مشخصات کتاب

سرشناسه: انصاری، مهدی

عنوان و نام پدیدآور: شیخ فضل الله نوری و مشروطیت (رویارویی دو اندیشه)/ تألیف مهدی انصاری

مشخصات : تهران امیرکبیر، 1378

شابک: 8-0368-00-964-978

یادداشت: چاپ هشتم: 1402

رده بندی کنگره: 1378 8 الف ف/ DSR1453

رده بندی دیویی: 955/075092

شماره کتابشناسی ملی 18825-78م

شیخ فضل الله نوری و مشروطیت

رویارویی دو اندیشه

مهدی انصاری

چاپ هشتم | 1402 | 500 نسخه

صفحه آرایی: امین شجاعی

امور چاپ: محمدامین رضاپور

چاپ و صحافی: آبنوس

دفتر مرکزی: تهران خیابان جمهوری اسلامی

تقاطع خیابان سعدی، پلاک 2

شماره تماس: 2-02133900751 و 6128

کدپستی: 1143817818

amirkabirpub.ir

@amirkabirpubco

مؤسسه انتشارات امیرکبیر

همه حقوق محفوظ است.

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

شیخ فضل الله نوری و مشروطیت: رویارویی دو اندیشه

مهدی انصاری

سرشناسه: انصاری، مهدی

عنوان و نام پدیدآور: شیخ فضل الله نوری و مشروطیت

(رویارویی دو اندیشه)/ تألیف مهدی انصاری

مشخصات : تهران امیرکبیر، 1378

شابک: 8-0368-00-964-978

یادداشت: چاپ هشتم: 1402

رده بندی کنگره: 1378 8 الف ف/ DSR1453

رده بندی دیویی: 955/075092

شماره کتابشناسی ملی 18825-78م

شیخ فضل الله نوری و مشروطیت

رویارویی دو اندیشه

مهدی انصاری

چاپ هشتم | 1402 | 500 نسخه

صفحه آرایی: امین شجاعی

امور چاپ: محمدامین رضاپور

چاپ و صحافی: آبنوس

دفتر مرکزی: تهران خیابان جمهوری اسلامی

تقاطع خیابان سعدی، پلاک 2

شماره تماس: 2-02133900751 و 6128

کدپستی: 1143817818

amirkabirpub.ir

@amirkabirpubco

مؤسسه انتشارات امیرکبیر

همه حقوق محفوظ است.

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

تقدیم به روان نیک خیرخواه و آموزگار زندگی ام...

پدرم...

و متفکر بزرگ، نیای گران قدرم...

نویسنده «تنبیه الأمّة و...»

و به نور بر بلندای دار...

فهرست

سخنی دوباره...9

سرآغاز...13

منابع کتاب...19

آشنایی با شیخ فضل الله نوری...27

بازگشت به ایران /35/ آثار علمی /38/ رساله ها و آثار خطی /40/ کتاب هایی که با نظارت و یا تحشیه او به طبع رسیده است /41/ تلاش های اجتماعی /42/ در نهضت تنباکو /45/ در جنبش عدالت خواهی /49/

بازشناسی مقدمات و زمینه های فکری مشروطیت... 53

واژه «مشروطه» /59/ نخستین برخورد با تمدن غرب /65/ نظریه پردازان غرب زده /69/ مشروطیت و لائیک گرایی /73/ نهضت بازگشت و شکست غرب زدگی /75/

انقلاب عدالت خواهی...79

نخستین تحصن /83/ دومین تحصن /88/ تحصن سفارت انگلیس /89/ عزل عین الدوله /97/ فرمان تأسیس مجلس شورا /100/ عدالت خانه یا مشروطه 106/ علمای نجف و جنبش عدالت خانه /121/ گذار از حکومت مشروطه به... /134/

آزادی خواهان و جنبش مشروطیت...137

فراماسون ها و مشروطیت /141/ تشکیل مجلس شورا /149/ قانون اساسی /157/ آزادی /161/ برابری و مساوات /184/

تدوین قانون و دیدگاه شیخ فضل الله نوری...197

قانون اساسی و سه مجتهد بزرگ عراق /207/

حکمران قانونی و اندیشه های شیخ فضل الله...219

اصل نظارت شورای مجتهدان /238/

موضع گیری شیخ در برابر مجلس...271

تحصن در حضرت عبدالعظیم علیه السلام /278/ انتشار روزنامه و لوایح /296/ اتهام مجلس /308/

سقوط مشروطیت...317

سوءقصد نافرجام /326/ برقراری دوباره مشروطیت /329/ نتیجه تلاش های مشترک روس و انگلیس /337/ فتح تهران بی قربانی صفا نداشت /340/

مرگ و پایداری...343

دستگیری و محاکمه شیخ /354/ اعضای دادگاه و تصمیم گیری /362/ پای دار 365/ پس از اعدام /371/

پایان کار...377

ضمیمه ها...401

کتابنامه...441

نمایه...451

سخنی دوباره

انقلاب مشروطیت، نمایانگر نخستین مواجهه مستقیم بین فرهنگ سنتی اسلام و غرب در ایران جدید است. همه کوشش های قدیم تر در جهت نوسازی - هر چند متضمن تحولات در نظام های حقوقی، حکومتی واداری بود - به راه ها و در حوزه هایی افتاده بود که تماس دورادوری با ارزش های سنتی داشت. هیچ کدام به نحوی آشکار و اساسی با این ارزش ها معارضه نکرده بود. برخورد مستقیم غرب و خطری که از این بابت متوجه بود اهمیت نقش علما را در سراسر قرن نوزدهم افزایش داد و در عین حال نفوذ فکری غرب به آن جا رسید که موانعی میان روشنفکران و مذهبیان ایجاد کرد. علما با شرکت در جنبش مشروطیت این تناقض را کمال بخشیدند. مشروطیت که حاصل یک قرن اختلاف و کشمکش میان دولت و علما ،بود درعین حال نفوذ گروه های روحانی را در امور سیاسی و اجتماعی کاهش داد همین کاهش سبب شد رفته رفته روحانیت به کلی از سیاست ببرد و در انزوای کامل از مسائل سیاسی و قانونی کشور قرار گیرد. بی شک از نخستین کسانی که به این راز سیاستمداران و پشتیبانان بیگانه پی برد، شیخ فضل الله نوری بود که به اشاره انجمن های سرّی فراماسونی ⁽¹⁾به اعدام محکوم شد.

باید پرسید در زمانی که اکثریت عظیم مردم مقلد یا مرید و پیرو مراجع دینی بودند، چگونه آرمان های تجددخواهانه یعنی مطالبه حکومت ملی و نظام پارلمانی و حاکمیت قانون و حتی هدف های ساده تر مانند برقراری عدالت خانه می توانست توده های مردم یا دست کم قشرهای پرنفوذ طبقات متوسط را به حرکت درآورد؟ نوشته های میرزا آقاخان کرمانی و طالبوف و آخوندزاده و ملکم خان با آن تعبیرها و اصطلاحاتی که اغلب بیگانه و یا برگردانیده از زبان های بیگانه بود برای چه کسانی در میان مردم ایران قابل فهم بود و این کسان چه نسبتی از کل نفوس ایران را تشکیل می دادند؟

در این رابطه برخلاف نظر کسانی که گمان دارند بیشتر علما در برابر هجوم اندیشه های نو تنها کاری که کردند یا مخالفت مطلق بود و یا تسلیم مصلحتی و ظاهری از آگاهی های جسته گریخته ای که درباره فکر سیاسی و دینی دوره مشروطیت در دست داریم به خوبی پیداست که در میان مراجع دینی بازار بحث و مناقشه صمیمانه و جدی بر سر اصول و مفاهیم سیاست و مملکت داری و حکومت ملی گرم بوده است و اهل نظر می کوشیدند تا همه جوانب آرای موافق و مخالف را بسنجند و به محک نقد بزنند.

بنابراین به نظر می رسد حلقه مفقوده تاریخ فکری انقلاب مشروطه ایران را باید در نوشته ها و گفته های مراجع دینی آن زمان آن زمان بجوییم. اندیشه های متفکران فرنگی مآب هر اندازه روشن و مترقی و خردمندانه به نظر می آمد، به تنهایی نمی توانست به عمق ذهن ایرانی راه یابد و آن را از بی جنبشی مرگ زای خود برهاند. تحرک فکری شیعی که مخصوصاً دراصل اجتهاد تجسم می یابد و آزادی و جواز تقلید از مراجع متعدد با شیوه های گوناگون برخورد با مسائل اجتماعی، محیطی پرتلاش و اندیشه پرور به وجود آورده بود و علاوه بر این ها بازنگری هوشیارانه برخی از رهبران دینی به مبانی فقه در مباحث ولایت و امور حسبی و امر به معروف و نهی از منکر و استفاده از ضوابط علم اصول از قبیل تنقیح مناط و تشخیص موضوع و مقدمه واجب، و خاصه فرزانگی ایشان در بازشناختن حوزه امور شرعی از امور عرفی، ظهور مجموعه ای از افکار سیاسی

تازه را در وطن ما ممکن ساخت و حتی موضوعاتی را مطرح می ساخت که در اندیشه غربی نیز وجود نداشت.

این واقعیت را تئوریسین های مشروطه نیز معترف اند. ⁽¹⁾بدین لحاظ نویسنده کوشیده با بهره مندی از مدارک و اسناد و گزاره های فراوان و ارزنده و همه جانبه به سهم خویش گوشه هایی از این حلقه مفقوده و تاریخ فکری و اندیشه های متفاوت و متضاد متجددان و متشرعان را در انقلاب مشروطه به خواننده ارائه دهد.

جای بسی خوشوقتی و امتنان است که این بررسی چندین ساله مورد توجه پژوهشگران و دانشجویان و استادان تاریخ سیاسی معاصر و فرهیختگانی بنام همچون زنده یاد استاد محمد مهدی شمس الدین (نایب رئیس مجلس اعلامی شیعیان لبنان) که رساله را به قلم باکفایت خود در فضای گسترده دنیای عرب ترجمه کرد؛ و دیگری از نویسندگان روزنامه نگار عراقی که موضوع کتاب و حوادث مشروطه را بی ارتباط با حوزه دینی نجف و بزرگان آن نمی دانست.

بخش هایی از آن را در برخی روزنامه های کثیرالانتشار عراقی منتشر کرد همچنین مورد نقد و بررسی عالمانه تعدادی از نویسندگان و مجلات ارزشمند قرار گرفت؛ و نوشتند: «کتاب شیخ فضل الله نوری و مشروطیت جدا از بیان حیات شیخ و تحلیل و تبیین حوادث و جریانات سیاسی و اجتماعی آن عصر، آرا و اندیشه های موافقان و مخالفان مشروطه را با توجه به موازین فقهی شرعی و اجتماعی بیان می دارد و برای اولین بار کتابی مستقل و مستند در آرا و اندیشه های شیخ نوری به بازار تحقیق و مطالعه عرضه می دارد که تلاشی است مفید و فرصتی است برای نسل جوان تا با بازنگری به تاریخ اجتماعی معاصر ایران منزلت مبارزات شیخ نوری را به درستی دریابد و همچنین از نقشه های استعمار جهت استیلاء بر شرق اسلامی آگاه گردد». ⁽²⁾و یا این

عزیزان با پیام ها و نامه های فراوان به ویژه در کنگره بزرگداشت شیخ فضل الله نوری (مرداد - 1370) نویسنده را از تشویق خود برخوردار کردند.

اینک چاپ هفتم با تصحیح غلط های چاپی و بازنگری بسنده و فراگیر و اضافات فراوان تقدیم می شود.

مهدی انصاری

خرداد 1400

سرآغاز

از میان حوادث اجتماعی جامعه ما نهضت مشروطیت دارای نقش ویژه ای است. نزدیکی زمان حوادث آن به زمان حال و تأثیرات مشخص این جنبش در رویدادهای سده اخیر کشورمان از جنبه های فکری، سیاسی و...) موجب می شود تا با دید عمیق تری به ابعاد این حرکت توجه شود.

از جریان مشروطیت در ایران می توان تحلیل ها و برداشت های گوناگون داشت و آن را «انقلاب»، «نهضت اصلاحی»، «رفرم» و حتی شاید - با نگاهی بدبینانه - «فتنه» لقب داد؛ اما نمی توان این حقیقت آشکار را منکر بود که به هر حال «مشروطیت» روند حرکت تاریخ این سرزمین را همچون نقطهٔ عطفی تحت تأثیر قرار داد و نتایج متفاوتی به بار آورد. هر چند تحرک مذهبی مراجع دیانت و آگاه ساختن مردم به آن چه در کشور می گذشت، بخشی از عواملی است که در انقلاب تأثیر داشت و مبارزه غیرفعال مردم ایران را به تدریج به مبارزه فعال تبدیل کرد؛ اما جریان سیل غرب زدگی که در جامعه آزادی خواهی، قانون خواهی و مشروطه خواهی ظاهر گشت، چنان فراگیر بود که بسیاری از معتقدان به دیانت اسلام را نیز به کام خود کشید، به ویژه آن که عدالت خواهی در قالب مشروطیت در برابر مظالم ،رژیم، علم طغیان برافراشت و نفی ظلم و استبداد را که خواست همه مردم کشور بود - شعار خود ساخت.

البته نه فقط مردم، بلکه علمای بزرگی که حتی به تأیید و دفاع از مشروطیت برخاستند تصور درست و روشنی از مشروطیت نداشتند. علت این امر را باید در آثار دیگراندیشانی از قبیل میرزا ملکم خان و مستشارالدوله جست وجو کرد. این تجدد طلبان معنی و هدف اصلی مشروطیت را به خوبی می شناختند «ولی به حکم اقتضا و مصلحت اندیشه های مشروطه گری را رنگ اسلامی زدند. آنان معنی واقعی مشروطه گری غربی را پنهان نگاه داشتند و در مواردی هم مشروطه و اسلام را یکی دانستند کوششی سخت و پیگیر از سوی اندیشه گران نوخواه ایران صورت گرفت تا رهبران مذهبی را نسبت به اختلاف های اساسی و تعیین کننده موجود میان نهادهای نوسیاسی و اسلام بی توجه نگاه دارند متجددان مشروطه خواه علاقه داشتند که علما به برخی از مسائل مربوط به ناهماهنگی اسلام و دموکراسی بی توجه بمانند وگرنه از پشتیبانی کامل علما در انقلاب مشروطیت بی بهره می ماندند». ⁽¹⁾بدین لحاظ رهبران روحانی موضع ناتوان مذهب را در یک نظام مشروطه دموکراسی از دیده دور داشتند و آن را تا اوایل دوره دوم مجلس شورا مورد تأیید کامل خود قرار دادند؛ یعنی تا آن گاه که مشروطیت استقرار سیاسی و پارلمانی یافت «رؤسای روحانی را خانه نشین، احکامشان را پشت گوش انداخته صریح گفتند و نوشتند تفکیک قوای روحانی از قوای جسمانی» ⁽²⁾و مرحوم بهبهانی را در ازای آن همه صدمه و اذیت که در طریق مشروطیت متحمل شد مقتول نمودند. آقای طباطبایی را در خانه خود نشاندند و پیغام دادند که مداخله در امور کنید مثل آقای بهبهانی خواهید شد....» ⁽³⁾

در واقع در جنبش مشروطیت یک اندیشه حاکم نبود، و همان گونه که به رهبری روحانیان به پا خاست با اندیشه روشنفکران ادامه یافت. روحانیان آن را فرصتی برای اجرای احکام شریعت آسمانی یافته و روشنفکران، خواهان

نوخواهی و دموکراسی بودند. هر چند در بنیاد با یکدیگر تضاد داشتند و در پایان به این تعارض ذاتی برخوردند؛ اما با به قدرت رسیدن هر کدام این تعارض و برخورد با یکدیگر اجتناب ناپذیر بود.

در این میان نخستین کسی که به طور مشخص به این نابرابری مذهب با مشروطیت غربی پیش از همکاران خود از رهبران مذهبی مشروطه در ایران و عراق پی برد و در مقابل جریان غرب زدگی این دوران ایستاد «شیخ فضل الله نوری» بود. وی با بینش عمیق و قوی خود از همان آغاز دریافت که آن چه روشنفکران به عنوان مشروطه» عرضه می کنند برخاسته از بینش های غربی است و در تفکر اسلامی جایگاهی ندارد.

او مانند تمامی ناموران تاریخ موافقان سرسخت و مخالفان آشتی ناپذیر داشته و دارد ناموران تاریخ همه چنین اند به ویژه آنان که در وادی سیاست گام نهاده اند و شاید نتوان به ناموری برخورد کرد که از نیک نامی مطلق در میان تمام اقوام و ملت ها برخوردار باشد حتی دانشمندان و محققان وارسته و منزوی نیز از زخم زبان و قلم همگنان خود در امان نمانده اند.

شیخ فضل الله نوری در جنبش تحریم تنباکو از بیدارگران عصر خود بود و شرکت بسیار فعالی داشت و به اعتراف تقی زاده در جنبش عدالتخانه از مؤسسان به شمار می رفت، ⁽¹⁾اما با تغییر جهت جنبش که آن را انحرافی در سنت ها و فرهنگ و مذهب این ملت و مرز و بوم می دید، حرکت نویی را پی ریخت که حاکمیت قوانین در این کشور باید از شریعت باشد. او مشروطه ای را می طلبید که ملزم به رعایت شرع باشد. او خواهان حکومت شرعی بود. ⁽²⁾از این رو برای به پا داشتن آن تا آخرین حد ممکن تلاش نمود و تا پای جان ایستاد و مقاومت کرد و مرگ در راه عقیده دینی خود را پذیرا گردید. گرچه از سوی تاریخ نویسان به عنوان «مستبد» و «مرتجع» معرفی شد و چهره مسخ شده و وارونه ای از سیمای فکری و اخلاقی اجتماعی او ترسیم، و

وقیح ترین اتهامات را به ساحت او در نوشتارهای خود وارد نمودند.

به هر تقدیر شخصیت مورد بحث ما با این که در آغاز امر از جمله سردمداران روحانی بود که مردم را به عدالت خواهی تشویق و به وسیله نامه های متعدد خود علمای عراق را به همراهی با مردم ایران دعوت کرد؛ اما پس از تحصن مردم به وسیله راهنمایی برخی وابستگان اجنبی در سفارت بریتانیا و تبدیل نام «مجلس شورای اسلامی» به «شورای ملی» و «عدالت خانه» به «مشروطه» و عدم توجه به نکات و احکام شریعت در تطبیق قانون اساسی و پادویی عناصر شناخته شده ای به جهت گیری جنبش مشروطیت تردید پیدا کرد و آن را فراورده کوشش بیگانگان برای توسعه قدرت استعماری خود پس از شکست قرارداد رژی دانست.

شیخ - آن چنان که از نامه ها و لوایح و رساله های باقیمانده او به دست می آید نه تنها مخالف جنبش نبود که خود در پیشبرد آن مؤثر بوده است. اما آن چه که او را به مخالفت با مشروطیت وادار نمود، تغییر جهتی بود که به عقیده وی توسط مشروطه خواهان در اهداف جنبش پدید آمده بود. او با بینش گسترده و وسیع تر از هم قطاران خود وارد معرکه شد، و پیشتر از همه به تعارض «کنستیتوسیون» که به مشروطه معروف شد با «مذهب» دست یافت، و براساس مبانی اجتهادی خود آن را تحریم و با آن به مبارزه برخاست. او برخلاف آن چه تاکنون نوشته اند و گفته اند حامی و طرفدار استبداد و یا حکومت های ستمشاهی نبود، و یا به مزدوری از اجانب به مانند مخالفان خود، در راه مقاصد خویش پافشاری و مقاومت نمی کرد. او بر اساس آن چه بدان اعتقاد داشت و پایبند بود و در راه شناخت آن به اجتهاد رسیده بود پافشاری می.کرد اما آیا انتساب مستبد به شخصیتی که از عقیده مذهبی خود و احکام شریعت اسلامی دفاع می کند جز اتهام واهی می تواند چیز دیگری باشد؟

باور عمومی آگاهان به تاریخ ایران به درستی آن است که مهمترین نیروی پشتیبان انقلاب مشروطیت همانا علما بودند. اگر آنان انقلاب را

تأیید نمی کردند، مسلماً در نطفه خفه می شد. باور علما هم بر این بود که مشروطه گری با اسلام آشتی پذیر است آنان با نیروی گسترده خویش از رژیم نو مشروطه در ایران پشتیبانی و در سخنرانی ها و نوشته های خود کوشش کردند تا حکومت مشروطه دموکراسی را با شیوه حکومتی مذهب شیعه از نظر تئوری آشتی دهند و بدین ترتیب خواستند به حکومت استبدادی آن زمان که از دیده آن ها ضد اسلامی به شمار می آمد پایان بخشند. درگیری علما در انقلاب از همان آغاز سبب جلب پشتیبانی قشرهای گسترده ای از مردم ایران از مشروطه گری گردید؛ اما هنگامی که شیخ فضل الله نوری به دلیل غیراسلامی یافتن مشروطیت بر ضد انقلاب شورش کرد در نتیجه در دنیای روحانیت شیعه بر سر مسئله مشروطه گری جدایی پدید آمد یه های مشروطه خواهان نظر و تفسیر علمای هوادار مشروطه را از اصول مشروطه و دموکراسی بیان می کرد و دربردارنده بحث های دراز آن ها پیرامون بر حق بودن رژیم مشروطیت بود.

نظر اصلی نویسنده آن است که با بررسی نظرات نخستین علما در مورد مشروطیت و تفاوت واپسین آن ها در برداشت های مختلف از آن به نتیجه بنیادی از علت مشروطه خواهی آنان برسد. ضمناً در برابر آن همه یورش های تند و غیرمنطقی و اتهامات بی اساس بسیاری از تاریخ نویسان مشروطه و عدم بازگویی بسیاری از حقایق و وارونه جلوه دادن نقش شیخ فضل الله نوری در جنبش و حوادث انقلاب ایران، بتوانیم با بازگویی گذرا و بازنگری جنبش عدالت خانه، نقش فعال این نامور مظلوم تاریخ معاصر را از میان صفحات و اسناد باقی مانده تاریخ و حوادث گذشته بر آن را با جست وجویی بر ریشه های فکری وارداتی مشروطیت و دستیاری های اجانب و عوامل داخلی آن ها در استقرار آن با استناد به گزارش های سری و محرمانه برخی سفارتخانه ها، و علل جدایی نامبرده در میانه راه از صف آزادی خواهان با استناد به نظرات موافق و مخالف را به خواننده نشان داده باشیم.

هر چند باید خاطرنشان ساخت هدف نگارنده در این کوشش، تحقیقی

در خط مشی فکری و تنها به نقش مؤثر شیخ فضل الله در مراحل مختلف جنبش، و مروری بر باورهای فقهی و استنباطات اجتهادی و اصولی وی و دیگر مجتهدان هم عصر او در عراق و ایران در مورد حاکمیت نظام جدید و مشروطیت در برخورد با شریعت است که بر آن اساس حرکت «مشروعه خواهی» پی ریزی شد. اما در کنار آن به بررسی اندیشه ها و نظرات روشنفکران و مشروطه خواهان و خواسته های آن ها در تجدید نظام سیاسی کشور و تعارضی که بین این دو جناح پیدا شد به اختصار پرداخته خواهد شد.

منابع کتاب

در میان کتاب های بسیاری که در مورد جنبش مشروطیت از مورخان و محققان ایرانی و غیرایرانی به رشته تحریر درآمده ضمن توجه به اظهار نظرهای متفاوت و بیشمار اغلب آن ها در این نوشتار مورد استفاده قرار گرفته اند.

ابتدا مروری می کنیم بر حوادث روزمره جنبش از مشاهدات یک ناظر عینی و کسی که تا اندازه ای از نزدیک شاهد سال های نخستین حوادث سیاسی و اجتماعی ایران بوده؛ یعنی ناظم الاسلام کرمانی در کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» نامبرده سخت تجددخواه است و این شیفتگی چنان است که بانیان غرب زدگی را به سختی می ستاید و از امثال میرزا ملکم خان با القابی چون بیدارکننده ایرانیان نام برده در عوض به مخالفان تجددخواهی شدید می تازد حاج شیخ فضل الله نوری را به جهت تردید اولیه اش در اصالت نهضت و مخالفت بعدی او با نمایندگان غرب زده، به باد ناسزا می گیرد و از دادن نسبت های دروغ و دشنام های رکیک به شیخ نوری خودداری نمی کند هر چند معترف به علمیت و حسن سلوک او نیز هست. اما بدبینی ناظم الاسلام به شیخ تا بدانجاست که حاضر نیست کوچک ترین سهمی برای شیخ در پیشبرد نهضت قائل شود؛ اما به روشن بینی او واقف است،

با وجود این به مبتذل ترین شایعات دست می یازد تا نقش او را در نهضت کم رنگ جلوه دهد و از شیخ فضل الله چهره ای مرتجع و طرفدار استبداد بسازد. ناظم الاسلام در کتاب خود از مشروطیتی دفاع می کند که شناخت درستی از آن ندارد و با این شناخت ناقص و نادرست به رد و ذم حاج شیخ فضل الله می پردازد. اما از سفارتخانه به عنوان یک مدرسه سیاسی یاد می کند که به مردم آموزش ها و مذاکرات محرمانه می دادند. ⁽¹⁾

به هر صورت اطلاعات گران بهایی را ناظم الاسلام جسته و گریخته در «تاریخ بیداری ایرانیان» آورده که در کتاب های مشابه نمی توان یافت، اما از قضاوت های نادرست و غیرواقع خالی نیست؛ اما به هرحال به عنوان اثری باقی مانده از دوران مشروطیت مورد توجه و استفاده قرار گرفته است.

همچنین مروری گذرا بر یکی از مفصل ترین کتاب های تاریخ انقلاب مشروطیت و یکی از جامع ترین آن ها یعنی «واقعات اتفاقیه در روزگار» ⁽²⁾اثر محمدمهدی شریف کاشی داشته ایم او که در سال های پیش از جنبش مشروطه در تهران بوده، و تا آغاز دوره سوم مجلس شورا در تهران می زیسته شاهد بسیاری از حوادث و جریانات سیاسی و اجتماعی بوده است. اثر اوپر است از سواد اعلامیه ها شب نامه ها اوراق ژلاتین و منطبعه در آن دوران، و انبوهی از سواد چندین صد تلگراف و نامه از علما، مشروطه خواهان و مخالفان نیز در کتاب او دیده می شود. او هر چند به ظاهر از مشروطه خواهان رده نخستین و در انجمن «خمسه» از اعضای آن به شمار می رود، و از مخالفان سرسخت شیخ فضل الله بوده و او را احیاناً با جملات زشتی یاد می کند، اما تا اندازه ای از هم مسلکان و همفکران خود بینش بلندتری را داراست و از بیان دخالت به اصطلاح منورالفکران آن عصر در حوادث و وقایع و فساد مجلس و نمایندگان ناباب و کجرویی ها کوتاهی ندارد ما در این اثر از آن بهره گرفته ایم.

از منابع دیگری که بدان اشاره رفته، «تاریخ مشروطه ایران» ⁽¹⁾و «تاریخ هجده ساله آذربایجان» ⁽²⁾نوشته احمد کسروی است. از این کتاب - صرف نظر از نگرش خاص نویسنده، کمبودهای اطلاعاتی و مخالفت های گوناگون او با علمای شیعه در جریان جنبش مشروطه و به ویژه شیخ فضل الله نوری - سود برده ایم.

هر چند تاریخ مشروطه کسروی از حیث ثبت تاریخ روز و ماه و سال وقایع سودمند است؛ اما بسیاری از مندرجات آن خلاف حقیقت است و پر از اشتباه... و شاهد آن اجتهادات کسروی و سیاست بافی اوست که لااقل سه ربع کتاب را سست و دور از حقیقت ساخته است. ⁽³⁾اما برای روشن شدن بسیاری از جریانات و جزئیات و واقعیاتی که ضمناً به قلم نامبرده آمده و می تواند حقایقی را به دست دهد، مورد توجه و ارجاع قرار گرفته است.

همچنین ضمن بهره گیری از یادداشت های دکتر مهدی ملک زاده در تاریخ انقلاب مشروطیت ⁽⁴⁾و نظرات و انتخاب نکات و دقایق آورده های او که می تواند مکمل نوعی تاریخ نویسی و گویای جریانات سیاسی مشروطیت برای این نگارنده باشد، از «تاریخ پیدایش مشروطیت ایران» ⁽⁵⁾تألیف محمد حسن ادیب هروی خراسانی، نیز استفاده برده شده است. اثر ادیب هر چند در سال های 1360 هجری به بعد تدوین گردیده و اظهار نظرهای تاریخی و یا جزئیات حوادث در آن کمتر به چشم می خورد، اما روی هم رفته به گفته خودش یادداشت های تاریخی که به زحمات فوق العاده در مدت چندین سال جمع آوری نموده و مقتضیات زمان اجازه آن را نمی داد و یادداشت هایی که کمتر در دیگر کتاب ها بدانها اشاره شده را در دسترس قرار داده است.

نامبرده برخلاف دیگر نویسندگان تاریخ مشروطه، حوادث پیدایش و ثمرات آن جنبش را پس از سی سال نگاشته از این رو توانسته در کنار درج بسیاری از واقعیات، حقایقی را کشف نماید. مضافاً آن که برخوردهای شیخ فضل الله نوری را با مشروطه خواهان و مجلس همچنین واقعه تحصن در سفارت بریتانیا را از منبعی نقل می کند که آن شاهد عینی ماجراها و دقیق و پرتوجه در آن ها نیز بوده است.

گذشته از منابع یادشده و دیگر منابعی که از آن ها سود جسته ایم، برای آگاهی بیشتر از بنیادهای فکری و اندیشه های سیاسی مشروطه خواهان و روشنفکران ایرانی و نوع خواسته های این جناح که اغلب شیفتگان غرب و هواداران پر و پا قرص دموکراسی غربی بودند، از کتاب «ایدئولوژی نهضت مشروطیت» ⁽¹⁾نوشته فریدون آدمیت و همچنین «فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت ایران» ⁽²⁾از همان نویسنده، برای بیان تضاد ماهوی و فکری بین مشروطه خواهان تجددخواه غیر مذهبی و مشروعه طلبان استفاده شده است. هر چند نویسنده کتاب از زمره همان دیگراندیشانی است که نه فقط برای مذهب و احکام شریعت اهمیتی قائل نیست بلکه حرکت های مذهبی به رهبری روحانیان را حرکت های ارتجاعی می داند که دوام نمی یابد مگر آن که قواعد آن بر اساس قوانین موضوعه بشری موجود در جهان امروز پایه گذاری شود. از این رو نامبرده در کنار تمجید فراوان و ستایش هایی که از آزادی خواهان به عمل آورده و آزادی به دست آمده را نتیجه کوشش های بلند آزادی خواهان مشروطه طلب می داند روحانیت و مذهبی ها را طرفداران فرضیه های ارتجاعی و سردرگم حوادث دانسته که با تأیید فقهی و اصولی خواسته اند در میان مشروطه خواهان و حرکت جدید جایی برای خود دست و پا کنند و مناصب شرعی گذشته خود را داشته باشند بر همین اساس نه فقط با تحلیل های آن چنانی حرکت مشروعه طلبی شیخ فضل الله نوری را نوعی

استبدادخواهی و حکومت قوانین غیر عرفی و خلاف دموکراسی می داند، بلکه همه رساله هایی را که درباره آزادی و مشروطیت و مقررات اجتماعی توسط علما نوشته شده و با اصول اسلامی تطبیق نموده اند، در آغاز با کمی ستایش از نفوذ چنین روشنگری هایی در مذهبیان، و در پایان به عنوان تضاد ماهوی مشروطیت با مذهب، نظریات آن ها را غیر مؤثر می شناسد و اذعان می دارد که در مشروطیت که بر اساس دموکراسی غربی پایه گذاری شده، شریعت و روحانیت حتی در دادگستری جایگاهی نخواهند داشت. اما روی هم رفته آن کتاب در رساله ما مورد بحث و بهره گیری قرار گرفته است.

به علاوه دیگر از رساله های ارزنده ای که در این اثر مورد توجه عمیق قرار گرفته، «رسائل مشروطیت»، حاوی هجده رساله ولایحه علمای دوره مشروطه درباره مشروطیت، اثر نفیس دکتر غلامحسین زرگری نژاد ⁽¹⁾و همچنین نامه ها و لوایح و نظریات شیخ فضل الله نوری است. و برای شناخت اصول اندیشه های دینی و اجتماعی وی توانسته ایم از مجموعه آن چه که او تا پایان روزهای تحصن خود در حضرت عبدالعظیم علیه السلام منتشر کرده، از منابع مختلفی همچون «لوایح حاج شیخ فضل الله نوری» ⁽²⁾و «رسائل، مکتوبات اعلامیه ها و روزنامه شیخ شهید فضل الله نوری» ⁽³⁾و رساله «تذکرة الغافل وارشاد الجاهل» ⁽⁴⁾که به وسیله «میرزا علی اصفهانی» ⁽⁵⁾یکی از یاران شیخ به رشته تحریر آمده مورد توجه ما بوده، و بهره بگیریم. از دیگر رساله های ارزنده و پرارج که مورد استفاده این نگارنده قرار گرفته تنبیه الامة و تنزیه المله ⁽⁶⁾علامه نائینی است که

برای آگاهی بیشتر از آرای سیاسی و فقهی و اصولی شخصیت های روحانی هوادار مشروطیت مورد توجه بوده است. رساله مذکور می تواند یکی از بهترین و منظم ترین نوشته های فقیهان در رابطه با مشروطیت به شمار آید و در همین زمینه از داماد گران قدر نائینی سید محمد حسینی عرب زاده (معروف به آقا نجفی همدانی)، در توضیح پیچیدگی های نوشتار تنبیه الأمة و گزارش حوادث مهم سیاسی آن دوره در حوزه نجف و سامراء و موضع گیری های آخوند خراسانی و تحرکات مرموز سید جمال الدین افغانی و اصرار بر ملاقات با میرزای شیرازی پس از ملاقات با خلیفه عثمانی و تقاضای تکفیر و برکناری حکومت قاجار و تغییر سلطنت پیش از آشوب مشروطیت و... مرگ مشکوک نائینی به فرمان رضا خان و نظایر آن در تحلیل مشروطیت در عراق بهره فراوان برده شده است و مانند رسالهٔ انصافیة ⁽¹⁾ملاعبد الرسول مدنی کاشانی و نظایر آن ها که به جامعیت تنبیه الامة نیستند - نیز سود گرفته شده است.

به جز منابع یادشده از کتاب های بسیار دیگری در تحلیل جریانات و کشف واقعیات از اسناد باقیمانده مانند «کتاب آبی» ⁽²⁾و «کتاب نارنجی» ⁽³⁾و اسناد مستخرجه از اسناد محرمانه وزارت خارجه ⁽⁴⁾و اسناد نویافته ⁽⁵⁾و اسناد مشروطه- دوران قاجاریه ⁽⁶⁾و یادداشت های شخصیت های سیاسی و اجتماعی و خاطرات آن دوره و در حد امکان از روزنامه های دوران نهضت و روزنامه مجلس و یادداشت های نمایندگان، در این کتاب استفاده شده است.

همچنین آگاهی هایی که از ملاقات با صاحب نظرانی همچون آیت الله سید شهاب الدین نجفی مرعشی و اطلاعاتی که از پدرشان در رابطه با حوادث مشروطه ایران و موضع گیری های علمای عتبات، در رابطه با شیخ فضل الله، و نزدیکان او داشتند، رهنمودهای ذی قیمتی برای این جانب بوده است. همچنین رهنمودهای بسیار ارزنده آقای شیخ حسین لنکرانی و دکتر حامد الگار و خانم شهلا کیا (نواده شیخ) موجب امتنان است. و با تشکر از همه برادران در کتابخانه های مجلس شورا به ویژه زنده یاد آقای عبدالحسین حائری و کتابخانه ملی و آستان قدس و ملک و دفتر تبلیغات اسلامی و مسئولان مؤسسه و انتشارات امیرکبیر و دوستانی که با ارسال نامه ها و یا اسناد تاریخی و راهنمایی خود همیاری نموده و نگارنده را کمک کردند.

در پایان امیدوارم با تمام تلاشی که در حد امکان برای پژوهش موضوع مورد بحث از آن ها سود برده شده این نوشته با همه کاستی هایش مورد توجه قرار گیرد از خوانندگان محترم نیز می خواهد که نگارنده را از انتقادها و پیشنهادهای خود برای تکمیل کتاب بی بهره نگردانند.

مهدی انصاری

اسفندماه 1368

آشنایی با شیخ فضل الله نوری

اشاره

«شیخ فضل الله نوری مرد دانشمند و افتاده ای بود. او را بایستی نماینده آن مکتب فکری دانست که حاکمیت را از خداوند می دانند و نه از مردم و شاه». ⁽¹⁾

پیتر آوری

استاد تاریخ دانشگاه کمبریج

از حدود نیمه دوم قرن سیزدهم اسلامی (نوزدهم مسیحی) به بعد جنبش های اصلاحی در جهان اسلام - شامل ایران و مصر و سوریه و لبنان و شمال آفریقا و ترکیه و عراق و افغانستان و هندوستان آغاز شد. در این کشورها کم و بیش داعیه داران اصلاح، ظهور، و اندیشه های اصلاحی عرضه کرده اند این جنبش ها به دنبال یک رکود چند قرنی صورت می گرفت و تا حدی عکس العمل هجوم استعمار سیاسی و اقتصادی و فرهنگی غرب بود و نوعی بیدارسازی و «رنسانس» (تجدید حیات) در جهان اسلام به شمار می رود نهضت های اصلاحی صد ساله اخیر بیشتر توسط رجال مذهبی کشورهای یاد شده که به عمق تحولات و جریان های فرهنگی و سیاسی جامعه مسلمانان آگاه بودند و از بی حرکتی مردم و نفوذ استعمار فرهنگی بیگانگان

رنج می بردند، صورت می گرفت اینان در اولین مرحله حرکت اجتماعی، ملت های مسلمان را هشدار دادند تا در برابر یورش بی رحمانه سیاسی و فرهنگی غرب بسیج شوند و مقاومت نشان دهند. در همان حال از امتیاز دعوت مسلمانان به خرافات زدایی و نشان دادن ماهیت استعمار و شیوه های رنگارنگ و پرفریب آن و تشکیل جبهه سراسری پیروان اسلام برخوردار بود.

ایده های انقلابی جنبش آورندگان و همچنین نویسندگان آگاه، سرانجام، موج نوین بازسازی تفکر اسلامی و بازگشت به خویشتن را مجدداً در کشورهای اسلامی شکوفا ساخت؛ یعنی در آغاز قرن بیستم و در همان زمانی که غرب زدگی به اوج خود رسیده بود این موج اسلام گرایی و غرب ستیزی نیز در حال رشد بود و انجمن های گوناگونی به پیروی از این بینش نوین بازسازی در گوشه و کنار جهان اسلام تشکیل شد.

ایران که، رهبران مذهبی آن، چه در عمل و چه در نظر به علت تفاوت بینش های عقیدتی و مبانی اجتهادی با دیگر فرقه های اسلامی از خود نشاط و تحرکی سیاسی و اجتماعی نشان داده بودند در موج جدید بازسازی تفکر اسلامی سهم بسزایی داشت و اوج آن را می توان در جنبش تنباکو به فرمان میرزای شیرازی و همچنین قیام عمومی برای عدالت خواهی که به «مشروطه» تغییر ماهیت داد، دانست.

در ایران، بیشترین نقش را در مبارزه با غرب زدگی و حتی ایجاد نهضت بازگشت به خویشتن روحانیت و علمای اسلامی داشتند. روحانیت شیعه در ایران به مراتب نیرومندتر و مستقل تر از روحانیت سایر مناطق و کشورهای اسلامی بود. اینان همانند سدی در برابر توفان غرب زدگی ایستادند و سرانجام آن گونه که ما شاهد آن هستیم آن را با شکست مواجه ساختند.

جنبش عدالت خواهی (مشروطیت) نقش ویژه ای را از میان حوادث اجتماعی جامعه ایران بر عهده دارد همچنین نمودار بلند رویارویی بازسازی تفکر سیاسی - اسلامی و بازگشت به خویشتن با نفوذ غرب زدگی به شیوه نوین حکومتی آن است این نکته را نمی توان انکار کرد که این نهضت با

حمایت های مردمی و استفاده از نفوذ رهبریت دینی و تلاش علمای شریعت اوج گرفت. گرچه در این میان اندیشه های وارداتی در حال رشد و گسترش بود و رهبریت مذهبی جنبش، گاه و بیگاه رنگ باخته و تحت تأثیر خودباختگی غرب گرایان قرار می گرفت اما حضور دیانت را به عنوان نقشی مستقل نمی توان نادیده انگاشت. روح عدالت خواهی اسلامی نهضت ضد فساد و استبداد را پیش می راند و در قالب درخواست مجلس عدلیه خود را نشان می داد.

نقش و نفوذ دیانت و حفاظت از مصالح ملت، تا مدتی نه چندان طولانی که در صحنه بود، در شعاعی محدود جریان داشت و «بدون تأیید قبلی دو نفر از برجسته ترین مجتهدین هیچ یک از مسائل مهم حل و فصل نمی شد»؛ ⁽¹⁾اما رفته رفته با کم سو شدن شعاع نفوذ دیانت به علت پیش آمدن مباحثات حوزه ای و سلیقه های شخصی غرب زدگی نفوذ خود را قوی و سرانجام باکنار زدن تمام و کمال نفوذ دیانت، نقش فرهنگی و سیاسی و اجتماعی خود را محکم و اساسی ساخت.

هر چند مجتهدان دیانت به نابودی خفقان و استبداد داخلی و تحرک اجتماعی و تشکل جنبش و استقرار و تحقق یافتن آن در قالب یک «نظام سیاسی یاری های اساسی نمودند؛ اما کمتر از ایشان به عمق جریانات سیاسی و نفوذ و گسترش غرب زدگی در قالب نظام سیاسی نوین آگاهی یافتند و اگر تعدادی به نفوذ اندیشه های وارداتی دست یافتند به تلاشی بیش از توان خود در تعدیل آن دست نیازیدند؛ اما بدون تردید نخستین کسی که به طور مشخص از مجتهدان دیانت در رویارویی جریان غرب زدگی این دوران که عدالت خواهی به مشروطیت تبدیل ماهیت می داد ایستاد، «شیخ فضل الله نوری» بود. او با بینش بنیادی و عمیق خود پی برد آن چه روشنفکران به عنوان «مشروطه» در پی عرضه و اجرای آن هستند، برخاسته از بینش و فکر غربی است و در نهاد اسلامی ریشه ای ندارد در بینش توحیدی اسلام اصالت از آن خداوند است و در برابر فرامین الهی آرای مردم ذاتاً اصالتی ندارد. و به

دیده شیخ فضل الله، مشروطه خواهان نیز با بهره گیری از تحرک - بخشی فقیهان دین و وازدگی جامعه از خفقان و استبداد در صدد گسترش غرب زدگی فرهنگی و سرانجام اسلام زدایی بودند.

اکنون پس از گذشت نزدیک به یک قرن از جنبش مشروطیت، آسان تر می توان به بررسی آن رخداد عظیم و منازعات فکری ناشی از آن پرداخت. پس از گذشت این همه سال ساده انگاری خواهد بود که منازعه فکری مشروعه خواه و مشروطه طلب را در قالب رقابت صنفی بهبهانی و نوری و یا رقابت روس و انگلیس خلاصه کنیم چنین تحلیل های آسان یاب و آسان گواری که دلایل را یکسره وامی نهند و علل را بر می گیرند و از آن میان تنها به روان شناسی بسنده می کنند و دست آخر منازعات فکری را به عالم نفسانیات محول می کنند؛ کمک چندانی به پیشبرد شناخت تاریخی ما نخواهد کرد. شیخ فضل الله بزرگ ترین مخالف فکری نظام مشروطه بود و در هر تحلیلی از او می بایستی جنبه معرفتی آثار و اقدامات او در نظر آورده شود.

در این بخش عجالتاً به آشنایی با شیخ فضل الله نوری و فعالیت های علمی و اجتماعی او می پردازیم تا رفته رفته ضمن بخش های آینده تا حدودی به اندیشه های او و علل و عوامل رویارویی با مشروطه خواهان آگاهی یابیم.

شیخ فضل الله «کجوری» مازندرانی - مشهور به نوری - به تاریخ «2 ذی حجه 1259 ه-. ق» در لاشک کجور ⁽¹⁾دیده به دنیا گشود.

پدرش ملا عباس نوری طبرسی است که از «افاضل علمای دین» ⁽²⁾و پیشوایان مورد اطمینان و اعتماد و وثوق مردم نور مازندران» ⁽³⁾اش شمرده اند و از شاگردان علامه میرزا محمدتقی نوری (م. 1263ق.) و داماد وی به شمار می رفت.

جدش میرزا تقی نوری، یکی از بزرگترین دانشمندان خطه مازندران، از شاگردان ملاعلی نوری و سید محمد مجاهد است که آثار فراوانی در صحنه تألیف و ترویج دین و قضاوت بین مردم و تربیت طلاب از خود به یادگار نهاد. شیخ فضل الله نوری در آغاز جوانی به تحصیل مقدمات علوم متداول عصر خود پرداخت و برای تکمیل تحصیلات همراه مرحوم حاج میرزا حسین نوری ⁽¹⁾دایی و پدرزن خود به نجف اشرف مهاجرت نمود.

نوری در نجف پس از شرکت در حوزه درس شیخ راضی آل خضر و میرزا حبیب الله رشتی (1234 - 1312ق.) - از شاگردان شیخ مرتضی انصاری - به درس سید محمد حسن - میرزای شیرازی (1230 - 1312ه- .ق.) راه یافت.

شیخ فضل الله پس از هجرت میرزای شیرازی در سال 1291ه- .ق. از نجف، به سال 1292 ه- . ق. به همراه دایی خود و ملافتحعلی سلطان آبادی، به عنوان نخستین کاروان علمی برای بهره جویی از حوزه عالی درس میرزای شیرازی به سامراء هجرت می کند. رفته رفته در شمار شاگردان مورد توجه و اطمینان استادان خود قرار گرفت و به مرتبه بلند و عالی فقاهت و اجتهاد نائل آمد. ⁽²⁾

شیخ فضل الله بر علوم متداول حوزه های علوم دینی، یعنی فقه و اصول، رجال و کلام و حکمت و عرفان احاطه کامل یافت و چنان در مایه فضل و کمال و دانش تمکن و شهرت آورد که علاوه بر دوستان حتی سیاسی فکری وی نیز مرتبه علمی او را انکار ننمودند.

سید محمد علی شوشتری که در حوزه علمیه شیخ و در چند دوره وکالت مجلس نیز شرکت داشته وی را «در حوزه درس میرزای شیرازی بزرگ بر همه فضلا مقدم» خوانده و می نویسد:

نوری... از نظر دانش و فضل در رشته اصول استاد درجه اول و در فقه محقق تام که نظریاتش مورد استناد فقهای دیگر قرار می گرفت و یا در رشته حکمت و کلام کسی را یارای مجادله و یا بحث با ایشان نبود و در سایر رشته های ادبی و ضروری جامع جمیع کمالات بوده است. ⁽¹⁾

و میرزا محمد علی معلم حبیب آبادی، شیخ فضل الله را «از اجله علمای معقول و منقول و دارای برخی از علوم غریبه می داند که پس از تحصیلات و مراجعت از عتبات به تهران از معاریف علمای آن شهر گردید و مرجعیت و ریاستی مهم به هم رسانید» ⁽²⁾و ضیاء الدین دری اصفهانی از تاریخ نویسانی که عصر شیخ را درک کرده، معلومات وی را «منحصر و محدود به فقه و اصول تنها» نمی داند، بلکه «قطع نظر از جنبه فقاهتی، از بقیه علوم هم نظیر علم تاریخ و جغرافیا که غالب فقهاء از این دو علم بی بهره می باشند، اطلاع کافی داشته است؛ و حتی در این اواخر از مرحوم میرزا جهانبخش منجم به فراگیری علم نجوم و اسطرلاب می پرداخت. من عرض کردم جناب آقا! در این آخر عمر برای چه علم نجوم علم نجوم تحصیل می کنید؟ فرمود من از این علم چون بهره نداشتم و این مسئله برای من، یعنی برای اهل علم کلیتاً بد است که... بی بهره باشند. بمیرم و این علم را بدانم بهتر است یا بمیرم و ندانم....» ⁽³⁾

همچنین شیخ محمد حرزالدین از علمای برجسته زمان شیخ فضل الله، وی را «علمی از اعلام اسلام حامل رایت حق و ایمان و بزرگترین پیشوای دینی که با بی دینان و زشتکاران در می ستیزید و از انحراف بازشان می داشت.» خوانده، می نویسد: «اوادیب و شاعر بود و اشعاری به زبان تازی و پارسی از وی روایت شده است. در میان علمای تهران، از چهره های برجسته ای بود که با

حکام و رجال حکومتی مقتدر ستمگر مخالفت می نمود.» ⁽¹⁾و تعدادی دیگر از رجال نویسان، همچون سید محمد مهدی موسوی اصفهانی کاظمی، شیخ فضل الله را «از کبار علمای مجتهدین و اجلاء فقهاء و محدثین و ادباء جامعین و ناصر دین مبین.... در تهران مدرس شهیر و در ایران مرجع کبیر» ⁽²⁾می داند. و محمد علی مدرس، نامبرده را در تهران «حامل لوای ریاست مذهبی» که «تمام اوقات او در ترویج احکام دینیه تدریساً و تألیفاً مصروف و مصدر خدمات دینیه بسیاری» ⁽³⁾خوانده است. و علامه امینی او را «از پیشوایان مسلمین و پرچمداران دانش و دین، که «فضل از جوانبش ریزان و علم از دل و زبانش جریان داشت» ⁽⁴⁾یادآور شده است. و حتی برخی شیخ فضل الله را «در فن اصول در تهران، اول» و یا گفته اند «مشهور است در نجف هم کمتر نظیر دارد» ⁽⁵⁾و یا «اگر چندی در عتبات توقف کند شخص اول علمای اسلام خواهد گردید» ⁽⁶⁾و به دیده فرخ دین پارسای «شیخ فضل الله، آن مجتهد بزرگ و عالی قدرکه به تصدیق دوست و دشمن نظیری برای او در آن عصر یافت نمی شد...» ⁽⁷⁾که «در ابتدای ورودش از عراق به ایران، نفوذ و مرجعیت تام پیدا کرد» ⁽⁸⁾و به نوشته ادوارد براون - محقق و تاریخ نویس نامدار - «شیخ فضل الله از لحاظ علم و آراستگی به کمال معروف و فقیه جامع و کامل ... مجتهد سرشناس و عالمی متبحر... واز لحاظ اجتهاد برتر از دیگران بود» ⁽⁹⁾و این که «مقام علمی اش بالاتراز سیدین مسندنشین، [بهبهانی و طباطبایی] است» و «مسائل شرعی غالباً به

او رجوع می شد» ⁽¹⁾و «در پایتخت، مرجع امور شرعی ..... و تقریباً شخص اول ایران بود» ⁽²⁾و از دیدگاه کسروی یکی از سرسخت ترین مخالفانش «شیخ فضل الله مجتهد اعلم و باشکوه تهران شمرده می شد»، ⁽³⁾از این روی به گفته ملک زاده «در پایتخت، شیخ بالاترین مقام روحانیت را حائز بود؛ گفته می شود از حیث معلومات و تبحر در علوم دینی از همه همگنانش برتری داشته و بسیار فهیم و باهوش بوده و در قدرت استدلال در میان طبقه خود نظیر نداشته، هر روز در مساجد و مجالس درس و خانه اش هزارها نفر اجتماع می کردند» ⁽⁴⁾و بی تردید به دیده اسماعیل رضوانی «شیخ فضل الله مقام اجتهاد داشت و این مقام بر همه کس مسلم بود، به طوری که حتی سرسخت ترین دشمنان او نیز نتوانستند عظمت علمی او را انکار کنند... در بحبوحه انقلاب آن چه امکان داشت به این پیرمرد به دروغ افترا و تهمت زدند؛ اما هیچ کس منکر مقام علمی او نشد.» ⁽⁵⁾

بی گمان مقام اجتهاد و عظمت علمی و اجتماعی شیخ فضل الله نوری، نزد همگان مسلم بود که سرسخت ترین دشمنان و مجری دار آویختن او، یپرم خان، اظهار داشت «شیخ فضل الله نوری... روحانی عالی قدری بود و گفته او برای توده خلق وحی منزل محسوب می شد.» ⁽⁶⁾و آقای حسنعلی برهان در گزارشی نوشت:

شیخ مردی بود - اولاً احتیاجی به گرفتن مال از دیگران، به سبب آن که در مازندران علاقه ملکی و درآمد منظم داشت، نداشت. ثانیاً خوب درس خوانده بود و تا زمانی که زن و فرزند هم داشت، در عتبات درس

می خواند و خیلی خوب مراتب اجتهاد را گذرانده بود. ثالثاً باهوش و با حضور ذهن بود و اغلب در موقع ترسیم مهرش به اوراق قبل از آن که به ثبت های خود رجوع کند از خاطره اش کمک می گرفت و حاصل خاطراتش در این امور با آن چه ثبت شده بود، مطابقت داشت. رابعاً به سبب این که کمی متعین زندگی می کرد، و با سواد و مجتهد جامع الشرایط شناخته شده بود تمام رجال و اولیای امور و پادشاهان و اقران و امثالش به او به نظر اعزاز و احترام نگاه می کردند.

این اوصاف او را فردی ممتاز و لازم الاحترام نموده بود. این صفت را هم باید اضافه نمایم که بسیار در ابراز عقایدش شجاع و بی باک بود مطلقاً از این لحاظ مانند روحانیان معاصرش محافظه کار نبود و ملاحظه قدرت روز را نمی نمود... ⁽¹⁾

به هر حال شیخ فضل الله تا آن زمان که در عراق بود، در کنار بهره گیری از دانشمندان بزرگ حوزه دینی نجف و سامراء دارای مجلس درس مورد توجهی شد و دانش دوستان بسیاری از طلاب علوم دینی از مجلس درس وی سود بردند و گویا در آن تاریخ از همگنانش حوزه درس شایسته تری را دارا و شخصیت هایی همچون شیخ عبدالکریم حائری یزدی ⁽²⁾(مؤسس حوزه علمیه قم) از او بهره می برده اند.

بازگشت به ایران

شیخ پس از فراگرفتن علوم حوزه های علمیه و پس از نیل به مرتبه اجتهاد و تألیف چند رساله فقهی و اصولی از تقریرات درس های استادان برجسته خود واخذ اجازه نقل روایت به اشاره میرزای شیرازی برای ارشاد و هدایت مردم

به تهران آمد و رفته رفته از روحانیون طراز اول و زمامدار روحانیت ایران شد. به گزارش محمد حسن خان اعتمادالسلطنه مورخ هم عصر او «شیخ فضل الله نوری افضل و اکمل تلامذه سرکار حجة الاسلام حاج میرزا محمدحسن (شیرازی) است و در فقه و اصول و حدیث و رجال و انواع فضایل دیگر، امتیازی بیّن دارد. اهالی دارالخلافه را به این بزرگوار اعتقادی است راسخ، مجلس درس و افادات و افاضتش نیز امروز بسی عامر، و به وجود کافه مستعدین مدارس تهران دایر می باشد.» ⁽¹⁾به عقیده برخی نویسندگان معاصر، اگر شیخ در عتبات مانده بود پس از میرزای شیرازی احتمال مرجعیت عامه او بسیار بود.

اما ضرورت موقعیت و نفوذ بیگانگان و شیوع تفکر فرنگی مآبی در ایران ایجاب می کرد که وی به تهران آید. میرزای شیرازی برای کسب اطلاع دقیق از اوضاع نابسامان کشور او را به ایران فرستاد. ⁽²⁾در واقع او به عنوان نماینده مورد وثوق میرزا در حدود سال 1300 به ایران بازگشت و در تهران سکونت گزید.

سیاستمداران وابسته که از راه های گوناگون نیروهای مذهبی و روحانیت را تضعیف می کردند بازگشت شیخ فضل الله با نمایندگی میرزای شیرازی را برای مصونیت ایران و جامعه اسلامی از نفوذ غربیان و تقویت حوزه های علمیه تلقی نمودند.

از این رو به کمک سفارتخانه های انگلیس و روس بسیار کوشیدند تا از نفوذ اجتماعی - سیاسی او در رویارویی با اوضاع سیاسی جدید کشور در زمینهٔ روابط سیاسی اقتصادی غرب با ایران بکاهند اما علیرغم همه کوشش ها، وی پس از درگذشت میرزا حسن آشتیانی مجتهد وقت تهران (28 ج2، 1319ه- .ق.) به ریاست مذهبی رسید و مجتهد طراز اول تهران شد. ⁽³⁾

احتشام السلطنه در «خاطرات» خود می نویسد: «شیخ فضل الله نوری

مجتهد، بعد از تکمیل تحصیلات خود در نجف اشرف و نیل به مقام اجتهاد در سال 1288ه- . ق. به تهران بازگشت. قریب چهل سال در تهران ریاست و مرجعیت داشت و ترافع دعاوی عموم به محضرش ارجاع می شد و مجلس درسش ممتاز بود قبل از نهضت مشروطه در برخوردهایی که میان مردم و دربار به وجود می آمد همواره او رهبر و پیشوای خلق بود از جمله در مسئله رژی و غائله تنباکو، او به حمایت از مردم قیام کرد.» ⁽¹⁾

همچنین عبدالله بهرامی در خاطرات خود می گوید:

آقا شیخ فضل الله قبل از مشروطه در تهران عنوانی داشت و از علمای بانفوذ آن دوره محسوب می شد و به زهد و تقوا هم مشهور و اغلب مردم به او اعتقاد کامل داشتند. ⁽²⁾

شیخ قضاوت شرعی و حل و فصل مشکلات مردم را اضافه بر تربیت طلاب و ارشاد و هدایت مردم عهده دار بود و به گزارش سپهر: «آقا شیخ فضل الله، اعتماد الشریعه - وکیل مازندرانی - را که بسی خانه ها را به غصبیت برده، چوب می زند.» ⁽³⁾طبق مدارک موجود میرزای شیرازی مراجعه کنندگان از ایران را به او ارجاع می داد و گفته بود: «مگر حاج شیخ فضل الله در تهران نیست که به من مراجعه می کنید» و «میان من و شیخ فضل الله ضدیتی نیست ایشان خود من و نفس من است.» ⁽⁴⁾

مجلس درس شیخ در تهران دارای اعتبار و اهمیت فوق العاده بود و بسیاری از روحانیان به شرکت در درس او مباهات داشتند و مجتهدان بسیاری در حوزه درس او حاضر و اغلب علمای تهران از افادات علمی او بهره می برده اند. ⁽⁵⁾

بی گمان مهمترین عامل رشد اجتماعی و شهرت شیخ فضل الله علاوه بر فضل و تبحر علمی، روابط و مناسبات بسیار نزدیک او با میرزای شیرازی بود. از همین رو شیخ پس از ورود به تهران طبق سنت عالمان بزرگ همه اعصار بر مسند تدریس نشست و بسیاری از فضلا و علما و روحانیان و دانش دوستان از حوزه های درس فقه اصول، حدیث، اخلاق، و فلسفه اسلامی او بهره می بردند. ⁽¹⁾

آثار علمی

شیخ نوری علاوه بر تدریس و ارشاد و رسیدگی به امور مردم و قضاوت و امثال

آن در کار تألیف و رسائل فقهی و اصولی و فلسفی و سیاسی، همچنین در تصحیح و تحشیه و کتاب های معروف و معتبر علمای گذشته اهتمامی فراوان و تمام داشت. آن چه از او باقی مانده بدین شرح است:

رساله ها و آثار خطی

کتاب هایی که با نظارت و یا تحشیه او به طبع رسیده است

تلاش های اجتماعی

فعالیت های شیخ فضل الله، علیه سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بیگانگان که آن را نوعی تسلط کفار بر کشور اسلامی تلقی می نمود، طبق مدارک موجود به سال های پیش از تکوین نهضت تنباکو و دقیقاً به سال های آغاز بازگشت وی به ایران باز می گردد به تعبیر دیگر این فعالیت از سال هایی آغاز شد که استعمار روس و نفوذ او در ایران روبه ضعف نهاده و قدرت انگلیس رو به تزاید بود و از شدت ضعف و استبداد و جهل و نادانی دربار قاجار استفاده نموده با قراردادهای مختلف مانند «سیم تلگراف» و «راه شوسه جنوب تا تهران» و «راه آهن سازی» و «بانک شاهی» و «امتیاز دارسی» و همچنین ورود کالای غربی مانند قند و لباس و نظایر آن می کوشید نه فقط سلطه اقتصادی و سیاسی خود را تقویت کند بلکه با نفوذ فرهنگ غرب، بیشترین بهره را از این کشور به دست آورد.

باید اعتراف کرد، تأثیر فرهنگ غرب که در نتیجه به «غرب زدگی» انجامید، در این مرز و بوم بیش از فرهنگ های دیگر اثر گذارده است. زیرا در همین مدت عده بسیاری مرد و زن از رعایای انگلیس چه شرقی و چه انگلیسی به عنوان کارکنان و مأموران کمپانی به ایران آمدند و به گفته دکتر فووریه: «لقمه چرب و نرمی پیدا شده بود و رسیدن به آن به رنج و خرج سفر می ارزید» و از طرف کمپانی به شهرها و نقاط مختلف کشور فرستاده شدند. ⁽¹⁾پس از آن وزارت خارجه انگلستان مأموریت یافت برای اعزام سفرا و تأسیس سفارتخانه و مؤسسات انگلیسی در ایران اقدام کند به شرکت های انگلیسی دستور تأسیس شعبات تجاری، جاده سازی، ایجاد بانک ها و بالاخره گرفتن امتیازات جهت استخراج معادن داده شد و شرق شناسان انگلیسی مأمور شدند به ایران عزیمت، و درباره ادبیات تاریخ و هنر ایرانی مطالعه و تحقیق کنند. همچنین به باستان شناسان، مأموریت مطالعه در آثار تاریخی ایران داده شد

و به طور طبیعی این مطالعات با به غارت رفتن بسیاری از آثار گران بهای ایران همراه بود. طبق مدارک موجود به «یونایتد گراند لژهای انگلستان و فرانسه و فراماسونی اکوسه دستور داده شد که در فراماسون کردن مأموران اعزامی به ایران و تشکیل لژهای فراماسونی در این کشور بکوشند و در تشویق ایرانیانی که عازم انگلستان هستند به عضویت در فراماسونری کوشش کنند. ضمناً به مأمورین سیاسی و دیپلمات ها اختیار انعقاد معاهدات تجزیه قسمت های مختلف کشور، تضعیف دولت مرکزی، مبارزه با پیشرفت فرهنگ و تمدن محلی که همه آن ها در مسیر استقرار سیاسی انگلستان و پیشبرد سیاست آن دولت، اعطا گردید. ⁽¹⁾به دنبال این سیاست گروه زیادی از مبلغین مذهبی زن و مرد به ایران آمدند و با مسافرت به شهرها ایرانیان را به مسیحیت دعوت می نمودند کلیساهای بسیاری ساخته شد، همچنین بیمارستان هایی بنا کردند و پرستاری بیماران را به عهده دختران مسلمان ایرانی که اجباراً از حجاب برخوردار نبودند گذاردند. ⁽²⁾این رفتار مردم پایبند به امور مذهبی را در موضع من مخالفت با سیاست بیگانگان قرار داد.

شیخ فضل الله که پیش از جنبش تنباکو به ایران آمده بود، پس از بررسی اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی در صدد رویارویی با نفوذ فرهنگ غربی و مسائلی که بیشتر ناشی از شیوع این طرز تفکر در جامعه ایران می گردید برآمد. این اقدام همزمان با فعالی تهای غرب زدگی همچون ملکم خان ⁽³⁾بود، که در

جهت فرهنگ غربی در ایران تلاش های پی گیر داشتند.

یکی از مدارک، رساله ای است حاوی شصت پرسش از فتاوی میرزای شیرازی که در آن سؤال کننده شیخ فضل الله و پاسخ دهنده میرزاست. انتشار این رساله با آخرین سفر ناصرالدین شاه به فرنگ که در آن امتیاز تنباکو به امضا میرسد و کمپانی های خارجی از هر سو سعی داشتند هر چه بیشتر از این خوان یغما به غارت برند هم زمان است.

میرزای شیرازی در پاسخ به پرسش اول که مربوط بود به حمل قند و دیگر کالاهای خارجی از کشورهای بیگانه به ایران، چنین می نویسد: «در جواب سؤال از قند و غیره آن چه نوشته بودید از ترتب مفاسد بر حمل اجناس از بلاد کفر به محروسه ایران صانها الله تعالی عن حوادث الزمان، صواب و همیشه ملتفت به آن ها و اضعاف آن، که مایه خرابی دین و دنیای مسلمین است بوده ام و از اهتمام شما در رفع آن ها که باید از محض غیرت دین و خیرخواهی مسلمین باشد، زیاد مسرور شدم و البته به هر وسیله که ممکن باشد رفع این مفاسد باید بشود». ⁽¹⁾

از آن جا که نفوذ فرهنگ استعماری - به ویژه فرهنگ ضد مذهبی بیگانگان - به دیده شیخ فضل الله و انتشار آن در ایران می توانست ضررهای بیشماری را به دنبال خود به ارمغان آورده باشد از این رو سؤال از خرید کالاهایی که در پی خود وابستگی اقتصادی و سیاسی و فرهنگی حتی فکری داشته و ایران را از اعتماد به نفس و خودکفایی باز می داشته و طبیعتاً به گرایش های متفاوت سیاست های کشورهای قدرتمند سوق می داده به خوبی عمق

خطر غرب زدگی را برای همه بیان می کند و تا آن جا از خودباختگی و گرایش به اجنبی که حتی «تشبه به غیر مذهب، از بابت لباس و سیگار کشیدن و نظایر آن» ⁽¹⁾رفته رفته با قدرت انگلیس رو به گسترش می نهاد. میرزای شیرازی در برابر نفوذ این فرهنگ غربی به شیخ در پیامی نوشت: «در حدیث آمده: به لباس دشمنان من ملبس نشوید و غذای آن ها را مخورید، و همچون دشمنان من (کفار) معاشرت و زندگی نکنید تا مبادا از دشمنان من باشید، آن چنان که آن ها هستند.» ⁽²⁾در حقیقت باید گفت آن چه که بعدها منجر به وقوع جنبش تنباکو گردید، ریشه در چنین سؤال و جوابها و آن در میان مردم داشت؛ زیرا پیش از تحریم تنباکو، تفکر تحریم، سه سال قبل از رژی در استفتای شیخ فضل الله نوری از میرزای شیرازی و جواب میرزا در مورد منع استعمال قند وارداتی از روس عینیت می یابد.

در نهضت تنباکو

یکی از مردمی ترین و اصیل ترین جنبش های اجتماعی سیاسی ایران در قرن 19 که از خصلت عقیدتی و مذهبی بسیار قوی ریشه می گرفت، جنبش تنباکوست. این ویژگی نه فقط قابل انکار نیست بلکه در نخستین برخورد، علل و عوامل حرکت، بارز و گویاست

در حقیقت اعطای امتیاز دخانیات به کمپانی انگلیسی (در 28 رجب 1307) از نظر اقتصادی و مالی زیان بخش و از نظر اجتماعی ویرانگر، و از جهت سیاسی نیز ناقض استقلال ملی ایران بود ،این از جمله انحصارنامه هایی بود که هیچ فایده اقتصادی سیاسی و اجتماعی برای ایران نداشت. اساساً هیچ دلیل موجهی نبود که مجموع فعالیت تولیدی و تجاری رشته اقتصادی مهمی را که بازرگانان ایرانی از عهده آن به خوبی برمی آمدند، به دست کمپانی

کشور متعدی استعمار پیشه ای بسپرند خاصه این که این قرارنامه در کسب و کاریک جماعت ظاهراً دویست هزار نفری تأثیر بد می بخشید، و به هیچ حسابی درست نمی آمد و به عقیده ناظران سیاسی، لغو این امتیاز لطمه بزرگی به حیثیت دولت انگلیس وارد آورد؛ ⁽¹⁾به علاوه، استعمار خارجی و استبداد داخلی از نفوذ کلمه و سرعت اجرای حکم مذهبی میرزای شیرازی درمیان طبقات و اقشار ملت دستپاچه شدند.

این قدرت تازه و بی سابقه در عرصه سیاست بین الملل، در برابر انگلستان در شورش تحریم تنباکو چهره نمود فتوا و تحریم عمومی مجتهد اعلم، دکان آن کمپانی بزرگ را در اندک مدتی تخته کرد.

این فتوا، از طرف میرزای شیرازی، مرجع بزرگ تشیع در سال 1270ش. 1892م. صادر گردید و جدی ترین روش اتخاذ سیاست مقاومت منفی در برابر استعمار و یکی از درخشان ترین شواهد برای مطالعه در حیات دینی و رهبری مذهبی، به عنوان یک نیروی اجتماعی در کشاکش سیاست و رهبری محسوب می گردد.

دو سال قبل از صدور فتوای تاریخی تحریم تنباکو، یا منشور مقاومت منفی، در سال 1268ش امتیاز توتون و تنباکو در ایران به یک کمپانی انگلیسی داده شد. کارکنان کمپانی از بهار 1270ش. در ایران به کار پرداختند و از این هنگام بود که با مقاومت سخت توده ها رو به رو گشتند این قدرت نمایی روحانیت هشداری بود، هم به دولت و هم به خارجیان علاقه مند به اوضاع ایران. این قدرت نمایی پیروزمند در جدال با دولت و سیاست انگلیس، پیشرفتی بی سابقه و شگرف در تاریخ ایران به شمار می رود؛ هر چند کسانی چون دولت آبادی حکم میرزای شیرازی را دخالتی در سیاست جهانی دانسته، می نویسد: «معلوم نیست چه حاصلی برویاند و چه نتیجه ای در آینده برای سیاست در روحانیت این مملکت داشته باشد.» ⁽²⁾البته حاصل قضیه رژی به

دیده محمود محمود، نفوذ علمای روحانی در میان مردم تحریک شده خوب شناخته شد؛ اگر چه اقدام آن ها در این مورد به ضرر انگلیس ها بود، ولی از این پیشامد، بعدها سود فراوان بردند و فهمیدند در آینده چه باید بکنند. ⁽¹⁾

و به بیانی دیگر چگونه آن ها را شکست بدهند واقعیت این سخن زمانی آشکار می شود که همین حقیقت را به نوشته سید حسن مدرس از زبان میرزای شیرازی بشنویم. او می نویسد:

وقتی به نجف رفتم و در سامرا خدمت میرزا که عظمتی فوق تصور داشت، رسیدم داستان پیروزی واقعه دخانیه را برایش تعریف نمودم. آن مرد بزرگ آثار تفکر و نگرانی در چهره اش پیدا شد و دیده اش پر از اشک گردید. علت را پرسیدم؛ چه انتظار داشتم مسرور و خوشحال شود فرمود حالا حکومت های قاهره [قوی] فهمیدند قدرت اصلی یک ملت و نقطه تحرک شیعیان کجاست. حالا تصمیم می گیرند این نقطه و این مرکز را نابود کنند نگرانی من از آینده جامعه اسلامی است. ⁽²⁾

واقعه رژی و واگذاری امتیاز تنباکو به یک شرکت انگلیسی و ایجاد انحصار دخانیات موجب بزرگ ترین و اولین قیام ملی برضد حکومت بود که به رهبری علمای دیانت همه مردم ایران به اتحاد کامل مقاومت نموده و عاقبت پیش بردند و امتیاز را ملغی کردند. ⁽³⁾

در حقیقت به گفته الکار: «هیجانی که علیه امتیاز تنباکو پدید آمد، از یک سو تکرار نقش سنتی علما در مخالفت با دولت و از سوی دیگر پیش درآمد انقلاب مشروطه بود.» ⁽⁴⁾

در تاریخ جنبش تنباکو و نقش تعیین کننده هسته متشکل روحانیت تهران در پیشبرد نهضت مزبور، نام «شیخ فضل الله نوری» به عنوان یکی از چهره های پیشتاز مجتهدان پایتخت که نفوذ اجتماعی و بصیرت سیاسی - مذهبی خویش را در چهره پیشبرد هر چه بیشتر جنبش به کار گرفته بود، نامی بس آشناست. ⁽¹⁾وی در این جنبش ضد انگلیسی و استقلال طلبانه، فعالانه شرکت کرد و همراه میرزا حسن آشتیانی مجتهد بزرگ تهران و برخی دیگر از علمای ایران در محور این حرکت قرار داشت. ⁽²⁾

هر چند در جنبش مذکور میرزا حسن آشتیانی - مجتهد بزرگ تهران - محور اصلی مخالفت بود اما شیخ فضل الله با ارتباط نزدیکی که با میرزای شیرازی داشت حکم تحریم تنباکو را از سامراء گرفت و به یکباره قرارداد رژی و عوامل آن را شکست داد. ⁽³⁾به هر ترتیب واقعهٔ تنباکو با موفقیت مذهبیان به انجام رسید و نمایندگان شرکت انگلیسی با عدم موفقیت قرارداد از ایران اخراج گردیدند و دربار نیز در برابر آشفتگی و بحران شدید و خطر انهدام نظام حکومتی و اجتماعی کشور لغو رژی را اعلام نمود بی گمان، این جنبش سراسری به تأثیر فرمان مذهبی، سخت ترین ضربه ای بود که توسط علمای دین و همیاری مردم بر پیکر استعمار انگلیس در ایران وارد شد و به ظن قوی، همین شکست موجب شد که تا زمانی که میرزای شیرازی حیات و حضور مداوم در میان جریان های اجتماعی و سیاسی مسلمانان به ویژه ایرانیان داشت، انگلیسی ها از هر نوع انعقاد قرارداد جدیدی در ایران سرباز زنند.

به عقیده احتشام السلطنه در آن نهضت عظیم که قدرت غالب و تسلط بیگانه علیرغم همه نفوذ و ریشه ای که در جمیع ارکان دربار و دولت ایران داشت و با رواج رشوه از پادشاه تا کوچکترین غلامان شاهی و اجزای دولتی

را به فساد و تباهی کشیده و همه را برده و فرمانبر خویش می دانست و پیشرفت و پیشبرد جمیع نقشه ها و توقعات خود را محتوم و انجام یافته می دیدند نفوذ و سلطه روحانیت و ریشه پردوام مذهب در دل و جان بیست کرور نفوس ایران، طعم تلخ شکست را به ایشان چشانید و نشان داد که قدرتی مافوق قدرت امپراطوران انگلیس و روس هم وجود دارد. در آن وقایع شیخ فضل الله نوری در طهران ریاست داشت و در صف پیشوایان روحانی، مشوق و محرک مردم در مخالفت با امتیاز نامه رژی بود.» ⁽¹⁾و در حقیقت میراث دار جنبش تنباکو در مشروطه، او که خود از رهبران این جنبش در تهران بود، بعدها نیز این حساسیت خود را حفظ کرد؛ در حالی که رهبری مشروطه در تهران از سوی افرادی چون بهبهانی و طباطبایی بود که اولی خود نه تنها در جنبش تحریم شرکت نداشته، بلکه مخالفت کرد و دومی نیز آشکارا متأثر از آرمان های منورالفکری بود. اما اول کسی که از علما در آن روز به منزل میرزای آشتیانی وارد شد و همصدا با ایشان گردید، آقای حاج شیخ فضل الله مجتهد نوری بود. ⁽²⁾

در جنبش عدالت خواهی

به اعتراف تاریخ نویسان شیخ در آغاز نهضت در ایجاد فکر و رهبری تأسیس عدالت خانه و جنبش روحانیت و سپس تدوین قانون اساسی، نقش عمده ای داشت ⁽³⁾و به گفته تقی زاده «نوری در ابتدا با دو عالم بزرگ دیگر متحد بوده و از مشروطیت تقویت می نمود و مقامات علمی عالی او وی را مؤثر می کرد» ⁽⁴⁾او حوادث جنبش عدالت خواهی را نتیجه بحران های سیاسی و اقتصادی و فقر عمومی و ستم درباریان و هرج و مرج بی قانونی و بی لیاقتی زمامداران و نفوذ بیگانگان در تصمیم گیری های همه جانبه می دانست و از قیام مردم برای

.4

اصلاح کمبودهای کشور حمایت می کرد از این رو پس از شرکت در جنبش عدالت خواهی، دولت عین الدوله بیاندازه ضعیف شد ⁽¹⁾و عزل گردید.

البته بی تردید، شیخ که در این راه رواج شریعت را می طلبید، با امید و آرزوی بسیار پیش آمد و چنین می خواست که احکام شرع را به رویه قانون آورد و روی هم رفته برای به شکل درآوردن یک حکومت شرعی می کوشید. ⁽²⁾همین باور در اندیشه مذهبی ماندن جنبش، شیخ نوری را واداشت در اولین تغییر جهت و نمود تعارض میان عدالت خواهی و مشروطیت که توسط روشنفکران تازه وارد از فرنگ عنوان شد ناخرسندی خود را ابراز کند و اعلام دارد: «این مشروطیت هنگامی رسمیت خواهد یافت که مشروعه تابع احکام اسلام باشد.» ⁽³⁾

چنان که بیان خواهیم کرد او دارای ذهنیتی اسلامی و مستقل بود، و جاذبه های ارزش های غربی او را تحت تأثیر قرار نمی داد، او باور داشت که اسلام در همه زمینه های اجتماعی و فرهنگی و... از آن چنان غنایی برخوردار است که برای برپایی یک نظام اسلامی نیازی به بهره گیری از راه و رسم بیگانگان نیست و می گفت: «دین اسلام که اکمل ادیان و اتم شرایع است و این دین دنیا را به عدل و شورا خوانده آیا چه افتاده است که امروز باید دستور عدل ما از پاریس برسد و نسخه شورای ما از انگلیس بیاید؟!» ⁽⁴⁾

شیخ فضل الله، میزان را در تشخیص درست و نادرست و به گفته خود او: «حق و باطل» موافقت و یا ضدیت با اسلام و احکام شریعت می دانست. از این رو، در برابر تدوین قانون اساسی الهام یافته از غرب به مخالفت برخاست و آن را نوعی فراموشی و غفلت از احکام شریعت تلقی نمود و گفت: «ما طایفه امامیه، بهترین و کاملترین قوانین الهیه را در دست داریم، این قانون وحی

خداوند است و معلوم است که این قانون الهی ما، مخصوص به عبادات نیست بلکه حکم جمیع مواد سیاسیه را بروجه اکمل و اوفی داراست، لذا ما ابداً محتاج به جعل قانون نخواهیم بود خصوص به ملاحظه آن که ماها باید بر حسب اعتقاد اسلامی، نظم معاش خود را قسمی بخواهیم که امر معاد ما را مختل نکند ولابد چنین قانون منحصر خواهد بود به قانون الهی». ⁽¹⁾اما چون در این زمان، هیئت رؤسای روحانی در تهران و عتبات کسی را به پیشوایی مطلق نمی شناسند که مانند زمان قضیه رژی قدرت روحانی را به دست گیرد و قیام مذهبی را رهبری کند. ⁽²⁾سبب اختلاف های فراوانی بین خواسته های روحانیان از مشروطیت و در مرحله بعد، میان مشروطه خواهان و شریعت گردید، در این میان شیخ فضل الله نوری روحانی بزرگ تهران که اندیشه های او از گفتارها و رساله هایش به دست آمده گویای این حقیقت است که بیش از همکاران خود در تهران و نجف به سیاست های ناهماهنگ مشروطه با احکام دیانت آگاهی کامل داشت و مخالفان وی که لیاقت رهبری مذهبیون را در چهره او و قدرت روحانی اش نمایان می دیدند با او به مخالفت برخاستند و سرانجام سختی را برای او ترتیب دادند.

بازشناسی مقدمات و زمینه های فکری مشروطیت

اشاره

نهضت مشروطیت پدیده اجتماعی بسیار پیچیده ای بود. این حرکت را عوامل سیاسی و اقتصادی متعددی به وجود آوردند. گرچه طبقات اجتماعی مختلف با افق های فکری اجتماعی گوناگون در آن شرکت کردند؛ اما پایه فکری اش را برعکس تصور برخی تنها «دموکراسی سیاسی» به وجود نمی آورد.

ما در پی ثبت تمام جوانب و عوامل تاریخی و یا اقتصادی و فکری این نهضت نیستیم، تنها به آن بخش از این عوامل و جوانب می پردازیم که با موضوع مورد بحث ما ربط خاص دارد آن چه ما بر عهده داریم شناخت این بخش و تحلیل آن هاست.

در تشکل این نهضت عوامل بسیاری را مؤثر و دو عامل را اساسی ترین شناخته اند:

اول - ورشکستگی و ناتوانی نظام سیاسی؛ دوم - بحران مالی، نارسایی اصول حکمرانی و ناتوانی نظام سیاسی را مهمترین عامل برپایی نهضت مشروطه خواهی دانسته اند بر اثر این عامل حکومت نتوانست ناهماهنگی ها و بحران های اجتماعی و هشیاری تازه و خواسته ای ناشی از هشیاری را کنترل کند. البته این درهم ریختگی و ناهماهنگی، تازه نبود و مدتی دیر، بر صحنه اجتماعی ایران حکومت داشت؛ اما هشیاری سیاسی پدیده ای تازه

و نو و زاییده تحولات اجتماعی و فکری در جهان به ویژه کشور عثمانی در همسایگی ایران بود.

زمینه اعتراض عام، در دهه 1303 تا 1313 بود اعتراض علیه حکومت به طور پراکنده اما قابل اعتنا قبل از واقعه تنباکو چندین نمونه داشت. در واقعه تنباکو اعتراض هم قدرت بیشتری یافت و هم انتظام و تشکل قوی تر بود، که در مرحله بعد حتی فکر انقلابی شناخته شده بود و فرض برخاستن شورش به کلی طرد نگردیده بود. در دهه بعد (1314 - 1324) عوامل تازه ای امکان حرکت متشکلی را فراهم آوردند روح این دوره را طغیان تشکیل می داد و به گزارش هاردینگ: «به یقین سرتاسر مملکت را حالت بی قراری و نارضامندی فرا گرفته است» ⁽¹⁾و گرانت داف: «طبقات مختلف به تدریج هشیار می گردند که حکومتشان به نهایت بد است... تردید نیست که چنان نارضامندی نسبت به اوضاع کنونی در حال توسعه و رشد است، طولی نمی کشد که به اوج برسد.» ⁽²⁾این نظر گفته برخی را به واقعیت نزدیک می کند که معتقدند: اساس نهضت مشروطیت، جبران عقب ماندگی و سامان بخشیدن مملکت بود از صدراعظم تا کمترین پیشه ور از نابسامانی مملکت ناراضی بودند و همه در پی مجهولی که به جبران واپسگرایی ها و محو هرج و مرج گذشته باشد؛ آخر کار آن را به تصور خود در مشروطیت یافتند. ⁽³⁾

عامل دوم، بحران مالی و شکست نقشه های «رفرم» و مسئله استقراض خارجی که عامل مایه ناتوانی مادی حکومت بود. در واقع خالی بودن خزانه یکی از دو عامل تعیین کننده پیشامدهای سیاسی و اجتماعی این اوان به شمار رفته. ⁽⁴⁾در ضمن باید دانست که استقراض خارجی دو تأثیر مختلف داشت: یکی این که چون این وام ها صرف کار اقتصادی مفیدی نگردید در

حدّت بحران مالی مؤثر افتاد. دیگر این که قرض خارجی به عنوان یکی از مظاهر سیاست استعماری افکار عام را تکان داد. به عقیده هاردینگ: مخالفت با سیاست وام گرفتن از روس، ریشه حقیقی جنبش ملی و مذهبی علیه حکومت فعلی ایران است.» ⁽¹⁾

البته هر چند این سخن همه حقیقت را در برندارد، اما به هر تقدیر می توان گفت در بیداری مردم ایران و حرکت سیاسی - اجتماعی که به جنبش مشروطیت و تدوین قانون اساسی انجامید عوامل مختلفی که از سالیان دور از سیاست های نادرست حکومت های نالایق مایه می گرفت و هر کدام از نقشی خاص و ارزشی متفاوت برخوردار بودند تأثیر بسزایی داشته است.

افزوده بر دو عامل مهمی که از آن سخن ،رفت می توان جنبش تنباکو «رژی» را که توانست با توان مردمی و پیشوایی دینی طلسم افسانه ای استبداد «ناصری» را بشکند و آن چه ناممکن بود به امکان آورد و راه ملت را برای دستیابی به حقوق برباد رفته اش باز کند از عوامل اساسی برای زمینه سازی جنبش عدالت خواهی به شمار آورد؛ هر چند تقی زاده زمینه های مقدمات انقلاب در ایران را از سال های پیشین می داند و آن ها را به علت های مثبت و منفی تقسیم کرده است. او انتشار علوم و معارف و جراید و کتاب های روشنگر و معاشرت با غربیان و مراودات بین الملل و سفرهای بازرگانی و حرکات تجدد مذهبی و انعکاس وقایع عظیم بین المللی چون جنگ یونان و عثمانی و ترانسوال و انگلیس و ژاپن و روس و سرایت عقاید تجددخواهان عثمانی و انتشار فکر اتحاد اسلام و همدردی با دیگر ملل مسلمان و تأثر از گرفتاری های وارده به ممالک اسلامی و نوشته های میرزا ملکم خان و میرزا آقا خان کرمانی و طالبوف و «سیاحت نامه» ابراهیم بیک و امثال آن را از علل مثبت می داند؛ ولی سبب عمده را در علل منفی می شناسد و آن ها را اصول حکومت ظالمانه و ترتیب استبدادی حکام و فقدان عدالت و عدم امنیت مالی و جانی

و... هرج و مرج مالیاتی و ستم نامحدود به عامه مردم و فقر و پریشانی و فساد اقتصادی و تسلط بیگانگان و فروش امتیازات به اجانب و غلبه تامه تجارت و صرافی خارجه در بازار ایران و محو تجارت و صنایع ملی و تغییر تعرفه گمرکی به نفع دول مجاور و قیود و عهود امتیاز اتباع خارجه و ترتیب (کاپیتولاسیون) به ویژه رشد فوق العاده سیاست روس در ایران و اختلال موازنه سیاسی میان روس و انگلیس و رفتار مستبدانه و مستقلانه عین الدوله نسبت به روحانیان که سابقاً همیشه قدرت و نفوذ و احترام و استقلالی داشتند و به همان نحو تسلط حکام بر علما در ولایات مانند چوب خوردن حاج میرزا محمدرضا مجتهد کرمانی توسط ظفرالسلطنه - حاکم کرمان - و یکی از علمای قزوین توسط حاکم آن جا و ضدیت علمای تهران با عین الدوله... سبب انفجار انقلاب می داند. ⁽¹⁾تقی زاده در پایان تأثیر عقاید بدعت آمیز مذهبی و انقلابات دینی مانند شیوع تصوف و ظهور بابیه در اوایل عهد ناصرالدین شاه و جنگ های بزرگ در مازندران و زنجان و داراب و غیره که به شکست بابی ها منتهی شد، بابیه را باطناً دشمن سلطنت قاجاریه و اداره حکومت کرد. اینان از تعصب اسلامی رها شده... با پیروان مذاهب دیگر مانند نصاری و یهود با کمال خوشی آمیزش کرده، هیچ نوع اجتنابی نداشتند؛ قوت و سطوت، تعصب هیئت جامعه ملت را ضعیف کرده و روزبه روز عقیده تعصب را سست تر می کردند. همچنین شعبه دیگر که در مذهب بابی مانده و معروف به ازلی شدند، به شدت هر چه تمام تر به ضد دولت و اداره حکومت بوده و در همه جا برای آزادی سیاسی و دینی با شوق و ذوق هر چه تمام تر می کوشیدند و از این قرار ازلی ها به انقلاب فعلی سیاسی و بهایی ها به انقلاب معنوی و فکری و اخلاقی کمک زیادی کردند و اقلاً صد یک نفوس ایران از اسارت زنجیر تعصب اسلامی خلاص شدند که... قسمت بزرگی از ملت را مستعد قبول شکستن طلسم محکم و تاریک تعصب روحانی و استبداد سیاسی کردند. ⁽²⁾

البته افکار سید جمال الدین اسد آبادی و آن توسط مجله «ضیاءالخافقین» (که در رجب 1309ه- . ق به زبان عربی و انگلیسی در لندن، توسط سید و دیگر همفکرانش منتشر می شد) ⁽¹⁾و سپس در مجلهٔ «عروة الوثقی» زمانی که در داخل ایران نسبت به مسئله استبداد داخلی و استعمار خارجی خطر احساس می شد، تأثیر فراوان داشت از این رو علی رغم ناخالصی هایی که در نهضت سید بنا بر شرایط خاص زمان پدید آمد ارتباط نهضت مشروطیت با نهضت او قابل انکار نیست.

همچنین روشنفکران و تحصیل کرده های خارج که در مدت اقامت در اروپا با اندیشه های جدید و مسائل سیاسی به ویژه با پاره ای از حقوق و آزادی های غربی آشنا شده بودند، در انتشار شعارهای جدیدی چون آزادی خواهی و حقوق و حاکمیت ملت و مبارزه ملی بر ضد استبداد که مفاهیم آن در قالب اصطلاحات اسلامی برای مردم مطرح بود سهم بسزایی داشتند؛ اما این روشنفکران به دلیل جایگاه اجتماعی شان - که معمولاً برخاسته از دامن اشرافیت و خانواده های وابسته به دربار بودند، امکان تحصیل در خارج را یافته بودند، شیفته تمدن غرب و موج آزادی خواهی دنیای جدید شده و در حل مشکلات کشور، الگوهای غربی را تنها راه نجات می پنداشتند، این خودباختگی ⁽²⁾و غرب زدگی علیرغم نقش مثبتی که روشنفکران در قیام مشروطیت داشتند، عامل عمده تغییر جهت آن از هدف ها و آرمان های مردم گردید.

در دوران ناصری، امیرکبیر و میرزا ملکم خان و میرزا یوسف خان مستشارالدوله از بنیانگذاران نهضت فکری جدید بودند - چنان که تنظیم اولین کتابچه قانونی که شامل اصول اداره دیوان عدلیه بود در 1279 هجری قمری، تشکیل شورای دولتی دارای شش وزارت خانه در 1275 و تشکیل مجلس مشورت وزرا با 9 وزیر به سال 1289 و سازمان های جدیدالتأسیس چون اداره پلیس و پست

و تلگراف و تلفن و افتتاح مدارس به سبک جدید، از آثار نهضت فکری این دوره است که در آغاز جنبش مشروطیت به چشم می خورد.

در دوران مشروطیت تقی زاده نمونه روشنفکرانی است که در تحولات مشروطیت نقش عمده ای داشتند و جناح خاصی را در مجالس مقننه تشکیل می دادند و هوادار فرهنگ و تمدن غرب بودند و تلاش داشتند که برای ترقی ایران الگوهای خارجی را در این کشور پیاده کنند.

همچنین گروه ها و انجمن های سیاسی که قبل از فرمان مشروطیت در زمینه سازی نهضت مشروطیت سهم بسزایی داشتند، به علت فشار استبداد معمولاً به طور مخفیانه و یا در خارج کشور تشکیل می شده است.

جمعیت فراماسون یا انجمن فراموشخانه از نخستین گروه ها و انجمن های سیاسی است که در 1276 ک. ق. به وسیله میرزا ملکم خان در ایران تأسیس گردید و با شعار آشنا ساختن ملت به نظام اروپایی و دفاع از آزادی ها و حقوق مردم، عده ای از اشراف زاده ها و رجال سیاسی را به خود جذب کرد. این انجمن که طی اعلامیه دولتی مورخ 1287 تعطیل گردید، بعدها به نام های دیگر و به صورت کاملا سری به کار خود ادامه داد. در 1322 انجمن مخفی با عضویت 60 تن از سران آزادی خواهان در تهران تشکیل گردید. در ظاهر هدف انجمن مبارزه با استبداد و برقراری آزادی اعلام شد. این انجمن توسط سید محمد صادق طباطبایی اداره می گردید. البته تا هنگام استقرار مشروطیت و پس از آن انجمن های بی شماری تشکیل گردید که در جریانات سیاسی بی تأثیر نبودند همانند کمیته انقلاب که مرکب از 9 نفر از رجال آزادی خواه بود و افرادی چون ملک المتکلمین بهار و تقی زاده و سید محمد رضا مساوات در آن شرکت داشتند و انجمن اخوت که به صورت مجمعی برای نواندیشان تلقی می شد و انجمن ملی تبریز و انجمن سعادت و کمیته آزادی خواهان لندن و انجمن ایرانیان مقیم ،پاریس و کمیته اختلاط در کشور عثمانی، و انجمن آل محمد به رهبری شیخ فضل الله نوری، و انجمن فتوت، از عوامل بیداری افکار و تهییج توده ها و حرکت های سیاسی و زمینه سازی جنبش

مشروطیت و تحولات آن به شمار می رفت. برخی از مورخان ⁽¹⁾تعداد انجمن ها و گروه های سیاسی را که در جریان مشروطیت نقش داشته اند به صد و سی تا صد و چهل و چهار نیز رسانده اند.

افزون بر این ها مطبوعات و جراید نیز به نوبه خود در افکار آزادی خواهی و نهضت مشروطیت تأثیر قابل توجهی داشتند. روزنامه «وقایع اتفاقیه» که در سال 1267 هجری قمری منتشر می شد حاوی اخبار سیاسی داخلی و برخی از جریان های سیاسی کشورهای اروپایی بود. روزنامه های «قانون» و «حبل المتین» و «پرورش» و «ثریا» و «اختر» و «چهره نما» و «حکمت» و «ارشاد» که در خارج از کشور منتشر می شدند، در تحول اندیشه ها و گرایش به غرب باوری تأثیر فراوان داشتند.

واژه «مشروطه»

در نوشته های پژوهشگران تاریخ نوین ایران و ترکیه واژه «مشروطه» به عنوان معادلی برای واژه انگلیسی «کنستیتوشنالیزم» یا حکومتی که بر شالوده قانون اساسی و نظام پارلمانی بنیاد شده باشد به کار برده شده است. در ایران دو واژه «مشروطه و مشروطیت» به آن نظام حکومتی اطلاق می گردد که پس از انقلاب سال «1324/1906» پدید آمد. در کشورهای عربی واژه «دستور» و در هند و پاکستان لغت «آیین» که هر دو فارسی هستند، به جای لفظ کنستیتوشن انگلیسی و یا کنستیتوسیون فرانسه به کار رفته است. در ترکیه عثمانی از چندی پیش از اعلام مشروطه «1293/1876» واژه مشروطه در پیوند با حکومتی به کار برده می شد که براساس قانون اساسی پایه گذاری شود. همزمان با به کار بردن این واژه واژه های مترادف دیگری نیز در نوشته های نویسندگان وقت به عنوان صفت برای یک حکومت قانونی غیر استبدادی نیز به کار می رفت که چند یک از آن ها عبارتند از: «مقیده»، «معتدله یا معتدل»

و «محدوده» برخی از نویسندگان حتی واژه «کنستیتوسیون» را در رابطه با حکومت غیر استبدادی به کار می بردند واژه مشروطه به این معنی از ترکیه عثمانی به ایران آمد.

و به نظر می رسد که برای نخستین بار میرزا حسین خان سپهسالار در سال «1285/1868» هنگامی که سفیر ایران در دربار امپراتوری عثمانی بود، این واژه را در خلال برخی از گزارش های خود به معنی مورد بحث کنونی ما به ایرانیان معرفی کرد در مورد ریشه لغوی واژه مشروطه اختلاف نظری در میان پژوهشگران تاریخ مشروطه وجود دارد و تقریباً همه نویسندگان ایرانی دوره انقلاب مشروطه این واژه را بدون در نظر گرفتن ریشه واقعی آن از ریشه عربی «شرط» گرفته اند.

به کار بردن واژه مشروطه به عنوان صفت برای رژیم نو ایران بحث هایی جدی برانگیخت - به طور نمونه سعدالدوله گفت که لغت مشروطه به معنی چیزی است که مشروط به شرطی باشد و آن ترجمه ای است نادرست از لفظ فرانسوی کنستیتوسیون به نوشته تقی زاده یکی از علمای تبریز، آقا میرزا صادق آقا ⁽¹⁾پیشنهاد کرد که لفظ اصلی اروپایی که همان کنستیتوسیون باشد باید در ایران به کار برده شود و علمای ایرانی ساکن عراق نیز واژه مشروطه را نیز از ریشه شرط گرفتند آن واژه از آن جهت در ایران متداول شد که رژیم نو قرار

بود به حدود و شرایطی که قانون معین می کرد محدود باشد. ⁽¹⁾در حالی که تئوری مشروطه خواهان واقعی و غرب گرایانی که در حاکمیت مشروطیت کوشش های فراوانی داشتند، با آن چه در بالا گفته شد تفاوت دارد. زیرا به اعتراف تقی زاده: واژه مشروطه از لفظ فرانسوی لاشارت جدا شده نه از واژه عربی «شرط». همچنین او می افزاید که واژه لاشارت از اروپا به ترکیه عثمانی راه یافت و در آن جا از آن لفظ مشروطیت را ساختند و سپس آن لفظ به ایران آمد. ⁽²⁾

در مجلس اول نیز «لفظ مشروطیت هم معمول نبود». ⁽³⁾این واقعیت بود، و غرب گرایان مشروطه خواه ایران نیز از مشروطیت همان مفهوم را انتزاع می کردند که در اروپا معنی داشت و تقی زاده قبل از اعلان مشروطیت، مشروطه طلب بوده، معنی مشروطه از نخست در نظر او روشن بوده و ابهام نداشته است. او مشروطیت را با اصلاحات و تجدد به یک معنی یافته و اشتباه نکرده بود. اما مردم از مشروطیت معانی مختلف در نظر داشتند؛ به گمان بسیاری از مردم مشروطیت تأسیس عدالت خانه و اجرای عدالت بود؛ به نظر عده ای، قدمی بود برای سیر در جاده تجدد و ترقی به عقیده دست های رجعتی بود به طهارت و عدالت صدر اسلام؛ در نظر اعیان و اشراف طهران، عبارت بود از محدود ساختن اختیارات شاه و به دیده مهدی مجتهدی علت عمده اختلاف آراء و سلیقه ها این بود که مشروطه طلبان از سه کانون مختلف الهام یافته بودند: کانون اول، نجف - مرکز روحانیت شیعه - بود؛ علمای بزرگ از رعایت نشدن مقررات شرعیه در ایران دلتنگ بودند و به لزوم تغییر وضع اصرار داشتند. کانون دوم، اروپا بود؛ اعیان و مأموران عالی رتبه به عنوان سفارت یا سیاحت به فرنگستان می رفتند و حکومت قانون را در آن سامان می دیدند و به لزوم تحدید اختیارات شاه می اندیشیدند. کانون سوم قفقاز و استانبول بود؛ ایرانیان این دیارکه بیشتر آذربایجانی بودند، در اثر هم زبانی یا اتصال لغوی، با افکار جدید

آشنا شده و طرفدار مشروطیت و آزادی و مساوات و حتی سوسیالیسم شدند. این سه دسته از افکار همدیگر بی اطلاع بودند. اگر مشروطه طلبان از یک کانون الهام یافته بودند شاید بسی از اشکالات پس از اعلان مشروطیت پیش نمی آمد». ⁽¹⁾از این رو می توان به درستی سخن دولت آبادی رسید که می نویسد:

به غیر از معدودی که می دانند چه می کنند و مقصود چیست، دیگران نمی دانند چه خبر است؛ اسم مجلس می شنوند، مشروطه و قانون اساسی به گوششان می خورد اما قانون یعنی چه مجلس کدام است مشروطه چیست، نمی دانند روحانیان تصور می نمایند مجلسی است برای رسیدگی به محاکمات و اجرای احکام شرعیه... مشروطه را از روی چند آیه از قرآن می شناسند که در آن ها امر به مشورت در امور شده است... ⁽²⁾

از همین رو می توان گفت اصول مشروطگی و نظام دموکراسی جدید نه از شریعت نشئت می گرفت و نه از نوآوری های علما بود، بلکه وابسته به اندیشه های سیاست های غربی بود و بر پایه نظریه حاکمیت مردم و به وسیله قانون موضوعه عقلی متغیر انسانی هم به اجرا درآمد. چنین فلسفه سیاسی با بنیاد احکام شرعی منزل لایتغیر ربانی تعارض ذاتی داشت و میان حقوق آزادی در نظام جدید از یک سو، و حقوق عبادالله در شریعت منافات داشت. اما جان مطلب این است که دستگاه روحانی به هر انگیزه ای به مشروطیت گرایید و با توجیه و تفسیرهای شرعی به صحت حکومت مشروطه رأی داد و همین بس که به حرکت مشروطه خواهی توان و شتاب بخشید - هر چند تعارض های بنیادی میان علما و روشنفکران در قضیه تدوین قانون اساسی ظاهر گشت. روحانیان در تخطئه و طرد مطلق سیاست مشروطگی، به احکام شریعت متوسل می گشتند و تنها تکیه گاه فکری شان همان قواعد شرعی،

عقلی بود. و گروه دیگری از علما همچون شیخ فضل الله نوری و همفکران او مفهوم «مشروطیت مشروعه» را آوردند که منطق آن تأیید مطلقیت ودفع مشروطیت بود که با خواسته تجددطلبان سازش نداشت.

البته این واقعیت را نمی توان نادیده گرفت که عمده سبب پیشرفت کار مشروطه خواهان مداخله ابتدایی روحانیان بود به گزارش تاریخ نویسان، نظر توده مردم متوجه علمای عتبات بود که از طرف آن ها در باب مشروطیت چه فتاوی و احکامی صادر و چه دستورالعمل هایی داده می شود و کارگردانان مشروطه نیز از نفوذ علما استفاده کردند، بعضی از مراجع تقلید را همانند آخوند خراسانی و میرزا خلیل تهرانی و شیخ عبدالله مازندرانی با مقاصد خود همراه نموده شروع به کار کردند و با این که میان علمای عراق و سایر ولایات و ایالات در این باب از نخست اختلاف ،بود لیکن چون حریت خواهان را باطناً دولتی قوی مانند انگلیس حامی بود مقاصد آزادی خواهان به سرعت انجام یافته مشروطه برقرار گردید. ⁽¹⁾از این رو برخی تاریخ نویسان جدید ایران که محمود محمود نمونه ای از آن هاست برآنند که انقلاب مشروطیت مخصوصاً محصول سیاست انگلیس است؛ انگلیسی ها آن را طرح کرده اند تا نقشه های روسیه را نقش بر آب کنند و سیطره انگلیس را بر ایران از نو حکمفرما کنند و برای اجرای این ،نقشه نقش اول را به علما داده اند.» ⁽²⁾

البته به دیده «پیتر آوری»: وفاداری روحانیان نسبت به مشروطیت موجب شد تا به این جنبش یک حالت جذبه روحانی ببخشد و این امر در امیدواری مردان متدین و برطرف ساختن تردید و دودلی آنان مؤثر و کاری بوده است. ⁽³⁾هر چند سیاست مشروطیت یکی از بنیادهای اصلی مدنیت غربی بود که روشنفکران به آن پرداختند و روحانیان به امید تشکیل عدالت خانه اسلامی به آن گرایش یافتند، و با تفسیر اصولی و شرعی به پشتیبانی آن آمدند. سید

محمد طباطبایی چنین گواهی می دهد: «ما مشروطیت را که خودمان ندیده بودیم ولی آن چه شنیده بودیم و آن هایی که ممالک مشروطه را دیده بودند به ما گفتند مشروطیت موجب امنیت و آبادی مملکت است ما هم شوق و عشقی حاصل نموده تا ترتیب مشروطیت را در این مملکت برقرار نمودیم.» ⁽¹⁾طباطبایی به دلیل تماسش با چهره های دیگر اندیشان و حتماً آن گونه که از فرزندش نقل شده ⁽²⁾به خاطر ارتباطش با محافل ماسونی، از کسانی است که باید تحت عنوان یک روحانی متجدد یا یک مذهبی نواندیش از او نام برد. او دقیقاً متوجه بود که به دنبال چیست؛ گرچه از نظر سیاسی او نیز سرخورده شد و گفت که «سرکه ریختیم؛ شراب شد.» ⁽³⁾او به راستی معترف است که روحانیون، مبتکر مفهوم مشروطیت نبودند، بلکه تحت تأثیر و تلقین افکار روشنفکران و یا بدانچه گفته شد دل به مشروطیت بستند. از سوی دیگر چون روحانیان تمایلی به پذیرفتن قانونی غیر شرعی و یا تدوین گردیده براساس شالوده های اروپایی نداشتند بعدها که بسیاری از ترتیبات سیاسی مشروطیت را اروپایی دیدند، برای تقارن بیشتر و تطبیق شرعی مشروطیت با احکام شریعت کوشش های فراوانی نمودند تا آن چه در ایران حاکمیت می یابد به اسلام نزدیک تر باشد تا به مقررات سیاسی غرب که با موافقت مشروطه گران روبه رو نگردید.

بنابراین برای شناخت دقیق تر مشروطیت می بایست به سال ها پیش از انقلاب بازگشت تا چگونگی ورود این روش سیاسی نوین و اندیشه اروپایی به ایران روشن شود. در واقع آن چه بعدها به عنوان نظام سیاسی مشروطه در ایران حاکمیت یافت غیر از جنبشی بود که مردم ایران برای تحدید استبداد و درباریان بی قانون به پا ساختند تئوری مشروطیت یکی از شئون سیاسی تفکر غربی بود که به صورت نظام حاکم سیاسی بسیاری از کشورهای جهان به

شمار می آمد. این فکر از راه تأثیر در افکار تحصیل کردگان ایرانی خارج از کشور و از طریق روزنامه های فارسی که در خارج از کشور منتشر می گردید و مخفیانه به ایران می آمد، در بین مردم گسترش یافت و به گفته تقی زاده: «مقدمات ابتدایی انتباه ملی تدریجی و نفوذ تمدن اروپایی در ایران که زمینه را برای تحول مدنی عصری مهیا نمود در واقع از اوایل قرن سیزدهم به این طرف باید جست.» ⁽¹⁾

در دهه های نخست قرن حاضر به دنبال روی کار آمدن نسل جدید، عناصر مختلف لیبرالیسم و دموکراسی غربی یکی پس از دیگری به کشورهای اسلامی نفوذ کرد و در این میان فارغ التحصیلان مؤسسات غربی و برخی اعیان و اشراف که به اروپا سفر کرده بودند در رواج این طرز اندیشه تأثیر قابل ملاحظه ای داشتند و قراینی در دست است که سیاست های استعماری انگلیس- به خصوص فراماسونری - در رواج ایده های لیبرالیستی و اصول دموکراسی نقش بسیار بارزی ایفا نموده اند. ⁽²⁾

نخستین برخورد با تمدن غرب

نخستین برخورد جامعه ایرانی با تمدن اروپا هنگامی صورت گرفت که بازرگانان و نمایندگان تجاری و سیاسی دولت های اروپا در قرون وسطی با ایران به دادوستد پرداختند و بدین سان نخستین تماس هایی که بین ایران و دولت های اروپایی حاصل شد به دنبال ارتباط های اقتصادی و بازرگانی به دست آمد.

در ایران جریان اقتباس از غرب از دوران شاه اسماعیل و شاه عباس صفوی آغاز گردید؛ اما اوج منظم غربیگری پس از شکست های پی درپی ایران از روسیه و از زمان فتحعلی شاه قاجار آغاز شد و تا عصر مشروطه ادامه یافت.

پس از شکست ارتش ایران از روسیه در سال 1813م. دولتمردان وقت ایران به این باور رسیدند که عقب ماندگی فرهنگی ایرانیان، موجب شکست آنان در مقابل روس ها شده است از این رو عباس میرزا نایب السلطنه برای نخستین بار تعدادی از جوانان ایرانی را برای تحصیل به خارج از کشور فرستاد تا دانشی بیاموزند که هم برای او هم برای خودشان و هم برای میهنشان مفید باشد. از این پس و به همراه بازگشت اولین گروه ایرانیان تحصیل کرده به ایران بود که دگرگونی هایی در جامعه ایران مشاهده شد.

این دگرگونی ها که به علت پذیرش و اشاعه فرهنگ بیگانه توسط این گروه تحصیل کرده به وقوع پیوسته بود از چشم صاحب نظران مسائل اجتماعی دور نماند و اکنون که سال ها از آن زمان می گذرد این موضوع تازگی خود را از دست نداده است و تاکنون تحقیقات متعددی بر روی آن انجام شده است. آمد و شد هیئت های بازرگانی و سیاسی اروپا و آغاز رابطه آنان با دربارهای ایران از زمان به روی کار آمدن صفویه توسعه یافت و تحت عنوان اصلاحات امیرکبیر به اوج رسید دارالفنون تا حدی کانونی برای ورود فرهنگ غربی به ایران گردید. در این مدرسه استادان اروپایی به زبان های غربی به ویژه زبان فرانسه تدریس می کرده اند، کتاب های درسی عمدتاً از غرب وارد شده و برنامه های درسی نیز تقلیدی از مدارس فرانسه بود و بدین سان فضای حاکم بر این مؤسسه آموزشی نیز یک فضای غربی بود. افرادی که از این مؤسسه فارغ التحصیل می شده اند، عمدتاً فرزندان اعیان و اشراف و ملاکان و ثروتمندان بودند و همین ها مجاری ورود غرب گرایی در سال های بعدی گردیدند. حتی بسیاری از اینان سردمدار جنبش مشروطه و گسترش دهنده غرب زدگی مفرط گردیدند و هسته اولیه جمعیت تحصیل کردگان غرب گرا یا غرب زده را در ایران ایجاد کردند. باید خاطرنشان ساخت که به اضافه مؤسسات آموزشی، برخی عوامل دیگر که منجر به پیدایش گرایش های غربی در عده ای گردید، عبارت بود از نوشته های نمایندگان ایران که به اروپا می رفتند و در برابر فرهنگ آن دیار دچار خیرگی می شدند از این دسته مکتوبات می توان «خاطرات اعتمادالسلطنه»

و «امین الدوله» و نوشته های «آجودان باشی» و «خسرو میرزا» و «میرزا صالح شیرازی» را نام برد.

سفرنامه ها و تاریخ هایی که اروپاییان و نمایندگان آنان در ایران تهیه کردند و در آن به طور ضمنی شرایط ایران را با اوضاع اروپا مورد مقایسه قرار داده اند، مجرای دیگر گسترش دلبستگی به غرب بوده است. مانند «تاریخ مختصر ایران» نوشته سی آر. مارفام و تاریخ ایران نوشته سرجان ملکم و نظایر آن.

البته نخستین دهه سده نوزدهم میلادی شاهد آغاز نوخواهی و غرب گرایی ایران بود. این نوگرایی به شیوه اروپایی همواره با نام بنیانگر آن شاهزاده قاجار عباس میرزا همراه بوده است. وی معتقد بود اگر ایران بخواهد به زندگی خود ادامه دهد، ناچار باید یک رشته نوسازی در آن پایه گذاری گردد. پیشروان نوخواهی ایران کوشش کردند نهادها و روش های نویی را که از باختر و اروپای باختری ریشه گرفته بود به ایران وارد سازند برای رسیدن به همین هدف اقداماتی صورت گرفت و رایزن نظامی از فرانسه و انگلیس استخدام گردید، و دانشجویانی به انگلستان اعزام شدند ورود رایزن های نظامی سیاسی و اداری کشورهای غربی به ایران و اعزام دانشجویان برای تحصیلات جدید به اروپا رفته رفته تأثیرات خود را بر تحصیل کرده ها و روشنفکران این مرز و بوم ،گذارد که انگلیس را ولایت «آزادی ،بخوانند، و رژیم های مشروطیت آن سامان را بهترین رژیم ها برای پیشرفت و ترقی و تمدن بدانند، و تمایل اجرای آن را در ایران داشتند. میرزا صالح شیرازی در کتاب خاطرات خود از سیستم سیاسی، دستگاه دادگستری در لندن، کتابخانه ها، یتیم خانه ها، دانشکده های پزشکی و غیره یاد کرده انگلیس را «ولایت آزادی»، مجلس عوام را «مشورت خانه» و نمایندگان آن را «وکیل الرعایا» می نامد، و بسیاری تعریف و تمجیدهای دیگر از نظام سیاسی مشروطه در انگلیس آورده است. ⁽¹⁾این جوان ایرانی عقاید مربوط به رژیم مشروطه را در دومین دهه سده نوزده از انگلیس به ایران آورد.

از سوی دیگر سیر نوسازی در ایران نمی توانست به طور کامل متوقف شود، زیرا جنبش های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در بسیاری از نقاط جهان آغاز گشته بود و ایران هم با چنان موقعیت جغرافیایی و سیاسی و اقتصادی خود نمی توانست از آن روند جدا بماند. از جمله تغییرات، جنبش های مشروطه خواهی ملت گرایی و استقلال جویی در اروپای نیمه دوم سده نوزده که به اوج خود رسید. همچنین در انگلیس یک رشته قوانین اصلاحات تنظیم گردید شورش های ایتالیا و منتهی شدن آن به روی کار آمدن دولت پادشاهی و قانون اساسی ایجاد رژیم مشروطه در سال های 1864 و 1871م. در آلمان ،دانمارک فرانسه و اتریش مصر نیز از جمله کشورهایی بود که پیش از ایران درگیر جنبش های مشروطه گری بود و ایرانیانی که به ویژه در نیمه دوم سده نوزده در مصر زندگی می کردند از نزدیک شاهد این تحولات جدید بودند و اثرات این تغییرات نو در روزنامه های آن ها منعکس می گردید.

همچنین ایرانیان مقیم هندوستان مانند میرزا نصر الله ملک المتکلمین و جلال الدین مؤید الاسلام ناشر روزنامه «حبل المتین» از رهبران فکری مشروطه در ایران شاهد رویدادهای هندوستان از دهه 1850 به بعد مربوط به قانون و مشروطه خواهی بودند هر چند انقلاب روسیه اثرات فراوانی برکشورهای آسیا گذاشت و حتی به عنوان نمونه و الگو در مراحل گوناگون انقلاب مشروطیت ایران مورد استفاده قرار گرفت.

بدین ترتیب روزنامه ها، مدارس ،جدید سازمان های فرهنگی - سیاسی اروپاییان و مسافرت های دانشجویان به اروپا و دیدارهای آن ها از رژیم های اروپایی و ستم های بی حد و حساب درباریان هرج و مرج و نبود قانونی مدون در ایران تأثیرات فکری خود را در نوگرایان ایران برای تشکیل مشروطیت به نوع غربی آن گذارد و بدین نتیجه رسیدند که ایران هنگامی از آسایش و امنیت داخلی اهمیت و اعتبار بین المللی برخوردار خواهد شد که حکومت استبدادی ریشه کن و یک نظام مشروطه دموکراسی گونه غربی برقرار شود. تمام این عوامل عده ای از ایرانیان را دلبسته غرب ساخت که رفته رفته رهبری

سیاسی انقلاب مشروطه را به دست گرفتند.

نظریه پردازان غرب زده

اندیشه گران مشروطیت عمدتاً از طبقه اعیان و اکثراً غرب زده بودند. مستشار الدوله تبریزی (مرگ 1313) که یکی از این قبیل اندیشه گران مشروطه خواهی در ایران است از کارکنان بلند پایه وزارت خارجه بود و ترقی و پیشرفت های غربیان را در قانون آن ها می دانست وی از کسانی است که برای پیشرفت مشروطه ایران تلاش های فراوانی نمود. کتاب «یک کلمه» او تفسیری است از نخستین قانون اساسی فرانسه در سال 1791. وی در آن می کوشد با نقل قول هایی از حدیث و قرآن همسانی های میان قانون فرانسه و قانون اسلام بیابد. در نتیجه بحث او آمیزه ای است از مطالب مربوط به نظام های مشروطه غربی که سخت از آن ها هواخواهی می کنند، و تصورهای نادرست، تفسیرهای غلط، مقایسه ای بی بنیان و آشتی گرایی های نامتناسب!. ⁽¹⁾

دیگر از پشتیبانان آوردن ارزش های غربی به ایران و از هواخواهان سرمایه گذاری کشورهای اروپا در این کشور که وابستگی عمیق با محافل استعماری داشت میرزا ملکم خان ارمنی است. وی را می توان تئوریسین و بارزترین چهره این غربزدگان وابسته دانست. او پس از تحصیلات در فرانسه به ایران بازگشت و مناصب دولتی مختلفی را به عهده گرفت. اولین کسی است که در بین سال های 1276 تا 77 قمری فراموشخانه ایران که تلاش در راه غربی ساختن فرهنگ ایران داشت را بنیاد نهاد و برای ترویج این فکر روزنامه «قانون» را منتشر نمود. به عقیده ملکم «در اخذ اصول تمدن جدید و مبانی ترقی عقلی و فکری، حق نداریم در صدد اختراع باشیم، بلکه باید از فرنگی سرمشق بگیریم و در جمیع صنایع محتاج سرمشق بوده و هستیم.» ⁽²⁾او به خوبی

آگاه بود که تئوری مشروطه غربی با مبانی اسلام از جنبه های گوناگون، به ویژه مرتبه ای که مذهب در یک نظام مشروطه غربی می تواند داشته باشد، تفاوت دارد، اما تلاش می کرد اسلام را با مشروطهٔ غربی در ظاهر آشتی دهد.

چهره دیگر جریان نخستین غرب زدگی میرزا آقاخان کرمانی است که از وابستگان تمام عیار بریتانیا بود. همچنین باید از میرزا فتحعلی آخونداوف (1227/95) که از نخستین منادیان تفکر غربی و مشروطه خواهی و ملی گرایی بود یاد کرد که در این راه به مبارزه علیه روحانیت برخاست. ⁽¹⁾

او از یک خانواده ایرانی مقیم شکی، قفقاز بود و بی تردید یک سکولاریست مصمم و تمام عیار و یک هواخواه جدی تمدن باخترزمین بود و هواخواه تشکیل فراماسونری در ایران ⁽²⁾و این کار را از لوازم آزادی و آزادی خواهی می دانسته است. در مورد مفهوم «ملت»، «ملیت» و «وطن» معتقد است دیگر آن زمان گذشت که کسی زندگی خود را قربانی مذهب کند. برای به کف آوردن نیروی ملی و حفظ میهن برضد بیگانگان و رهایی از پستی و عقب ماندگی لازم است که همه مردم را با سواد کنیم و بدانها «ملت دوستی و وطن پرستی» بیاموزیم. ⁽³⁾

اندیشه های آخوندزاده به روشنی می رساند که او ظاهراً یک آزادی خواه و سکولاریست به معنی غربی آن روز اروپا و پشتیبان گسترش تمدن و اصول پارلمانی غربی در ایران بوده است. او ضد دین بود تا جایی که تمام ادیان و فرقه های مذهبی را مورد حمله قرار داد؛ ولی هنگامی که درباره کیش زرتشت سخن می گوید سخت به ستایش زرتشتی ها می پردازد و در نامه ای به دوست زرتشتی خود می نویسد که این مذهب باید نگاهداری شود و کوشش آگاهانه ای باید به کار رود تا دیگر یک زرتشتی به دین اسلام نگرود. باید گفت آخوندزاده چون سرسختانه به اسلام و پایبندی بدان می تاخت، نمی توانست

هواخواهی داشته باشد؛ اما اندیشه ها و نوشته های او بر بسیاری از روشنگران ایرانی تأثیر داشت.

دیگر از نظریه پردازان غرب زدگی در ایران «عبدالرحیم طالبوف» (1250 - 1330) است. او برخلاف همفکرانش در کسوت بازرگانی بود و بخش عمده زندگی پرتلاش خود را در فرنگ گذراند او همچون میرزا ملکم در راه سازش ترقی خواهی با حفظ شریعت تلاش می کرد. ⁽¹⁾او قانون را بر دو گونه معنوی و مادی می داند قوانین معنوی را پیامبران وسیلهٔ وحی می آورند؛ و قوانین مادی مدنی و سیاسی باید توسط خردمندان و دانشمندان کشور ساخته شود و حقوق و منافع مردم را در نظر بگیرد؛ ⁽²⁾کتاب هایش (مسالک المحسنین، مسائل الحیات)، به وسیله شیخ فضل الله نوری تحریم، و خود طالبوف تکفیر گردید، ⁽³⁾و نامبرده از عواقب امر به تهران نیامد. ⁽⁴⁾

همچنین «میرزا حسین خان سپهسالار اعظم» چهره دیگری از غربیگری صرف بود، دیپلماتی که کمک فراوانی به گسترش اندیشه مشروطه خواهی می نمود در فرانسه تحصیل کرد و در دفعات مختلفی به مناصب دولتی از قبیل صدارت عظمی و پس از آن به مقام های دیگر نیز منصوب شد. وی از هواخواهان نوآوری های غربی بود. ⁽⁵⁾

این گروه از نوگرایان از اصول نوگرایی و معنی و هدف آن به خوبی آگاه بودند و بدان ارج می نهادند آنان به اندیشه های نوین سیاسی در انگلیس و فرانسه دسترسی مستقیم داشتند؛ اما به حکم اقتضا و مصلحت اندیشه های مشروطه گری را رنگ اسلامی زدند آنان معنای واقعی مشروطه گری غربی را پنهان نگاه داشتند و در مواردی هم مشروطه و اسلام را یکی دانستند. آنان زیر نفوذ فراوان بورژوازی غربی قرار داشتند و از منافع اقتصادی و سرمایه گذاری غرب در ایران علناً پشتیبانی می کردند. ⁽¹⁾و رفته رفته رهبری سیاسی انقلاب مشروطه را به دست گرفتند.

البته تردیدی نیست که جنبش مشروطیت یکی از بزرگترین نهضت های ضد استبدادی اوایل قرن بیستم در خاورمیانه است. ولی باید بین جنبش «مشروطه» و انگیزه های توده های مردم و عناصر صادق و نیات عناصر وابسته ای چون یفرم خان و تقی زاده تفاوت نهاد آن چه مردم و رهبران آن ها می خواستند برچیده شدن بساط استبداد و استعمار و استقرار آزادی و ارزش های اسلامی بود ولی آن چه عوامل وابسته به انگلیس و محافل مرموز فراماسونری - که از آغاز در پشت پرده مشروطه قرار داشتند و سرانجام به طور کامل زمام امور آن را به دست گرفتند و در نظر داشتند« غرب گونگی» و «اسلام ستیزی» بود.

همچنین تردیدی نیست که علمای دین نیز به نوبه خود در تأسیس «جنبش عدالت خواهی» و به تعبیر سفیر بریتانیا در تهران سر آرتورهاردینگ: «روحانیان در پی تأسیس حکومت اسلامی هستند» ⁽²⁾نقش اساسی و عمده ای داشته اند. انگلیسی ها نیز به خاطر منافع استعماری خود و برای تضعیف قدرت روسیه تزاری که نمایندگان آن در دربار قاجار از نفوذ بیشتری برخوردار بودند، «مشروطه» را از طریق ایادی خود و روشنفکرانی مانند ملکم پیشنهاد و به اجرا درآورده و آن

را تقویت کردند به گفته صدرالاشراف: «عوامل خارجی بسیار نمایان و روشن بود که انگلیسی ها از تمایلات شاه و صدر اعظم به طرف روس ها و دو فقره قرض که دولت روسیه به ایران داده و گمرکات را گرو داده بود، به وحشت افتاده، از عدم رضایت مردم از وضع دولت چه از جهت تعدیات... و با روابطی که با طبقات ممتاز مملکت که در آن وقت نه فقط رجال آزادی خواه بلکه رجال و عقلامی مملکت اساساً متمایل به انگلیسی ها بودند، زمینه انقلاب را فراهم می کردند.» ⁽¹⁾البته گردانندگان اصلی و ناپیدای جنبش، اهداف اصلی خود را پنهان ساختند و عدالت خواهی و محدود ساختن اختیارات شاه را هدف اصلی خود قلمداد کردند و از این طریق حمایت روحانیان و مردم را نیز جلب نمودند. این پیشروان نوخواهی و اندیشه گران غرب گرا که هواخواه مشروطیت اروپایی بودند کمتر در ایران تأثیر اجتماعی داشتند و به تنهایی نمی توانستند پیروان فراوانی پیرامون خویش گرد آورند و به نظام جدید دعوت و علیه درباریان تحریک کنند و شاید بتوان خاطرنشان ساخت این که فکر، الگو و محتوای مشروطه ایران کاملاً غرب زده بود؛ از این امر نیز پیداست که خود کلمه «مشروطه» را بدان جهت انتخاب کردند که به کلمه «چارتر» انگلیسی مشابه تر است. ⁽²⁾

مشروطیت و لائیک گرایی

همزمان با آغاز موج غرب زدگی در ایران نیز تلاش پیگیری در جهت ترویج ایده های سکولاریستی و اقتباس لائیک صورت گرفت. میرزا ملکم و یارانش که پایه گذار غرب زدگی افراطی در ایران بودند با پنهانکاری کوشیدند، اصول غربی را بر مبنای لزوم جدایی دین از سیاست و تفکیک قوانین کشوری از احکام شریعت ترویج نمایند.

از نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی استعمار غرب بر بسیاری از جهان اسلام

چیره داشت و تسلط بر این کشورها تا برافروخته شدن آتش جنگ جهانی اول که به اوج خود رسیده بود ادامه پیدا کرد. البته این تسلط از آغاز قرن هفدهم آغاز شد و استعمارگران پس از آن که مواضع خود را استحکام بخشیدند، به دنبال پیروزی های نظامی و سیاسی خود با پیروزی فرهنگی مستحکم تر برآمدند. اجرای این سیاست از طریق نفوذ طرح «لائیک» و حکومت جدایی دین از سیاست ⁽¹⁾به جوامع اسلامی و نیز از طریق برقراری روابط اجتماعی و انسانی طبق دیدگاه استعماری خود پایه گذاری کند و استعمار در این کوشش بود که لائیک را جایگزین مفاهیم و سیستم های اسلامی بگرداند. اگر چه نظریه «جدایی دین از سیاست» خصوصاً بعد از «رنسانس» به صورت یک نظریه کلاسیک به اصطلاح «تئوریزه» شده است و شکل امروزی این نظریه را بایستی از آثار فرهنگ «اومانیسم» دانست؛ ولی به عقیده مخالفان این جدایی، پیدایش اومانیسم به گذشته های دورتر مربوط می شود و این جدایی را نوعی انکار دین و نفی رسالت پیامبران الهی می دانند.

به تعبیر اینان: جدایی دین از سیاست - یعنی سپردن امور جامعه و راهبری و تعیین سرنوشت مردم به دست «بی دین ها». زیرا اگر افراد متدین و معتقد زمام امور را در دست بگیرند یا بایستی براساس اعتقادات و باورهای دینی خود به تنظیم امور و تعیین خط حرکت جامعه اقدام کنند که در این صورت در سیاست دخالت کرده اند و یا این که در اداره امور به دین و دستورات دینی کاری نداشته باشند که در این صورت عملاً بی دین هستند، چراکه لازمه دینداری، پیروی از قوانین دینی است و ادعای دینداری با عدم پیروی از دستورات دینی مغایرت دارد و جمع این دو ممکن نیست.

اندیشه گران این سیاست معتقد بودند که دین از حل مشکلات سیاسی و اجتماعی در جهان امروز ناتوان است و به همین دلیل راه حل هایی را پیشنهاد کرده که با طبیعت مشکلات واقعی مردم در دنیای نوین سازگار نیست بنابراین دین باید روابط خود را با انسان به عنوان یک عضو جامعه

قطع کند و بر انسان لازم است که برای رفع مشکلات ناشی از زمان و مکان خود راهی به غیر از دین انتخاب نماید. اینان حکومت سیاسی را برای اجرای قانون گذاری از طریق منشأ قدرت قانونی سیاسی و قانون اساسی و قانون گذاری می دانستند. روشن است که این دوپایه اساسی یکدیگر را تکمیل می کنند زیرا قدرتی که از غیر منبع دینی به دست آید نمی تواند قوانین خود را بر اساس دین پایه گذاری کند و از این که احکام شریعت بخشی از منابع قانونی آن باشد و حکومتی که قانون آن بر اساس غیر مذهب باشد نمی تواند خدا یا دین را محور حکومت خود قرار دهد. این نظر بدین معنی است که مردم یا هیئت حاکمه برای قانونگذاری جامعه و دولت به جای آن که از دین و احکام و نظام آن الهام بگیرند از اندیشه های خود کمک گرفته و آن چه را به مصلحت و مناسب با منافع جامعه بشناسند به عنوان قانون می پذیرند و مشروطیت از چنین اساسی برخوردار بود و دیگراندیشان مشروطه خواه در مجلس، قانون اساسی را در کل به گونه ای تدوین کردند که روح حاکم بر آن همان «سکولاریسم» غربی باشد.

نهضت بازگشت و شکست غرب زدگی

از آغاز قرن نوزدهم تا پایان آن، غربی ها چنین می پنداشته اند که دوره شکوفایی اسلام برای همیشه سپری شده و فرهنگ اسلام در برابر یورش طرز تفکر غرب تاب نیاورده و در حال از هم پاشیدن است. ولی آن چه در قرن بیستم بیش از هر چیز توجه اسلام شناسان را جلب نمود احیا و شکوفایی مجدد اسلام در صحنه های اجتماعی - سیاسی کشورهای مسلمان نشین بوده است. در برابر موج غرب زدگی قرن نوزدهم جنبش دیگری نیز رفته رفته آغاز گشت که می توانیم آن را «نهضت بازگشت به اسلام» بنامیم. یورش غرب در تمامی کشورهای اسلامی با مقاومت شدیدی روبه رو گردید، البته هر چند این مقاومت ها با زور سرنیزه استعمارگران رودررو قرار گرفت اما با ظهور بزرگ مردانی

که فکر اصلاح در سر داشتند موج بازگشت به اسلام گسترش یافت.

از علل سپری شدن دوره غرب گرایی مطلق، که موجب بازگشت به اسلام گردید، قدرت درونی خود مکتب بود که اندیشمندان بزرگی را به وجود آورد، و دیگری عدم موفقیت نهادهای غربی در نتیجه ناسازگاری آن ها با مذاق شرق و فساد عاملین غرب بوده است و این که نهادهایی که غرب به آن می بالید مانند نظام دموکراسی احزاب و مشروطه و نظام فرهنگی و آموزشی هنگامی که به شرق وارد گشت به ابتذال کشیده شد از هم پاشیدگی اجتماعی و بی بند و باری اخلاقی مردم را از غرب گرایی مطلق روی گردان ساخت و آن ها مجدداً به ارزش های سنتی و فرهنگ های ملی گرایش پیدا کردند. برای پژوهندگان تاریخ تطبیقی این نکته قابل توجه است که مقاومتی که فرهنگ و تمدن غرب در جهان اسلام با آن روبه رو شد در مناطق دیگر همچون ژاپن سابقه نداشته است.

این موج بازگشت از آغاز نیمه دوم قرن معاصر، همه کشورهای اسلامی را فرا گرفته که انقلاب اسلامی ایران اوج آن بود؛ اما آغاز آن همان طور که اشاره کردیم به قرن نوزدهم باز می گردد در میان متفکران طراز اول که بانی این فکر و پوینده این راه بوده اند می توان از محمد عبده و عبدالرحمان کواکبی (ایرانی الاصل) نویسنده کتاب «طبایع الاستبداد» و «ام القری» همچنین رشیدرضا و مانند ایشان که در کشورهای اسلامی جنبش های بازگشت را رهبری کردند، نام برد.

در آغاز قرن بیستم در همان زمانی که غرب زدگی به اوج خود رسیده بود، این موج اسلام گرایی و غرب ستیزی نیز در حال رشد بود و انجمن های گوناگونی در گوشه و کنار جهان اسلام تشکیل شد در ایران بزرگ ترین نقش در مبارزه با غرب زدگی و ایجاد نهضت بازگشت به خویشتن را، روحانیت و علمای اسلامی ایران به عهده داشتند. البته نقش تعدادی از روشنفکران مسلمان غیر روحانی را در این راه نباید از یاد برد روحانیت شیعه در ایران به مراتب نیرومندتر و مستقل تر از روحانیت سایر مناطق و کشورهای اسلامی بود. از

آن جا که روحانیت غرب زدگی را نوعی نفوذ فرهنگی کشورهای اجنبی و کفار به کشورهای اسلامی تلقی می کرد که به دنبال آن تسلط اقتصادی و نظامی و سیاسی را برای نابودی مذهب و محوریت اسلام می دانستند از این رو در برابر هر نوع غرب گرایی ایستادند و در مقابل رخنه اقتصادی غرب که هوادارانی چون ملکم و سپهسالار شدیداً طرفدار آن بودند، نخستین مقاومت به صورت جنبش تنباکو توسط عالم بلند پایه شیعه «میرزای شیرازی» به وقوع پیوست. و پس از او در برابر جریان نفوذ فکر و اندیشه غرب گرایی دوران مشروطه مقاومت شیخ فضل الله نوری بود.

تلاش های شیخ نوری در آن برهه از زمان با شکست مواجه شد. ولی او

با اندیشه مذهبی پاینده خود جریانی را پایه ریزی کرد که در سال های بعدی به صورت نهضت بازگشت به اسلام سراسر ایران را فرا گرفت.

در بخش های آینده، گوشه هایی از اندیشه سیاسی و غرب گرایی مشروطه خواهان و الگوپذیری آن ها را از اروپا برای تأسیس حکومت مشروطه در ایران، همچنین برداشت ها و اندیشه های مذهبی شیخ فضل الله نوری رهبر فکری مشروعه طلبان را در تأسیس حکومت شرعی و رواج قانون شریعت در برابر سیاست وارداتی و جریان تند غرب زدگی و شریعت زدایی در حد امکان به بحث می پردازیم.

انقلاب عدالت خواهی

اشاره

«کسی نیست از این مردم بپرسد که انگلیسی ها برای چه این همه پول خرج می کنند که در کشورها به اصطلاح مجلس عدالت برقرار شود». ⁽¹⁾

شیخ فضل الله نوری

چنان که گذشت جنبش عدالت خواهی در تداوم حرکت های تاریخی تعیین کننده، تجربه ای بزرگ و بسیار قابل تأمل در طول تاریخ پرفراز و نشیب کشور ماست هر چند علل و عوامل فراوانی در تهیه و به پا خاستن مردم و تشکل برای جنبش مؤثر بوده اما بروز نارضایی توده و احتمالاً اولین جرقه اعتراض، از روابط نادرست اقتصادی و استقراض خارجی بود که اثرات نامطلوب خود را در انتخاب نوز و دو تن دیگر از کارشناسان بلژیکی بر اداره گمرک ایران در زمان صدارت امین الدوله گذارد. این رفتار که مأمورین اجنبی بر کارهای مهم مملکت گمارده شدند مورد اعتراض و انتقاد جسته و گریخته بازرگانان در تهران و اصفهان و شیراز و یزد و بوشهر قرار گرفت. روحانیان نیز به خاطر انتصاب یک بلژیکی به مقام وزارت دربار و دولت را مورد اعتراض شدید قرار دادند. ⁽²⁾به گزارش ناظم الاسلام: «در تهران سید علی اکبر تفرشی،

سید محمد طباطبایی و میرزا ابوالقاسم طباطبایی برای سرنگون کردن او (امین الدوله) متحد شدند و اندکی بعد شیخ فضل الله نوری هم علیه وی به ائتلاف روحانیان پیوست». ⁽¹⁾همین انتقادهای پراکنده، رفته رفته به علت اوضاع نابسامان اجتماعی و اقتصادی سامان یافت و نارضایی عمومی را به دنبال آورد روحانیان که از نصیحت دربار اثری نیافتند، به مردم روی آورده با سخنرانی ها نابسامانی های کشور و دولت را با ایشان در میان گذارده و راه علاج را رهنمودهای علما و حمایت مجتهدان نجف دانستند.

لازم به یادآوری است در این زمان میان روحانیان، مردان بزرگی بودند که از تحولات جهان آگاه بوده و زیان های کارهای اتابک که جانشین امین الدوله شده بود را برای کشور به خوبی می دانستند و از دخالت و همیاری و همدردی با مردم و انتقاد از دولت باز نمی ایستادند در تهران طباطبایی ⁽²⁾علناً مخالفت خود را ابراز می کرد همچنین شیخ فضل الله نوری از مجتهدان بنام و مهم تهران در مخالفت با اتابک همراهی نمود. از سوی دیگر در نجف، آخوند خراسانی و میرزا حسین تهرانی دو نفر از مجتهدان بنام آن عصر که پیروان فراوانی در میان ایرانیان داشتند، ناخشنودی خود را از سیاست های نادرست اتابک نشان دادند و نامه هایی در همین زمینه به علمای ایران نوشتند. اگر چه دولت آبادی می نویسد: عمال انگلیسیان می کوشند از رؤسای روحانی نجف، حکم کفر و ارتداد اتابک اعظم را صادر نمایند، و چون رؤسای روحانی مزبور هرگز به چنین امر اقدام نمی نمایند عمال مزبور حکمی از جانب ایشان جعل کرده با گراور متعدد ساخته از نقاط مختلف خارج، جوف پاکت به

معاریف ایران می رسانند. ⁽¹⁾به هر تقدیر سرانجام ناخشنودی علمای نجف اثر خود را بخشید و شایع گردید که ایشان میرزا علی اصغر خان اتابک صدراعظم وقت را بی لیاقت دانسته و به علت انعقاد قراردادهای فراوان با بیگانگان که تقویت اقتصادی و سیاسی آن ها در کشور ایران را به دنبال داشت، تکفیر کردند و این به پایداری مردم در برابر سیاست های غلط دولت افزود ⁽²⁾و سبب عزل او و نصب عین الدوله گردید. ⁽³⁾

اعتراض عمومی بر نابسامانی های اجتماعی و اقتصادی و تحولات و برکناری صدراعظم فرصتی مناسب برای آزادی خواهانی بود که برای تغییرات اساسی بیشتر تلاش می کردند از همین رو به تشویق مردم برای مخالفت عمومی با انتصاب عین الدوله پرداخته و با انتشار شب نامه هایی به نتایجی دست یافتند در همین زمان انتشار تصویری از نوز وابسته سفارت بلژیک با لباس روحانی اعتراض برخی علمای تهران را برانگیخت که مورد بهره برداری آزادی خواهان نیز قرار گرفت. ⁽⁴⁾البته میان عوام الناس شایع شده بود که هیجان علیه نوز را سفارت انگلیس پشتیبانی می کرد و سفارت روس نیز این اتهام را تقویت می نمود ⁽⁵⁾و از آن جا که بهبهانی ⁽⁶⁾بیش از دیگران مورد توجه گروه مزبور بود،

به تشویق آزادی خواهان بر منبر به مبارزه با صدراعظم برخاست مخالفت بهبهانی که تا حدودی از نفوذ اجتماعی برخوردار بود، به آزادی خواهان جرئت بخشید.

در همین ایام، تهران و برخی شهرستان ها شاهد تجمع آزادی خواهانی بود که با تشکیل انجمن های «مخفی» به حرکت های سیاسی و آماده ساختن مردم برای مخالفت عمومی با دربار و دولت دست می یازیدند. شیخ فضل الله در مبارزات انجمن های مزبور که آن ها را تحت هدایت عوامل سیاست انگلیس ⁽¹⁾و دست اندرکاری میرزا نصر الله خان مشیرالدوله (وزیر خارجه وقت)، میرزا مهدی شریف کاشانی، یحیی دولت آبادی حسینقلی خان نواب (منشی سفارت انگلیس) و... می دانست شرکت نکرد همچنین در وقایع به میدان کشاندن سید محمد طباطبایی و دستاویز قرار دادن «لباس روحانی پوشیدن نوز بلژیکی در مجلس خصوصی» و «وقایع کرمان» و تهران... که در سال 1323 ه- .ق. انجام می گرفت علیرغم پیغامهای بهبهانی و طباطبایی،

چون نزاع را شخصی و احیاناً به تحریک ایادی وابسته می دید همراهی ننمود. ⁽¹⁾زیرا «در جلسات عدیده مشورت و مذاکره نمودند، بالاخره چنین رأی دادند که بدون وجود شیخ فضل الله نوری کارها پیشرفت نخواهد کرد. هر دو آقایان طباطبایی و بهبهانی رفتند منزل شیخ، پس... اظهار مطلب نمودند که صدارت نسبت به علما رفتار توهین آمیز می نماید و نسبت به ملت با سختی و بی عدالتی رفتار می کند ما هم بی وجود شما کارمان پیشرفت نمی کند.» ⁽²⁾او و مجتهد خمامی گیلانی (که این ایام در تهران بوده) از شرکت در فعالیت های بعدی همچون تحصن در حضرت عبدالعظیم علیه السلام ⁽³⁾که از پیش طراحی و برای رسیدن به اهدافی معین ترتیب داده شده بود دوری نمود و به جرم عدم شرکت در این کوشش ها حتی آماج حملات و هتاکی های شب نامه نویس ها قرار گرفت. ⁽⁴⁾

نخستین تحصن

اجتماع مردم در مجالس عزاداری ایام محرم، فرصت مناسبی بود تا آزادی خواهان، مردم را به مخالفت با دولت تشویق کنند، عاقبت پس از زد و خوردهای خیابانی و انتقادهای همگانی از دولت روز چهارشنبه (16 شوال 1324) جمعی از علمای تهران مانند: «بهبهانی با خاندان خود طباطبایی با خاندان خود، شیخ مرتضی آشتیانی، صدرالعلماء، سید جمال الدین افجه ای، میرزا مصطفی آشتیانی، شیخ محمدصادق کاشانی، شیخ محمدرضا قمی» و تعدادی دیگر از آزادی خواهان اقدام به نخستین تحصن

در حضرت عبدالعظیم علیه السلام نمودند. ⁽¹⁾

این تحصن سبب تعطیلی بازار شد و با سخنرانی های سید جمال الدین واعظ اصفهانی ⁽²⁾که به اشاره و برای همین کار او را به تهران آورده بودند و به مردم هیجان می داد، ⁽³⁾موجب پیوستن جمعی بیشتر از مردم و اوج مخالفت با دولت گردید به گزارش اعظام قدسی، کمک های مالی میرزا علی اصغر خان اتابک (صدراعظم معزول) به مبلغ سی هزار تومان به حاج محمدتقی بنکدار و برادرش حاج محمد حسن (که در تحصن مردم در سفارت انگلیس و مخارج آن ها نقش عمده داشتند)، به متحصنان در حضرت عبدالعظیم علیه السلام ⁽⁴⁾کوشش های عین الدوله و دربار را در راه پایان بردن تحصن با موفقیت روبه رو

نساخت، و متحصنان خواستار ملاقات با شاه و عزل عین الدوله گردیدند. پیام متحصنان سرانجام توسط سفیر عثمانی که ضمن آن «تأسیس عدالت خانه در سراسر ایران و اجرای قانون اسلام» قرار داشت به دربار رسید. ⁽¹⁾گرانت داف (سفیر انگلیس در تهران) در گزارش وقایع تحصن آزادی خواهان به سر ادوارد گری (وزیر خارجه وقت بریتانیا» می نویسد: «احتمال می رود در ایران اغتشاشی پدیدار گردد... و دولت مرکزی ایران به نحو روزافزونی تضعیف می گردد. طی سه سال گذشته در مشهد شیراز و کرمان عصیان هایی درگیر شد و هرج و مرج پاییز گذشته تبریز... و لرستان کردستان، خوزستان و فارس در وضع عصیان آمیز حادی قرار دارند... به تازگی اغتشاشی در تهران درگرفت که ظاهراً علیه علاءالدوله فرماندار تهران بود لیکن در واقع به عنوان اعتراض نسبت به خرابی و فساد دستگاه حکومت شاه و صدراعظم صورت گرفت. در این وقایع غالب مجتهدان برجسته تهران علناً جانب مردم را گرفتند و اینک در شاه عبدالعظیم علیه السلام بست نشسته اند. نکته مهم این است که یک واعظ اصفهانی به نام سید جمال در روزهای ماه رمضان در یکی از مساجد مهم بازار علناً برضد شاه موعظه کرده و تشکیل یک حکومت جمهوری را پیشنهاد و توصیه حکومت می نموده است (گرانداف نطق سید جمال را از نشانه های مهم تغییر زمان دانسته است... به موجب اطلاعاتی که از منابع موثق و ذی صلاح به دست آورده ام، علمای متحصن در شاه عبدالعظیم علیه السلام شرایطی به این شرح عنوان کرده اند: 1. برکناری صدراعظم و فرماندار تهران؛ 2. آزاد بودن تماس بین شاه با همه افراد ملت؛ 3. تشکیل نوعی حکومت که مردم در آن نمایندگی داشته باشند؛ 4. اخراج مسیونوز و همه مأموران بلژیکی او از گمرکات. با در نظر گرفتن این که مردم در سراسر ایران به دقت مراقب سیر تحولات در روسیه هستند و این تحولات مورد بحث آن هاست و با توجه به

تقاضاها و شرایطی که از طرف علما اقامه شده یقین است که تحولات روسیه تأثیر عمیقی در اوضاع این کشور کرده و طبقه روشنفکر ملت به فکر امکان تشکیل دولتی افتاده است که منشأ خدماتی برای مردم باشد، گرچه در حال حاضر دامنه نارضایی وسیع است و منتهی به هرج و مرج می گردد....» ⁽¹⁾

مهمترین خواسته ای که می توانست اقدام مخالفان را گسترش عام دهد «ایجاد عدالت خانه» برای رسیدگی به مشکلات اساسی مردم و جلوگیری از بیداد دولتیان بود بعید به نظر نمی آید که در این میان برخی از روشنفکران به پیروی از اروپا تقاضای «مجلس» می نمودند و یا طباطبایی بر منبر از مشروطیت سخن گفت، ⁽²⁾اما عنوان «عدالت خانه» بدان جهت از طرف ایجاد عدالت خانه روحانیان متحصن انتخاب گردید که در واقع با مشکل مردم یعنی عدم عدالت اجتماعی سازگارتر بود و عناوینی چون مجلس برای جامعه مفهوم روشنی نداشت. البته به دید ،کسروی علمای تهران پس از تحصن خواسته های خود را تنظیم و به شاه تقدیم کردند. صراحت این خواسته ها شرکت علما را در مسئله کلی جنبش مشروطیت به طور قاطع نشان می دهد. با وجود این، با اطمینان نمی توان آن را تعیین کرد تاکنون چیزی بیش از یک جنبش روحانیان علیه حکومت دیده ایم که با بسیاری از جنبش های قدیم تر قابل مقایسه است در جنبش های سابق تقاضایی برای حکومتی که وضع قوانین آن با نمایندگان ملت باشد مطرح نشده بود؛ لکن در میان تقاضاهایی که به نام علما به شاه داده بودند، یکی هم تقاضای تشکیل عدالت خانه بود ⁽³⁾و به درستی معلوم نیست که این تقاضا از علما سرچشمه گرفته باشد. انجمن های مخفی که برای تأسیس رژیم مشروطه می کوشیدند، بر آن بودند تا در شاه عبدالعظیم علیه السلام با علما تماس برقرار کنند و برادر یحیی دولت آبادی

به شاه عبدالعظیم علیه السلام می رود تا متن تقاضانامه آنان را بگیرد ⁽¹⁾و از آن جا که در متن تقاضانامه اشاره ای به عدالت خانه نشده بود، وی به عهده می گیرد که پیش از آن که متن را برای تقدیم به مظفرالدین شاه، به شمس الدین بیک - سفیر عثمانی - بدهد، این فقره را هم بیفزاید. ⁽²⁾ناظم الاسلام کرمانی که خود در انجمن های مخفی فعالیت داشته نظر دولت آبادی را تأیید می کند و این نکته را هم می افزاید که می خواسته اند در درخواست خود عدالت خانه را هم بگنجانند اما فراموش کرده اند ⁽³⁾و چنین نسیانی، بسیار بعید به نظر می رسد. ⁽⁴⁾

دولت عین الدوله به عنوان اقدامی فوری، برای بازداری مردم و مخالفان از ادامه تحصن به سید محمد طباطبایی اطلاع داد که همین چند روزه عدالت خانه صحیح برپا شود، ⁽⁵⁾اما اوج مخالفت عمومی و گسترش آن به شهرستان ها دولت را به پذیرفتن نمایندگان متحصنان واداشت. به دنبال این اقدام، بیانیه ای از دربار بدین شرح منتشر گردید: «چنان که مکرر این نیت خودمان را اظهار فرموده ایم ترتیب و تأسیس عدالت خانه دولتی برای اجرای احکام شرع مطاع و آسایش رعیت از هر مقصود مهمی واجب تر است و این است بالصراحه مقرر فرماییم برای اجرای این نیت مقدس قانون معدلت اسلامیه که عبارت از تعیین حدود و احکام شریعت مطهره است باید در تمام ممالک محروسه ایران عاجلاً دایر شود؛ بر وجهی که میان هیچ یک از طبقات رعیت فرقی گذاشته نشود و در اجرای عدل و سیاسات به طوری که در نظام نامه این قانون اشاره خواهیم کرد ملاحظه اشخاص و طرفداری های بی وجه قطعاً وجداً ممنوع باشد. البته به همین ترتیب کتابچه نوشته مطابق قوانین شرع مطاع، فصول آن را ترتیب و به عرض برسانید تا در تمام ولایات

دایر و ترتیبات مجلس آن هم بر وجه صحیح داده شود و البته این قبیل مستدعیات علمای اعلام... همه وقت قبول خواهد بود. ذی قعده 1323». ⁽¹⁾

هر چند عدالت خانه دولتی خواسته اساسی متحصنان نبود اما پس از مذاکرات فراوان، بست نشینان به تهران بازگشته و مورد استقبال مردم قرار گرفتند. روزنامه های اروپا آن را با ستایشی از علما یاد کردند و موفقیت آزادی خواهان را مقدمه تحولی بزرگ برای تشکیل پارلمان در ایران قلمداد نمودند ⁽²⁾و از آن به عظمت یاد کردند.

دولت عین الدوله هیچ گونه تمایلی به تأسیس «عدالت خانه» نشان نمی داد زیرا پذیرفتن خواسته متحصنان را به سود سیاست دولت خود نمی دانست و در جلسه دربار با حضور وزیران به تاریخ 14 ربیع الاول 1324) نسبت به تشکیل عدالت خانه نظر مساعدی نشان نداد و با تشکیل آن مخالفت نمود. ⁽³⁾آزادی خواهان بار دیگر برای پیشبرد خواسته ها و مقاصد خود توسط نامه هایی از دولت خواستار تشکیل عدالت خانه گردیدند. ⁽⁴⁾دولت برای علما پیغام فرستاد که شما بروید در خانه های خود تا ما امور شما را اصلاح نماییم پاسخ دادند مقصود ما تأسیس مجلس عدل است که بعد از این کسی ظلم و تعدی و اجحاف ننماید و چون عین الدوله مانع عدالت خانه است و دستخط شاه را اجرا نمی نماید خائن دولت و ملت است و باید از مسند وزارت برخیزد. ⁽⁵⁾

دومین تحصن

آزادی خواهان در کوشش های خود و فشار به دولت در پذیرفتن مواد اعلامیه دربار توفیقی نیافتند. عدم توفیق آنان، بهبهانی و طباطبایی را وادار به مذاکره

با شیخ فضل الله نوری مجتهد بزرگ تهران و درخواست کمک از او نمود. او گفت درصورتی که خواهان اجرای قوانین شرع باشند، آنان را یاری خواهد کرد. از این رو برای همراهی با عدالت خواهی مردم و اجرای احکام شریعت به اجتماع آنان در مسجد جامع پیوست که برای دولت عین الدوله بسیارگران آمد. ⁽¹⁾در این گردهمایی عظیم، سخنرانی های بسیاری ایراد گردید و نامه هایی برای علمای سراسر ایران فرستاده شد که در آن روحانیان و مردم را به همیاری می خواندند. از سوی دیگر چون دولت تمایلی به پذیرفتن خواسته های مردم و روحانیت در تشکیل عدالت خانه نداشت و بر این هم اصرار می ورزید مخالفان برای ادامه و گسترش جنش عدالت خواهی و فشار بر دولت حرکت به قم را مقتضی دیدند. کوشش عین الدوله در جدا ساختن شیخ فضل الله از مخالفان نتیجه ای نبخشید و چهار روز پس از خاتمه اجتماع مسجد جامع و سه روز پس از حرکت سیدین به سوی قم، او نیز به تاریخ 26 جمادی الاولی 1324 به همراه مهاجران روز اول جمادی الثانی وارد قم گردید و به نوشته تقی زاده: بعد از رفتن حضرات به قم مردم دسته دسته، روزبه روز، پیاده و سواره، از تهران به طرف قم می رفتند و در آن جا جمع کثیری گرد آمده، مرکز انقلاب عظیمی می شد و با علمای ولایات دیگر و علمای نجف مخابره می کردند. خوشبختانه بزرگ ترین مجتهدان شیعه در نجف - حاجی میرزا حسین تهرانی و آخوند خراسانی و مازندرانی - علمای تهران را یاری نمودند. ⁽²⁾

تحصن سفارت انگلیس

در آغاز جنبش عدالت خانه به علت حضور روحانیان، سیر طبیعی جریان مخالفت و یا براندازی دولت از طریق گرایش های مذهبی مردم و گردهمایی دینی و یا تحصن در اماکنی که با معتقدات عامه سازگارتر و مورد احترام بود انجام می گرفت؛ اما همان گونه که اشاره شد گروه های دیگری همچون

روشنفکران و تحصیل کردگان اروپا در این آزادی خواهی به عنوان قشری مؤثر نیز شرکت داشتند.

پس از حرکت کاروان مخالفان دولت و تحصن در قم، گروهی از آزادی خواهان روشنفکر با اطلاع از موضع گیری های سیاسی سفارت بریتانیا در برابر جنبش و حمایت از آن به چاره اندیشی حساب شده ای پرداختند و با «گرانتف» وابسته سفارت انگلیس توسط حسینقلی خان نواب و میرزا یحیی خان دو منشی سفارت در ارتباط با تحصن مردم تهران در سفارت کسب نظر نمودند. اعضای سفارت که در چند ماه اخیر متوجه حرکت آزادی خواهان شده بودند و خود را با آن ها هماهنگ و دلسوز نشان می دادند با این پیشنهاد موافقت نموده و مخالفان را با آغوش باز پذیرفتند همین حرکت حساب شده از سوی برخی دیگر از آزادی خواهان در تبریز نیز پیش آمد که پس از تحصن در سفارت انگلیس در تهران در تبریز نیز گروهی در قنسولخانه انگلیس متحصن شدند. ⁽¹⁾همچنین به رشت و شیراز و مشهد و کرمانشاه و بندرعباس ویزد و کرمان نیز سرایت کرد و جمعی به قنسول خانه ها پناهنده شدند. ⁽²⁾در اصفهان، تعداد زیادی به قنسولخانه انگلیس تحصن بردند که به همت علما خاتمه یافت اما مشروطه خواهان و مخالفان قلباً مایل به ادامه تحصن بودند، ولی حاج آقا نور الله مجتهد در انجمن اصفهان این رفتار را از شرف و غیرت دور خوانده، حتی به حمام مسلمین رفتن آن ها را اشکال کرد. ⁽³⁾این تحصن مدت ده روز ادامه داشت و سخنرانان مشروطه را تعریف کرده بهره های آن را برمی شمردند و نوید نان فراوان و ارزان و گوشت در دسترس همگان و سیری بینوایان از نان و کباب می دادند. ⁽⁴⁾

البته هنوز هم نمی توان به طور یقین گفت که آیا مردم به مقتضای سنت

بست نشینی که از دیرگاه در ایران معمول بود به این کار مبادرت ورزیدند یا کسانی آن ها را به این کار برانگیخته بودند این احتمال را هم نباید از نظر دور داشت که دست هایی در این میان در کار بود و برخی از عمال بریتانیا و فراماسونرهای درباری که طبعاً در این زمان خود را به میان انداخته بودند، از روی اعتقاد یا به قصد فراهم کردن زمینه برای گرفتن نتایج معین مردم را به این کار تشویق کرده باشند. ⁽¹⁾افزون بر این به گفتهٔ حامد الگار، همکاری موجود بین سیاست انگلیس و جنبش مشروطه به منشأ این تدبیر اهمیت خاص می دهد. ⁽²⁾از این رو به عقیده رائین، سفارت انگلیس در تهران هم که آرزویی جز اخراج روس مآب ها از دربار نداشت، عده ای از عوامل شناخته شده خود را داخل در جرگه آزادی خواهان کرد ⁽³⁾و به دیده دولت آبادی، مهم آن که نظرات سیاسی انگلیسیان است که با متحصنان همراهی شده و دستورهای ویژه به آن ها می دهند. ⁽⁴⁾و تا آن جا مؤثر افتاد که به گفته مصدق یک روز در این مملکت علمدار آزادی انگلیس بود و سفارت انگلیس در حکم مسجد شده بود. ⁽⁵⁾ضمناً نمی توان نادیده گرفت که با آغاز تحصن اصناف مختلف مردم در سفارت انگلیس ناگهان رنگ قیام و انقلاب تغییر کرد: تا آن روز کسی نمی توانست ادعا کند که ناراضی ها و مردم انقلابی از انگلیس الهام می گیرند؛ ولی تحصن در سفارت و حمایت علنی انگلیس ها در تهران و لندن از انقلابیان چهره شورش و انقلاب را تغییر داد ⁽⁶⁾و اثرات نامطلوبی بر اندیشه آزادی خواهی مردم گذارد؛ حتی به گفته تقی زاده: «در اثنای اقامت مردم در قنسول خانه تبریز، زبان ها باز شد و از صبح تا شام نطق های زیادی از طرف ناطقان ایراد می گردید و آنان با کمال آزادی و نهایت شدت از استبداد انتقاد و

مردم را بیدار می کردند، به گونه ای که در آن یک هفته مردم تبریز به قدر ده سال پیش آمده، در مدرسه قنسول خانه تربیت شدند.» ⁽¹⁾

اما با تمام اظهار نظرهای متفاوتی که بین تحلیلگران سیاسی و یا محققان تاریخی در مورد بست نشینی شده و نتایجی به همان تفاوت به دست آمده نمی توان تعیین موضع خاص سیاسی را با تعیین نوع آن به انتخاب افراد سفارت و تبدیل ماهیت عدالت خانه به «مشروطه» و «کنستیتوسیون» که توده مردم غیر از روشنفکران از بنیاد آن خبری نداشتند نادیده گرفت. به عقیده هروی خراسانی در بین گروه اجتماع کنندگان ظاهراً حرف و مطلبی غیر از تقاضای امنیت و اجرای احکام شرع و عدالت و اصلاح دربار ذکری نبود، با تمام ناآگاهی های عامه از جریان وضع شعور ملی و هیجان روح ترقی و تکامل طلبی روز به روز به قوت خود افزوده، رشد می یافت. قراین و اوضاع و احوال نیز نشان می داد که موضوع این قدرها ساده نیست و در خفا اسرار و مذاکراتی در جریان است و کیفیتی در کار که توده ملت و اغلب بست نشینان را از آن اطلاعی نیست در بین اجتماع کنندگان، محافل سری با ترتیبات منظم به خوبی دایر و مشغول کار بودند؛ چنان که عده ای را مخفیانه برای انتظامات به کار گماشته و کلیه اقدام و حرکت رفت و آمدکنندگان را تحت نظر گرفته بودند. از طرف متحصنان جمعی را برای تهیه اطلاعات گماشته بودند و قسمتی هم جهت عقاید مؤسسه غیبی مأمور شده بودند، و آن چنان که گزارش های رسمی نشان می دهد مدتی پیش از تظاهر علنی به قیام و مخالفت و تحصن در سفارت بین برخی از (کارگردانان جنبش) و اعضای سفارت انگلیس مکاتبات محرمانه در جریان بوده است. ⁽²⁾این واقعیتی بود انکارناپذیر؛ زیرا در آن روزها مناسبات دولت بریتانیا با زعمای مردم تهران و آزادی خواهان ولایات و ایرانیان خارج از مملکت بسیار دوستانه بود و در لندن پروفسور براون و عده ای از وکلای مجلس عوام و بعضی از رجال انگلستان و

جراید با مشروطه خواهان همراهی فراوانی داشتند. ⁽¹⁾

انقلابیان و آزادی خواهان می توانستند بدون پناهندگی و حتی وابستگی به سفارت انگلیس به مقاصد خود دست یابند در برابر گمان برخی که تحصن آزادی خواهان را در سفارت یاری خواستن از انگلیس ها نمی دانند، بلکه معتقدند منظور این بوده که مردم در جایی اجتماع نموده، آزادانه اعتراض های خود را نشان دهند و ضمناً در امان هم باشند و سفارت انگلستان البته از چنین مزایایی برخوردار بود؛ ⁽²⁾باید یادآور شد اگر این تصور در نخستین ایام تحصن و یا اقدام بر آن نیز صحیح بود بهره برداری از اجتماع و تحصن مردم و پیدایش ضمنی سیاست های غرب گونه غیر از جنبش عدالت خواهی و دخالت های مرموز آینده آن را نمی توان نادیده گرفت و به سادگی از این تغییر جهت گذشت.

شریف کاشانی که به گفته خود سابقه بستگی با سفارت داشته و در رفت و آمد به سفارت با جناب وزیر مختار و ژارژ دافر و چرچیل ملاقات کرده و مذاکرات لازمه می نمودم در مورد اقدام به تحصن در سفارت می نویسد: «شب 27 جمادی الاول ،1324 جماعتی به سفارت بهیه انگلیس رفته متحصن شدند که ما اهل ایران، از تعدیات جابرانه دولت استبداد به ستوه آمده به علما و روحانیان پناه بردیم ثمر نکرد پناهنده به امامزاده خود شدیم ثمر نکرد. به مسجد و خانه خدا که معبدگاه ماست پناه بردیم، اصلاً و مطلقاً ثمر حاصل نشد، سهل است علما و رؤسای مذهب اسلام مجبوراً واضطراراً جلای وطن اختیار کرده هجرت نموده اند اینک ما ملت اسلام، از جان و مال خود امنیت نداریم با کمال امیدواری به سفارت بهیه انگلیس پناه آورده، آزادی و مشروطیت و امنیت می خواهیم رفته رفته جمعیت بیشتر شد؛ کارکنان سری هم مشغول فراهم کردن اسباب و ترتیبات امورند. کار سفارت بالا گرفت، تقریباً قریب بیست و چهار هزار نفر جمعیت در سفارت مقیم

کردند. سفارت هم در نهایت رأفت و مهربانی با مردم سلوک دارد. نطاقین و محترمین وتجارهم عرایض خود را به توسط کنسول و چرچیل، به عرض وزیر مختار می رسانند. ⁽¹⁾همچنین دولت انگلیس هم کمال همراهی در مقاصد ملت و همراهی با متحصنان دارند، چون سال هاست که دولت بهیه انگلیس طالب و مایل این بوده که تألیف قلوب مسلمانان نماید و قلوب اهل ایران را از خود خوشنود داشته باشد.» ⁽²⁾در حقیقت باید گفت درس لازم از جنبش تنباکو گرفته نشد و حیثیت انگلیس در ایران آن چنان که شیخ حسن کربلایی اظهار می دارد، ⁽³⁾از بین نرفت و جنبش مشروطه نشان داد که هنوز نیز انگلیسی ها آن قدر محبوب هستند که مردم ده ها روز در سفارتخانه آنان به امید رسیدن به پیروزی بر دولت بست بنشینند و به هشدارهای شیخ فضل الله که تنها تجربه آموخته تنباکو بود وقعی نگذارند البته ناظم الاسلام در توجیه این حرکت آزادی خواهان غربگرا، بهبهانی را متهم به ارتباط با گرانداوف نموده که وی رفتن مردم را به سفارتخانه مطرح کرده بود و حتی به مردم نیز سفارش کرده بود که در صورت احساس خطر خود را به سفارتخانه برسانند. ⁽⁴⁾بهبهانی به سفیر نوشت: «ما علما و مجتهدان چون نمی خواهیم کار به خونریزی کشد از شهر بیرون می رویم؛ ولی از شما خواستاریم که در این کوشش با بیدادگری، همراهی از ما دریغ ندارید». ⁽⁵⁾پیداست که خواست بهبهانی از یاوری و همراهی سفیر جز این نبوده که پیام های آنان را به خود شاه برساند. چنان که در زمان تحصن در حضرت عبدالعظیم علیه السلام این درخواست را از سفیر عثمانی کرده بودند. این گمان هم هرگز نمی رود که بهبهانی یا طباطبایی به تحصن مردم در سفارتخانه خرسندی داده باشند و یا چنین گفتگویی در تحصن ایشان می رفته. این

اندیشه توسط گروه اندکی مطرح گردید و رفته رفته گسترش یافت و همه نااندیشیده از آن پیروی نمودند و چه بسا وابستگانی که مردم را به این تحصن تشویق نمودند، ⁽¹⁾چنان که سال ها پس از استقرار مشروطیت، عوامل اجرای آن از این که به سفارت پناه برده بودند، راهی برای تبرئه جرم خود نداشتند. ⁽²⁾

نکته مورد توجه آن که، انگلیسی ها برخلاف سیاست دولت روسیه که از دربار حمایت می کرد در ابتدا نه تنها مخالف آزادی خواهان و استقرار سیاست ضد تزار نبودند، بلکه با درک نظر واقعی و سیاست اصلی دولت روسیه مربوط به ایران حمایت از مشروطه خواهان و استقرار مشروطیت را در ایران موافق مصلحت خود می دانستند از این رو روشنفکران غرب گرا با توجه به این موضوع و تمایل سیاست بریتانیا از آن ها استمداد نمودند و بارها برای پیشرفت منظور خود در سفارت انگلیس متحصن شدند و انگلیسی ها هم متحصنان را پناه دادند. ⁽³⁾مأموران هم موقع را مغتنم شمرده کمک های مادی و معنوی را از هواداران خود برای عزل عین الدوله ⁽⁴⁾در برابر حمایتی که تزاران روسی از قدرت استبداد در ایران می کردند دریغ نداشتند و انگلیسیان برای نیل به هدف خود علناً از آزادی خواهان حمایت نمودند. ⁽⁵⁾در دومین پیامی که از سفیر انگلیس (4 جمادی الاولی 1324) به وزارت خارجه ایران رسید، او حمایت خود را از پناهندگان ابراز داشته دولت ایران را تهدید می کند که «صبر متحصنان در کار تمام شدن است و اگر دولت ایران آن چه را که آن ها می خواهند قبول نکند، در مدت کوتاهی اسباب خطر بزرگی با حمایت انگلیسی ها فراهم خواهد آمد. ⁽⁶⁾پس از آن (10 جمادی الاولی 1324) با متحصنان ملاقات کرد و ضمن تشویق آن ها به ادامه تحصن از بست نشینان خواست به پارلمان انگلستان

شکایت نمایند. ⁽¹⁾

به گزارش عبدالله بهرامی از کسانی که در تحصن سفارت انگلیس سهم عمده ای داشت و موفقیت مهمی اتخاذ نمود و ناظر بر مخارج آن ها، حاج محمدتقی بنکدار بوده و به گفته او «فکر تحصن در سفارت انگلیس به فکر هیچ یک از بازاریان نمی رسید؛ این فکر ناگهانی در بازار پدیدار گردید و رفته رفته برخی از بازرگانان مانند حاج امین الضرب و حاجی شاهرودی و تعدادی دیگر که با دربار و شاه نیز بی ارتباط نبودند و معروف بود فراماسونر هستند، مردم را تشویق به تحصن نمودند. بنابراین فکر تحصن در سفارت ناگهانی و به نظر من از طرف اعضای فراموشخانه تلقین شده بود. سفارت هم از پیش اطلاع داشت و دستور داده بود که اعضا و کارمندان سفارت به ما کمک نموده و مضایقه از خواسته های ما نداشتند». ⁽²⁾

همچنین وکیل الدوله - از شاهدان عینی جریان تحصن - در نامه ای به اتابک می نویسد: «مسئله سفارت خیلی سخت شده و دیشب هشت خروار برنج به آب ریخته بودند و تمام تهران آن جاست... دیروز تجار بیست هزار تومان چک فرستاده از بانک انگلیس آورده و به رزاز و بقال و غیره دادند، مسلم است این وجوهات را در جزو دولت انگلیس می دهد ⁽³⁾و این خرج و اوضاع از عهده این مردم خارج است و ژارژ دافر هر روز برای متحصنین سخنرانی نموده و مردم را امیدواری می دهد دو روز قبل گفته است: هرگاه علما از قم بیایند شماها استقبال خواهید رفت؟ گفته اند: خیر. گفته است: هرگاه به سفارت بیایند و دست و صورت شماها را ببوسند و خواهش نمایند بیرون خواهید رفت؟ گفته اند: خیر. باز گفته است: هرگاه در سفارت بیایند و از شما خواهش نمایند که بیرون بیایید خواهید رفت؟ گفته اند: خیر، و اعلان داشته.... شما

الان تحت حمایت دولت انگلیس هستید و از احدی ترس و واهمه نداشته باشید.... توپ های دولت انگلیس مستعد است و حاضر که سرازیر خواهد شد». ⁽¹⁾تازه «اجمالاً اگر مردم هم بیرون بروند انگلیسی ها ترتیبی داده و کارها کرده اند که آن ها دیگر نخواهند گذاشت این مسئله به این آسانی بگذرد و بسیار سخت شده و از آن اتفاقات اولیه ایران...» ⁽²⁾است.

به هر حال جمعیت فراوانی با تلاش وابستگانی همچون نصرالله خان مشیرالدوله و دو پسرش ⁽³⁾در محل سفارت جمع شدند و شگفت آن که عین الدوله در مورد پیوستن مردم به سفارت بریتانیا هیچ گونه اقدام و مخالفتی به عمل نیاورد. همین تحصن بعدها بزرگترین مشکل و مانع در راه پیشرفت جنبش عدالت خواهی مردم گردید و شدیدترین اختلافات را در دو سمت رهبری و مردم پدید آورد و نتایج شومی از آن بر انقلاب اثر گذارد. در مورد این مطلب در آینده سخن خواهیم گفت.

عزل عین الدوله

مهاجرت علمای بزرگ پایتخت به قم برای تشدید مخالفت با دولت عین الدوله که در میان آن ها شیخ فضل الله نوری جلوه ای ویژه داشت، یکی از اساسی ترین مراحل مبارزه بود که دولت را با مشکلات اجتماعی فراوانی روبه رو ساخت. به ویژه با نقش مهم و سازنده ای که برخی گویندگان روحانی در گرایش مردم به سمت جنبش ایفا کردند یکباره دولت را در برابر سیل خروشان و خشم آگین مردم و تعطیلی بازار و قسمت اعظم شهر قرار داده و ارکان حکومت را به وحشت انداخت.

دیگر روحانیان تهران و شهرستان ها که از مهاجرت علمای تهران و شیخ فضل الله اطلاع حاصل می کردند با تمام توان به پشتیبانی از اهداف آن ها

برخاستند. در همان حال، دولت عین الدوله برای بی اثر ساختن جنبش از هر تلاشی کوتاهی نمی کرد اما کوشش هایش ثمری نبخشید؛ حتی برای آرام ساختن علما و آزادی خواهان فرستاده ویژه ای به قم رفت تا از آن ها دلجویی به عمل آورده و به تهران بازشان گرداند؛ ولی مشکل بزرگ تر از آن بود که گمان می رفت. آخر الامر عین الدوله که قادر به آرام کردن مردم نشد، از مقام خود عزل گردید و میرزا نصر الله خان مشیرالدوله به جای او به صدارت رسید و خود برای مذاکره با متحصنان که چهارده هزار بودند ⁽¹⁾عضدالملک، رئیس ایل قاجار و نظام الدوله را برگزید. ⁽²⁾

از سوی دیگر، روحانیان متحصن در قم که ضمن ارسال پیامی به شاه نوشتند: «... به جهت اختلاف و اغتشاشات جاریه در امور مملکت از تجاوزات و تعدیات اولیای امور و عدم اعتنا در اجرای احکام الهیه و اوامر شرعیه و اشاعه فواحش و منهیات و ارتکاب محذورات دینیه» ⁽³⁾خواستار تأسیس مجمع و مجلس عدالت بودند، از بازگشت به تهران سر باز زدند. شیخ فضل الله در مهاجرت خود چون تنها خواستار تأسیس عدالت خانه و اجرای احکام شریعت در اصلاح امور سیاسی و اجتماعی و اقتصادی بود، تلاش فراوانی داشت که آزادی خواهان متحصن به تشویق ایادی وابسته و یا روشنفکران غربگرا به خواسته دیگری غیر از عدالت خانه و اجرای مقررات شرع تمایل پیدا نکنند. از همین رو هنگامی که بهبهانی و طباطبایی که پیش از تحصن همراهی شیخ نوری را برای ایجاد عدالت خانه و اجرای مقررات شرع خواستار شده بودند از مشروطیت سخن راندند، شیخ طرح این نام را تبانی پنهانی و یا مطرح شدن آن را به تشویق آزادی خواهان تلقی نمود و از آن ها علت را پرسید اما ایشان در پاسخ شیخ از ماهیت آن طفره رفتند و به توضیحات دیگر پرداختند در همین ایام عده زیادی به متحصنان

قم پیوستند، همچنین تلگراف هایی از متحصنان در سفارت به برخی از مهاجران قم مخابره گردید که در آن ها گفته شده بود: بدون اجرای مقاصد و اشاره ما مراجعت نکنید و فریب نخورید و پاسخ داده شد که آسوده باشید. ⁽¹⁾

مستوفی تفرشی، از آزادی خواهان و متحصنان در قم ضمن یادداشت های مشاهدات خود آورده است پس از ورود عضدالملک و دیدار علما و تصمیم آن ها بر بازگشت به تهران پس از صدور فرمان تشکیل مجلس، شیخ فضل الله نوری از اقدامات آینده آن ها جویا گردید طباطبایی و چند نفر دیگر مدعی شدند خواسته ما از این جنبش و هیجان عمومی تغییر سلطنت استبدادی است به مشروطه و مراد از مشروطه تعیین مرسوم معین برای محدودیت شاه و وزرا می باشد، آزادی بیان و قلم تأمین و مساوات و مواسات جزء مقررات مشروطه است و بدین ترتیب تمام شئون دولت و ملت و شرع را تحت ضوابطی محدود به مقررات تعیین شده از سوی مجلس شورا می نماید. شیخ نوری ضمن پذیرفتن محدودیت شئون دربار و دولت به آزادی تامه اعتراض کرد و آن را خلاف احکام شرع خواند همچنین وضع قانون، در برابر مقررات اسلام را جایز ندانست و تنها آن را در یک صورت صحیح دانست که قانون مملکت مطابق مقررات شریعت باشد. ⁽²⁾

به نظر می رسد طباطبایی و همفکران او در توضیحات خود از ماهیت «مشروطه» کنستیتوسیون و تعارض بنیادی آن با مذهب، ناآگاهانه طفره رفته واز واقعیت آن دور بودند یا آن را همان عدالتی می دانستند که در پی تحصیل آن به جنبش برخاستند. از همین رو به شیخ فضل الله گفتند مراد ما پیشرفت حرکت بود و خواستار رفع ستم از ملت و آبادانی مملکت و آسودگی رعیت می باشیم. ⁽³⁾البته در آینده این تفاوت اندیشه ها به ویژه در مجلس و بحث قانون گذاری، به اوج خود رسید و جلوه دیگری یافت.

فرمان تأسیس مجلس شورا

میرزا نصر الله خان مشیرالدوله از فرستادن عضدالملک به قم و مذاکره با علما و متحصنان نتیجه ای به دست نیاورد؛ به علاوه نامه ها و پیام های فراوانی از سراسر ایران به دولت و دربار در پشتیبانی از متحصنان و خواسته های مردم می رسید. بنابراین دربار راهی جز پذیرفتن خواستههای آزادی خواهان ندید و فرمان تأسیس نخستین مجلس شورا به تاریخ 14 جمادی الثانی 1324 چنین صادر گردید: «.... چنان مصمم شدیم که مجلسی از منتخبین شاهزادگان و علما و قاجاریه واعیان و اشراف و ملاکان و تجار و اصناف به انتخاب مرقومه در دارالخلافه تهران تشکیل و تنظیم شود که در مهام امور دولتی و مملکتی و مصالح عامه مشاوره و علاقه لازم را به عمل آورده... و به اصلاحات لازمه امور مملکت اجرای قوانین شرع مقدس شروع نماید...» ⁽¹⁾اما چون این فرمان ابهام داشت و جمله های آن به درستی روشن نبود و از وضعیت مجلس و توده ملت هم نامی به میان نیامده بود مورد مخالفت قرار گرفت، حتی نسخه های منتشره آن را جمع آوری می کردند و بدین سان نتیجه ای از فرمان به دست نیامد.

از این رو، پس از نشست جمعی از آزادی خواهان با مشیرالدوله، فرمان گذشته با توضیح دیگری به تاریخ 16 جمادی الثانی بدین شرح صادر شد: «... که مجلس مزبور را به شرح دستخط سابق سریعاً دایر نموده بعد از انتخاب اعضای مجلس فصول و شرایط نظام نامه مجلس شورای اسلامی را موافق تصویب و امضای منتخبین به طوری که شایسته ملت و مملکت و قوانین شرع مقدس باشد مرتب نمایند.» ⁽²⁾فرمان اصلاح شده توسط فرزند میرزا حسین خان مؤتمن الملک در حضور متحصنان سفارت قرائت شد و موجب امیدواری عمومی گردید؛ اما پس از قرائت ،فرمان بخش کمتری از بست نشینان، با اجازه

مأموران عالی رتبه سفارت متفرق گردیدند، ⁽¹⁾همچنین با انتشار فرمان، تحصن روحانیان در قم پایان یافت و شیخ فضل الله نوری در تاریخ 18 جمادی الثانی با ناخرسندی قم را پیش از حرکت بهبهانی و طباطبایی ترک ⁽²⁾و از کهریزک در 24 جمادی الثانی به اتفاق هیئت مهاجران وارد تهران شد، و گروه دیگری از متحصنان سفارت نیز متفرق شدند. ⁽³⁾

نخستین گفتگوها بر سر فرمان صادره، از میان متحصنان سفارت انگلستان برخاست. آنان طی اطلاعیه ای خواستار توشیح آن به نام فرمان «مشروطیت» گردیدند. اطلاعیه ضمن آن که اثرات فکری و سیاسی مأموران عالی رتبه سفارت را بر متحصنان می رساند عدم توجه به اجرای احکام شرع و تعارض بنیادی را با اطلاعیه نخستین همین متحصنان در آغاز ورود به سفارت روشن می سازد: «.... محض دوام دولت و بقای سلطنت و قوام هیئت اجتماعیه ملت تأسیس مجلس شورای ملی که عبارت از مجلس تنظیمات و مرکب از وکلای منتخبان ملت و رجال با سیاست امین، دولت به حیثیتی حاکم باشد در جمیع دوایر دولتی و امورات مملکتی و تمام ادارات لشکری و کشوری از قبیل اداره معارف و وزارت تجارت و فلاحت و صناعت و معادن و شوارع و طرق و اداره نظمیه و هیئت نظام عسکری و اداره مالیه و وزارت عدلیه، با شمول منتخبان قصبات و ولایات بعیده در هیئت انجمن شورای ملی مقرر فرمودیم و باید شعب وزارت عدلیه به قانون جدید در جمیع ولایات حاکم نشین دایر و تأسیس و برقرار شود و بر تمام بلاد و قری، کلیه مطالب غامضه سیاسیه رجوع به انجمن شورای ملی مرکزی شود و در امورات جزئی داخلی به همان شعبات وزارت عدلیه که در ولایات حاکم نشین قائم است فیصل دهند و باید احکام مبعوث در مجلس شورای ملی بنابر قاعده اکثریت

آراء مردود و قبول افتد و به توسط یکی از اعضای منتخب مجلس شورا به حضور مبارک مرور و البته مجری شود و باید این دستخط صادره را در سفرای دول متمدنه تصدیق نمایند.» ⁽¹⁾

انتشار این اطلاعیه تغییر جهت سیاسی جنبش عدالت خواهی را از تحصن سفارت، به وضوح روشن می سازد که همین مسئله جریان ها و اختلاف های بی شماری را نیز به دنبال آورد.

روشنفکران که در اندیشه سلطنت مشروطه بودند، از انتشار عنوان «مجلس قوانین اسلامی» ⁽²⁾اظهار نگرانی کردند و حتی بسیاری از هواداران آن ها در سفارت بست نشستند و در تبدیل عنوان «اسلامی» مجلس تلاش فراوان نمودند.

مذاکرات سرّی پیرامون مجلس شورا عمق فعالیت جریان های غربگرایی و تغییر جهت جنبش را از آغاز به وضوح نشان می دهد: صدر اعظم اصرار بر «اسلامی» بودن مجلس داشت و کسانی معتقد بودند که مجلس شورا باید «ملی» باشد. به گزارش ناظم الاسلام متحصنان تقاضا کردند نام مجلس ملی باشد؛ و اگر اسلامی به ملی مبدل نشود مردم از سفارتخانه بیرون نخواهند آمد. ⁽³⁾صدر اعظم گفت: شورای ملی نمی دهم، بروجردی گفت: ما به قدرت ملت، شورای ملی را می گیریم پس از مذاکرات بسیار تصمیم گرفتند معترضین با مشیرالملک و محتشم السلطنه در مجلسی دیگر نشسته گفتگو کنند. ژارژ دافر سفارت انگلستان با گروهی در منزل صدر اعظم مذاکره کردند و قرار شد دو دستخط سابق را تغییر دهند و مضامین هر دو را در یک دستخط بنویسند و در اطلاعیه ای که «مجلس شورای اسلامی» نوشته اند به عبارت «مجلس شورای ملی» تبدیل شود چه شاید بعضی به اغراض شخصیه یکی

از نمایندگان را تکفیر کنند و آن گاه عنوان شود کافر در مجلس اسلامی چه می کند و شاید یک زمانی مانند شیخ فضل الله ملایی پیدا شود که به غرض شخصی خود همه اهل مجلس را تکفیر و لااقل تفسیق کند، آن گاه مردم را به شورش بخواند که کافر و فاسق را به مجلس اسلامی چه کار است. دیگر آن که طایفه یهود و ارامنه و مجوس نیز باید منتخب خود را به این مجلس بفرستند و لفظ اسلامی با ورود آن ها نمی سازد مناسب لفظ ملی است؛ باری پس از مذاکرات بسیار صدر اعظم متقبل گردید که همه مقاصد آقایان و تجار و کسبه را برآورده نماید.» ⁽¹⁾از این رو دستخطی که اگرچه با فرمان سابق فرق نداشت و تنها جمله «مجلس شورای اسلامی» به «مجلس شورای ملی» تبدیل شده بود در تاریخ 18 جمادی الثانی 1324 در سفارت قرائت شد که به علت تصحیح فرمان سابق به تاریخ 14 جمادی الثانی ثبت گردید. ⁽²⁾

این نکته قابل توجه است که این مذاکره سری در جمعی صورت می گرفت که مأمور عالی رتبه سفارت انگلیس در آن حضور داشت و بر جریانات سیاسی - مذهبی جنبش به دقت نظارت می کرد و رأی می داد همچنین نباید از نظر دور داشت که دستخط شاه برای تأسیس مجلس شورای اسلامی در تاریخ «14 جمادی الثانی 1324» صادر شده بود و هنوز آن روز شیخ فضل الله در صفوف رهبران جنبش بود؛ اما از آن جا که موضع گیری های وی را در رابطه با شریعت خواهی و گرایش جنبش بدان سمت دیده بودند، بازیگران صحنه سیاست از آن گاه دانستند که او خواهان جنبشی اسلامی است و اگر در بسیاری موارد همراهی ضمنی نشان داده بدان علت بوده که نقش مذهبی خود را در گرایش های اسلامی جنبش ایفا نماید.

گمان می رود از عللی که مشروطه گران ایرانی، عنوان «مجلس شورای اسلامی» را به مجلس شورای ملی تبدیل ،کردند و تمایلی به اسلامی و یا چهره مذهبی نشان دادن مجلس نداشتند آن بود که روشنفکران آزادی خواه

در پی تأسیس پارلمانی برای تدوین احکام شریعت نبودند، زیرا نه فقط این مسئولیت از عهده عالمان دین بر می آمد و روشنفکران آن را از وظایف خود نمی دانستند بلکه بر عکس آن ها خواستار ترقی و پیشرفت های سیاسی و اقتصادی و به اصطلاح «دموکراسی» بودند که نمونه های آن را در اروپا دیده بودند و برای تدوین همان سیاست مشروطه کنستیتوسیون که در مواردی نیز با مقررات دیانت در تعارض بود تلاش می کردند از سوی دیگر چون آنان در خود نشانی از تعهد به شریعت نمی دیدند مایل هم نبودند پارلمان کشور در اختیار نیروهای مذهبی باشد و شئون انقلاب بدان سمت راه یابد. البته لازم به ذکر است چنین به نظر میرسد که اگر روحانیانی غیر از شیخ فضل الله نوری در برابر این تغییر جهت سیاسی از خود عکس العملی نشان ندادند که برخی متحصنان به اصرار روشنفکران غرب زده در تغییر نام مجلس به عنوان اولین مرحله در استقرار مشروطیت انجام دادند احتمالاً در همگونگی اسلامیت و ملیت نزد ایشان بود، زیرا ملت ایران مسلمانند و از هم جدا بودن این دو امکان ناپذیرند؛ بدین لحاظ جایی برای مخالفت با جانشینی کلمه «ملی» به جای «اسلامی» دیده نمی شد؛ برعکس شیخ فضل الله، که این تبدیل و جانشینی را بیشتر تغییر جهت در ادامه سیاست جنبش و مجلس شورا می دید تا یک تغییر لفظی.

به گفته آدمیت: مقایسه حرکت روحانی و حرکت روشنفکری در همین مرحله تشکل نهضت شایان توجه است: روشنفکران که خواهان تغییر نظام سیاست بودند، برای طرح پیشنهادی مجتهدان اعتباری نمی شناختند، به عدالت خانه دولتی هم اعتقادی نداشتند و خواستار «پارلمان ملی» بودند، و اکنون هم در همان جهت قدم بر می داشتند. ⁽¹⁾بی تردید تحریک ها و تشویق ها و راهنمایی های مأمورین عالی رتبه سفارت از بست نشینان سبب گردید تا آنان بار دیگر از عقیده علما پیروی نکنند؛ بلکه پیشوایان دینی را به مطاوعت خویش واداشته یا در برابر عمل انجام شده قرار دهند. فرض «مجلس اسلامی»

را رد کنند و خواستار «مجلس ملی» شوند. آن ها خطاب به رؤسای روحانی در قم نوشتند: «ملاحظه آبروی خودتان را داشته باشید.» حتی گفتند: اگر علما از قم بازگردند به استقبال ایشان نخواهند رفت. ⁽¹⁾از این رو به گزارش «وکیل الدوله» وزیر رسائل دربار به معاضد السلطنه پیرنیا: «دستخط مبارک دایر به ایجاد مجلس که شرف صدور یافته بود و به اسم مجلس اسلامی قید شده بود مردم قبول نکردند و استدعا کردند که باید مجلس ملی باشد، ما کاری با مذهب نداریم و همین طور دستخط صادر شد.» ⁽²⁾این گزارش ها به روشنی می رساند حرکتی که خصلت سیاسی داشت و ایدئولوژی سازنده اش از روشنفکری مایه می گرفت جبهه ای از ملیون به وجود آورد که هدفشان، تنها سلطنت مشروطه بود. تفاوتی هم نمی کرد - از هر طریقی به دست می آمد، از همان راه به رسیدن به آن اقدام می نمودند.

بنابراین تغییر نام «مجلس اسلامی» به «مجلس ملی» را نباید صرفاً در تبدیل یک کلمه به کلمه دیگر دانست؛ بلکه تبدیل یک جریان فکری است در قالب عنوانی به جریان فکری دیگر؛ ⁽³⁾به همین منظور روشنفکران پس از رسیدن به هدف بزرگ خود که نتیجه آن در آینده ای نه چندان دور به تغییر جهت جنبش و مجلس انجامید برای تثبیت موقعیت سیاسی خود از هیچ اقدام دیگری فروگذار نبودند، و پس از تغییر نام مجلس، افتتاح رسمی آن را از نیمه شعبان - زاد روز حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف - که خواست شیخ فضل الله نوری بود، به هجده شعبان موکول نمودند، ⁽⁴⁾و از مستشاران خارجی در جشن های گشایش مجلس امثال «نوز» دعوت رسمی به عمل آمد که همان روز در صف وزرا ایستاده بودند. ⁽⁵⁾

یادآوری این نکته لازم است که رفتار انگلیسیان در حمایت از جنبش،

به ویژه روشنفکران غرب گرا برای دستیابی به چند مقصد انجام می گرفت: نخست آن که در انقلاب مردم برای خط مشی سیاسی مورد نظر خود جایی بازکنند و دیگر آن که به وحدت و یکپارچگی روحانیت در ایران لطمه بزنند و با ایجاد نفاق و پراکندگی بین آنان، جبهه مذهبیان را به ضعف و نابودی سیاسی و اجتماعی بکشانند که بدین ترتیب جبهه اجتماعی مقاومی در برابر آن ها و سیاست نفوذی انگلیس وجود نداشته باشد. به همین منظور راه هایی برای نفوذ در صف جنبش مردم باز کردند و با کمک و راهنمایی ها و نزدیکی به مشروطه گران، کوشیدند از آن ها به نفع سیاست خود بهره برداری کنند؛ اما در واقع سیاست انگلیس را فقط منافع امپریالیستی آن مشخص می نمود. در واقع کوشش انگلستان برای این نبود که ایران وضع سیاسی و اقتصادی مستحکمی داشته ،باشد بلکه سعی بر این بود که ایران به صورت کشوری وابسته و نیمه مستعمره باقی بماند افزون بر آن که انگلیسی ها در اولین سال مشروطیت از مشروطه خواهان تقویت می کردند تا بدین طریق نفوذ از دست رفته خود را بازگردانند و پس از برقراری موازنه، طرح تقسیم ایران را به روس ها بقبولانند و ضمناً برای جلوگیری از توسعه دامنه انقلاب، خان ها و فئودال ها را وادار به مداخله در انقلاب نمودند تا پس از سازش با روس ها، بتوانند به زور رهبران جنبش های ملی را سرکوب کنند.

عدالت خانه یا مشروطه

در جنبش عدالت خواهی مردم ایران سخنی از «مشروطیت» با ویژگی های کنستیتوسیون و سیاسی آن مطرح نبود، بلکه خواسته عمومی تشکیل عدالت خانه ای بود تا در آن زورگویی و اجحاف و هرج و مرج و بی قانونی و حیف و میل های ستمگرانه دولت و درباریان جلوگیری شود؛ اما رفته رفته زمزمه مشروطیت به جای عدالت برخاست و در خواسته های بسیاری از

آزادی خواهان مطرح گردید عموم جامعه هم معنی درست مشروطه را نمی دانستند از طرف دیگر آزادی خواهان نیز چند گروه بودند و در اندیشه سیاسی مشروطه خواهی با هم نظر واحدی نداشتند: گروهی نواندیشان که اروپا را دیده و یا اوضاع آن را شنیده و خود خواستار مشروطه غربی بودند و گروه بزرگتر که از توان مردمی بیشتری برخوردار بوده و سردمدار جنبش به حساب می آمدند - یعنی روحانیان و علمای هوادار جنبش نیز در حمایت از مشروطه اندیشه واحدی نداشتند. بدین ترتیب که خراسانی و تهرانی و مازندرانی در نجف و بهبهانی و طباطبایی در تهران چون به کشور دلبستگی داشتند و آن را در دست دربار قاجار رو به نابودی می دیدند برای جلوگیری از آن ستم ها، مشروطه و مجلس شورا را لازم می دانستند و در همان حال مفهوم درست مشروطه را چنان که بعدها دیدند و تجربه کردند و دانستند، نمی شناختند. همچنین آن را بدان سان آن را بدان سان هم که در اروپا بود نمی خواستند. دسته دیگری مانند شیخ فضل الله نوری همه هدفشان از مشروطه خواهی «رواج شریعت» بود. این معنی در میان همه گروه های مختلف از جامعه آن روز ایران - حتی میان علمای عراق - به خوبی آشکار بود.

علمای تهران در اولین تحصن حضرت عبدالعظیم علیه السلام در رأس خواسته هایشان از دولت بنیاد عدالت خانه در همه جا و اجرای قوانین اسلام در تمامی شئون کشور را قرار دادند و هنوز نام مشروطه و آزادی در میان نبود. ⁽¹⁾

همچنین روحانیان ناراضی از دولت در مسجد شاه (به تاریخ 22 جمادی الاولی 1325) اعلام داشتند: «یا عدالت خانه را بر پا کنید یا ما را بکشید و یا به ما راه بدهید از شهر بیرون رویم؛» ⁽²⁾البته بدواً آشکار بود که هدف از تأسیس عدالت خانه، اجرای شریعت احکام است. ⁽³⁾و نیز در پیامی گفتند:

«مقصود ما تأسیس مجلس عدل است که پس از این کسی ظلم و تعدی نکند.» ⁽¹⁾حتی محتوای فرمان مظفرالدین شاه می رساند که چون «تربیت و تأسیس عدالت خانه دولتی برای اجرای احکام شرع مطاع و آسایش رعیت از هر مقصودی واجب تر است... بالصراحه مقرر می فرماییم برای اجرای این نیت مقدس قانون معدلت اسلامیه که عبارت از تعیین حدود و اجرای احکام شریعت مطهره است باید در تمام ممالک محروسه ایران عاجلا دایر شود.» ⁽²⁾در میان انبوه مردم نیز کسان کمتری از مشروطه و معنی آن آگاهی داشتند ⁽³⁾و مشروطه را هم که می خواستند برای عدالت بود. ⁽⁴⁾حتی در آغاز، پناهندگان به سفارت انگلیس خواسته خود را بنا برگزارش شاهد عینی چنین خلاصه می کردند: «ما آقایان را می خواهیم.» ⁽⁵⁾البته همین خواسته، مردم را به تحصن در سفارت واداشت سفیر از مردم پرسید. شما چه می خواهید؟ عموم متحصنان می خواستند بگویند: «ما آقایان را می خواهیم»، اما کسانی چند اضافه بر این خواسته و همچنین عزل عین الدوله مجلس عدالت - که شاید معنی آن را هم دقیقاً نمی دانستند - برخواسته های خود افزودند. این نهایت خواسته های مردم و آرمان بزرگان بود. ⁽⁶⁾

میرزا نصر الله خان مشیرالدوله نخستین دولتمرد به ظاهر آزادی خواهی است که وقتی تعدادی از آزادی خواهان به او مراجعه کرده و چاره جویی خواستند، او تکلیف مردم را در مشروطه خواهی می بیند ⁽⁷⁾این نخستین بار است که نام مشروطه در این اوضاع شنیده می شود آن هم از زبان یک سیاستمدار.

مردم هم نمی دانند مشروطه چیست؟ هر چند در سفارت، حسینقلی خان نواب و میرزا یحیی خان منشیان سفارت در ملاقات با متحصنان گفتند: بهتر آن است که مقصود را بالا ببرید و اهمیت بدهید؛ ⁽¹⁾اما متحصنان گفتند: ما «عدالت خانه» می خواهیم نواب گفت: نه این خوب نیست بگویید ما «مشروطه» می خواهیم؛ ⁽²⁾پس از آن کاردار سفارت از متحصنان پرسید: مقصود شما چیست تا با شاه صحبت شود، گویا آقایان (روحانیان) را می خواهید برگردانند؟ گفتند: خیر به آن قناعت نداریم گفت: شاید عزل عین الدوله را هم می خواهید؟ گفتند: این هر دو به حال مظلومیت عموم چه فایده ای دارد؟ ما مشروطه می خواهیم؛ او پرسید مشروطه چیست؟ بعضی در پاسخ نتوانستند مقصود را برسانند خود کاردار توضیح داد، مردم گفتند: ما همین را خواستاریم ⁽³⁾و بدین ترتیب به گفته ضیاء الدین درّی، از شاهدان عینی ماجرا «سخن از مشروطه در میان نبود و این کلمه را کسی نمی دانست! لفظ مشروطه را اعضای سفارت به مردم تعلیم دادند و آن ها همان را خواستند، در حالی که معنی آن را نمی دانستند.» پس از آن شنیدم یکی فریاد می زد: «ما مشربه می خواهیم» دیگری فریاد می کرد: «ما مشرطه می خواهیم» دیگری می گفت: «مشروطه می خواهیم»؛ ⁽⁴⁾بالاخره در پیامی که از طرف کنسول انگلیس درآمد، لفظ «مشروطه» بود. ⁽⁵⁾زنجانی (دادستان انقلاب مشروطه) ضمن تأکید این که «مردم تهران به دستور باطنی انگلیسیان در سفارت انگلیس تحصن جستند» می نویسد: اول عنوان عدالت خانه در زبان ها دوران داشت... و بالاخره به القای انگلیسیان و پاره ای مردمان آزادی و وطن خواه عنوان، طلب

مشروطیت، دولت و قانون و مجلس شورای ملی و انتخابات به میان آمد» ⁽¹⁾و به عقیده حاج سیاح بعضی از آزادی خواهان فرصت را فوت نکردند، شهرت دادند؛ انگلیسیان هم باطناً مساعدت والقا کردند که مردم مشروطه بخواهند. ⁽²⁾

روی هم رفته مدارک موجود روشن می دارند که مایه فکری بست نشینان تعلیمات سیاسی، تلقینی بود که از محافل مختلف روشنفکری به آنان می رسید و گفته حیدرخان عمواوغلی از مشروطه خواهان بنام صدر مشروطه این نظر را تأیید می کند که در خاطرات خود متذکر می گردد: «از آن جا که متحصنین سفارت مطلقاً اطلاعی از وضع مشروطیت نداشته و ترتیب آن را مسبوق نبودند، فلهذا هیئتی از عالمان مملکت همیشه دستورالعمل های باطنی خودشان را به آن ها تلقین می نمودند که من هم جزء آن هیئت مشغول کار بودم.» ⁽³⁾و به گزارش دیگری افراد قانون دانی به جماعت بست نشینان پیوستند که قانون فرانسوی را برای آنان می خواندند و ترجمه می کردند و خواهان همان قانون فرنگی بودند. ⁽⁴⁾

به گفته احتشام السلطنه: «بعضی اصولاً از نظام مشروطه سلطنتی و حکومت پارلمانی آگاهی نداشتند. بعضی هم که بی خبر نبودند، هنوز جرئت اظهار آن را پیدا نکرده و یا طرح این مطالب را زود می دانستند. بالجمله با جمعی که در صداقت و صمیمیتشان اطمینان کامل بود، به قید قسم هم عهد شدیم و تا مدت شش ماه محرمانه دور هم جمع می شدیم و اغلب شب ها در منزل سید محمد طباطبایی اجتماع می کردیم، ملک المتکلمین و میرزا یحیی دولت آبادی از ارکان معاهدین بودند و به اتفاق برای حاضر

کردن آقای طباطبایی کوشش می کردیم.» ⁽¹⁾اما این واقعیت را نمی توان نادیده گرفت: «مردمی که با صدور فرمان مشروطیت خود را از بند رسته و ناجی تصور می کردند، حتی رؤسا و پیشوایان و سرکردگانشان از مفهوم آزادی و مشروطه و حکومت پارلمان و حدود آزادی افراد و اجتماعات و آزادی لسان و قلم، کمتر اطلاعی نداشتند، تا چه رسد به توده ملت و مردم عوام.» ⁽²⁾خلاصه آن که مردم به طورکلی به استثنای بازیگران مخفی و سرجنبانان اجتماعی، نمی دانستند چه می خواهند و چه باید بخواهند؟ ⁽³⁾

در دربار نیز بعد از رفت و آمد بسیار و تواتر خبر انقلاب تبریز و سایر شهرها و تقاضای مشروطیت از هر طرف و مساعدت انگلستان شاه سؤال کرد: مقصود از مشروطه چیست؟ گفتند: عدل و علم و ترقی و آبادانی مملکت. گفت: یعنی تهران مثل لندن شود؟ گفتند: بلی. گفت: چه بهتر از این پس قبول کرد. ⁽⁴⁾در حالی که هیجانی که به اعطای مشروطیت انجامید تا حد زیادی ملهم از علما و به رهبری آن ها بود و علما حقاً انتظار داشتند که مشروطه موجب شود تا قوانین شرع منظماً اجرا گردد. ⁽⁵⁾از همین رو بدواً آشکار بود که هدف از تأسیس عدالت خانه اجرای شریعت اسلام است. اما دوگانگی موجود بین شرع و عرف (سیاستمداران وابسته بسیاری از احکام شرع را به حال تعلیق گذاشته بود و شاید علما، مشروطیت را وسیله ای برای اجرای کامل شریعت می دانسته اند؛ اما تطبیق اصلاحات با یک دستگاه حکومتی که شریعت آن را تجویز کرده باشد، به مشاجره میان طرفداران این دو که «اصلاح طلبان آزادی خواه» و علما بودند انجامید؛ ⁽⁶⁾زیرا به گفته سید محمد طباطبایی: «ما مشروطیت را که خودمان ندیده بودیم ولی آن چه شنیده بودیم، و آن هایی که

ممالک مشروطه را دیده بودند به ما گفتند مشروطیت موجب امنیت و آبادی مملکت است ما هم شوق و عشقی حاصل نموده تا مشروطیت را در این مملکت برقرار نمودیم» ⁽¹⁾و «از اول ورود به تهران، به خیال مشروطه نمودن ایران و تأسیس مجلس شورای ملی بودم؛ در منبر صحبت از این می کردم. ناصرالدین شاه غالباً از من شکوه می کرد و پیغام می داد ایران هنوز قابل مشروطه شدن نیست...» ⁽²⁾و مظفرالدین شاه در ملاقات با سید علی یزدی می گوید: «سید محمد طباطبایی مایل به جمهوریت است که در ایران امکان پذیر نیست.» ⁽³⁾از همین رو (در 1325) جای دیگر مدعی شد، مبنای دین اسلام بر عدالت و مشاورت است، اصول دین اسلام بر مشروطیت است. ⁽⁴⁾

همچنین شیخ علی عراقی در مقاله ای «به تاریخ 20 صفر 1325) در روزنامه مجلس، اساس مذهب اسلام را بر مشروطه دانسته ⁽⁵⁾و کسانی چون سید جمال واعظ اصفهانی و ملک المتکلمین و حسام الذاکرین و سلطان الذاکرین و سلطان المتکلمین در سفارتخانه برای مردم از مشروطیت سخن گفتند ⁽⁶⁾و از آن جا سرچشمه می گرفت که درباره معنی واژه مشروطه عقاید صریح بسیار اندک است و این سردرگمی تا حد بسیاری در نزد علما و انجمن های مخفی عمومیت داشته است؛ در واقع دقیقاً همین اغتشاش در فهم معنی مشروطه بود که همکاری بین اینان را میسر ساخت به تعبیری دیگر نیز شاید تعمدی در کار بوده است: دیده ایم که ابتدا عدالت خانه می خواستند، بعد آن را تعبیر کرده اند به جایی که به شکایات مردم رسیدگی شود. و کلمه مجلس به کار نمی رفت تا بعدها در سخنرانی علما به کار رفت. اگر تا اندازه ای آن اغتشاش نتیجه یک حیله بود، به نظر می رسد که به طور کلی تا حدی واقعی

هم بوده است بارها در رابطه میان اصلاحات خواسته شده و شریعت اسلام پرسش هایی می شد در پاسخ اغلب این دو را یکی دانسته اند، مشروعیت و مشروطیت یکسانند مشروطیت یعنی حکومت کردن بر طبق شریعت اسلام و عدالت و مساوات؛ ⁽¹⁾از این رو می توان قطعیت این اندیشه را مسلم دانست که مجتهد و فقیه و متشرع که قوام کار عدالت خواهی و مشروطه طلبی از آغاز امر بسته به همت و جرئت و حرکت ایشان بود مدلول حکومت مشروطه را با مفهوم حکومت مشروعه یکی می دانستند؛ و میان اندیشه های سید عبدالله و امام جمعه خویی و میرزا فضلعلی تبریزی درباره مفهوم مشروطه، با ملاحظات حاج شیخ فضل الله و شیخ عبدالنبی و جبهه مخالف و همکارانشان ارتباطی وجود داشت و آن لزوم ارتباط مشروطیت با شریعت بود. ⁽²⁾

بنابراین با توجه به این مدارک معتبر و هم عصر که از نوعی ابهام گسترده در فهم و معنی و مفهوم مشروطیت حکایت می کنند، همچنین از توضیح و تفسیری که توسط کسانی ناشناخته و گاه بیگانه و مشکوک از آن می شده، می توانیم نتیجه بگیریم مردم ایران و برخی از علما به نوعی شگرد سیاسی گرفتار شده اند، زیرا در صداقت علما و مردم که همیشه با هم پیوند داشته اند چه در نهضت عدالت خانه و چه قبل و بعد تردیدی نیست؛ اما این که مردم و برخی گردانندگان به سوی دارویی غربی برای دردی بومی و خودی دست می یا زیدند از چیزی جز یک فریب و گول بزرگ به دست بیگانه حکایت نمی کند.

البته این مشاجره و اختلاف نظر و ابهام گسترده در معنی، بین دو گروه یادشده ناشی از تفسیرهای متفاوتی بود که برای کلمه «مشروطه» استنتاج می کردند و حتی گاهی از معنی اصلی فاصله بسیار داشت این حقیقت از سخن آقا میرزا صادق آقا مجتهد معروف تبریز که بدان اشاره شد گویاست ⁽³⁾و واقعیتی

بود که مجتهد نامبرده بدان اشاره داشت زیرا کنستیتوسیون با خصلت های سیاسی خود در مغرب زمین و معنای ویژه آن، بی تردید با «مشروطه» ای که تفسیر و تعبیرهای متفاوت و حتی تفسیری شرعی از آن می شد، اختلاف بسیار داشت و احیاناً از تعارض ذاتی نیز برخوردار بود. و چه بسا جلوگیری از انتشار معنی حقیقی مشروطیت (کنستیتوسیون) برای جلب افکار عمومی و همراهی روحانیت بلند پایه ایران و عراق بوده است. از همین رو به گزارش روزنامه انجمن: «حجج اسلام و وکلای مجلس در تهران در خصوص معاودت محترمانه» آقا میرزا صادق آقا مجتهد و حاج میرزا حسن آقا که تمایلی به همکاری با انجمن مشروطه خواهان نداشتند و به قصد عزیمت به عتبات، از شهر خارج شدند پافشاری می کردند و اظهار می داشتند: «اتحاد و استحکام اساس مقدس مشروطیت، ترویج دین مبین است.» ⁽¹⁾

همین ابهام در معنی مشروطیت و یکسان نشان دادن آن با اسلام و شریعت و عدالت خواهی مردم را به همراهی از آن واداشت و بدون آن پیشرفت جنبش عمومی ممکن نبود و علمای با نفوذ تا این حد همراهی نمی کردند و مطلب به همان تحصیل عدالت خانه پایان می گرفت حتی در تحصن شیخ فضل الله نوری همین ابهام از موارد اختلاف با مجلس بود و طی نامه ای از مجلس در مورد نام «مشروطیت» پرسش گردید و مجلس در پاسخ اظهار داشت: «معنی مشروطیت، حفظ حقوق ملت، و تحدید حقوق سلطنت و تعیین تکالیف کارگزاران دولت است بر وجهی که مستلزم رفع استبداد، و سلب اختیارات مستبدانه اولیای دولت بشود و حدود این مجلس، اصلاح امور دولتی، و تنظیم مصالح مملکت و رفع ظلم و تعدی و عدل، و تصحیح دوایر وزارتخانه ها (است) و مراد از کلمه مشروطه در این مملکت نمی تواند چیزی باشد که منافی با احکام شرعیه باشد.» ⁽²⁾در حالی که این چنین برداشتی از مشروطیت کنستیتوسیون واقعیت نداشت و از آن جا که به گفته کسروی، مشروطه را هنوز

قدرت در افتادن با شریعت نبود، ⁽¹⁾چنین پاسخی دادند. و آینده به خوبی نشان داد که یک نظام پارلمانی و مشروطه حتی می تواند مخالف مذهب قانون تصویب کند و به کلی با شریعت در تعارض بنیادی قرار گیرد.

با تمام این کوشش ها مشروطیت از ابهام خارج نشد و نتوانست مفهوم مشروعیت دینی بیاید و از نامه آخوند ملاعبدالله مازندرانی نیز این واقعیت پیداست؛ او می نویسد: «هیچ عاقل و دینداری نمی گوید شریعت ختمی مآب کلاً ویا بعضاً مشروطه است به صلاح و صوابدید چند نفر از عقلای ملت که اگر صلاح بدانند عمل شود و الا عمل نشود و لعنت خدای بر چنین مشروطه خواه بلکه مراد دولت و سلطنت مشروطه به این معنی است که احکام دولتی و سیاستی صادر از اعلی حضرت شهریار و وزرا و امرا و حکام بالنسبه به عموم رعیت و زیردستان باید به تصویب عقول منتخبه خالی از اغراض شخصیه و مصلحت بین نوع اهل ملت و بر طبق اساس و میزانی باشد... خلاصه این معنی مشروطیت که موصوف او احکام سلطنتی و دولتی باشد چگونه راجح بلکه عقلا و شرعاً واجب و لازم نیست.» ⁽²⁾بدین ترتیب اگر در نامه ها تلگرام ها و سخنرانی ها و مقاله های باقی مانده، مشروطیت مورد تأیید علمای طراز اول نجف و یا روحانیت ایران قرار گرفته است، تأیید مطلق سیاست مشروطه به گونه غربی آن نیست؛ بلکه فقهای اسلام برای دستیابی به حکومت اسلامی و ضرورت نزدیک شدن به آن انتقال از حکومت استبداد به حکومت مشروطه را یک ضرورت شرعی و عقلی دانسته و آن را در مقایسه با سلطنت استبدادی از فساد کمتری برخوردار می دانند؛ در واقع به گفته خانم لمبتون، «هدف روحانیت، پذیرفتن تمدن غربی نبود بلکه فقط فنون آن بود تا تفوق قانون را که به نظر آنان شریعت بوده برقرار سازند و از نفوذ خارجی

ممانعت کنند.» ⁽¹⁾و به عقیده میرزای نائینی ⁽²⁾- فقیه و اصولی برجسته شیعه در قرن اخیر: مشروطیت مرحله گذرایی است از استبداد به حکومت شرعی و به اصطلاح تبدیل افسد به فاسد. ⁽³⁾هواداران دیانت «فقط مجلس معدلت از دولت خواستند که بساط عدل و انصاف گسترانند و اجرای قوانین شرع نمایند.» ⁽⁴⁾و می گفتند: «شورای ملی و مشروطه کسی نشنیده بود تا داستان سفارت و آن ترتیبات معلومه پیش آمد». ⁽⁵⁾ناظم الاسلام کرمانی نیز می نویسد:

اهل تهران در ایام تحصن در سفارتخانه به حدی بیدار شده و پا به دایره حقوق و تمدن گذارده که در مدت ده سال این چنین ممکن نبود. کسانی که در خارج تربیت شده اند و سال ها آرزوی این روزها را داشتند، شب و روز درکار بیداری مردم می باشند.

اجزای انجمن های مخفی تمام تلاش آن ها این است که روحانیون در امر جنبش دخالت نکنند که در آینده دیگر کشورها به ایرانیان نخندند و نگویند نادان بودند و از عهده این کار برنیامدند.

پیشرفت این امر منوط به همراهی دولت و دخالت وزیران توانا و دانشمند است، و چنان چه روحانیون طهران در این امر مهم دخالت کنند، کار مشکل خواهد گردید زیرا هر اندازه دولت ضعیف گردد، عقلا و دانشمندان از پیشرفت این امر مقدس مأیوس و ناامید خواهند شد». ⁽¹⁾

همین جا بود که شیخ فضل الله و هوادارانش پی بردند که در سفارت برای تربیت فکری متحصنان تلاش های فراوانی انجام داده تا از اجرای قوانین شرع و دخالت روحانیان ممانعت به عمل آید و سیاست واقعی مشروطه کنستیتوسیون به مرحله اجرا گذارده شود و بر همین اساس اجزای انجمن مخفی در پی کسب قدرت و موقعیت اجتماعی در جنبش با عنوان آزادی خواهی به دنبال هدف های از پیش تعیین شده، در قالب یک واقعیت اجتناب ناپذیر برای ثبت و استقرار آن تلاش می کردند.

البته همین اسباب بسیاری را در آینده به ایجاد مشروطه در ایران بدبین نمود که ظهور آن را با بروز ذلت و بدبختی برای ملت توأم دانستند و معتقدند: ملتی که هیچ آشنایی با اصول حکومت مشروطه نداشت و حتی هیچ وقت حکومت قانونی هم به خود ندیده بود چگونه عده بسیار کمی با القای بیگانه ذی نفع که همیشه برای ضعف و زوال ایران می کوشیدند، خواهان برقراری حکومت مردم بر مردم در ایران می شوند با جار و جنجال و بستن بازار و ریختن

مردمان فقیر و تنگدست و بیکار و ولگرد به سفارت اجنبی که به هر یک در روز دو قران نقره داده می شد از یک پادشاه پیر و فرسوده علیل و مشرف به موت، فرمان برقراری حکومت مشروطه را به دست آوردند و ملت از همه جا بی خبر ایران را به قبول این نوع حکومت واداشتند.

به عقیده همین کسان تحریک ایرانیان برای مشروطه خواستن و انجام قراردادهای سیاسی و اقتصادی بعدی ضمن همان طرح از پیش تعیین شده بوده است و اگر این تحریکات صورت نمی گرفت و از نفوذ دولت مرکزی ایران کاسته نمی شد مردم به طرف انگلیسی ها نمی گرویدند.

همین که قرارداد 1907 به امضای نمایندگان طرفین رسید دولت انگلیس دیگر آن دولت نبود که خود را به طرفداری ایران و هواخواه مشروطه ایران معرفی کرده بود، بلکه دست روس ها را هم در ایران آزاد گذاشت تا هر نوع فتنه و فسادی که می خواستند برپا کنند. ⁽¹⁾

همچنین به گفته اسکندری «از گزارشی که سر اسپرینگ برای وزارت امور خارجه انگلیس در تاریخ دسامبر 1906 فرستاده است، به خوبی می توان پی برد که دولت انگلیس تا چه اندازه مراقب جزئیات امور دربار ایران بوده و کلیه امور که منتهی به مشروطیت ایران گردیده با مساعدت آنان انجام یافته است.... در این نهضتی که بر سر ملت ایران تمام شد قدم به قدم دولت انگلیس مساعدت تام مبذول داشته» ⁽²⁾است. البته با توجه به این نکته که لنسدوان - وزیر خارجه- به سفیر متبوع خود در ایران می نویسد: «باید مراقب باشید که به هیچ وجه با کسانی که با برپا ساختن هیجان، تعصب مذهبی را به منظور تعرض به قدرت دولت ترغیب کنند، همراه و شریک نباشند، می رساند که وزیر امور خارجه انگلیس مخالف جنبش تعصب آمیز مذهبی است و تسلط سیاسی روحانی را نیز تأیید نمی کند. در نحوه تفکر لنسدوان علاوه بر ملاحظات سیاسی، شاید فرهنگ غربی هم بی تأثیر نبوده؛ فرهنگی که ریاست فائقه دینی را به هیچ وجه

نمی پذیرفت.

حال چه این عقیده را بسیاری نپذیرند و یا آن را تا اندازه ای به دلیل حقیقت و واقعیت رویدادهای بعدی باور کنند نمی توان تردید داشت که انقلاب مشروطه نمایانگر نخستین رویارویی مستقیم در ایران نو، بین فرهنگ اسلامی سنتی و فرهنگ غرب بود از سوی دیگر مقام خاص علما در ایران و قدرت و حیثیتی که در نتیجه امتزاج وظایف ،روحانی اجتماعی، سیاسی و مالی به دست آورده بودند و شرکت فعالشان در انقلاب مشروطه اثرات فراوانی داشت.

آن چه که کمتر دانسته و باز هم کمتر ارجیابی و ارزشیابی شده طرز اندیشه علما درباره عقاید مشروطیت و طریقه تعبیر آن ها به وجهی بوده است که با احکام اسلام سازگار باشد. این نقیصه تا حدی بر اثر عدم دسترسی به منابع و تا اندازه ای در نتیجه پیشداوری ضد روحانی به وجود آمده است.

از آن جمله عقیده روشنفکرانی که علی رغم تقدیر گهگاهی شان از نقش مثبت علما، روی هم رفته علما را عامل منفی و قهقرایی در مبارزه ملی می دانستند - که در بهترین و جهشان دارای عقاید متناقض درباره اهداف انقلاب بودند - در برابر گروهی که تصور روشنی از مشروطیت داشتند افراد به ظاهر مترقی و دانش آموخته ای بودند که به نوع (غربی) دموکراسی دلبسته بودند. به عقیده همینان چون روشنفکران به دنبال تغییر نظام سیاسی و اجتماعی بودند برای طرح پیشنهادی مجتهدان اعتباری نمی شناختند و به عدالت خانه دولتی هم اعتقادی نداشتند و چون نماینده اندیشه ترقی و سیاست عقلی نیز به شمار می رفتند نمی خواستند حرکت مشروطیت به بستر شریعت خواهی بیفتد.

افزوده بر آن، به دنبال مهار قدرت روحانیان برآمدند. ⁽¹⁾همین اندیشه و خاستگاه روشنفکران اینان را به مخالفت با روحانیت و خاستگاه

اندیشه های آن ها کشاند و رفته رفته تعارض مشروطه اروپایی و کیش شیعی، آشکار شد و این که این دو را با هم سازشی نخواهد بود. ⁽¹⁾

به عقیده والتر اسمارت، تحلیلگر اروپایی مهمترین مسائل جنبش مشروطیت که برای اهل تحقیق و سیاست هر دو قابل توجه است، مسئله «دین و نهضت آزادی خواهی» است. همچنین او متذکر می گردد که در ایران همچون اروپا دموکراسی، شریعت را عدوی خود می داند و اتحاد این دو اتحادی است غیر طبیعی، و آن دو دیر یا زود به پیکار سختی علیه یکدیگر برخواهند خاست.

از سوی دیگر طبقه روحانیان خوب آگاهاند که مخالفانشان چه نوع اندیشه هایی در سر می پرورانند و نسبت به خطری که هستیشان را تهدید می کند حساسند. ⁽²⁾

و بدین ترتیب تضاد میان سیاست عقلی و سنت دینی، علمای هوادار حکومت شرعی را پیش از فقیهان هوادار مشروطه آگاه ساخت تا حرکت و جریان سیاسی مشروطه خواهی را جدای از جنبش عدالت خواهی برای اجرای احکام شریعت بدانند.

دیگر آن که چون آزادی خواهان روشنفکران را قانونگذاران نظام نو در برابر مقررات شریعت آسمانی یافتند که برای مذهب و نگهبانان سنت های شریعت جایگاهی در انقلاب قائل نیستند موقعیت اجتماعی و هستی خود را متزلزل یافتند در برابر این تغییر جهت بنیادی سیاست، مشروطه خواهان و روشنفکران غرب گرا به پا خاستند.

در واقع این حق آن ها بود؛ هر چند کسانی این ایستادگی را در برابر نابودی فرهنگ سنتی مذهب و مملکت از سوی عالمان دین عامل منفی و قهقرایی در راه مبارزه ملی خواندند.

علمای نجف و جنبش عدالتخانه

نجف که شامل تجمع بیشترین ایرانیان مقیم عراق به ویژه روحانیت و بزرگان دیانت بود، نمی توانست از حوادث ایران به دور باشد؛ بلکه مؤثرترین نقش در جنبش ملی را فتاوی مجتهدان دیانت ایفا می نمود. در واقع بیش از ده قرن پیش یکی از بزرگترین مدرسه های فکری و حوزه فقهی شیعه در نجف توسط شیخ (محمد حسن) طوسی (فوت: 460 هجری) از فقیهان بنام و بلندپایه امامیه بنیاد گردید.

این حوزه توانست در دوره های متفاوت بلند مرتبه ترین عالمان فقه و شریعت را برای رسیدگی به امور مذهبی و داوری و حتی اداره امور اجتماعی و رهبری شیعیان تربیت کند؛ زیرا براساس اصول پذیرفته شده شیعیان، مسئولیت رهبری و امور مذهبی مردم پس از غیبت امام دوازدهم علیه السلام (225ه- .)، هر دو به عهده علمای دین قرار دارد.

این اندیشه، از یک سو توانست مسئولیت فقیه را در غیبت امام علیه السلام خطیرتر و به عنوان مرجع درکل امور و شئونات و حیثیات جامعه بشناساند، و ازسوی دیگر شیعیان به این پیروی و تبعیت به مقام نیابت از امام معصوم «تقلید» کنند.

از این رو علمای شیعه از نفوذ مذهبی و اجتماعی و در دوره های چندی از نفوذ سیاسی فراوانی برخوردار گشتند و این مسئله حتی سبب گردید تا مجتهدان بزرگ بسیاری در هدف بخشی و راهبری حرکت های بزرگ اجتماعی تاریخ خود سهم بسزایی داشته و بتوانند شیعیان را در برابر یورش های مختلف قدرتمندان سیاسی و یا ضد شیعی حتی در کشورهای مجاور رهبری و راهنمایی کنند.

جنبش «عدالت خانه» در ایران هنگامی صورت پذیرفت که سید محمد حسن مشهور به میرزای شیرازی راهنمای مذهبی حرکت تاریخی

تحریم تنباکو (1890م.) از دنیا رفته و مسئولیت رهبری شیعیان بر عهده کسانی همچون آخوند خراسانی، ⁽¹⁾ملاعبدالله مازندرانی ⁽²⁾و میرزا حسین تهرانی ⁽³⁾و آقا سید محمدکاظم یزدی قرار داشت و در جنبش ایرانیان با تفاوت هایی کم و بیش با نامه ها و راهنمایی ها و پیام های خود سهم بسزایی داشته اند. به عقیده ملک زاده چون در آن زمان قدرت روحانیت در ایران به مرحله کمال رسیده بود و نفوذ ایشان در کلیه امور کشور نیرومند بود و احکامی که از مقام روحانیت نجف صادر می شد برای کلیه شیعیان لازم الاجرا و سرپیچی از آن در حکم سرپیچی از حدود اسلام تلقی می گردید نفوذ و دخالت حوزه نجف

در تکوین مشروطیت ایران از مهمترین عوامل برپایی جنبش قرار دارد. ⁽¹⁾کسروی معتقد است اگر فتاوی و فرمان های علمای نجف نبود کمتر کسی از مردم به یاری مشروطه بر می خاست مجاهدین تبریز بیشتر از دین پیروی می کردند و انگیزه آن ها در حمایت از جنبش عدالت خواهی به پیروی از علمای نجف بود و ستارخان بارها گفته بود که من حکم علمای نجف را اجرا می کنم. ⁽²⁾

باید خاطرنشان ساخت علمای شیعه که در عراق سکونت داشتند بر حفظ کیان تشیع و اسلامیت ایران کوشش و همت بسیاری می نمودند، همین مهم سبب می گردید تا در جریانات سیاسی و اجتماعی ایران دخالت همیشگی داشته باشند. به ویژه در این تاریخ علمای عراق از گسترش استبداد در ایران دلگیر و پس از ارسال پیام های فراوانی در پند و اندرز و بازداری دولت اتابک از گسترش فقر و ستم بر مردم برای خلع او از مقام صدارت عظمی، تکفیرش نمودند. ⁽³⁾

در جنبش مشروطه خواهی اصول دموکراسی (غربی) چندان مورد توجه علما نبود و آن چه برای آن ها اهمیت داشت این بود که دولت استبدادی از میان برود. با این انگیزه فقیهان شیعه بر مبارزات دامنه دار خود به پشتیبانی از مشروطه گران برخاستند و به گفته آقا نجفی قوچانی: آن گاه که در ایران از مجلس عدالت خانه سخن به میان آمد از علمای نجف پرسیدند: «تشکیل مجلسی مرکب از محترمین و عقلای مملکت برای کم کردن ستم و یا محدود نمودن آن چه حکمی از احکام الهیه دارد؟ پاسخ دادند از واجبات الهیه است که عقل به ضرورت و لزوم آن حکم کند و نیازی به توضیح و دلیل و اجتهاد و استنباط و تردید و احتیاط نیست... .» ⁽⁴⁾زیرا به توضیح خود آقا نجفی قوچانی: «.... معلوم است که دیانت اسلام به جمهوریت انسب و اقرب است

و همچنین با سلطنت مشروطه نسبت به هر فردی از افراد بشر در او جوهری عقلانی است و شرع اسلام او را آزاد خواسته که سلطانی است عادل، ظلم روا ندارد و قبیح مرتکب نشود بلکه به جوهر ذاتش طالب معارف و اخلاق کریم و اعمال حسنه است و از این جهت او را آزاد کرده است و جوهر دیگری است که نفس حیوانی است و در بدن انسانی سلطانی است ظالم و سفاک و متکبرو مستبد و شهوتران و شریعت او را مقید و مشروطه خواسته است به آرای عقلیه و قوانین حسنه شرعیه که از آن ها نباید تخطی کرد و به هوای خود نباید رفتار نماید که همیشه در قید اسارت احکام عقلیه و شرعیه اسیر و محبوس به حبس نظر است. پس دیانت اسلام تأسیس سلطنت مشروطه ای است در جوهر هر فردی از افراد بشر و حقیقت اوست. پس اسم حریت و آزادی برای عقل است و قلم و زبان از آن جهتی که بیان و اظهار مدرکات عقلی را نمایند نیز باید آزاد باشند تا آن که تعلیم و ارشاد جاهل و هدایت گمراه به عمل آید و اسم مشروطه برای نفس حیوانی است که آزادی برای او موجب فساد و سفک دماء و بالاخره موجب خرابی دنیا و آخرت و هلاکت خود است و نباید آزاد باشد بلکه در اعمال خود مقید به حکم عقل و شرع باشد و از نتایج عظیمه این اشتراط و حریت ارتفاع العناد والنفاق و حصول الاتحاد والاتفاق است.» ⁽¹⁾

با توجه به این نکته مهم به نظر می رسد که اندیشه های علمای عراق در تشکیل حکومت جدید و هواداری از آزادی و مشروطه همانند بسیاری از روحانیان ایران با باورهای آزادی خواهان دیگراندیش تفاوت و فاصله بسیار داشت و ابهام در معنی مشروطیت که در گذشته از آن سخن گفته شد نیز در میان این حوزه فقهی دور از ایران حکمفرما بود و بی تردید اندیشه مذهبی علما برای از میان بردن ستم و اجرای عدالت آن ها را به تلاش پیگیر و خستگی ناپذیر وادار نمود.

اینان باورهای خود را در لایحه ای به قلم شیخ اسماعیل محلاتی مجتهد

چنین بیان داشتند: «مراد از سلطنت مشروطه در لسان همه اهل عالم، غیر از این نباشد که خیالات شاه و حواشی او خودسرانه نشود که هر خرابی که خواست در مملکت بکند بلکه میزان عمل جمیع آن ها از روی قانون منضبط باشد که به صوابدید عقلامی مملکت که از طرف ملت برای شور در این امور انتخاب کرده اند مقرر شده باشد و مراد از مجلس شورای ملی عمارتی است که برای مشورت کردن امنای ملت در مصالح و مضار مملکت مهیا داشته اند... [و] نتیجه آن جز اطلاق سلطنت جور را تقیید کردن و ادارات هرج و مرج دولت را در تحت میزان مضبوط درآوردن، که عمل به آن ها برای مملکت اسلامیه مفید باشد نه مضر، چیز دیگری نیست. و این مطلب در شریعت مطهره اسلامیه در تحت دو عنوان داخل است یکی تقلیل جور و تحدید ظلمی که از دولت جابره خودسر بر مردم وارد شود که از مصادیق واضحه امر به معروف و نهی از منکر است و وجوب آن با شرایط مقرره از ضروریات مذهب اسلامی است. دوم حفظ اساس اسلام از تهاجم کفار... و جمیع عقلا و سیاسیون بر این متفق اند.... اگر سیاسیات این مملکت بدین سیره بماند دیگر برای مسلمین مملکتی باقی نخواهد ماند و عن قریب، لوای توحید ما به لوای تثلیث [مسیحیت] مبدل شود... و علاج این واقعه قبل از وقوع [آن که] عقلاً و سیاسیون مملکت که در این امور خبیر و بصیرند، به خود آیند و از خواب غفلت بیدار شوند... و عقلامی سیاسیدان خود را که بی غرض باشند، انتخاب کنند و خلاصه آن، تبدیل نمودن سیاست مندرسه دلبخواهانه مملکت است به موازین متقنه منضبطه که قوت و حفظ مملکت باشد... غایت سعی و نهایت اهتمام در حفظ اساس و مشروطیت سلطنت ،ایران به جهت حفظ دولت اسلامیه و اعتلای لوای اسلام در مملکت لازم می باشد و تهاون و سستی در آن، تهاون و تساهل در حفظ بیضه اسلام است...» ⁽¹⁾

خراسانی و مازندرانی در پیامی دیگر هدف خود را از آن همه تلاش و کوشش

«رفاه حال عامه مردم و بر طرف نمودن ستم از آن ها و یاری ستمدیدگان و رسیدگی به بیچارگان و اجرای احکام شریعت الهیه و نگهبانی و حراست خطه اسلام از دخالت بیگانگان همچنین امر به معروف و باز داشتن از زشتی ها و منکرات و نظایر آن از مقررات اسلامی که برای همگان مفید خواهد بود» ⁽¹⁾دانسته اند. روی همین باور در زمینه تشکیل مجلس شورا برای وضع مقررات اسلامی و ضد استبدادی گفتند: «این اساس بزرگ که به عهده کفایت آن دینداران با دیانت و دولت خواهان باغیرت سپرده شده، کلید سربلندی دین و دولت و پایه قوت و بی نیازی از اجانب و آبادانی مملکت است.... ان شاء الله تعالی هیچ دقیقه را فروگذار نفرموده قوانین محکمه دین مبین را که ناموس اکبر و از اعظم اسباب ترقی و نفوذ و فقط رسمی از آن باقی است، صحیحاً به موقع اجرا و مصالح دولت و انتظامات مملکت را بر وجه احسن و نظام اتقن مرتب و ابواب استبدادات و تعدیات و حیف و میل خائنانه ای که خانه ملت را چنین ویران و روزگار دولت ابد آیت را که حارس دین و مایه شرف ماست... صرف جهد و بذل مهجه خواهند فرمود.» ⁽²⁾خراسانی وجود چنین مجلسی را که برای مصالح دولت و مردم از قوانین شریعت بهره برده، لازم الاجرا می داند و اقدام علیه آن را به منزله جنگ با شارع دین مقدس و خیانت به دولت» ⁽³⁾تلقی می کند. به دیده کسروی علمای نجف همچنین بهبهانی و طباطبایی و همفکران ایشان که پافشاری در مشروطه خواهی می نمودند، در واقع معنی درست مشروطه (غربی) و نتیجه رواج قانون های اروپایی را نمی دانستند، و از ناهماهنگی روشن میان مشروطه و کیش شیعی آگاهی بنیادی نداشتند، ⁽⁴⁾یا آن چه واقع بینانه تر به نظر می آید علمای هوادار مشروطه بر این تصمیم بودند با نظارت خود از مواردی که سیاست مشروطه با مذهب ناسازگاری

دارد جلوگیری شود و از روش های اجتماعی و سیاسی و قوانین صحیح مشروطیت که تعارضی با مذهب و سنت های مردم ایران ندارد استفاده گردد: البته بدیهی است زحمات و مجاهدات علما و امرا و سردمداران عظام ملی و مجاهدین دین پرست و وطن خواه و طبقات مختلف ایران در استقرار اساس قدیم مشروطیت و این همه بذل نفوس و اموال در تحصیل این سرمایه سعادت برای حفظ دین و احیای وطن اسلامی و آبادانی مملکت و ترقی و اجرای احکام و قوانین مذهب وسد ابواب حیف و میل در مالیه و صرف آن در قوای نظامیه و سایر مصالح مملکتی و قطع مواد تعدی و تحمیل چند نفر نفس پرست خودخواه خود رأی» ⁽¹⁾است.

خراسانی و دیگر هم قطاران او، همچنین در جای دیگر برای توضیح اقدام های خود در هواداری از جنبش مشروطیت می گویند: «پرواضح است که اقدامات مجدانه داعیان، محض حفظ دین مبین و قوت و شوکت دولت و ترقی ملت و ترفیه حال رعیت و صیانت نفوس و اعراض مسلمین بوده، مکرراً هم این معنی را نصاً و خلوصاً، تلگرافاً و کتباً به عرض رسانیده ⁽²⁾بذل وجهد در استحکام و استقرار مشروطیت به منزله جهاد در رکاب امام زمان رحمها الله و سر مخالفت و مسامحه به منزله خذلان و محاربه با آن حضرت... است.» ⁽³⁾

علما بارها بی اعتنایی به مسئله مشروطیت و پشتیبانی از مخالفان را با عجل الله تعالی جنگ علیه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف یکسان دانسته اند، روشن است که منظورشان دو مطلب بوده، نخست حفظ مذهب اسلام دوم از میان برداشتن حکومت ستم و استبداد و همواره این دو را در نوشته های خود تکرار می کردند. در حقیقت به گفته کسروی: «اینان... چون به کشور دلبستگی داشتند و آن را در دست دربار قاجار رو به نابودی می دیدند برای جلوگیری از آن، مشروطه و مجلس شورای ملی را لازم می شمردند و در همان حال معنی مشروطه را

چنان که سپس دیدند و دانستند، از آن آگاه نبودند و آن را بدان سان که در اروپا بود نیز نمی طلبیدند.» ⁽¹⁾

به طورکلی، همه روحانیانی که پیرامون مسئله مشروطه گری قلم فرسایی کردند، در جست وجوی عناصری اسلامی ولی به نوعی هماهنگ با یک نظام مشروطه و دموکراسی بودند تا بتوانند یک قانون اساسی هماهنگ با مذهب پیشنهاد کنند بر این اساس خراسانی و مازندرانی پس از استبداد صغیر و فتح تهران و آشکار شدن تعارض های اندیشه مشروطه خواهی به سبک غربی با دیانت و فرصت طلبی برخی مشروطه خواهان در لایحه ای نوشتند: «... به موجب مکاتیب معتبره واصله از اصحاب بلاد، مواد فاسده مملکت این موقع را مغتنم و به اسم مشروطه خواهی خودی به میان انداخته، مفاسد فاسده خود را در لباس مشروطیت ،اظهار و موجبات مفاسد اذهان مسلمین را فراهم نموده و می نمایند؛ لهذا محض سد این باب الابواب فساد وافساد، توضیحاً اظهار نظر می نماییم مشروطیت هر مملکت، عبارت از محدود و مشروطه بودن ادارات سلطنتی و دوایر دولتی است، به عدم تخطی از حدود و قوانین موضوعه بر طبق مذاهب رسمی آن مملکت و طرف مقابل آن استبدادیت دولت است [که] عبارت از رها[یی] و خودسری است [و] آزادی سلطنتی است و دوایر دولتی، و فاعل مایشاء و حاکم مایرید و قاهر بر رقائب و غیر مسئول از هر ارتکاب بودن آن هاست در مملکت. و آزادی هر ملت هم، که اساس مشروطیت سلطنتی مبتنی بر آن است، عبارت است از عدم مقهوریتشان در تحت تحکمات خودسرانه ،سلطنت، و بی مانعی در احقاق مشروعه ملیه ورغبت مقابله آن هم عبارت از همین مقهوریت مذکوره و فاقد هر چیز بودن در مقابل ارادات دولت است و چون مذهب رسمی ایران همان

دین قویم اسلام و طریقة اثنی عشریه، صلوات الله علیهم اجمعین است، پس، حقیقتاً، مشروطیت و آزادی ایران عبارت از عدم تجاوز دولت و ملت از قوانین منطبقه براحکام خاصه و عامه مستفاده از مذهب، و مبنیه بر اجرای احکام الهیه، عزاسمه، و حفظ نوامیس شرعیه و ملیه و منع از منکرات اسلامیات، اشاعه عدالت و محو مبانی ظلم و سد ارتکابات خودسرانه و صیانت بیضه اسلام و حوزه مسلمین، و صرف مأخوذه مالیه از ملت در مصالح نوعیه راجعه به نظم و حفظ و سد ثغور مملکت خواهد بود و مبعوثان ملت هم امنایی خواهند بود که خود ملت به معاشرت تامه، آن ها را به وثاقت و امانت و درایت کامله شناخته برای مراقبت در این امور انتخاب نمایند. چنان چه این خدام شریعت مطهره، به وجوب اهتمام در استقرار و استحکام آن حکم نمودیم و عجل الله تعالی به منزله مجاهدت در رکاب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف روان ارواحنا فداه، دانستیم. این مطلب [که] اساس مسلمانی بر آن مبتنی و در فصل دویم متمم قانون اساسی هم که سابقاً امضا نمودیم ملزوم عدم مخالفت قوانین موضوعه با احکام شرعیه را ،تصریح و کاملاً این معنی رعایت شده [است]. و امیدواریم که ان شاء الله تعالی، عموم ملت هم در انتخاب مبعوثان خود از مردمان صحیح کامل و کسانی که به معاشرت کامله عدم خیانتشان به دین و دولت و مملکت و ملت معلوم باشد، بذل مراقبت نموده و خواهد نمود. مبعوثان عظام هم حق امانتداری کما ینبغی ادا و سر مویی خیانت را به هیچ کدام البته روا نخواهند داشت. و بعون الله تعالی و حسن تأییداته همچنان که مشروطیت و آزادی سایر دول و ملل عالم بر مذاهب رسمیه آن مملکت استوار است همین طور در ایران هم بر اساس مذاهب جعفری علی مشیده السلام کاملاً استوار از خلل و پایدار خواهد بود و هیچ صاحب غرض فاسد و مفسدی متمکن نخواهد بود که خدای نخواسته خودی به میان اندازد و برخلاف قوانین و

احکام مذهب جعفری، حکم قانونی جهل وزندقه، و بدعتی احداث، و قانون اساسی و اصل مشروطیت ایران را نقض و استبداد به شکل ملعون دیگر، به مراتب اشنع اراذل بر پا نماید و البته اسلام پرستان مملکت و سرداران عظام ملت ایدهم الله تعالی که جان های خود را در طریق این مقصد بزرگ اسلامی فدا نموده اند، کاملاً مراقب و هرگز چنین استبداد ملعونی را تن در نخواهند داشت....» ⁽¹⁾

بنابراین باید گفت که دخالت مراجع نجف از عمده ترین عوامل پیروزی نهضت مشروطیت ایران و تداوم آن بود نهاد مرجعیت به علما این امکان را داد که سیل عظیم مردم را علیه دستگاه سلطنت بشوراند و کسروی نیز بر این اعتقاد است که اگر فتاوی علمای نجف نبود، کمتر کسی از مردم به مشروطیت روی می آورد. ⁽²⁾تردیدی نیست که اگر مراجع از نهضت مشروطیت حمایت نمی کردند، روال جنبش به آن شدت و حدت تداوم نمی یافت، و همچنین نباید انکار کرد که آن مشروطیتی که در ایران جوش و خروش آفرید، صبغه دینی داشت و با زندگی مذهبی و اجتماعی مردم در انطباق بود. البته از این سخن نباید نتیجه گرفت اما آزادی خواهانی موفق بودند که آرا و اندیشه های سیاسی خود را به مقتضای شرایط و ویژگی های دینی ایران به مرحله اجرا می گذاشتند.

نفوذ مراجع بر مردم و قدرت آنان همچنان محفوظ ماند و به عنوان مثال دستور آخوند خراسانی کفایت می کرد تا فردی مثل تقی زاده از مجلس اخراج گردد.

علمای نجف تا آخرین روزهای حیات، نقش سمت دهی دینی نهضت مشروطیت ایران را بر عهده داشتند و در هیچ مقطعی از اظهار نظر پیرامون آن چه در ایران می گذشت خودداری نمی کردند و در هر شرایطی دیدگاه های

موافق یا مخالف خود را پوشیده نمی داشتند آن چه در ایران مورد پذیرش واقع شد تبیین دینی مشروطه بود و اندیشه غیر مذهبی هرگز نتوانست خویشتن را بنمایاند. گرچه اظهار نظرهایی از طرف آن ها صورت می گرفت، لیکن آن چه رواج داشت داشت به هیچ وجه مشروطیت اروپایی نبود.

بنابراین دیدگاه دینی مشروطه خواهی در ایران مورد حمایت وسیع مردم بود و به غیرمذهبی ها تمایلی نداشتند علما به موضوع عموم و خصوص من وجه بودن شریعت و مشروطیت وقوف داشتند و به درستی می دانستند «که شریعت ختمی مآب کلا ویا بعضاً» مشروطه نیست، زیرا حوزه این دو از یکدیگر جداست و مشروطه رژیمی است بشری که «احکام دولتی و سیاسی صادر از اعلی حضرت شهریار و وزرای دربار و امرا و حکام بالنسبه به عموم رعیت و زیردستان باید به تصویب عقول منتخبه خالی از اغراض شخصیه و مصلحت بین نوع اهل ملت و بر طبق اساس و میزانی باشد.» ⁽¹⁾اما درعین حال همین روند نباید مغایرتی با شریعت داشته باشد و اکثریت مشروطه خواهان پیرو این دیدگاه بودند.

بعد از فتح تهران و استقرار مجدد مشروطیت و بعد از این که ناصرالملک نیابت سلطنت احمد شاه را عهده دار گردید خراسانی و مازندرانی طی تلگرافی خطاب به او رعایت موازین شرعی و تهذیب جراید را از حمله به شریعت جزو وظایف او دانستند: «در مدارس نباید روش مغایر و منافی اسلام تدریس شود و "مقام قضاوت" شرعیه که منصب الهی است، مطابق اصول مذهب مقدس جعفری، کاملاً محفوظ و نفوذ و مطاعیت احکام شرع انور، کما هو حقه مرعی و موجبات حفظ اتحاد کلیه آقایان عظام علمای اعلام و قاطبه ملت را کما ینبغی رعایت خواهند فرمود... .» ⁽²⁾بر طبق اصل 27 قانون

اساسی مشروطه مدافعات شرعی می بایست به مجتهدان ارجاع داده شود و مدافعات عرفی و سیاسی به محاکم عرف واگذار گردد و این دو در امور یکدیگر مداخله نکنند. آخوند خراسانی طی تلگرافی به مجلس نوشت که در احکام مجتهدان نباید حق رجوع به استیناف و تمیز وجود داشته باشد و استیناف فقط در حوزه محاکمات عرفی باشد مجلس این موضوع را مورد تأیید قرار داده و احکام مجتهدان را نافذ شناخت و اعلام کرد در این موارد، محکمه استیناف و تمیز تشکیل نخواهد شد. ⁽¹⁾

همچنین تأکید گردید، از آن جایی که مشروطیت و آزادی در ممالک دیگر بر مذاهب رسمی آن مبتنی است باید آزادی در ایران هم «براساس قویم مذهب مملکت که ابدالدهر خلل ناپذیر است استوار شود.» از دید خراسانی رسمی و مازندرانی در صورتی که چنین چیزی متحقق شود مشروطیت ایران حفظ خواهد گردید و نتایج مطلوب از مجاهدات مردم حاصل خواهد شد. ⁽²⁾

به هر تقدیر هر چند نوشته های منظمی از آن سه مجتهد بزرگ نمانده، ولی نوشته های پراکنده ای که در موارد گوناگون از آنان صادر شده، به ما کمک می کند تا از انگیزه علما در درگیری شان در جریان مشروطه، آن گونه که خودشان شرح و توضیح داده اند آگاه گردیم. اما همان اندیشه و انگیزه های مذهبی علمای بزرگ نجف در فقیهان دیگری چون میرزا محمدحسین نائینی - که از مجتهدان بلند پایه آن دیار شمرده می شد - مؤثر افتاد و او در این رابطه مهمترین و منظم ترین کتاب و جامع ترین تحلیل اصولی و توجیه شرعی را پیرامون مشروطه نگاشت. در واقع تنها انگیزه او در نوشتن کتابش، پیرامون مشروطه، مذهب بوده است؛ بدین معنی که تجاوز به حقوق خدا و پیامبرو پایمال شدن مذهب مسئولیت مذهبی بزرگی را برای وی پدید آورد.

محقق نائینی در کتاب خود «تنبیه الامة» انتقال از حکومت استبداد را به

مشروطه یک ضرورت شرعی و عقلی می داند و آن را بر اساس ضرورت نزدیک شدن به حکومت اصیل اسلامی توجیه می کند. با این توضیح حکام استبداد در کشورهای اسلامی در سه مرحله ظلم می کنند که می بایست حتی المقدور از آن جلوگیری به عمل آید تا به حکومت اسلامی، که برپایه آزادی و مساوات پی ریزی شده نزدیک شود:

در این صورت به عقیده نائینی بی تفاوتی در برابر این گونه حکومت ها که در مجموع اسلام و مسلمانان را در خطر نابودی قرار خواهد داد و راه سلطه اجانب را هموار خواهد نمود به هیچ وجه جایز نیست. بدین روی ضرورت دینی و عقلی ایجاب می کند تا آن جا که ممکن است از ستم کاسته شود، تا حکومت اسلامی به محور اصلی خود نزدیک گردد. بر همین اساس، محدود نمودن حکام به عمل کردن به قانون اساسی و نظارت مجلس بر اجرای آن موجب تقلیل یافتن ظلم از سه مرحله ای به یک مرحله ای خواهد شد؛ زیرا استبداد حکام به وسیلهٔ قانون اساسی و نظارت مجلس از بین خواهد رفت. بدین ترتیب ظلم از احکام خدایی و ملت برداشته می شود؛ هر چند ظلم به امام علیه السلام از جهت اشغال مقام رهبری باقی خواهد ماند، زیرا حاکمان غیر مجاز، دارای ولایت حکومت نیستند چه این که حق حاکمیت در مذهب شیعه مخصوص به امام معصوم علیه السلام یا نماینده او یا کسی است که مجازاز

سوی آن ها باشد، ولی چون در زمان غیبت حکومت امام معصوم علیه السلام و نماینده او امر ممکن به نظر نمی رسد از این مرحله صرف نظر می شود و حکومت مشروطه به صورت نسبی به حکومت اسلامی نزدیک تر خواهد بود هر چند که در رأس حکومت نماینده امام معصوم علیه السلام قرار نداشته باشد. ⁽¹⁾

گذار از حکومت مشروطه به...

دلیلی که میرزای نائینی در توجیه لزوم انتقال از حکومت استبدادی به حکومت مشروطه و نزدیک شدن به محور اصلی حکومت اسلامی بیان نموده، ایجاب می کند که در صورت امکان حکومت از مشروطه به حکومت شرعی «ولایت فقیه» انتقال یابد البته گویا نائینی حکومت فقیه را در آن زمان امر ممکن نمی دیده از این روی تن به حکومت مشروطه داده است، و با تصریح به این که آنان حق حاکمیت ندارند معتقد است به ناچار باید این مقدار از ظلم را تحمل کنیم اگر چه به وسیله وضع قانون و نظارت مجلس شورا بر حکومت دو نوع دیگر از ظلم جلوگیری به عمل خواهد آمد. ⁽²⁾

نکته مورد توجه آن که فقهای شیعه معتقدند: حکومت در یک جامعه اسلامی از حوزه مسئولیت سازمان «حسبه» که نظارت بر حسن اجرای احکام شریعت و جلوگیری از اشاعه و ارتکاب هر عمل مخالف مقررات مزبور را عهده دار می باشد بیرون نیست و این تنها متولیان حسبه یعنی مجتهدانند که حکمرانان واقعی و مشروع به شمار می آیند نائینی که بر چنین باوری است می گوید: «از جمله قطعیات مذهب ما طایفه امامیه این است که در این عصر غیبت (امام زمان) آن چه از ولایات نوعیه را، که عدم رضای شارع مقدس (اسلام) به اهمال آن حتی در این زمینه معلوم باشد، از جمله) وظایف حسبیه نامیده [اند] و نیابت فقهای عصر غیبت را در آن قدر متیقن و ثابت دانستیم. حتی با عدم ثبوت نیابت عامه در جمیع مناصب، و چون

عدم رضای شارع مقدس به اختلال نظام... [از میان رفتن بیضه اسلام بلکه اهمیت وظایف راجعه به حفظ و نظم ممالک اسلامیه از تمام امورو (از جمله امور) حسبیه از اوضح قطعیات است، لهذا ثبوت نیابت فقها و نواب عام عصر غیبت در اقامه وظایف مذکوره [اداره امور حکومتی] از قطعیات مذهب خواهد بود»؛ ⁽¹⁾با این توضیح او مسلم می داند که علما شرعاً مسئولان دستگاه عدالت هستند علاوه بر آن چون جلوگیری از بی نظمی در اجتماع اهمیت فراوان دارد بنابراین از وظایف و مسئولیت های علما این نیز خواهد بود که قدرت حکومت را در زمان غیبت کبرای امام دوازدهم بر عهده گیرند. و در رژیم مشروطه نیز علما مراحل قانونگذاری را زیر نظارت قرار می دهند تا قوانین پارلمان با اسلام هماهنگ شود و در نتیجه از غصب حقوق امام معصوم علیه السلام و ستم به ساحت او جلوگیری به عمل آید.

نائینی ضمن آن که کوشش می کند نهادهای نوین سیاسی را با جنبه های گوناگونی از اسلام به ویژه مذهب شیعه همسان سازد و نشان دهد که مذهب شیعه کامل ترین شیوه حکومتی را به جامعه بشری عرضه داشته است، نظام مشروطه را قانونی و با شرایطی مشروع می شمارد؛ ولی نه به علت آن که چنان حکومتی فی حد نفسه شکل ایدئال حکومتی است بلکه بدان سبب که به دیده او مشروطه دارای شباهت های فراوانی با اسلام است. و برای این منظور معتقد است باید دوگام بنیادی برداشته شود یعنی نوشتن قانون اساسی و تعیین حدود و حقوق جمیع طبقات و هماهنگی اصول و مواد آن با اسلام و دیگر تشکیل مجلس شورای ملی که در آن نمایندگان «از عقلا و دانایان مملکت و خیرخواهان ملت» گرد هم آیند «و آنان هم در تحت مراقبه» علما و مجتهدان «و مسئول آحاد ملت باشند» ⁽²⁾تا یک رژیم مشروطه بتواند انجام وظیفه کند و به گفته شیخ فضل الله نوری: «مشروعه» باشد.

در واقع این باور با اندیشه های سکولاریستی مشروطه گران همسان نبود، زیرا

اینان به دنبال تدوین قانونی بودند که اجازه خواهد داد پارلمان خود قانون هایی وضع کند که برخی از آن ها هم ممکن است کاملاً با قوانین مذهبی سازگار نباشد ولی چون آنان خواسته باطنی و واقعی خود را نمی توانستند بی پرده بیان کنند و ضمناً آگاه بودند که ممکن است با مخالفت و مبارزه علما و توده های و مذهبی مردم رویاروی گردند، از این رو کوشش فراوان به کار وسیع بردند تا به سخنان و استدلال های خویش رنگ مذهبی دهند؛ اما در حقیقت آن روشنگرایان در نوشته های سیاسی خود از دیدگاه مذهبی مردمی دور از صداقت بودند. ⁽¹⁾

به هر حال مدارک ما روشن می دارد که هواداری علمای نجف از جنبش مشروطیت تنها به منظور عدالت خواهی برای مردم و از دیدگاه اصولی اجرای احکام حکومتی و اجتماعی شریعت بوده است و حضور خراسانی و نائینی می تواند فقط نشانه ای باشد از ارتباطات میان نظریه فقهی و دید سیاسی آنان. اما با بررسی مبانی مکتب اصولی مشکل می توان به این نتیجه رسید که آنان به احتمال قوی می خواستند افکار را از پیش برای پذیرش حکومت مشروطه آماده سازند، نه برعکس.

آزادی خواهان و جنبش مشروطیت

اشاره

«جلوگیری از اسلامیت دارالشوری ایران می کنند و می خواهند مجلس شورای ایران را پارلمنت پاریس بسازند».

شیخ فضل الله نوری

گفته شد که در انقلاب ایران گروه های مختلفی شرکت داشتند. بخشی از این ناراضیان را تحصیل کردگانی تشکیل می دادند که از اروپا به ایران آمده و از نبود نظم و قانون و عدالت و هرج و مرج اداری و سیاسی کشورداری به ستوه آمده و با روزنامه ها شب نامه ها و ترجمه مقالات خارجی در اندیشه تشکیل حکومتی با سیاست جدید بودند که سیستم آن را اغلب در کشورهای اروپایی از نزدیک دیده بودند اینان می اندیشیدند «امروز چیزی که به حد اعلا برای ایران لازم است و همه وطن دوستان ایران با تمام قوا باید در آن راه بکوشند، و آن را بر هر چیز مقدم دارند سه چیز است که هر چه درباره شدت لزوم آن مبالغه شود کمتر از حقیقت گفته شده: نخست قبول و ترویج تمدن اروپا بلاشرط و قید و تسلیم مطلق شدن به اروپا و اخذ آداب و عادات ورسوم و تربیت علوم و صنایع و زندگانی وکل اوضاع فرنگستان بدون هیچ استثنا... و خلاصه این که

ایران باید ظاهراً و باطناً جسم و روحاً فرنگی مآب شود و بس.» ⁽¹⁾و این که «اصلاح ایران جزبه دست خارجیان مشکل بل غیر ممکن است.» ⁽²⁾

هنگامی که ناصرالدین شاه از سفر سوم اروپا بازگشت، در اثر برخورد با پیشرفت تمدن اروپایی به فکر چاره خرابی های موجود در ایران افتاد و بدین منظور سران کشور را احضار و به گفته عباس میرزا ملک آرا شاهزاده دانشمند و تجددطلب سخن اول این بود که در این سفر آن چه دیده شد، نظم و ترقی اروپا بود آن هم بدان سبب که قانون دارند. بدین منظور شاه فرمان داد با تأکید و اصرار فراوان تا قانون نوشته شود گفته شد این تصمیم نیاز به سال ها مطالعه و تلاش فراوان دارد و در پایان هم پوچ خواهد بود فرنگی ها سال ها در این خصوص زحمت کشیده اند و راهی صحیح پیش گرفته اند، نتیجه قانون آن ها هم مشهود است که چه مقدار ترقی کرده اند بهتر آن است که قانون آن ها را ترجمه کنیم. ⁽³⁾این فکر رفته رفته گسترش یافت و در جنبش مشروطه خواهی قوت گرفت و آزادی خواهان غرب گرا آن را به صورت بسیار گسترده مطرح می کردند هر چند آنان از نخست خواسته خود را بیان نداشتند؛ اما چون در ابتدا می کوشیدند آن را در پوشش اسلام و شریعت بپوشانند، اندیشه ایشان جلوه عمومی پیدا کرد. دیگر اندیشان با آگاهی از قدرت و نفوذ عظیم روحانیان در دل مردم سعی کردند به این کانون قدرت نزدیک شده و با صورتی حق بهجانب اطمینان این طبقه را به خود جلب نموده رفته رفته خواسته های اساسی خود را بر مقاصد آن ها مقدم دارند.

ما در مدارکی که از تحصیل کردگان عصر ناصری در دست داریم، به این فعالیت ها که به توطئه بیشتر شباهت دارند برخورد می کنیم؛ به عنوان مثال در نامه های میرزا آقا خان کرمانی به میرزا ملکم خان که هر دو را در رأس غرب گرایان آن عصر می شناسیم آمده است: اگر از طایفه ملایان تا یک درجه

محدودی معاونت بطلبیم احتمال دارد زودتر مقصود انجام گیرد و در پایان یک نامه محرمانه می آید: «این رشته را پی بفرمایید، و از این اشخاص در پیشرفت کاریاری بجویید.» ⁽¹⁾هر چند به عقیده حامد الگار محقق مسلمان انگلیسی چون هیجان مشروطیت ماهیت مذهبی داشت، علما می بایست حتماً نقش مهمی ایفا کنند؛ لکن این نقش با وجود محافل سری پیچیده است برخی از اعضای انجمن های مخفی مانند ملکم خان دریافته بودند که فقط علما می توانند توده ها را به حرکت درآورده، تغییراتی در وضع موجود ایجاد کنند. به عقیده همین نویسنده این سؤال پیش می آید که آیا علما به رغم نقش برتری که به ظاهر داشته اند در واقع آگاهانه خدمت می کرده اند یا آن که ناآگاهانه توسط گروه های اصلاح طلب در راه مقاصدی مغایر با مقاصد خودشان به کار افتاده بودند ⁽²⁾و به گزارش ناظم الاسلام کرمانی، میرزا ملکم خان و دوستان او برای گسترش اندیشه های سیاسی خود و پیشبرد همان مقاصد تلاش می کردند که به علمای تهران نزدیک شوند و با آن ها مذاکراتی در مورد تغییر وضع سیاسی و اجتماعی داشته باشند؛ اما آنان روحانیان را از اهداف خود آگاه نمی ساختند.

از جمله کسانی که با میرزا ملکم خان ملاقات نمود، سید صادق طباطبایی بود، به عقیده این نویسنده: «مذاکرات آن دو را کسی ندانست، لکن از آن روز حالات حجة الاسلام تهران به کلی تغییر کرد و در راه مقصود میرزا ملکم خان هم خود را داد و هم پسرش را.» ⁽³⁾

اگر به صحت این گزارش مطمئن باشیم می رساند که دیگراندیشان غربگرا با سخن از انجام اصلاحات سیاسی و اجتماعی و اجرای مقررات شریعت روحانیان را به هواداری از خود و تشویق به حرکتی عمومی دعوت می کردند،

و برای از دست ندادن این قدرت های اجتماعی و مذهبی، اهداف خود را پنهان می ساختند و در این مورد احتمالاً هر چند گفته الگار که روحانیان در راه مقاصدی مغایر با مقاصد خودشان به کار افتاده بودند مقرون به صحت و حقیقت باشد؛ لیکن تلاش این طبقه در راه اصلاح و برطرف ساختن این مغایرت میان مشروطه و مذهب را نباید از یاد برد.

به این ترتیب گفته کسروی به حقیقت نزدیک تر خواهد بود که جنبش مشروطه خواهی را در ایران گروه اندکی پدید آوردند و عموم مردم معنی مشروطه را نمی دانستند و هرگاه از آن آگاهی می یافتند خواستار آن نبودند. ضمناً آزادی خواهان نیز به گروه هایی متفاوت از هم تشکیل می شدند، از آن جمله نوخواهانی که اروپا را دیده و یا تعریف آن را شنیده بودند و خواستار مشروطه غربی بودند و پیداست که اندازه آگاهی اینان از اروپا و از معنی مشروطه و قانون یکسان نبود، از این رو به جای انتخاب راه ملی، هرگامی را به پیروی از اروپا بر می داشتند و همین شعار همیشگی آن ها بود این رویه آشفتگی بزرگی درکار پدید آورد و سرانجام به اروپایی گری و آن چه امروز به آن «غرب زدگی» می گوییم رسید. ⁽¹⁾

همین غربگرایان برای پیشبرد هدف های سیاسی و مشروطه گری و حتی پارلمانی خود به روش غربیان اقدام به تأسیس احزاب مختلف نمودند. در سال اول فتح تهران (رجب 1327 قمری - 1909 میلادی- 1288 خورشیدی) دو حزب پیدا شد: یکی انقلابی و دیگر اعتدالی و بعد از افتتاح مجلس دوم دو حزب فوق به نام دموکرات عامیون و اجتماعیون اعتدالیون به مجلس معرفی شدند.

دموکرات ها با انگلیس روابط خوبی داشتند و مأموران بریتانیا در ایالات از این حزب حمایت می کردند برنامه حزبی دموکرات جدایی روحانیت از سیاست بود. سید عبدالله بهبهانی از پیشروان جنبش، به اشاره سران همین

حزب به قتل رسید و رفته رفته قدرت اصلی را در مجلس و قانون به دست گرفت. ⁽¹⁾

فراماسون ها و مشروطیت

از فعالیت های مؤثر روشنفکران از نیمه دوم سلطنت ناصرالدین شاه تشکیل جمعیت های سیاسی بود که انجمن خوانده می شدند و تا نهضت مشروطیت به سرعت گسترش یافتند و از نظر تعداد، صد و چهل انجمن و کلوپ سیاسی در تهران (تاریخ 10 ژوئن 1908 - 2 تیرماه 1278) دایر بود که مجموعاً سی هزار عضو داشتند. ⁽²⁾و صد و ده تشکیلات در شهرستان ها و برخی منابع حتی تعداد آن ها را تا دویست مورد در شهرستان ها نوشته اند. ⁽³⁾اولین تشکیلات انجمن از روی مد لژهای ماسونیک و به نام انجمن «فراموشخانه» ⁽⁴⁾و بعدها انجمن «آدمیت» بود ناگفته نماند که مطرح شدن افکار فراماسونری

برای دربار وحشتناک بود؛ حتی روس ها نیز از ترویج آن جلوگیری می کردند و همین مخالفت روس ها گویا باعث تعطیلی فراموشخانه گردیده است. ⁽¹⁾

توجه به این امر بخصوص از این جهت جالب است که بدانیم رشد این افکار، به راحتی برای توسعه منافع انگلیس مؤثر بوده؛ در حالی که روس ها از آن نگران بوده اند و روی همین مصالح هاردینگ سفیر انگلیس در ایران نیز به گسترش فراماسونری در ایران علاقه مند بوده است. ⁽²⁾بنیانگذار انجمن های مزبور میرزا ملکم خان بود، ⁽³⁾و هدف از تشکیل آن ترویج اندیشه های اروپایی و آزادی به گونه غربی و اصول سیاست غربی برای ایجاد حکومتی پارلمانی در ایران شمرده می شد. ⁽⁴⁾یادآوری این نکته نیز لازم است که فراماسونری تشکیلاتی مخفی در سطحی جهانی است و با عمق و دامنه بسیار وسیعی که دارد، در بسیاری از رویدادهای عمده تاریخ سیاسی کشورهای مختلف جهان نقش مؤثری داشته و هم اکنون نیز از فعالیت باز نایستاده است.

در ایران نیز افراد مؤثری از سیاستمداران و روشنفکران عمده غرب گرا و بسیاری از شاهزادگان قاجار و مشاهیر صدر مشروطیت و پس از آن با این تشکیلات

رابطه داشته و ماهانه از سفارت انگلستان حقوق دریافت می کرده اند. ⁽¹⁾ملکم و پدرش از مؤسسان این جمعیت فراماسونی در ایران شناخته می شوند. نامبرده در مصاحبه ای که در مصر با ویلفرد اسکاون بلاثت مؤلف کتاب «تاریخچه مخفی اشغال مصر به وسیله انگلیسی ها» نموده بود به وی گفت: «من مایل بودم اصول تمدن غربی را در ایران شیوع دهم و برای این کار از جامعه دیانت استفاده نمودم.» ⁽²⁾از این روی «انجمن های فراماسونی را در لفافه دینی پوشیدم.» ⁽³⁾ملکم خان، ارمنی زاده ای مسیحی است که در میان مسلمین پرورش یافته و می گفت: «وجهه نظرم اسلامی است، در اروپا که بودم سیستم های اجتماعی و سیاسی و مذهبی را مطالعه کردم با اصول مذاهب گوناگون دنیای نصرانی و همچنین تشکیلات سری فراماسونری آشنا گردیدم و طرحی ریختم که عقل سیاست مغرب را با خرد دیانت مشرق به هم آمیزم. چنین دانستم که تغییر ایران به صورت اروپا کوشش بی فایده ای است، از این رو فکر ترقی مادی را در لفافه دین عرضه داشتم تا هم وطنانم آن معانی را نیک دریابند. دوستان و مردم معتبری را دعوت کردم و در محفل خصوصی از لزوم پیرایشگری اسلام سخن راندم.» ⁽⁴⁾زیرا به عقیده ملکم، «همگام کردن اسلام با تمدن، آسان تر از ریشه کن کردن آن است.» ⁽⁵⁾البته به دیده احتشام السلطنه، «ملکم نه مذهب داشت، نه وطن، نه مسلک. اما همان طور که خود را نمونه وطن پرستی و آزادی خواهی قالب می زد بنا به مصلحت وقت، گاه مسلمانی پاک اعتقاد و متعصب و زمانی دیگر ارمنی و مسیحی و غیره بود. سپس احتشام السلطنه جسارت ملکم را به کلیسایی ضمن عبور از خیابان های ژنو با هم نقل نموده و آن را نوعی نمایش پاکسازی دروغین او در برابر خود می خواند و دلیل را در تلگرافی که در مورد مذهب پسرش (فریدون) جهت ازدواج از رم

سؤال شد، و ملکم پاسخ داد مذهب عیسوی و در فلان روز و ساعت در کلیسای فلان، غسل تعمید داده شده است می داند. ⁽¹⁾اما به هر تقدیر با انتشار روزنامه «قانون» ملکم خان از جمع خدمه دیوان و دلالی امتیازات اعطایی به بیگانگان و عامل عقد قراردادهای استعماری با انگلیس ها خارج شد و نامش در صدر وطن پرستان و آزادی طلبان و ترقی خواهان جا گرفت!.... . ⁽²⁾

بدین ترتیب ارتباط مخفی فراماسون ها و آزادی خواهان و دیگراندیشان غربگرای ایرانی و تشکیل محافل سرّی و تحریف مذهب سنتی تحت عناوینی نظیر «پیرایشگری اسلام» و «پروتستانتیسم اسلامی» و یا این که احکام شرعی ما برای هزار سال قبل خوب و بجا درست شده؛ ولی در عصر ما، باید سی هزار مسئله جدید بر آن بیفزاییم» و از این قبیل لغات و اندیشه های متجدد مآبانه که از وابستگان فراموشخانه منتشر می گردید، می رساند که تجددطلبان وابسته به این گروه فراماسونی ضمن مساعد ساختن زمینه و جلب توجه مردم به مزایای مشروطیت ⁽³⁾و این که معتقد بودند بقای حیات ایران مستلزم آن است که تمدن غربی در آن راه یابد و ترقیات جدید در این کشور رواج پیدا کند در برابر قوانین ثابت ولایتغیر شرعی از جریان هایی نظیر «بابیت و بهائیت» که بی تردید به ارزش های قوانین اسلامی انتقادهای فراوانی وارد می ساختند حمایت و پشتیبانی به عمل آوردند. از آن جمله ملکم ضمن اعتقاد به یکسان بودن عقاید باب با عقاید عیسی مسیح ⁽⁴⁾مدعی گردید که در ایران مذهب جدیدی با سی هزار پیرو درست کرده است و پیرامون اصلاح مهمی تحت عنوان «تغییر اساسی اسلام» با دوستانش از رجال مهم تهران محرمانه در نیازی که اسلام به تعالیم خالص تر دارد، سخن گفته است و حتی مشهور بود فراموشخانه شعبه ای از فرقه بابی شده و نیز این که ملکم از خانقین

به بغداد می رود و مدتی در آن جا با بابی ها رابطه و آمیزش پیدا کرده سپس به استانبول عزیمت نموده است. ⁽¹⁾او به گفته حامد الگار: «ظاهراً عقاید مثبتی نداشته و معتقد بوده است که مذاهب توسط دین ساختگی انسانیت و خود آدمی همچنان که انقلاب فرانسه اعلان کرده است [باید] لغو شود.» ⁽²⁾

فراماسون ها در لباس روشنفکری با ترتیب انجمن های سری و انتشار اندیشه های خود به وسیلهٔ شب نامه ها و تحریک و تشویق مردم رفته رفته از یک سو جناح های سیاسی خود را در میان صفوف مردم جای دادند و از طرف دیگر آشوب های فراوانی را در تهران و شهرستان ها مانند تحصن در سفارت انگلیس حتی پس از تشکیل مجلس و تعیین خط مشی سیاسی و قانونی پارلمان، رهبری کردند به عنوان مثال بخشی از مرامنامه انجمن مخفی تهران و وابسته تشکیلات مزبور همچون «جلب اشخاص متنفذ و پاک نیت در جرگه آزادی خواهان و حداکثر بهره برداری از اختلافات میان هواداران عین الدوله و طرفداران میرزا علی اصغر خان اتابک برای پیشرفت منظور تشکیلات، و تشویق به مخالفت با دولت عین الدوله و هواداری از پایداری مردم و ارتباط با حوزه علمیه نجف ⁽³⁾و شرح مفاسد دستگاه کنونی، و همفکری با روحانیان متنفذ تهران بدون آگاهی از منظور انجمن مخفی، همچنین ارتباط با آزادی خواهان دولتی و تهیه نظام نامه اصلاحی برای اجرای پس از موفقیت،

با توجه به حمله مخالفان و روحانیان (آگاه بر مقاصد انجمن) موظف بودن اعضای انجمن به تطبیق آن به وسایل مختلف با احکام اسلام و عدم انتشار موادی که حربه تکفیر به دست مخالفان دهد و موظف بودن اعضا به خطاب برادر به یکدیگر و عدم حضور در محافل دینی و مذهبی و...» ⁽¹⁾عمق خط مشی سیاسی پشت پرده روشنفکران غربگرا را در جنبش عدالت خواهی روشن می سازد.

به گفته ناظم، الاسلام جلسه نهم انجمن در روز 12 صفر 1323ه- ق. (19 آوریل 1905) در خانه وی تشکیل شد در این جلسه موضوع «مشروطیت» و تطبیق آن با قوانین اسلام مورد بحث قرار گرفت. ⁽²⁾

پس از تشکیل مجلس به گفته تقی زاده: «یکی از قدم های برجسته لژ فراماسونی اداره مجلس شورای ملی و سازمان دادن به امور داخلی آن بود و کلیه سازمان های جلسه علنی و حتی ادارات مجلس شورای ملی تقلیدی از نظام نامه لژ بیداری ایران و تشکیلات داخلی لژ مزبور بود.» ⁽³⁾تقی زاده و حاجی امین الضرب که از اعضای لژ بیداری و سعدالدوله که فراماسون بلژیک بود، سخنرانی های تندی در مجلس ایراد کردند و پس از مخالفت صدراعظم با نام «مشروطه» که پیشنهاد ایشان بود تقی زاده به حاضران گفت که تا مشروطیت رسماً اعلان نشود به هیچ مذاکره ای نخواهند پرداخت. روز بعد تهران تعطیل عمومی شد و مردم به تحریک انجمن مخفی فراماسون ها به مجلس ریخته و صراحتاً تأیید و تصدیق مشروطیت را مطالبه کردند. در مجلس گروهی به اتفاق علما «حکومت مشروعه» می خواستند، ولی معترضان و فراماسون ها فقط کلمه «مشروطه» را خواستار بودند این نطق ها که توسط ماسون های فرانسوی عضو لژ بیداری نوشته بود، مؤثر واقع شد. ⁽⁴⁾

همین لژ که خود را از کارگردانان مشروطیت ایران می دانستند همچنان فعالیت های پنهانی خود را برای زمام کارهای مملکتی ادامه می دادند. ⁽¹⁾

گفته شد که تشکیلات مزبور به عناوین گوناگون به روحانیان ناراضی از دولت نزدیک می شد تا ضمن آگاهی از تصمیم های ایشان احیاناً با پیشنهاد طرح هایی به اجرای خواسته های خود نزدیک شوند. از این کسان به طور مثال می توان از سید محمد طباطبایی نام برد. ⁽²⁾همچنین فرزند او محمد صادق طباطبایی، که علاوه بر آشنایی و دوستی وی با تشکیلات مزبور، به اقرار خود به مسلک آنان درآمد و سفرهایی به اروپا برای شرکت در جلسات لژهای بالاتر نمود. و در تهران به کمک جمعی فراماسونر، انجمنی را برای پیشرفت اهداف خود و مبارزه با مشروعه طلبان تشکیل داد و پس از صدور فرمان مشروطیت، چون انجمن مخفی اولی منحل شده بود درصدد تشکیل انجمن دیگری برآمد تا بر امور مشروطیت و مجلس شورای ملی کنترل و نظارت داشته باشد. این انجمن پس از تشکیل دوباره در سال 1324ه- . تصمیماتی برای مبارزه با شیخ فضل الله نوری گرفت. ⁽³⁾

سند دیگری نشان می دهد در سال 1324ه- . در شهر مشهد فراموشخانه ای تأسیس گردید که تصمیم اعضای آن بر ایجاد اختلاف میان صفوف روحانیان و کاستن از قدرت و نفوذ آن ها بود. ⁽⁴⁾این رفتار بدان علت بود که محافل سرّی از کسانی تشکیل شده بود که همکاری با علما را به اقتضای وقت جایز می دانستند ولی پس از دستیابی به مشروطیت دیگر آن را جایز نمی شمردند. ⁽⁵⁾به گزارش ناظم الاسلام کرمانی: «طرح اتفاق بهبهانی و طباطبایی را [همینان] ریختند و همینان بودند که بدون ارادت واقعی به آن دو عالم می خواستند از وجودشان در پیشبرد نقشه هایشان سود برند،

چنان چه در مذاکرات ضبط شده یکی از این مجالس سرّی آمده یکی از اعضای برجسته چنین می گوید: جناب آقای سید عبدالله درکار خود محکم است آقایانی که با ایشان می باشند همگی از ایشان قول گرفته اند و محکم ایستاده اند، به صد هزار تومان هم خاموش نمی شوند... فتوت و مردانگی آقای بهبهانی را همه می دانید مراوداتی که بعضی با ایشان دارند جزو اسرار است و در این مجلس نمی توانم عرض کنم همین قدر برای اطمینان شما عرض می کنم این اقدام جناب آقا قریباً نتیجه اش ظاهر خواهد شد. باز عرض کنم هرگاه آقای بهبهانی از قولش برگشت فوراً ایشان را معدوم و دیگری را به جایش منصوب خواهیم نمود.» ⁽¹⁾

به هر حال نقش فراماسون ها در انقلاب مشروطیت ایران قابل انکار نیست و باید اضافه کرد نه تنها فراماسون ها مستقیماً در این جریان دخالت داشتند، بلکه انجمن های فرعی و وابسته ای که شکل ظاهری آن ها شباهتی با سازمان های ماسونی داشتند نیز علناً در مشروطیت دخالت داشتند که از همه مهمتر «انجمن اخوت» را می توان نام برد. ⁽²⁾اسناد به دست آمده نشان می دهد که اینان برای اجرای هدف های خود دستیارانی از تهران و عده ای دیگر از فراماسون ها را نیز از ولایات دیگر به مجلس فرستادند. ⁽³⁾با این ترتیب طبیعی بود که تفاوت در خواسته ها، این قبیل آزادی خواهان را از روحانیان طرفدار اجرای قوانین شریعت جدا می گردانید. ⁽⁴⁾البته این تغییر رنگ نیروهای اصلاح طلب و آزادی خواه در واقع مظهر بارز ماهیت واقعی و آرمان های اساسی بود که به طور روشن از نمونه های اروپایی صورت برداری می شد، به جدایی قشرهای عظیم مذهبی و روحانیان از نهضت منتهی گشت و سرانجام به نابودی دستاوردهای انقلاب پایان پذیرفت و حکومت های

سرسپرده و دست نشانده خود را یکی پس از دیگری بر سر قدرت آوردند. حتی پس از انقلاب اسلامی ایران به سال 1357 یکی از مراکز فراماسونگری که به آن «ستاد عملیاتی استاد اعظم جعفر شریف امامی» می گفتند کشف گردید و عکس هایی گوناگون همراه با سیاهه ای از اعضای فراماسونگری به دست آمد. بسیاری از نام های یاد شده با نام هایی که پیشاپیش در کتاب اسماعیل رائین آمده بود، همخوانی دارد نیز روشن گردید که در روزگار محمدرضا شاه پهلوی نه تنها سیاست کلی ایران که سررشته اقتصاد کشور نیز به شیوه ای بنیادی در دست فراماسونان بوده است. ⁽¹⁾از آن پس، نوشته هایی دیگر نیز پیرامون فراماسونگری به ویژه پیوند آن با صهیونی گری بیرون آمد. ⁽²⁾از پیگیری تکاپوهای فراماسونان ایرانی پس از انقلاب اسلامی آگاهی هایی بسنده نداریم و تنها خبری که در این زمینه به دست آمده از برنامه ویژه ای سرچشمه می گیرد که از کانال چهار تلویزیون انگلیس در نهم مه 1988 (19 اردیبهشت 1367) پخش شده. آن رسانه گروهی انگلیس در آن روز به آگاهی همگان رسانید که تشکیلات فراماسونان ایرانی پس از انقلاب 1357 به ایالت کالیفرنیا در آمریکا انتقال یافته است. ⁽³⁾

تشکیل مجلس شورا

دو ماه پس از صدور فرمان تشکیل مجلس، نخستین دوره مجلس شورای ایران افتتاح شد پس از انتخاب نمایندگان اصناف و طبقات مختلف، از میان علمای تهران که در جنبش شرکت داشتند به استثنای چند نفر که به

نمایندگی انتخاب گردیدند بسیاری دیگر به کارهای مذهبی خود بازگشتند. سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی و شیخ فضل الله نوری در جلسات مجلس شرکت می کردند و چون در راه بنیاد مجلس شورای ملی کوشش بسیار کرده بودند، ⁽¹⁾از نظارت بر تشکیل و انجام گزارش ها و تصمیم های نخستین و مصوبات مجلس و نمایندگان نیز فروگذاری نمی کردند، هر چند ایشان در اندیشه و تصمیم هم رأی و نظر نبودند و تفاوت هایی در اجرا و انجام کار با یکدیگر داشتند اما پرواضح بود که شیخ فضل الله نوری «رواج شریعت را می طلبید» ⁽²⁾اینان با شرکت خود تکیه گاه بزرگ مجلس و مایه قوت و قدرت آن بودند تا آن گاه که انجمن های ایالتی و ولایتی تأسیس شد. ⁽³⁾گزارش های به دست آمده نشان می دهد که جرج چرچیل، دبیر شرقی سفارت انگلیس، شخصاً در جلسات مجلس شورا حاضر می شد و جریانات بین نمایندگان را گزارش می داد. ⁽⁴⁾

به گفته احتشام السلطنه (اولین رئیس مجلس): «مجلس هم مرکب از جماعتی مردمان مختلف الشکل، مختلف العقیده با تعدادی از علما و جماعتی از اصناف بی خبر از همه چیز و همه جا و جمعی فحاش و معترض تشکیل یافته بود در آن میان عده خیلی قلیل مردمانی بودند که بالنسبه اطلاعات مختصر و سطحی داشتند و خود را به شکل مردم فرنگ و بلکه مستفرنگ درآورده بودند چند نفر از کهنه دزدهای سابق که در تمام عمر امورات خود و پدرانشان را از دزدی و رشوه خواری می گذراندند و شهرت خوبی نداشتند یعنی مستوفی زاده ها که نیمی از مفاسد عصر استبداد، زاییده وجود ایشان بود برای استفاده داخل در صف وکلا شده و به ملاحظه این که جمعی مردم ساده در مجلس و جماعتی تماشاچی در خارج به دنبال

خود داشتند مدار کار مجلس و سررشته کارها را در دست گرفته بودند... از روی شهرت پرستی با نطق های تند و به اصطلاح آتشین با همه چیز ضدیت می کردند، تند می رفتند و می تاختند. انجمن ها هم که دیگر رشته اختیاری برای کسی باقی نگذاشته بودند تقی زاده سردسته وکلای تندرو آذربایجان بود که بی اندازه شهرت پرست بود.» ⁽¹⁾در جمع وکلای دوره اول افراد صمیمی و وطن پرست بسیار بود، همچنین افراد خودخواه و شهرت طلب و منفعت پرست هم کم نبود در حالی که عناصر خائن و عامل خارجه، به تحقیق در آن مجلس از تعداد انگشتان یک دست کمتر نبود؛ مانند میرزا ابوالحسن خان شیرازی که پسرش عضو دفتر مجلس برای سفارت انگلیس جاسوسی می کرد. ⁽²⁾تا سخن از قانون و نظام نامه اساسی نبود، کمتر اختلافی میان نمایندگان و دیگران پیدا می شد؛ اما از آن گاه که مجلس تصمیم به تدوین قانون اساسی و تنظیم آن گرفت و کمیسیونی را در همین رابطه از پیش انتخاب کرده و نگارش پیش نویس قانون اساسی را بدیشان سپرد و با ترتیبی که گروه مذکور از ترجمه دیگر قوانین جهان به دست داد، اختلاف میان نویسندگان و مترجمین قانون اساسی و روحانیان مجلس آغاز گردید. روحانیان که از قانون شریعت طرفداری و حصول آن را از تدوین قانون جدید آن هم متخذ از قوانین کشورهای غربی بی نیاز می دیدند، خواستار اجرای همان احکام در قالب مقررات جدید و متناسب با شرایط موجود بودند. برعکس روشنفکران مشروطه خواه شرط تناسب و پذیرش نظام نامه اساسی کشور را در ترجمه و تطابق آن با دیگر قوانین کشورهای مشروطه می دانستند. این اختلاف در خاستگاه که منشأ اختلاف های دیگر آینده میان دو جناح مزبور گردید، از دیدگاه شیخ فضل الله نوعی رودررویی با اجرای احکام مذهب تلقی شد، او می گفت: «دین اسلام اکمل ادیان و اتم شرایع است و این دین دنیا را به

عدل و شورا خواند آیا چه افتاده است که امروز باید دستور عدل ما از پاریس برسد و نسخه شورای ما از انگلیس بیاید؟ می خواهند مجلس شورای ایران را پارلمنت پاریس بسازند.» ⁽¹⁾

اسناد به دست آمده نشان می دهد که ترجمه قوانین کشورهای مشروطه به نام «قانون اساسی ایران» حرکت حساب شده ای بود تا بدین وسیله مشروطیت تثبیت و پارلمان قانونگذاری ایران جای اجرای احکام شریعت مقنن مقررات جدید سیاست مشروطه گری باشد و این خواست و هدف مشروطه خواهان غرب گرا بود با آغاز اختلاف نظرها، برخورد این طبقه و روحانیان شروع شد که در واقع امتداد کشمکش این دو عنصر بود از نخستین مرحله حرکت مشروطه خواهی و پس از این نیز استمرار یافت. علما بر آن بودند که تا حد امکان از ورود عناصر غربگرا به مجلس جلوگیری کنند. در مقابل آن روشنفکران می خواستند قدرت روحانیان را در اختیارات قانون و مجلس مهار کنند به همین رو با آشکار شدن تلاش و مسئولیت سری و تشکیلاتی شانزده وکیل ⁽²⁾عضو لژ جامع آدمیت و همچنین اعضای لژ بیداری ایرانیان ⁽³⁾در پیشبرد مقاصد سازمان های خود و آرمان مشروطه گری، اولین مجلس شورا به گفته تقی زاده: «یک مرکز انقلابی درجه اول از جنس مجلس اساسی فرانسه» ⁽⁴⁾و «وجود چند نفر از تربیت شدگان فرنگی مآب روح مجلس و رونق کار بود.» ⁽⁵⁾علاوه بر این شیخ الملک و ناظم الاسلام تصمیم داشتند به سید محمد طباطبایی پیشنهاد کنند برای ترتیب و تدوین قوانین مجلس یک نفر معلم از دولت انگلیس بخواهند زیرا به عقیده آن ها «این مجلس باید در امور مملکتی و وضع قوانین دولتی مذاکره نماید و تشکیل و ترتیب آن ربطی به دین و مذهب

ندارد.» ⁽¹⁾و از آن جا که بهبهانی اظهار داشت همراهی دولت انگلیس را هم با ملت همه می دانند که تا چه اندازه همراهی کرد در حقیقت ما این مجلس محترم را از مساعدت و همراهی دولت انگلیس داریم.» ⁽²⁾این گفته تقی زاده می تواند به حقیقت نزدیک باشد که سیر جریانات سیاسی مشروطه و مجلس شورای ملی «به طور مستقیم و غیر مستقیم به منافع و مقاصد انگلیس خدمت می کرد» ⁽³⁾در حالی که روحانیان و متحصنان قم در بیانیه خود مجلس شورا را برای «انتظام و اصلاح امور مملکتی از تعیین حدود وظایف و تشخیص دستور و تکالیف تمام دوایر مملکت و اصلاح نواقص امور داخله و خارجه و مالیه و بلدیه و تعیین حدود و احکام اولیای امور و ترتیب سایر شعب امور ملکیه و مهام خلقیه [امور دشوار مردم] و منع ارتکاب منهیات و منکرات الهیه وامربه معروف و واجبات شرعیه و ترتیب مقاولات و مقابلات و معاملات داخله با خارجه به میزان احکام شرعیه... و مجازات ظالمین و اصلاح امور مسلمانان بر طبق قانون مقدس و احکام متقن شرع مطاع که قانون رسمی و سلطنتی مملکت است» ⁽⁴⁾خواستار بودند نه آن که در خدمت منافع غرب و کشورهای استعماری باشد!!

همین اختلاف اندیشه ها عنصر متجدد را از روحانیان اصلاح طلب جدا ساخت و آن دو را در تمام حوادث آینده در برابر هم قرار داد. شیخ فضل الله نوری که بر بنیاد مذهبی جنبش تلاش های فراوانی داشت، در این اختلاف معتقد بود: «اگر از اول امر عنوان مجلس عنوان سلطنت جدید بر قوانین شرعیه باشد قافله اسلام همواره مشید خواهد بود.» ⁽⁵⁾این اندیشه شریعت خواهی

روحانیان آن ها را بر آن می داشت تا حد امکان از قدرت عناصر مخالف اسلام در مجلس بکاهند؛ هر چند در مجلس اول علما به خاطر مقام مذهبی از احترام خاصی برخوردار بودند که با سایر طبقات تفاوت داشت. نقش مهم و قدرت سیاسی آنان در اجتماع گسترده بود و همین منزلت چشمگیری به آن ها بخشیده بود تندروان مجلس، خود را در تضاد با علما احساس کرده و مخالف رشد نفوذ آنان بودند و با وجود نقش مهم آن ها در مشروطیت فقط چهار کرسی در تهران به آن ها تخصیص داده شده بود. اما به طورکلی علما یک چهارم کرسی های مجلس را در اختیار داشتند، و در مجلس اول آن قدرت سیاسی که از علما انتظار می رفت به دست نیامد. علت ضعف قدرت سیاسی علما را می توان اولاً در تضاد بین آنان و تندروان مجلس و دیگر در از میان رفتن وحدت روحانیت در این دوره دانست.

این تذکر لازم است از عواملی که توانست گروه اندک روشنفکران غرب زده، از روحانیت متنفذ در میان مردم پیشی گرفته و پیروزی چشمگیرتری به دست آورد، علاوه بر به دست گرفتن مراکز تصمیم گیری و قانونگذاری و پارلمان کشور همچنین گستردگی انتشار آزادی خواهی و مخالفت با ستم درباریان و هواداری از ستمدیدگان و وعده گشایش های مادی و معنوی و رفاه اجتماعی و برخورداری از حقوق سیاسی و آزادی های فردی و طبقاتی در کنار تحریک ها و تشویق های بی پایه و اساس به اطمینان می توان عدم وحدت روحانیت اصلاح طلب و آزادی خواه را در این دوره، نبود رهبری مذهبی قاطع و جهت گیری قوی دانست.

هر چند تردیدی در رابطه های اجتماعی و دینی این عالمان مذهب با مردم پیرو اسلام نیست، و همچنین روشن است که اینان خود از نخستین کسانی بودند که برای رهایی از ستمدیدگی و نبود عدالت اجتماعی مردم را به خیزش عمومی و اعتراض و انتقاد به دولت های سرسپرده و درباریان دعوت کردند و برای آزادی و استقلال و آسایش و رفاه هموطنان خود تلاش و کوشش های

فراوانی نمودند؛ اما پس از تشکیل مجلس عدم تصمیم گیری فراگیر و همه جانبه در میان این طبقه سبب گردید تا مخالفان که ضمناً از مذهب وازده و گرایش های سیاسی به ویژه غربی آن ها را به خود جذب کرده بود، وارد میدان فعالیت اجتماعی و سیاسی شوند و قدرت را از روحانیون بگیرند حتی با مخالفت علنی به دخالت روحانیت در سیاست کشور و اجرا ننمودن خواسته های قانونی و مذهبی ایشان، آن ها را به نوعی انزوای اجتماعی و سیاسی مجبور سازند و حتی کسانی همچون مجد الاسلام کرمانی (که وی را موذی و متقلب و منافق و دو رو می خوانده اند.) ⁽¹⁾دخالت روحانیان را در مجلس سبب انحطاط خواند و این که عنوان «مشروطیت» را که به کلی خارج از امور دیانت بود داخل در امور دیانت کردند و مانند سایر مسائل شرع رأی و عقیدهٔ علما را در آن مدخلیت دادند نقص و عیب بزرگ مشروطه و مجلس دانست ⁽²⁾و یا این که پس از آشکار شدن دوگانگی مشروطه و مذهب «صریحاً در مجلس گفتند که ما مشروعه نمی خواهیم.» ⁽³⁾

این سخن شیخ فضل الله اشاره به مذاکرات وکلای آذربایجان با مشیرالدوله در مورد عنوان مشروطه یا مشروعه است که در منزل او جمع شده بودند و توضیح می خواستند که دولت به ملت چه داده است؟ آیا فرمان ملوکانه و تأسیس مجلس در عنوان مشروطیت است یا غیر آن؟ به گزارش شریف کاشی مشیرالدوله پاسخ داد که غیر از مشروطه است وکلا که بر عنوان مشروطیت اصرار داشتند، تصمیم گرفتند در مجلس شورا بمانند. از همه شهرستان ها نیز به ویژه آذربایجان و رشت و اصفهان تلگراف هایی در تقاضای مشروطیت می رسید و به گزارش مهدی قلی خان هدایت در تهران ورقه های ژلاتینی ساخته بودند که ما «مشروعه نمی خواهیم». ⁽⁴⁾رفته رفته لایحه ای در مجلس

مطرح شد که ضمناً مشروطیت را خواسته بودند. شاه مخالفت کرد که: مشروطه غیر ممکن است و چون ما مسلمان هستیم مشروعه باشد. تقی زاده- که به گفته ثقة الاسلام تبریزی، مایه فساد در تهران بود و جمعی را دور خود جمع کرده و به وسیلهٔ روزنامه «مساوات» اندیشه های مخرب می کردند ⁽¹⁾- در مجلس به فریاد آمد که مطلب و منظور اصلی «مشروطه» است. شاه پرسید: مشروطه را بر چه اساسی می خواهند؟ گفته شد: براساس اعلان کنسولگری انگلیس که در آن خطاب لفظ مشروطه بود اما [شاه] نپذیرفت و گفت: مشروعه باشد، گفتند: اگر عنوان مشروعه رایج گردد، فردا حکومت شرعی را دیگران دعوی خواهند کرد و کاری به دست دولت نمی ماند. عضدالملک پیشنهاد کرد «کنستیتون» باشد گفته شد: ضمن آن قواعدی است مانند آزادی مذهب و غیره مجد السلطنه می گوید: «آن روز که دولت فرمان مجلس را امضا کرد مملکت ایران در عداد ممالک مشروطه درآمد و اگر قدری ملاحظه می شود برای این است که قوانین مجلس در تحت اصول اسلامی نوشته شود و حجج اسلامی تصحیح کنند و به مورد اجرا گذاشته شود. محمد علی شاه پیشنهاد کرد که لفظ مقننه به جای مشروطیت نوشته شود؛ زیرا که گفته شد ترجمه صحیح "کونسی توسیون"، مقننه می باشد نه مشروطه که زعم بعضی ها ترجمه سهوی Conditionelle بوده است و جمعی از علمای وکلا و بعضی مقدسان و هم سه نفر حجج اسلام حامیان مجلس یعنی آقا سید عبدالله بهبهانی و آقا سید محمد طباطبایی و خصوصاً شیخ فضل الله نوری گفتند: لفظ "مشروعه" مقدم است و ما آن را قبول داریم. آزادی طلبان وکلا بسیار به زحمت افتادند و تلاش آن ها به جایی نرسید. مجلس بر سر لفظ مشروطیت اصرار کرد و مخبرالسلطنه دوباره به دربار رفت و پس از اغتشاش فراوان دستخط شاه به تصدیق مشروطیت آمد.» ⁽²⁾