالاً این نتایج به سبب نقش پول در نیازهای ابتدائی زندگی از قبیل غذا و مسکن است.⁽¹⁾

به هر حال، متوسّط درآمد جوامع، سطح انتظارها و وضعیّت عمومی یک کشور به لحاظ آموزش، بهداشت، امنیّت و فاصله طبقاتی، هریک می توانند در نتایج تحقیقات اثرگذار باشند.

نتیجه آنکه مردم کشورهای برخوردار از اقتصاد پیشرفته که کسب پول بیش از دیگر آرمان ها برایشان مهم است، از استاندارد زندگی و زندگی خود کم تر راضی اند. این ممکن است بدان علّت باشد که فرایند و بازده انباشت پول پس از برآورده ساختن نیازهای جسمانی به تأمین نیازهای اجتماعی و روانی که شادمانی را افزایش می دهند، نمی انجامد.⁽²⁾

و - لذت دیداری

در روایاتِ لذّت های دیداری با دو گونه روایت مواجه ایم، که بخش اوّل رابطه ای نزدیک با روان شناسی رنگ ها دارد.

رنگ ها در روحیه و خلق انسان تأثیری بسزا دارند. رنگ ها حتّی می توانند بر دستگاه عصبی اثر بگذارند. رنگ ها آثار متفاوتی دارند: برخی نشاطآفرین و روح بخش اند، که رنگ سبز از جمله این رنگ هاست. امام علی (علیه السلام) می فرماید:

النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَةِ نُشْرَة.⁽¹⁾

به سبزه نگریستن نشاطآفرین است.

لذّتی که انسان از نگاه به سبزه و رنگ سبز می برد، باعث پدید آمدن لحظه های نشاطآفرین خواهد شد. یک نمونه دیگر از رنگهای نشاطآفرین، رنگ زرد است. لوچر⁽²⁾معتقد است، رنگ زرد روشن نشان دهنده اعمال خودبه خودی و بی اختیار است و در کل، مظهر اعمالی است که به محرّک خارجی نیازی ندارند و شامل این ویژگی ها می شوند: فعّال، غیر عادی، وابستگی، برون فکنی، اشتیاق، کنجکاوی. جنبه های مؤثّر عاطفی و روحی آن نیز تغییرپذیری، امیدواری، اصالت، نشاط و روح بخشی هستند⁽³⁾.

در روایتی، امام باقر (علیه السلام) پوشیدن کفش زرد رنگ را باعث سرور دانسته است. آن حضرت می فرماید:

مَنْ لَبِسَ نَعْلًا صَفْرَاءَ لَمْیزَلْ ینْظُرُ فِی سُرُورٍ مَا دَامَتْ عَلَیهِ لِأَنَّ اللَّهَ (عزوجل) یقُولُ (صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النّاظِرِینَ) .

هر کس کفش زرد بپوشد تا زمانی که آن کفش را داشته باشد شادمان باشد؛ چراکه خداوند می فرماید زردی پر رنگ، که دیدنش بینندگان را شاد می کند.⁽⁴⁾

رنگ ها آثار فیزیولوژی مخصوصی دارند. هیچ گاه رنگ زرد با سیاه تأثیر یکسان ندارد و رنگ قرمز با آبی دارای اثر تحریک کنندگی یکسان نیست. تجربة انسان ها طیّ زمان طولانی در باره تأثیر روانی رنگ سرخ، نشان می دهد این رنگ بر دستگاه عصبی، اثر تحریک کننده دارد. رنگ سرخ بر دستگاه عصبی، به ویژه بر اعصاب سمپاتیک، اثر تهییج کننده دارد. در حالی که رنگ آبی به لحاظ روانی، بر دستگاه عصبی اثر آرام بخش6.

می گذارد؛ فشار خون پایین می آید و تنفس و ضربان قلب هر دو کم می شوند و رنگ آبی تیره اثر آرام کننده بر سیستم پاراسمپاتیک انسان دارد.⁽¹⁾

بخش دیگری از آموزه های روایی، لذّت دیداری را در نگاه به زن زیباروی و خوش سیما می داند. توجّه به این نکته ضروری به نظر می رسد که این گونه نگاه ها باید در چارچوبی باشد که اسلام آن را تبیین کرده است؛ در غیر این صورت، همچون برخی لذّت های ناپایدار و هوس های نافرجام، پیامد منفیِ غفلت و دوری از یاد خدا را به بار خواهد آورد.

امام صادق (علیه السلام) آن گاه که عوامل نشاط را برمی شمرد، می فرماید:

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ.... وَ النَّظَرِ إِلَی الْمَرْأَةِ الْحَسْنَاءِ.⁽²⁾

نشاط در ده چیز است... و نگاه به زن زیباروی [از آن موارد است].

ز - روابط جنسی

برآوردن نیازهای فیزیولوژیک بدن، شرط اساسی برای رسیدن به خودشکوفایی است. یکی از نیازهای بدن، نیاز جنسی است. این نیاز باید به گونه ای که پیامدهای منفی در بر نداشته باشد، ارضا شود. نیاز جنسی آن گاه که در مسیر خود و در قالب عمل زناشویی شکل می گیرد، باعث نشاط می شود و انسان را از خمودگی به تحرّک بیشتر وا می دارد. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

النُّشْرَةُ فِی عَشَرَةِ أَشْیاءَ... وَ الْجِمَاعِ.⁽³⁾

نشاط در ده چیز است... و رابطه جنسی [از آن موارد است].

طبیعتاً فعّالیت جنسی آن گاه موجب نشاط می شود که در مسیر طبیعی خود شکل گیرد، وگرنه پیامدهای منفیِ آن دوباره انسان را به سستی و خمودگی خواهد کشاند.

ح - سیاحت و تفریح

استراحت، آرامش و فعالیت های مربوط به فراغت، همگی آثار کوتاه مدّت مثبت بر شادمانی دارند. مردم در ایّام تعطیل، خلق مثبت بیشتری و تحریک پذیری کم تری دارند⁽¹⁾. برنامه های تفریحی از شدّت تنش ها می کاهند، تحمّل استرس و فشار را بیشتر می کنند و بر خلق و خوی موافق می افزایند⁽²⁾.

قرآن کریم در توصیف لحظه های فرح بخشی که از طریق سیر و سفر، استراحت، فراغت و تفریح حاصل می شوند، می فرماید:

(هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها رِیحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّاکِرِینَ) .⁽³⁾

اوست که شما را در خشکی و دریا سیر می دهد. تا آن گاه که در کشتی ها هستید و باد موافق به حرکتشان می آورد، شادمان اند. چون توفان فرا رسد و موج از هر سو بر آنها ریزد، چنان که پندارند که در محاصره موج قرار گرفته اند، خدا را از روی اخلاص عقیدت بخوانند، که اگر ما را از این خطر بِرَهانی از سپاسگزاران خواهیم بود.

این گونه آیات، شادی را در نتیجه بهره مندی از نعمت های الهی می داند. انسان های قدردان و سپاسگزار می توانند، از این چنین موقعیّت هایی بهره کافی ببرند و آن را به شادی پایدار تبدیل کنند؛ در غیر این صورت باعث زیان های فراوانی خواهد شد.

ط - دانش افزایی

منابع مرتبط با تأثیر سطح دانش بر شادمانی، در آموزه های دینی محدود است. امّا در این

نکته تردیدی نیست که دانش و علم آموزی اگر در خدمت اهداف الهی و خدمت به بشر نباشد، شادی زودگذر به شمار می آید. خداوند متعال در تبیین وضعیّت آنان که به واسطه دانش خود، از حقایق و واقعیّات چشم پوشی کردند و بدین سبب شادمان شدند، می فرماید:

(فَلَمّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ) .⁽¹⁾

و چون پیامبرانشان دلائل آشکار برایشان آوردند، به آن چیز [مختصری] از دانش که نزدشان بود، خرسند شدند و [سرانجام] آنچه به ریشخند می گرفتند آنان را فروگرفت.

این شادمانی به واسطه اندوخته به ظاهر فراوان و در واقع اندکِ علمی و به دلیل قرارگرفتن در برابر حق و دلائل آشکار، از جمله شادی های منفی است؛ امّا اگر هدف به کارگیری علم مشخّص و مسیر آن حق پویی باشد، به شادمانی فرد خواهد انجامید. امروزه تأثیر تحصیلات و چگونگی آن بر شادی محور تحقیق قرار گرفته است. تحقیقات نشان دهنده همبستگی مثبت میان سطح تحصیلات با شادمانی هستند⁽²⁾.

ی - شادی بخشی به دیگران

یکی دیگر از منابع شادی در روایات، شادی بخشی به دیگران است. در تزریق هیجان های مثبتی همچون شادی به جامعه می توان شادمانی برای خود را نیز انتظار داشت. ایجاد بستر و فضایی شاد در خانه و شادی بخشی در کانون خانواده، شادمانی را برای فرد به همراه خواهد داشت. این نکته را می توان از سفارش های معصومان (علیهم السلام) دریافت. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمود:

مَن قَبَّلَ وَلَدَهُ کَتَبَ اللّهُ (عزوجل) لَهُ حَسَنَةً، و مَن فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللّهُ یومَ القِیامَةِ.⁽³⁾

هر که فرزند خود را ببوسد، خداوند (عزوجل) برای او یک ثواب می نویسد و هر که

فرزندش را شاد کند، خداوند در روز قیامت او را شاد می سازد.

این بیان لطیف در قالبی دیگر نیز از آن حضرت گزارش شده است:

إنَّ اللّهَ تَبارکَ و تَعالی عَلَی الإناثِ أرأفُ مِنهُ عَلَی الذُّکورِ، و ما مِن رَجُلٍ یدخِلُ فَرحَةً عَلَی امرأةٍ بَینَهُ و بَینَها حُرمَةٌ، إلّا فَرَّحَهُ اللّهُ تعالی یومَ القِیامَةِ.⁽¹⁾

خداوند تبارک و تعالی به زنان مهربان تر از مردان است. هیچ مردی نیست که زنی از محارم خود را خوشحال سازد، مگر اینکه خداوند متعال در روز قیامت او را شادمان گرداند.

نگاه تربیتی به مقوله شادی در کانون خانواده در بسیاری از روایات دیگر نیز مشاهده می شود. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود:

مَنْ دَخَلَ السُّوقَ فَاشْتَرَی تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَی عِیالِهِ کَانَ کَحَامِلِ صَدَقَةٍ إِلَی قَوْمٍ مَحَاوِیجَ وَ لْیَبْدَأْ بِالْإِنَاثِ قَبْلَ الذُّکُورِ؛ فَإِنَّ مَنْ فَرَّحَ ابْنَتَهُ فَکَأَنَّمَا أَعْتَقَ رَقَبَةً مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ.⁽²⁾

هر که بازار رود و تحفه ای برای عیال خود آورد، همچون حمل کننده صدقه برای مردم محتاج است و باید به دخترها پیش از پسران هدیه بدهد؛ زیرا هر که دخترش را شاد کند گویا بنده مؤمنی از فرزندان اسماعیل را در راه خدا آزاد کرده است.

بخش دیگری از روایات به وظایف شهروندان جامعه، در ایجاد فضاهای شاد برای کودکان بدون سرپرست پرداخته و نتیجه مسئولیت پذیری آنان را شادی پایدار و جاودانی دانسته است. پیامبر (صلی الله علیه وآله) در این زمینه می فرماید:

إنَّ فِی الجَنَّةِ داراً یقالُ لَها دارُ الفَرَحِ، لایَدخُلُها إلّا مَن فَرَّحَ یتامَی المُؤمنینَ.⁽³⁾

در بهشت سرایی است که به آن «شادی سَرا» گفته می شود و تنها کسی وارد آن می شود که یتیمان مؤمنان را شاد سازد.8.

ک - معنویت

بی تردید معنویت می تواند به شادمانی افراد کمک کند و سطح شادکامی آنان را افزایش دهد. دین به زندگی فرد معنا می دهد و اهدافی بلند ترسیم می کند. اعمال و باورهای مذهبی هریک نقشی بسزا در ارتقای سطح شادی دارند. همچنین باورها نقشی انکارناپذیر در هدایت رفتار و هیجانات انسان دارند. الیسون و همکاران وی دریافتند که باورها مهم ترین منبع شادی هستند و رابطه با خداوند از طریق تأثیر بر باورها، نفوذ خود را ظاهر می سازد⁽¹⁾. قرآن کریم در این زمینه مؤمنان را به شادی به سبب فضل و رحمت خداوند فرمان می دهد:

(قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ) .⁽²⁾

بگو: «به فضل و رحمت خداست که [مؤمنان] باید شاد شوند» و این از هرچه گرد می آورند بهتر است.

در کنار باورها، امید به منبعی پایدار، هیجان های مثبتِ پایدار را نتیجه خواهد داد، اما امید هنگامی نیرومند است که هدف های ارزشمندی را در برگیرد و با داشتن موانع مهم ولی برطرف شدنی، احتمال دستیابی به آنها در میان مدّت وجود داشته باشد. جایی که مطمئن هستیم به هدف نخواهیم رسید، ناامید می شویم⁽³⁾. امام علی (علیه السلام) در وصف پرهیزگاران به این نکته اشاره می فرماید:

یبِیتُ حَذِراً وَ یصْبِحُ فَرِحاً حَذِراً لِمَا حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَةِ وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَة.⁽⁴⁾

شب را ترسان به سر می برد، و روز را شادمان آغاز می کند. ترسان، از غفلتی که ورزیده و شادمان، از بخشش و آمرزشی که بدو رسیده.

شب زنده داری، لقاء پروردگار و انجام کار خیر از جمله نمونه های منابع معنوی شادی است. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) به امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود:

یا عَلِی! ثَلَاثٌ فَرَحَاتٌ لِلْمُؤْمِنِ فِی الدُّنْیا: لُقِیُّ الْإِخْوَانِ وَ الْإِفْطَارُ مِنَ الصِّیامِ وَ التَّهَجُّدُ مِنْ آخِرِ اللَّیلِ.⁽¹⁾

ای علی! مؤمن در این دنیا در سه وقت خوشحال می شود: هنگام ملاقات با برادران، و هنگام افطار در ماه رمضان، و هنگام شب زنده داری در آخر شب.

امام صادق (علیه السلام) فرمود:

لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ: فَرْحَةٌ عِنْدَ إِفْطَارِهِ وَ فَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّهِ.⁽²⁾

برای روزه دار دو شادمانی است: یک شادمانی هنگام افطارش و یک شادمانی هنگام دیدار پروردگارش.

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است که خداوند متعال عیسی بن مریم (علیه السلام) را پند داد:

یا عِیسَی! افْرَحْ بِالْحَسَنَةِ فَإِنَّهَا لِی رِضًا.⁽³⁾

ای عیسی! با انجام دادن کارهای خیر شادمان باش؛ چرا که خشنودی من در انجام دادن آن کارهاست.

قرآن نیز یکی از بارزترین مصداق های شادی های معنوی است. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید:

اللَّهُمَّ! نَوِّرْ بِکِتَابِکَ بَصَرِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ فَرِّحْ بِهِ قَلْبِی.⁽⁴⁾

خدایا! دیدگانم را به قرآنت روشن ساز، و سینه ام را با آن باز و پذیرا گردان، و قلبم را به آن شاد فرما.7.

روایات بی شماری مؤمنان را به شادی در جهت سیره و اهداف معصومان (علیهم السلام) فرا می خوانند. از امام رضا (علیه السلام) نقل است که به پسر شبیب فرمود:

یا ابْنَ شَبِیبٍ! إِنْ سَرَّکَ أَنْ تَکُونَ مَعَنَا فِی الدَّرَجَاتِ الْعُلَی مِنَ الْجِنَانِ فَاحْزَنْ لِحُزْنِنَا وَ افْرَحْ لِفَرَحِنَا وَ عَلَیکَ بِوَلَایَتِنَا فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا أَحَبَّ حَجَراً لَحَشَرَهُ اللَّهُ مَعَهُ یوْمَ الْقِیامَةِ.⁽¹⁾

ای پسر شبیب! اگر خواهی با ما، در درجات والای بهشت باشی، برای حزن ما محزون باش و برای شادی ما شاد باش و ملازم ولایت ما باش که اگر کسی سنگی را هم دوست بدارد، خدا روز قیامت با همان محشورش می کند.

امام علی (علیه السلام) می فرماید:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اطَّلَعَ إِلَی الْأَرْضِ فَاخْتَارَنَا وَ اخْتَارَ لَنَا شِیعَةً ینْصُرُونَنَا وَ یفْرَحُونَ لِفَرَحِنَا وَ یحْزَنُونَ لِحُزْنِنَا.⁽²⁾

خداوند تبارک و تعالی بر زمین توجّه کرد، پس ما را برگزید و برای ما شیعیانی انتخاب کرد که ما را یاری کنند؛ در شادی ما شاد باشند و در غم ما غمگین شوند.

دعا و استعانت از پروردگار، دوستی اهل بیت (علیهم السلام)، یاد خدا، وضو، نماز و عفو پروردگار جنبه های بسیار زیبایی از مسائل معنوی هستند که هر یک تأثیری شگرف در پدید آمدن نشاط دارد. سلیگمن معقتد است دین یک سامانه باور منسجم ایجاد می کند که باعث می شود افراد برای زندگی معنا پیدا کنند و به آینده امیدوار باشند. سامانه های باور دینی به برخی از ما این امکان را می دهد که به ناملایمات، فشارهای روانی وفقدان های گریزناپذیر که در روند چرخه زندگی رخ می دهند، معنا بدهیم و به زندگی بعدی که در آن این گونه دشواری ها وجود ندارند، امیدوار و خوش بین باشیم.⁽³⁾9.

آنچه از سیره معصومان (علیهم السلام) به ما رسیده بیانگر آن است که ایشان برای داشتن روحیه ای بانشاط از خداوند متعال یاری خواسته و دست به دعا برداشته اند. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می فرماید:

اللَّهُمَّ! إِنِّی أَسْأَلُکَ أَیَّ عَمَلٍ کَانَ أَحَبَّ إِلَیکَ وَ أَقْرَبَ لَدَیکَ أَنْ تَسْتَعْمِلَنِی فِیهِ أَبَداً ثُمَّ لَقِّنِی أَشْرَفَ الْأَعْمَالِ عِنْدَکَ وَ آتِنِی فِیهِ قُوَّةً وَ صِدْقاً وَ جِدّاً وَ عَزْماً مِنْکَ وَ نَشَاطاً.⁽¹⁾

بارالها! از تو می خواهم مرا در عملی همیشه به کار گیری که نزدت محبوب تر و در پیشگاهت مقرّب تر است، آن گاه مرا در حالی که بهترین اعمال را در نزد تو انجام داده ام ملاقات کنی و به من نیرو و راستی و جدّیت و اراده و نشاط عطا فرمایی.

یکی از ریشه ها و عوامل بنیادین نشاط، عفو و بخشش پروردگار است. همان گونه که گناهان می توانند انسان را به سوی خمودی و کسالت سوق دهند، پذیرش انسان در درگاه الهی باعث نشاط او می شود. مناجات پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) به این مطلب اشاره دارد:

إلهی! إلهی! إلهی! أسئَلُکَ راغِباً وَ أقصَدُکَ سائِلاً واقِفاً بَینَ یدَیکَ مُتَضَرِّعاً إلَیکَ؛ إن أقنَطَتنی ذُنوبی نَشَطَنی عَفوَکَ.⁽²⁾

بارپروردگارا! الها! معبودا! تو را با شوق می خوانم و در پیشگاهت در حال پریشانی همچون گدایی تو را می طلبم؛ اگر گناهانم مرا ناامید کنند، عفو تو مرا با نشاط می گرداند.0.