مشخصات کتاب

سرشناسه:مهدی امامی شیرازی،1366

عنوان و نام پدیدآور:الانوار الرضویة فی شرح زیارة الجوادیة/ مهدی امامی شیرازی.

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مولف، 1400.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه ، رایانه و کتاب

موضوع : علی بن موسی (ع)، امام هشتم، 153؟ - 203ق. -- زیارتنامه ها

موضوع : Ali ibn Musa, Imam VIII -- Ziyaratnameh

موضوع : زیارتنامه جوادیه - Javadiyah prayer*

رده بندی کنگره : BP271/7

رده بندی دیویی : 297/777

اشاره

تقدیم به ساحت مقدس سلطان سریر ارتضاء

امامی رئوف و حجتی عطوف

حضرت علی بن موسی الرّضا

علیه آلاف التحیّة والثّناء

فهرست

ولایت رضوی، شرط قبول لا الهَ الاَّ اللّه. 11

معنای زیارت.. 14

حجّة بن الحسن علیه السلام ، وجه اللّه. 16

انواع زیارت.. 22

اول: فضیلت زیارت برادران ایمانی.. 22

زیارت اموات.. 26

دوم: فضیلت زیارت پیامبر و ائمه هدی ( علیهم السلام) در حال حیات و ممات.. 27

زیارت سبب شناخت... 32

حقیقت زیارت و وظائف آن.. 33

وظائفی ظاهری.. 34

شکر نعمت ولایت... 40

حضور نزد قبور 42

بوسه بر درگاه دوست.. 57

سجده بر درگاه دوست... 76

طواف قبر. 85

بوسیدن قبور وصورت بر آن نهادن و دیگر از عناوین.. 88

حکمت تضرّع و التجاء به خاک قبر. 92

سلام در شریعت اسلامی.. 95

سلام در زیارت.. 98

قبولی اعمال.. 104

تفویض ولایت... 108

فهرست مصادر 197

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدللّه ربّ العالمین و صلی اللّه علی محمّد و آله الطَّیبین الطّاهرین

و لعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین

در تحت کنف سلطان دین و دنیا، حضرت امام رئوف علی بن موسی الرّضا علیه آلاف التّحیة و الثّناء، بر آن شدم تا در مقام، بیان لمحه ای از لمحات، و جلوه ای از جلوات، ملوکانه ذات مقدّس حضرت رضوی، در شرحی مختصر بر زیارت جوادیّه، که از فرمایشات پاره تن حضرتشان می باشد، انواری را که بر گرفته از آیات قرآن کریم و کلمات سراسر نور حضرات

ائمه هدی ( علیهم السلام) می باشد، بر این اوراق منقوش نموده، باشد که مقبول درگاه ملک پاسبان آل اللّه ( علیهم السلام) ، بیفتد.

و این نیّت حسنه را در شب جمعه که مصادف گردید با شب واقعه عظیمه و بلیّه ألیمه تخریب قبور ائمه بقیع ( علیهم السلام) ⁽¹⁾

یَأتیٖ علی النّٰاسِ زَمٰان یَخْربون قَبٰابَ الأَئِمَّة بِالبَنٰادیٖق (به زودی بر مردم زمانی می آید که در آن زمان ها قبّه های ائمه را با گلوله ها تخریب می نمایند).

خَسفٌ و قَذْفٌ بِخُراسٰان

حضرت اباالحسن الرّضا علیه السلام در صحن گوهرشاد نموده، و به عنایات صاحب این بارگاه که جلوه ایست از جلوات جنّت ابدی و عرش عظیم الهی، قلم را بر روی این اوراق گردانیدم، بدان امید که مرا تحفه ای باشد از برای روز جزاء.

مهدی امامی شیرازی

8 شوال المکرّم

حریم کبریائی رضوی

سنه 1442 ه.ق

بسند مرحوم علامه مجلسی ( رحمه الله علیه ) در مزار بحار⁽¹⁾، که می فرمایند: در بعضی از مؤلفات قدماء اصحاب در نسخه ای قدیمی، زیارتی را برای حضرت رضا علیه السلام یافتم که در سال 746 هجری قمری نوشته شده بود، آن را در اینجا ایراد می نمایم.

و ماقبل از شروع در شرح اصل زیارت، به چند حدیثی از باب تبرّک، در شأن زیارت مولای عالمین حضرت اباالحسن الرّضا علیه السلام ، و اهمیّت اعتقاد به ولایت حضرتشان، متذکّر گشته، تا اهمیت مطالب بیش از پیش خودنمائی و جلوه کند.

غوّاص بحار روایات، محمّدباقر مجلسی ( رحمه الله علیه ) در موسوعه خود، مجموعه ای از روایات را در شأن زیارت حضرت ثامن الحجج علیه السلام ، ایراد نموده اند⁽¹⁾، که ما به بعضی اشاره می نماییم.

امام صادق علیه السلام از آباء و اجداد گرامشان از رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) روایت می نمایند که فرمود: به زودی پاره ای از تن من در زمین خراسان دفن خواهد شد، مؤمنی او را زیارت نکند مگر اینکه خدای عزّوجلّ بهشت را برای او واجب کرده و جسد او را بر آتش حرام می گرداند.

و یا روایتی که نفس نفیس حضرت رضوی علیه السلام می فرمایند: به خدا قسم از ما کسی نیست مگر اینکه شهید خواهد شد و در ادامه فرمودند: هر که مرا در غربتم زیارت کند خدای عزّوجلّ برای او أجر هزار شهید و صد هزار صدّیق و صد هزار حجّ کننده و عمره به جای آورنده و صد هزار مجاهد ثبت خواهد کرد و او با ما محشور خواهد شد و در درجات عالی بهشتی رفیق ما خواهد بود.

و در حدیثی دیگر حضرتشان در تعبیر خواب شخصی که عرضه داشت: من رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) را در خواب دیدم و به من فرمود: چگونه اید زمانی که در زمین شما بعضی از من دفن شود؟ و شما ودیعه من را محافظت

می کنید؟ و چگونه اید وقتی که ستاره من در خاک شما غائب گردد؟ فرمودند: آن ودیعه و ستاره من هستم. هر که مرا زیارت کند، و حقّ خدائی که خدا برای من قرار داده را بشناسد، و اطاعت مرا کند، من و پدرانم شفاعت کنندگان او هستیم. و هر که ما شفاعت او را بکنیم، نجات می یابد، اگر چه وزر و وبال جنّ و انس برگردن او باشد.

و امام جواد علیه السلام فرمودند: هر که زیارت پدرم برود و از باران و یا سرما و یا گرما به او اصابت کند و او اذیّت شود در راه زیارت، خدا جسد او را بر آتش حرام می گرداند.

و حضرتشان در روایتی دیگر می فرمایند: در حالی که اشک چشم مبارکشان بر روی گونه های مبارک سرازیر بوده، که زوّار قبر اباعبداللّه علیه السلام بسیارند و زوّار قبر پدرم اندک. چرا که راوی عرضه داشت: بین زیارت قبر اباعبداللّه علیه السلام و زیارت قبر پدرتان در طوس متحیّر مانده ام که به کدام یک مشرّف شوم و نظر شما را خواهانم؟

و باز در حدیثی حضرت جواد علیه السلام در جواب راوی که پرسید: کدام زیارت أفضل می باشد، زیارت امام حسین علیه السلام یا زیارت حضرت رضا علیه السلام ؟ فرمودند: زیارت پدرم افضل است، چرا که به زیارت حضرت سیدالشّهداء علیه السلام همه مردم مشرّف شده ولی به زیارت پدرم نمی روند مگر خواصّ از شیعیان.

مرحوم علاّمه بر این حدیث بیانی دارند که ترجمه آن را عرضه می داریم:

شاید این افضلیّت مختصّ به آن زمان بوده، چرا که شیعیان رغبتی به زیارت حضرت ثامن الأئمه علیه السلام نمی نمودند، مگر خواصّ آنان که فضیلت آن را می دانستند. پس نتیجه می گیریم که در هر زمانی، هر کدام از ائمه ( علیهم السلام) زائر کمتر داشته باشند ثواب زیارت آن حضرت، از بقیه معصومین ( علیهم السلام) زیادتر است. یا اینکه بگوئیم مخالفین هم به زیارت امام حسین علیه السلام می رفته، ولی حضرت رضا علیه السلام را فقط خواصّ که شیعیان باشند زیارت می کنند. یا بگوئیم که به درستی فرقه های متعدده شیعی ایشان را زیارت نمی کنند الاّ کسانی که امامت همه ائمه ( علیهم السلام) را قبول دارند. چرا که هر که امامت ایشان را قبول کند، در امامت، امامان بعد از ایشان توقّفی ندارد. و مذاهبی نادر که بعد از حضرت به راه افتادند در زمانی سریع نابود شده و اثری از آنها به جای نمانده است.

در این میان به ذهنم رسید که مقداری در اهمیّت اعتقاد به ولایت حضرتشان صحبت کنیم. چرا که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: امّت به هفتاد و سه گروه متفرّق خواهند شد که هفتاد و دو گروه در آتش و یک گروه در بهشت خواهند بود. سیزده گروه از هفتاد و سه گروه محبّت ما اهل بیت ( علیهم السلام) را ادّعا می کنند ولی یکی از آنها در بهشت و دوازده گروه دیگر در آتش هستند که در ادامه حضرتشان آن یک فرقه

ناجیه را شیعیان دوازده امامی و مبغضین دشمنان آن بزرگواران معرفی می کنند.⁽¹⁾

لذا آنان که در امامت موسی بن جعفر علیه السلام توقّف کردند و به امامت بقیّه اهل بیت ( علیهم السلام) خصوصاً حضرت رضا علیه السلام که وصیّ شرعی پدرشان بودند ایمان نیاوردند، اگر چه بنا بر مصالحی در دنیا مسلمان به حساب آیند ولی در آخرت و برزخ در آتش جهنّم معذّب خواهند بود.

ولایت رضوی، شرط قبول لا الهَ الاَّ اللّه

به این روایات دقّت کنید:

حضرت رضا علیه السلام در نیشابور در حدیث سلسلة الذّهب فرمودند: خدای عزّوجلّ فرموده هر آنکس بگوید لا اله الاّ اللّه وارد در حصن و قلعه من شده و در توحید و اعتقاد بدان، اسم او ثبت گردیده و از عذاب در امان است.

وقتی راحله حضرت حرکت نمود ایشان فرمودند: بشروطی که دارد و من از آن شروط هستم.⁽²⁾

و یوسف بن یعقوب می گوید به امام هشتم علیه السلام عرضه داشتم، به اینان که گمان می کنند پدر شما از دنیا نرفته، چیزی از زکات خود بدهم؟ حضرتش فرمودند: چیزی به آنها عطا مکن، پس به درستی که آنها کفّاری مشرک و زندیق می باشند.⁽¹⁾

در نقلی دیگر حکم بن عیس می گوید با دائی خود، بر امام صادق علیه السلام وارد شدیم. حضرت به او فرمود: این جوان کیست؟ عرضه داشت: پسر خواهرم می باشد. حضرت صادق علیه السلام فرمودند: این امر ولایت را می شناسد و بدان معتقد هست؟ او عرضه داشت: بله. حضرتشان حمد خداوند فرمود که خدای را حمد می کنم که او را شیطان نیافرید و سپس فرمود: یا سلمان او را از فتنه و امتحانی که شیعیان ما به او گرفتار می شوند به خدا پناه ده. من عرضه کردم: فدای شما بشوم، آن کدام فتنه است؟ فرمود: انکار نمودن ائمه ( علیهم السلام) و متوقّف شدنشان بر فرزندم موسی علیه السلام . فرمود: آنان مرگ و شهادتش را انکار می کنند و به گمان غلط می روند که امامی پس از او نمی باشد آنان بدترین مخلوقاتند.⁽²⁾

و حسب روایات متعددّه دیگر، حضرات آل اللّه ( علیهم السلام) ، آن جماعت را زندیق و بدتر از ناصبی و حمیر شیعه و سگان باران

خورده، که چونان سگ بارانخورده به هر کجا بروند آنجا را پر از رجس و پلیدی می نمایند، معرّفی کرده و نفرین نمودن و لعن به آنها را در قنوت نماز سفارش فرموده، و به عدم مجالست با آنها، شیعیانشان را رهنمون گشته اند.⁽¹⁾

آری اینچنین است، اهمیّت اعتقاد به ولایت حضرت رضا علیه السلام و ارزش زیارت ایشان، که امیدواریم نام ما هم در سجلّ معتقدین به ولایت رضوی و زائران بارگاه ملک پاسبان حضرتشان، مسجّل گردیده باشد و إلی الأبد، محو نگردد.

مهرش نشست در دل و در دیده جا گرفت *** شور قیام او همه جا را فرا گرفت

آری گرفت هر چه ز مهر رضا گرفت

علامه ( رحمه الله علیه ) می فرمایند: زیارت مولای ما و سیّد ما أباالحسن الرّضا علیه و علی آبائه و أبنائه الصّلاة و السّلام در تمامی اوقات پسندیده و نیکو می باشد و أفضل آن اوقات در ماه رجب است. زیارت جوادیّه از فرزند ایشان حضرت أبی جعفر جواد علیه السلام روایت شده که بدین صورت شروع می گردد⁽²⁾:

السَّلام علیکَ یٰا وَلیَّ اللّه

در اینجا مقداری راجع به اصل زیارت و سپس در شرح کلمه سلام، صحبت را به میان آورده و پس از آن در شرح عناوین زیارت ورود خواهیم نمود.

معنای زیارت

واژه زیارت از زَور گرفته شد است. چرا که واژه شناس معروف، أبن فارس می نویسد که: زاء، واو، راء، کلمه ای را تشکیل می دهند که دلالت بر میل نمودن به چیزی و قصد کردن او و عدول به سمت و سوی او را، می فهماند.⁽¹⁾

زائر هم از همین مقوله است. چرا که کسی به زیارت شخصی می رود، از دیگران عدول کرده و میل به او پیدا کرده است.

طریحی ( رحمه الله علیه ) که خود محدّثی بزرگوار است در کتابش این جمله از دعا را آورده که می گوئی: اَللّهم اجْعَلنیٖ مِن زُوّٰارِک (خدایا مرا از زائران

خود قرار بده).⁽¹⁾که مسلماً این عبارت بدین معناست که خدایا مرا چنان قرار بده که فقط به سمت و سوی تو متوجّه بوده و از غیر تو روی گردان باشم. چرا که حضرت حقّ جسم نیست تا مکانی خاص داشته و ما بدان مکان روی آوریم تا زائر او شویم. لذا طریحی ( رحمه الله علیه ) در ادامه می نویسد که هر آنکس در عملش متوجه او باشد، فَقَد زٰارَ اللّه فیٖ عَرْشِه (خدای را زیارت کرده در عرش خود) و این کلام را اقتباس از حدیث شریف نموده و آنرا روایت کرده است.

آری، بنده واقعی و مؤمن حقیقی، کسی است که خدای را در همه جا حاضر دیده و بدو توجّه دارد، و تمامی عالم و مخلوقات را نشانه ای از قدرت ذات مقدّس او می پندارد، و ماسوی اللّه را آفریده های او می داند، تا با توجّه به هر چیزی به یاد خدا افتاده، تا غیر از او را نبیند، و به غیر او توجّهی نکند. لذا باری تعالی در آیه 115 سوره بقره می فرماید: مشرق و مغرب هر دو ملک خداست، پس بر هر طرف روی کنید به سوی خدا روی آورده اید خدا به همه جا محیط است و به هر چیز داناست.

که صد البته این معنا، با آنچه جماعت منحرفه صوفیه و حکماء و فلاسفه گمراه پنداشته اند که همه چیز را خدا تصوّر می کنند و معتقد به عقیده باطله

وحدت وجود و موجود و حلول و اتّحاد شده اند، کاملاً در تضادّ و تغایر است. که آن معنای اوّلی عین توحید و این عقیده دوّم عین کفر می باشد.⁽¹⁾

و همچنین باید دانست که از آنجائی که خدای منّان جسم نیست و عوارض جسمیت ندارد. چنانچه مباحث مفصّل توحید⁽²⁾در کتب علم کلام، متعهّد بیان این حقیقت گشته. پس باید از رجوع به احادیث معصومین ( علیهم السلام) ، حقیقت وجه اللّهی را فهمید، تا در مقام درک واقعیّت آیه 115 سوره بقره درآمد، که با توجه به آن واقعیّت، توجّه به وجه الهی صورت بپذیرد، که در نتیجه انسان همیشه با آن توجّه، زائر حقیقی خدای منّان شود.

حجّة بن الحسن علیه السلام ، وجه اللّه

در این قسمت، مقداری از فرمایشات یکی از فقهاء معاصر، استاد المجتهدین عصر خود، آیت اللّه العظمی وحید خراسانی را، متذکّر گشته تا کمی بدین موضوع واقف شویم .

وجه چیست؟ هر کس بخواهد بر خداوند تعالی توجّه کند، طریقش توجّه به وجه اوست. خداوند تعالی هم اگر بخواهد به کسی توجّه کند، طریق توجّهش این وجه است. او در مقامی جای دارد که وجه خدا است.⁽¹⁾و اگر خدا بخواهد به عالم امکان توجّه کند، طریق توجّهش، وجه اللّه حجّة بن الحسن علیه السلام است. اگر شخصی بخواهد از این عالم به خدا توجّه کند، وجه اللّه حجة بن الحسن علیه السلام است. مهم این است که این وجه به قدری بلند و به قدری رفیع است که هر کسی لایق نیست به او توجّه کند. أَینَ وَجْه اللّه الّذیٖ اِلَیه یَتَوجَّه الأوْلیٰاء؟⁽²⁾

به درستی که توجّه به ولی خدا، توجّه به خدای منّان است. چرا که خود آنها را وسیله برای رسیدن به درگاه تعالی خود قرار داده آنجا که فرموده: وأبتَغوا اِلَیه الوَسیٖلَة.⁽³⁾

مرحوم آیت اللّه سیّد عبدالحسین طیّب در تفسیر قیمّ أطیب البیان درباره آن می نویسند: تمام عقائد حقّه و اخلاق فاضله و اعمال صالح وسیله و صله

بفلاح و رستگاریست. و تفسیر به امیرالمؤمنین یا ائمه اطهار ( علیهم السلام) یا قرآن یا مقام نبوی در قیامت و امثال اینها از باب اتمّ مصادیق است، منافی با عموم نیست. و بالجملة توسّل به هر یک از مقرّبان درگاه الهی و به هر عمل خیری بِداعی قربت و هر صفت حمیده که موجب قرب الی اللّه باشد، ابتغاء وسیله است الی اللّه.⁽¹⁾و مراجعه به دیگر از تفاسیر مطلب را به نحو وضوح به ما می فهماند.⁽²⁾

زیارت در حقیقت، حضور حقیقی زائر نزد زیارت شونده است. لذا گفته شده: الزّیارة حَضُور الزّائر عِند المَزوُر. که البتّه، حضور ظاهری فیزیکی جسمی، اتمّ مصادیق است. و لذا عبارت مَن زٰارقبرالحسین علیه السلام ⁽³⁾را که فرموده، زیارت خود قبر از نزدیک موضوعیّت دارد. لذا هم حضور قلبی را منظور داشته است، و هم زیارت از نزدیک به حساب می آید. و تمامی این دو معنا، نزد عرف، از روی اکرام و تعظیم مقام، و استیناس با مزور و حجّت خداست، که تماماً همان اتّصال و توجّه به سوی حقّ تعالی می باشد. لذا امام هادی علیه السلام در زیارت عظیمه مشهوره جامعه کبیره به ما تعلیم می دهند که و مَن قَصَده تَوجّه بِکَم (هر

آنکس خدای را قصد کرده باشد به سوی شما متوجه می شود). و هر آنکس که صاحب أدنی درجه ای از شعور است می داند که راه رسیدن به مقصد، خود مقصد نیست. پس توجه به اوصیاء رسول ( علیهم السلام) ، بیانگر اعتقاد به یگانگی آنان با خدا نیست تا بعضی بی خردان مهر شرک و کفر بر پیشانی شیعه بکوبند که شما با این توجّه مشرک شده اید. بلکه آنان راه رسیدن به خدایند. چرا که مظهر اسماء الهی می باشد.⁽¹⁾امام عصر علیه السلام در آن توقیع مبارک که به سفیر خود محمدبن عثمان ( رحمه الله علیه ) نوشتند، پرده از این حقیقت کنار زده، چرا که فرمودند، در مقام مناجات با خدای خود بگوئید: خدایا تو را به معانی، تمامی آن چه ولات امرت،تو را به آن می خوانند، می خوانم و درخواست می نمایم، تا بدینجا که می فرماید: لاٰ فَرقَ بینَکَ و بَیْنَهٰا اِلاّ أَنَّهُم عبٰادُک (فرقی میان تو و میان آن اولیاء امرت نمی باشد، مگر آن که آنان مخلوق و عبد تو هستند).⁽²⁾

آری هیچ فرقی میان ذات باری تعالی و میان وجود مقدّس حضرات آل اللّه ( علیهم السلام) وجود ندارد، چرا که خدای منّان هر چه داشته به آنان افاضه فرموده⁽³⁾، مگر اینکه آن بزرگواران مخلوق خدایند. و البته که مفتخر

به عبودیّت خود، در برابر آن ذات لایزال بوده اند، و خود را عبد دیده اند، در حالی که آینه تمام نمای خدایند. لذا در مقام حمد الهی عرضه می داری: اَلحَمدُ لِلّٰه الّذیٖ مَنَّ عَلینٰا بِحُکّٰام یَقُومُونَ مقٰامَه لَو کٰان حٰاضِراً فی المَکٰان (سپاس خدائی را که، با حاکمانی که اگر خدا مکانی داشت آنان قائم مقام او بودند، بر ما منّت گذاشت).⁽¹⁾

پس در نتیجه، هر آنکس در مقام زیارت حضرت حقّ قرار گیرد و خود را به توجّه تامّه بخواهد برساند، باید به زیارت اولیاء الهی مشرّف گردد تا خود را زائر بارگاه الهی دیده باشد. لذا در روایاتی این واقعیّت را به ما فهمانده اند که: مَن زٰارَ قَبْر الحُسَین بنِعلی صَلوٰاتُ اللّه عَلَیه عٰارفاً بِحَقِّه کٰان کَمَنْ زٰار اللّه فی عَرشِه (هر آنکس قبر حسین را زیارت کند در حال عرفان به حقّ او، چونان کسی است که خدای را در عرشش زیارت نموده باشد).⁽²⁾مرحوم شیخ شوشتری ( رحمه الله علیه ) می فرمایند: زیارت نمودن خدای متعال کنایه از نهایت تقرّب به ذات مقدّس ربوبی است. و این موهبه برای کسی که ایمانش ودیعه ای و به حالت امانت به او سپرده شده، نمی باشد بلکه برای صاحب ایمان مستقرّ است و آن صاحب قلبی که خدا می داند بعد از هدایت، گمراه نمی شود.

آری زیارت ولی خدا خصوصاً حضرت اباعبداللّه علیه السلام تکمیل ایمان است و رسیدن به مقام قرب الهی، چرا که یک حقیقت است و در عین کثرت به واقعیّت وحدت است. لذا مرحوم شیخ هم، این روایت را در عنوان مسبّب تکمیل ایمان بیان داشته اند. چون واقعیتی است انکارناپذیر، که زیارت حجّت خدا تنها راه رسیدن به کمالات و بندگی واقعی حضرت حقّ است. لذا وقتی زائر اراده می کند که از زیارت برگردد، ملکی نزد او آید و می گوید: اِنَّ رَبَّک یَقْرؤک السَّلاٰم و یقُول لَک اسْتأنِف فَقَد غَفَر لکَ مٰا مَضٰی (به درستی که خدای تو سلامت می رساند و می گوید که از حالا عملت را شروع کن و پرونده جدیدیبرای تو باز می کند و گناه ماقبل تو را بخشید). پس زمانی که شخصی، از آن افرادی بشود که خدای متعال بر او سلام می رساند، ممکن نیست که او بر خدا سلام عرض نکند، که در نتیجه به مقام اطمینان و ثبات می رسد.⁽¹⁾

و در جائی دیگر فرموده اند که زائر حضرت، از کسانی است که با خدا گفتگو می کند، نه این بار در عرش رحمانی، بلکه فوق عرش خدائی، و باز

مرحوم شیخ جعفر بیانی دارند که:من خود را از آن کسان نمی دانم، بلکه به تکلّم با ملکی از ملائکه رحمت قناعت می ورزم.⁽¹⁾

انواع زیارت

مرحوم آیت اللّه شیخ جواد کربلائی در تقسیم بندی لطیفی، زیارت را به دو قسمت مطرح کرده اند که ما در اینجا از آن مطالب اقتباساتی می نمائیم.

اول: فضیلت زیارت برادران ایمانی

استحباب زیارت مؤمنین به آن دلیل است که سبب می گردد تعاطف و احیاء امر دین و علم و قضاء حوائج یکدیگر در آن دیدار انجام شود.

قلوب شیعیان به یکدیگر الفت بیشتری بگیرد. لذا روایات بر این امر تأکید نموده اند. امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس برادر خود را زیارت کند برای رضای خدا نه از برای غیر خدا، در حالی که چشم به راه وعده های الهی، از ثواب های مقرّر شده نزد او باشد، خدای متعال هفتاد هزار ملک را موکّل گرداند که به او نداء کنند و او را مورد خطاب قرار دهند که بهشت گوارایت باد.

و در حدیثی دیگر امام باقر علیه السلام فرمودند: برای خداوند عزّوجل بهشتی است که غیر از سه نفر وارد آن نخواهند شد. مردی که بر نفس خود به حقّ حکم نماید، و مردی که برادر مؤمنش را برای خدا زیارت کند، و مردی که با برادر ایمانی اش همدردی نماید.

و در حدیثی دیگر امام صادق علیه السلام می فرمایند: هر آینه زیارت شخص مؤمن از برای رضای خدا، بهتر است از آزاد کردن ده نفر بنده مؤمن اسیرشده، در حالی که هر کس یک نفر عبد مؤمن را آزاد نماید، خداوند بههر عضوی از او که آزاد نموده، عضوی از این شخص را از آتش آزاد می کند، و حمایت می نماید. تا اینکه فرج و گشایش، گشایشی را به بار آورده باشد.

و رسول گرامی اسلام ( صلی الله علیه و آله و سلم ) فرمودند: زیارت، مودّت را به بار خواهد آورد. این احادیث با تظافری که دارد، اهمیّت زیارت را با آثار آن، به ما می فهماند و اینکه باید شرایط آن زیارت، مثل نیّت صادقه داشتن را رعایت نمود.

مرحوم شیخ مفید در مجالس خود آورده اند که: پس از اطّلاع از احادیث زیارت، بر تو باد که زیارت را انجام داده، خصوصاً زیارت مؤمنین و علماء ربّانی چرا که زیارت آنها، احیاء امر دین و احیاء نفوس مرده و دور شده از حقائق و معارف را، به بار می آورد.

مرحوم کربلائی می فرمایند: در فضل زیارت مؤمنین و معانقه با آنان، همین بس که ایمان هر دو حیات می گیرد و آثار محبّت و الطاف الهی ظهور می کند. و آثار ربوبی در بین برادران ایمانی، که همان روحیه و صفاء قلب مؤمنین است، بلکه نتیجه ایمان و سرور رحمانی و غایت ظهور عرفانی، مشاهده می شود.

چرا اینگونه نباشد؟ در حالی که ارواح مؤمنین به روح الهی متعالی متصّل است.⁽¹⁾لذا در لحظه دیدار و ملاقات، آثار توحیدی و ربوبی ظهور کرده، به نحوی که برای غیر مؤمنین، از ملائکه مقرّبین این حالت صورت نخواهد پذیرفت. و به این حقیقت حضرت جعفر بن محمّد علیه السلام اشاره فرموده اند که: مؤمن برادر مؤمن است، مثل یک بدن، که اگر قسمتی از آن جدا گردد، درد و المش در سائر آن جسد احساس می گردد. و ارواح مؤمنین هم از یک روح می باشند و بدرستی که روح مؤمن از اتّصال شعاع خورشید به آن، به روح الهی متّصل تر است.

مرحوم فیض ( رحمه الله علیه ) در این باره می فرمایند: چرا که مؤمن محبوب خداست. لذا ذات باری فرموده: خدا آنها را دوست داشته و آنها هم خدا را دوست

می دارند. و هر آنکس که خدای متعال او را دوست بدارد، او را گوش و چشم و دست و پای خودش می کند. پس در واقع شنیداریش و بینائیش و شجاعتش و پیمودنش، خدائی می شود و کدام اتّصال از این بالاتر.

بلکه در حدیثی که امام صادق علیه السلام فرمودند: وقتی دو مؤمن با هم شروع به گفتگو و مسائله می کنند، بعضی از ملائکه به بعضی دیگر می گویند: ازآن دو دور شوید و آنها را به حال خود واگذارید، چرا که در حال گفتگوی خصوصی و سرّی می باشند، و به تحقیق خداوند بر آن دو ستر قرار داده و آن دو را مستور نموده.

و در ادامه حضرت گریه نمودند تا محاسن مبارک خیس شد و فرمود که خدای متعال به ملائکه امر می کند که از مؤمنین در حال ملاقات عزلت گزینند، به خاطر اجلال آن دو مؤمن. و اگر چه ملائکه کلام آنها را مکتوب نمی کنند و نمی فهمند که چه کلامی ردّ و بدل کردند، ولی خدای منّان می داند، و آن را حفظ می کند، چرا که او عالم السرّ والخفیّات است.

مرحوم کربلائی می فرمایند: گریه امام از برای آنست که می داند چگونه آثار لطف الهی برای آن دو مؤمن تجلّی می کند، و می داند که سبب وثیق از برای این الطاف خاصّه الهی، معانقه مؤمنین با یکدیگر است. که فضل و فوز و سرور به همین مقدار کفایت می کند.

زیارت اموات

تا به حال آثار زیارت احیاء از مؤمنین بیان گردید. حال به احادیثی که فضیلت و استحباب زیارت اموات از مؤمنین را بیان می کند، بنگریم.

در حدیثی امام رضا علیه السلام بیان داشتند که: هر آنکس به زیارت قبر برادر مؤمن خود برود و دست بر روی قبر او گذارد و سوره انّا انزلناه را هفت مرتبه قرائت کند از روز فزع و ترس بزرگ یعنی روز قیامت در امان است.

مرحوم محدّث قمی در کتاب سفینة البحار در مادّه زور می فرمایند: و همچنین مستحبّ است زیارت هر آنکس که فضل او ثابت گردیده و علقه شأنش و جایگاه بلند مرقدش معلوم همگان گردیده. مثل افاضل از صحابه نبیّ اکرم ( صلی الله علیه و آله و سلم ) چونان سلمان و ابوذر و مقداد و عمّار و حذیفه و جابر انصاری. و همینطور افاضل اصحاب هر کدام از ائمه ( علیهم السلام) که احوالاتشان در کتب رجال معلوم و روشن گشته است. مثل میثم تمّار و رشید هجری و قنبر و حجر بن عدی و زراره و محمد بن مسلم و برید و ابوبصیر و فضیل بن یسار و امثال اینان که موضع قبورشان معلوم می باشد. و همینطور مشاهیر از محدّثین شیعه و علمائشان که آثار ائمه اطهار ( علیهم السلام) و علومشان را از اندراس حفظ نموده اند. مثل شیخ مفید و شیخ طوسی و دو سیّد جلیل مرتضی و رضی و علاّمه حلّی و غیر از این بزرگواران که رضوان خدا

بر همه آنان باد. و مقابر شهر قم از این افاضل و محدّثین مملوّ است و تعظیم اینان از تعظیم دین به حساب می آید و اکرامشان، از اکرام ائمه اطهار ( علیهم السلام) به شمار می آید. و در حدیثی دیگر امام صادق علیه السلام می فرمایند: هر که صالحین از موالیان ما را زیارت کند، ثواب زیارت ما را برای او مکتوب می نمایند. که این حدیث اطلاقی دارد که احیاء و اموات از مؤمنین را فرا می گیرد.

دوم: فضیلت زیارت پیامبر و ائمه هدی ( علیهم السلام) در حال حیات و ممات

در حدیثی امام صادق علیه السلام فرموده اند که امام مجتبی علیه السلام به جدّ بزرگوارشان عرضه داشتند: جزاء کسی که شما را زیارت کند چه می باشد؟ فرمود: فرزندم هر کس مرا در حال حیات یا ممات زیارت کند یا پدرت را زیارت نماید، بر حضرت حقّ عزّوجلّ حتم گشته که من آن زائر را زیارت کنم در روز قیامت و از گناهانش خلاصی ببخشم.

و امام هشتم حضرت اباالحسن علیه السلام فرمودند: هر امامی را عهدی بر گردن اولیاء و شیعیانش می باشد. و به درستی که از تمام وفاء به عهد، زیارت قبور آن امامان است. پس هر آنکس با رغبت به زیارتشان، آنان را زیارت

کند و معتقدات آن حضرات را تصدیق نماید، آن بزرگواران شفعاء آنها در روز قیامت خواهند بود.⁽¹⁾

و این عقیده برای ما مسلّم است که آن بزرگواران احیاء حقیقی و حقیقت حیات هستند، بلکه هر که بدان نفوس مقدّس متصّل گردد، به حیات حقیقی خواهد رسید. چرا که خدای منّان در قرآن کریم می فرماید: و جَعَلنٰا مِن المٰاء کُلَّ شَیءٍ حَیّ (و ما از آب همه چیز را حیات داده و زنده نمودیم)⁽²⁾، و حسب فرموده صاحبان وحی و مفسّرین حقیقی کتاب اللّه، وجود مقدّس حضرات معصومین ( علیهم السلام) آن چشمه آب حیات و حقیقت آب هستند.

در دعای روز جمعه⁽³⁾خدمت ولی اللّه الأعظم، حضرت صاحب الزّمان علیه السلام عرضه می داری: السَّلام عَلیک یا عیْنَ الحَیٰاة، آری امام زمان علیه السلام چشمه زندگانی می باشند.

خدای عزّوجلّ در سوره ملک می فرماید: به من خبر دهید اگر آب آشامیدنی شما در زمین فرو رود، چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟⁽⁴⁾

شیخ طوسی و صدوق رحمهمااللّه روایتی آورده که آن ماء معین حجةبن الحسن علیه السلام می باشند. که اگر امام شما غائب شود چه کسی برایتان امام ظاهری خواهد آورد، که شما را از اخبار آسمان و زمین و حلال و حرام خدامطّلع کند.⁽¹⁾لذا هر که تشنه حیات ابدی و آب گواراست باید امام زمانش را بشناسد و با او ارتباط گیرد، که اوست اصل و ابتدا و انتهای هر خیر و خوبی.

پس بدین ترتیب، وجود عالی مقام امام، زنده و مرده ندارد، بلکه حیات به آنها حیات است. لذا به ما فرموده و دستور داده اند که اعمال حجّ که یکی از شعائر دینی است به تعبیر قرآن⁽²⁾، و حکمی است از احکام، که بنده را به مقام عبودیت رهنمون می شود، به آن ذوات مقدّسه اختتام گرفته و در واقع حجّ می شود، آن زمانی که به زیارت آن بزرگواران رفته و با زیارت آن محرمان اسرار الهی این عبادت را اختتام دهیم.

امام باقر علیه السلام فرمودند: مردم امر شده اند که به سوی این سنگ ها بیایند و آنها را طواف نمایند سپس به سوی ما آمده و ما را از ولایت و اعتقاد به آن، خبر دهند و بر ما عرضه بدارند که در مقام نصرت و یاری ما هستند.⁽³⁾

و در روایتی دیگر سدیر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: به مکّه ابتداء کنید و اعمالتان را شروع نمائید و به ما و زیارت ما افعال و اعمالتان را اختتام ببخشید.⁽¹⁾و مسلم است اولاً این حکم همیشگی است، پس زمانحیات این ذوات مقدّسه را هم فرا می گیرد، که حاجیان که به حجّ مشرّف شده ولی در زمان غیبت به سر می برند با زیارت امامی که مسلماً همگی در آن زمان از دنیا رفته اند مگر حجّت غائب علیه السلام ، حجّ خود را اکمال نمایند و اختتام بخشند. و ثانیاً با این زیارت رفتن بدانند که معصوم همیشه در حال حیات است. لذا فرموده با زیارت ما حجّ را تمام کنید. البتّه حسب مبانی فقهی شیخ صدوق می فرماید این حکم فوق، در حال اختیار زائر و حاجی است و الاّ اگر اضطرار پیش آمد کرد و از راه مدینه مسیر را به سوی مکه انتخاب نمود، افضل آنست که اعمال عبادی خود را از مدینه و زیارت رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) شروع کند. چرا که اگر ورود مدینه، و زیارت پیامبر و ائمه ( علیهم السلام) مدفون در آن شهر را رها کند، برای او جائز نیست. چرا که شاید به عللی، دیگر نتواند بعد از اعمال حجّ به مدینه برگردد.⁽²⁾

مرحوم شیخ مفید در این باره که امامان هدایت ( علیهم السلام) در حال حیات و صاحبان حیات ابدی هستند می فرماید: به راستی که رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) و

امامان از عترت آن بزرگوار ( علیهم السلام) ، پس از شهادتشان از حالات شیعیانشان آگاه بوده و احوال آنها بر ایشان مخفی نمی باشد. چرا که خداوند متعال آنها را لحظه به لحظه از حال شیعیانشان آگاه می نماید. آنان سخن کسی را که در کنار قبور مطهّر آنها به نجوا می پردازد، به عنایت ویژه ای از عنایتهایخاصّ خدائی می شنوند، و خداوند بدین وسیله آنها را از عموم بندگان ممتاز ساخته، و مناجات شیعیان را از راه دور به آنها می رساند، چنانچه در روایت آمده است.⁽¹⁾

آری معصومین ( علیهم السلام) به فضل و اذن خدای منّان، صاحبان حیات حقیقی و ابدی هستند. لذا با تشرّف به خدمتشان و زیارت قبور منوّرشان، انسان مؤمن، به زیارت خدای منّان نائل می آید. لذا مرحوم شیخ صدوق می فرمایند: زیارت خدا، همان زیارت انبیاء و حجّت های او ( علیهم السلام) هست. هر که آنان را زیارت کند، به زیارت ذات ربوبی نائل گشته. چنانچه هر آنکه آنان را اطاعت ورزد، به تحقیق خدای را مُطاع بوده، و هر که نافرمانی از آن ذوات مقدّسه نماید، نافرمانی او را نموده. و هر که تابع آنان شود، تبعیّت حقّ را کرده. و این اعتقاد آنچنانی نیست که مشبّهه تأویل کرده اند. چرا که

خدای عزّوجلّ از این کفریّات و تشابیه متعالی است به علوّ کبیری.⁽¹⁾

و این عقیده از آنجا نشأت گرفته که معرفت و شناخت خدا غیر از معرفت و شناخت حجج الهی نبوده و در یک راستا می باشد. که اگر شما امام را بشناسی، خدا را شناخته ای.

حضرت امام باقر علیه السلام فرموده اند: تنها کسی به خدای تعالی شناخت دارد و او را می پرستد که خدا را و امام زمانش را، که از ما اهل بیت ( علیهم السلام) باشد، بشناسد و کسی که خدا را و امام وقت خود را نشناسد، در واقع غیر خدا را شناخته و می پرستد.⁽²⁾

زیارت سبب شناخت

زیارت معصوم علیه السلام ، بهترین راه برای شناخت و حصول معرفت به معصوم است که در نتیجه حصول معرفت اللّهی را به دنبال دارد.

از همین جاست که در روایات، اینقدر تأکید بر زیارت معصومین شده، چرا که منتجّه آن معرفت است، که آن معرفت، علّت خلقت جنّ و انس می باشد.

لذا خدای منّان فرموده: و مٰا خَلقتُ الجِنَّ و الأِنْس اِلاّ لِیَعبُدوُن (و ما جنّ و انس را نیافریدیم مگر برای اینکه مرا پرستش کنند).⁽¹⁾که در تفاسیر⁽²⁾حسبروایات، فرموده اند یعنی خلق نفرمود مگر برای معرفت، که معرفت هم حاصل نشود مگر به شناخت اهل هر زمانی، امام زمان خودش را. که در نتیجه بدان سبب عبادت حقیقی حضرت حقّ صورت خواهد گرفت.

حقیقت زیارت و وظائف آن

از برای زیارت ائمه هدی ( علیهم السلام) شأن و منزلتی خاصّ وجود دارد، که باید در وقت زیارت ملاحظه گردد. ما در گذشته کمی درباره حقیقت زیارت، صحبت به میان آوردیم، و حضور روحی و جسمی را مطرح نمودیم. ولی از آنجائی که اصل و ریشه و آن حقیقت زیارت، تحقّقش بسیار مشکل است، چرا که گاهی انسان در حریم کبریائی حضور دارد، ولی دل و روح، جای دیگری است، و حتی برعکس این هم تجلّی می کند، که انسان در مکانی دیگر است، ولی دل به دلدار داده، و در حریمش سیر می کند، لذا خدای منّان و حجج الهی برای شیعیان و دلدادگان به خاندان وحی وظائفی را

مقرّر فرموده اند، تا با عمل به آن وظائف، تا به حدّی خود را به آن واقع و حقیقت نزدیکتر بنمایند.

وظائفی ظاهری

1- خداوند منّان در سوره طه می فرماید: من پروردگار توأم، تو نعلین از خود بدور کن که اکنون در وادی مقدّس طوی قدم نهادی.⁽¹⁾در مجموعه ای از تفاسیر، این آیه را به ظاهری و باطنی معنا نموده، که در جمع بین ظاهر و باطن هم هیچ منافاتی وجود ندارد.

حضرت موسی علیه السلام به خدا عرضه داشت: خدایا محبّتم را برای خودت خالص کردم، و قلبم را از غیر تو شستشو دادم، در حالی که محبّت ایشان به اهل و عیال بسیار بود. خدای منّان فرمود: نعلین خود را بکن، یعنی محبت اهل و فرزند را از قلبت دور کن و جدا نما، اگر برای ما خالص مدهآمده ای، و از میل به غیر ما شستشو بده. چرا که آن وادی برای ارواح مقدّس شده، و ملائکه در آنجا برگزیده شده اند.⁽²⁾

و بعضی اشاره کرده اند که: حق تعالی او را به خلع و کندن امر نمود، تا پای موسی علیه السلام ارض مقدّس را مس و لمس نماید، و برکت آنجا به او برسد.

و علاوه که این عملکرد، تعلیم طریق تواضع است و ادب. لذا سنّت است که پای برهنه طواف کعبه نمایند، و همچنین چون به بقاع شریفه نزدیک شوند مانند ضرایح مقدّسه ائمه هدی ( علیهم السلام) پای را برهنه کنند. و روایتستکه حضرت موسی علیه السلام نعلین را پوشیده بود، تا از لوث انجاس و خوف اذیّت حشرات ایمن باشد. که حقتعالی به خلع آنها امر فرموده، و او را از آنچه می ترسید، ایمن گردانید. و به طهارت آن موضع او را آگاه نمود. که تو در وادی مقدّس و مبارک پای نهاده ای. و اهل اشارت گفته اند که مراد آنست که فکر دنیا و آخرت را از دل بیرون کن، یعنی در عالم تجرید، قدم به دو کون بگذار. و چون آن کرد، نداء آمد که تو را برگزیدم برای نبوّت، پس گوش فرا ده از برای وحی به تو.⁽¹⁾و گفته شده که طوی به ضمّ طاء یا کسر آن موضعی در شام است.⁽²⁾و اگر چه روایاتی اشاره به این معنا دارد، که آن درختی که موسی علیه السلام از آن صدا را شنید در کربلاء بوده⁽³⁾و بعضی دیگر اشاره به سرزمین نجف اشرف کرده که قطعه ای از طور می باشد.⁽⁴⁾لذا امام صادق علیه السلام فرمود: ای پسر مارد، هر آنکس جدّم علی مرتضی علیه السلام را عارفاً بحقّه زیارت کند، به هر قدمی که بر می دارد و می گذارد، حجّ مقبول و

عمره مبروره برایش ثبت می شود. به خدا قسم که ای پسر مارد، خدای متعال قدم و پائی که در زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام خاک آلوده شود و بر آنگرد و خاک نشیند، چه پای پیاده چه سواره به آن زیارت مشرّف شود، بر آتش جهنّم حرام گردانیده است. ای پسر مارد این حدیث را با آب طلا بنویس.⁽¹⁾

آری خاک و زمین بقاع مقدّسه و حرم های اهل بیت ( علیهم السلام) هم، در دیدگاه شارع مقدّس، خود وادی مقدّس است و موضوعیّت دارد. لذا دستور و امر به خلع نعل داده اند، که در ظهور ظاهری، خود نوعی احترام و تواضع است، و در بطون باطنی، وادی مقدّسی است که باید حرمت آن حفظ شود. تا با این حرکت، برکت ظاهری و باطنی آن ارض مبارک را درک نماید. و آن بقاع مقدّسه به تنهائی، بلکه خاک راه زیارتشان هم در انظار مبارکشان اکسیر اعظم است. چنانچه به این واقعیّت، شاعر گرانقدر اهل بیت ( علیهم السلام) أبوالحسن جمال الدّین خلیعی، در قضیّه ای که برای او پیشامد کرد در راه زیارت حضرت أباعبداللّه الحسین علیه السلام ، اقرار کرده است. چرا که آمده بود از برای غارت زوّار حضرت، که در عالم خواب دیده بود، او را به سوی آتش جهنّم می برند، ولی از برکت غبار پای زوّاری که از کنار او گذشته بودند، و آن غبار

بر بدنش نشسته بود، او از جهنّم و آتشش نمی سوزد، که بلافاصله از خواب بیدار گشته و متنبّه شده، و به ولاء اهل بیت ( علیهم السلام) اقرار نموده، و به حائرحسینی آمده و دو بیت شعری را در مقام بیان این حقیقت سروده ،که علّامه در الغدیر آن را با اشعار حاج مهدی حلّی، که اشعار خلیعی را مخمّس نموده، ایراد کرده اند. و ما هم از برای تبرّک در اینجا متذکّر آن اشعار، که خود درسی است اعتقادی، می شویم.

أرٰاکَ بِحیٖرةٍ مَلأَتکَ رَینٰا *** و شَتَّتکَ الهَویٰ بَیناً فَبیْنٰا

فَطب نَفساً وَقر بِاللّه عینٰا *** اِذٰا شِئتَ النَّجٰاة فَزُر حُسْینٰا

لِکَی تَلقیٰ الإلٰه قَریٖر عَین

اِذٰا عَلِم المَلاٰئکُ منکَ عَزمٰا *** تَروُم مَزٰارَه کتبوُکَ رَسْمٰا

و حُرِّمتَ الجَحیمُ عَلَیکَ حتمٰا *** فَانَّ النّٰار لَیْس تَمُسُّ جِسمٰا

عَلَیه غُبٰار زُوّار الحُسَیْن⁽¹⁾

در آخر از برای فهم این عقیده عالیه، که ذوات مقدّس آل اللّه ( علیهم السلام) ، خود وادی مقدس، و حریمشان هم جلوه ای از جلوات وادی مقدّس است، لذا ما هم باید یکی از آن آداب، که خلع نعل ظاهری و باطنی است را،

در توجّه به آن مظاهر الهی رعایت کرده، و خود را به این سبب، کمی بهانوار مقدّسه نزدیکتر بنمائیم، حدیث حضرت موسی بن جعفر علیه السلام را یادآور می شویم.

علی بن أبی حمزه می گوید با حضرتشان در منی بودم، سپس ایشان به خانه ای در مکّه رفتند و من هم نزد ایشان آمدم. حضرت نماز مغرب را خواندند که من بر حضرتشان وارد گشتم، فَقٰال: اِخْلَع اِنَّکَ بِالوٰاد المُقدّس (نعلین خود را درآور که به وادی مقدّس وارد می شوی). که من هم نعل خود را درآورده و با حضرتشان نشستم.⁽¹⁾آیا به راستی شما از این حدیث چه استنباطی می نمائید؟ آیا غیر از این است که هر کجائی که نفس نفیس امام معصوم علیه السلام نزول اجلال نمودند، همانجا وادی مقدّس است؟

2- خدای عزّوجل در سوره حجرات می فرماید: ای اهل ایمان، صدای خود را، بر صدای پیامبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) بلند ننموده و با صدای بلند با ایشان تکلّم ننمائید. چونان سخن گفتنتان با یکدیگر که اعمال نیک شما محو و باطل می گردد و شما آن را نمی فهمید ۝ آنان که نزد رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) به صدای آهسته

و آرام سخن گویند، آنها هستند که در حقیقت خداوند1- دلهایشان را برای مقام رفیع تقوا آزموده و آمرزش و اجر عظیم را نصیبشان فرموده است.⁽¹⁾

این دستور اخلاقی قرآن، درسی اخلاقی است، که به ما زوّار قبور مقدّس حضرات معصومین ( علیهم السلام) می فهماند، این روضات مقدّسه، باید اکرام و احترام شود. یکی از آن آداب این است که تا محضر حضرت هستی، صدای خویش را بلند ننموده و به آهستگی سخن گفته و مناجات نمائی. چنانچه عارفان به حقوق این خانواده، حتّی به خود اجازه نمی دهند که گردن حقارت و عجز را در برابر حضرات ( علیهم السلام) راست کرده و فقط با توجّهی به ساحت ایشان، و یادآوری فضائل و مصائبشان، قطراتی از اشک را که سرمایه کلّی ایشان است، چنانچه مولای متّقیان علیه السلام در دعای کمیل به ایشان آموخته که: اِرحَم مَن رَأسُ مٰالِه الرَّجٰاء و سِلاحُهُ البُکٰاء، بر گونه های خود سرازیر کرده و از محضرشان مرخّص می شوند. و اگر دستور موالیان کرامشان نبود، زبان عجز در دهان نگردانیده و حوائج خویش را بیان نمی نمودند. چرا که خود را غرق در نعمت ولایتشان که اعظم النِّعم است دیده و از شکر همین نعمت هم خود را عاجز می پندارند.

چنانچه حقیقت هم همین است، تا چه رسد که بخواهند، عرض حاجتیبنمایند. و اساساً همین حضور را، به محضر حضرات عین بی أدبی تلقّی می کنند.

شکر نعمت ولایت

مرحوم آیت اللّه میرجهانی در این باره مطالبی را بیان داشته اند که ذکر آنها را در این مقام سزاوار دیده، لذا عین کلمات ایشان را متذکّر می شوم.

ایشان خزینه داران خدا، و آقایان اوّلین و آخرین اند. زیرا که خدا، دنیا و آخرت و آنچه را که در آنها و بر آنها و مابین آنهاست، برای ایشان آفریده، و همه آنها مِلک و مُلک ایشان و همه بندگان، غلامان و کنیزان و رعیّتهای ایشان اند، و در نعمتهای ایشان زیرورو می زنند. پس ایشان اند نعمتهای بزرگ خدا در میان شهرها و بندگان خدا در ظاهر و باطن. و هر که در آنها هست، واجب است که محمّد و آل محمّد ( علیهم السلام) را شکرگزار باشد. و اشاره به این معنا است فرموده خدای تعالی: اَنِ اشکُرلی و لِوٰالِدَیْکَ (شکر مرا و شکر والدین خود را به جای آور)⁽¹⁾، که تفسیر شده است به محمّد و علی ( علیهما السلام ) . همچنان که واجب شده شکر پدر و مادر جسمانی، به طریق اولی واجب

است شکر والدین هدایتی، چنانچه فرموده رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) است که: اَنٰا وعلیٌّ أبَوٰا هذِه الأمَّة (من و علی دو پدر این امّت می باشیم)⁽¹⁾، و نیز فرموده: یٰا علیّ مَلعُون مَن مَنَع اُجْرةَ الأَجیٖر، مَلعُونٌ مَن کٰان عٰاقاً لِوٰالِدَیه، ثمَّ قٰال: أنٰا أجیٖر هذِه الأُمَّة و أنٰا و أنتَ أبَوٰا هذه الأمَّة (یا علی لعنت کرده شده کسی که منع کند مزد اجیر را، لعنت کرده شده است کسی که عاقّ پدر و مادر شده، من اجیر این امّتم و من و تو پدر این امّت می باشیم).

امّا دلیل اجیر بودن پیغمبر، آیه شریفه: قُل لاٰ أسئلکُم عَلَیه أجراً اِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی القُربیٰ (یعنی بگو من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی کنم جز دوست داشتن نزدیکانم)⁽²⁾، است و مزد رسالت آن حضرت دوستی در حقّ ذوی القربای آن جناب است. مراد از ذوی القربا اهل بیت و ذریّه پیغمبرند. و مراد از اهل بیت علی و فاطمه و حسن و حسین و نه نفر امام هائی هستند که از فرزندان حسین اند، که آخر آنها امام دوازدهم حضرت حجة بن الحسن العسکری علیه السلام است. و مراد از ذریّه، تمام اولادهای فاطمه (سلام الله علیها )اند، نسلاً بعد نسل تا قیام قیامت، طبق اخبار متواتره. پس بر بنده واجب است، اطاعت

مولا و آقای خود. چه گمانی خواهد برد نسبت به موالی و آقایان خود،که ائمه طیّبین و طاهرین و مودّتشان مزد رسالت پیغمبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) ، می باشند و همه بندگان خدا، غلامان و کنیزان ایشانند. لذا از روی تحقیق بر همه واجب است، اطاعت ایشان و شکرگزاری از ایشان. چنانچه از ایشان روایت شده که فرموده اند: مَن لَم یَشکُر النّٰاس لَم یَشْکُراللّه (کسی که شکر نعمت و احسان مردمان را نکند، خدا را شکر نکرده است).⁽¹⁾و ائمه ( علیهم السلام) ، اولیاء نعم می باشند و بر همه شکرگزاری از ایشان واجب است.⁽²⁾

لذا امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرمایند: و اَوْلیٰاء النِّعم (شمائید سرپرستان نعمت های الهی).

حضور نزد قبور

در مقام بیان آن مطلبی که عرضه داشتیم، که عارف به مقامات حضرات اهل بیت ( علیهم السلام) ، حقیقتاً حضور خود را در نزد قبور مبارک ایشان، عین بی ادبی تلقّی می نماید، تا چه رسد بخواهد عرضه حاجات کند. و اگر امر حضرات به حضور و زیارت نزد قبور ایشان،

از لسان مبارکشان صادر نمی گردید، آن مکان های مقدّس را برایاهل آنجا که خواصّ شیعیان باشد، ترک می نمود و آنجا را مخصوص حضور آنها می دانست.

لذا مرحوم ملّای دربندی در اسرار، قضیّه ای را حول این بحث مطرح می کنند، که شخصی از بزرگان هند به کربلا مشرّف شد و از زمان ورودش به حرم مبارک حاضر نگشت. بلکه هر وقت اراده زیارت می نمود به پشت بام منزلش رفته و عرضه می داشت: السَّلامُ علیٰ سَیِّد الشُّهدٰاء. و به پائین بر می گشت. این خبر به نقیب آن زمان، سیّد اجلّ آقا سیّد مرتضی رسید. به منزل او آمد و او را ملامت بسیاری نمود. و امر کرد که باید به حرم مشرّف شوی. آن شخص هندی به سیّد عرض کرد که یا نقیب الأشراف، از من مال های بسیار و چیزهای گرانبها بگیر، ولی به حضور در حرم مرا امر نفرما. ولی سیّد از آن همّت عالی، به غضب آمد و او را امر به حضور نمود. او برخواست و غسل کرده، پاکیزه ترین جامه های خود را پوشید و از منزل بیرون آمد. با پای برهنه و حالت خضوع و خشوع و سکینه و وقار، در حالتی که دانه های اشک بر صفحات رخسارش جاری بود. تا رسید به درب صحن شریف و در آنجا برای خدا سجده نمود و زمین را بوسید. وقتی که از سجده برخواست، مثل جوجه مرغی می لرزید، و مرتعش بود و رنگ او تغییر کرده و زرد شده بود، که گویا روح از ثلث بدنش بیرون رفته، از آنجا گذشت تا رسید

به درب کفش کن، به همان نحو اوّل به سجده افتاد و زمین را بوسید وحالت او به حالت نزع و جان دادن شبیه بود، چون به بالای ایوان مبارک رسید، آمد تا به در رواق، چون چشمش به آن قبر شریف افتاد، آه پردرد مثل آه زن بچّه مرده کشید و گفت: آیا اینجاست مدفن سیّدالشّهداء علیه السلام ؟ آیا اینجاست قتلگاه سیّدالشّهداء علیه السلام ؟ پس از آن فریادی کشید و روح از بدن او مفارقت کرد.⁽¹⁾

آری به راستی عارفان واصل، و عاشقان دلداده اینگونه اند، که ادب حضور نزد معصومین ( علیهم السلام) را، ادبی خاصّ می پندارند و چه بسا اصل حضور را عین بی ادبی.

به این قضیّه توجّه بفرمائید:

مرحوم ملاّ محمّدتقی مجلسی، والد علاّمه محمّدباقر مجلسی ( رحمه الله علیه ) در ضمن قضیه ای می فرماید: زمانی که به زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام ، خداوند متعال مرا موفق گردانید، در حوالی روضه مقدّسه مشغول به مجاهدت و ریاضت ها گشتم، و به برکت آن بزرگوار، مکاشفات بسیار بر من روی داد، که عقول ضعیفه، آن را متحمّل نمی تواند شد. در آن عالم، بلکه اگر بخواهم بگویم، در میان نوم و یقظه بودم، که ناگاه دیدم در سرّ مَن رأی هستم و

مشهد آنجا را در غایت ارتفاع و زینت دیدم. و دیدم لباس سبزی ازلباس های بهشتی، بر سر قبر امامین همامین عسکرییّن ( علیهما السلام ) افکنده بودند، که در دنیا مثل آن را ندیده بودم و آقای ما و مولای همگان، حضرت صاحب العصر و الزّمان علیه السلام را دیدم که، نشسته و بر قبر تکیه کرده و روی آن جناب به جانب درب است. پس چون آنجناب را دیدم، به خواندن زیارت جامعه کبیره با صدای بلند، مانند مدّاحان شروع نمودم. پس چون آن زیارت را تمام کردم حضرتشان فرمودند: خوب زیارتی است. عرض کردم: آقای من، روح من فدای شما باد، این زیارت جدّ شماست؟ و به سمت قبر حضرت هادی علیه السلام اشاره کردم. فرمود: بلی، داخل شو. چون داخل شدم نزدیک درب ایستادم. آن جناب فرمود: پیش بیا (به این جمله علاّمه توجّهی بفرمائید) گفتم: می ترسم به سبب ترک ادب کافر بشوم. آن جناب فرمود: که چون به اذن ما باشد باکی نیست. پس اندکی پیش رفتم و حال آنکه ترسناک بودم و می لرزیدم. حضرت فرمود: پیش بیا و بنشین. عرض کردم: که می ترسم، پس فرمودند: مترس و بنشین. چون نشستم، مانند نشستن غلامی در نزد آقا و مولای خود، آن بزرگوار فرمود: استراحت کن و مربّع و چهارزانو بنشین. پس به درستی که تو زحمت کشیده و پیاده و پای برهنه آمده ای.⁽¹⁾

اینگونه بوده اند، و باید اینگونه باشیم، که حتّی حضور خود را عین بی ادبی، و بی ادبی نزد امام را کفر، تلقّی نمائیم. چنانچه علاّمه مجلسی اوّل ( رحمه الله علیه ) نزد حضرت این تعبیر را به کار برده، و ایشان او را نهی ننمودند. بلکه با بیان خویش، که چون ما اذن حضور می دهیم، بر شما باکی نیست، اعتقاد او را امضاء و تأیید نموده اند. چرا که حرمت آن بزرگواران بعد از شهادت، مثل حرمت ایشان در حال حیات است و حرمتشان همان حرمت رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) می باشد. چنانچه علاّمه در بحار، بر این عقیده، ادّعای صدور روایت را فرموده اند.⁽¹⁾

لذا برای رعایت این وظیفه و عمل نمودن طبق ادب اسلامی، برای حضور نزد قبور حضرات آل اللّه ( علیهم السلام) ، در روایاتی، ما را به طهارت از خبث و حدث، امر فرموده اند.

مرحوم شهید اوّل در کتاب دروس خود، در قسمت مزار، چهارده امر را از آداب تشرّف بیان داشته اند، که در اینجا به نظر خوانندگان این اوراق می رسانیم:

ادب اوّل: غسل نمودن، قبل از دخول به مشهد و روضه مبارکه و داشتن طهارت. و اگر قبل از دخول حدثی مثل خروج ریح از شکم انسان یا خروج

بول و غائط از موضع معتاد، برای شخص زائر رخ داد، باید غسل خود را اعاده کند.

و اینکه با لباسی طاهر و نظیف با حالت خضوع و خشوع وارد گردد.

و امّا طهارت از خبث، مثل حالت جنانت، که به طریق اولی باید برای زائر حاصل شود و بعد وارد بر حریم مطهّر بگردد.

ازدی می گوید: از مدینه خارج شدیم و قصد منزل امام صادق علیه السلام را نمودیم، که در بیرون از کوچه های شهر، ابابصیر را در حالتی که جنب بود ملاقات نمودیم. در حالی که به حالت جنابت او قبل از ورود به امام خبری نداشتیم.

پس از ورود بر حضرتشان سلام کردیم، و حضرت سر مبارک را به سوی ابوبصیر بلند کرده و به او فرمودند: ای ابابصیر آیا نمی دانی که برای شخص جنب، سزاوار نیست که با آن حالت وارد بر خانه و بیوت انبیاء گردد؟ که ابوبصیر از آنجا برگشت و ما داخل شدیم.⁽¹⁾

و در حدیثی دیگر حضرت صادق آل محمد ( علیهم السلام) در تأویل آیه شریفه: خُذُوا زیٖنَتَکُم عِنْدَ کُلِّ مَسْجِد (زیورهای خود را در مقام

عبادت بر خود برگیرید)⁽¹⁾، فرمودند: غسل نمودن، زمان ملاقات با هر امام.⁽²⁾

و در اینکه زمان آن غسل باید چه وقتی باشد، که آیا متّصل به زیارت باشد و بلافاصله بعد از غسل زیارت انجام بگیرد، یا غسل آنروز تا شب کفایت می کند و غسل شب تا طلوع فجر و اگر چه بخوابد و حدثی از او صورت بگیرد، و یا غسل روز برای روز است و غسل شب برای شب؟ که بالنّتیجه هر مکلّفی باید در این فرع فقهی به نظر مرجع خود رجوع نماید و در بین غسلهای مستحبّی و کیفیّت آن، جویای پاسخ به این مسائل مرتبطه به غسل زیارت بشود. چرا که غسل زیارت، ظاهر تو را طاهر می گرداند و با توجه به توبه و استغفار، از آنچه که از تو صادر شده، یا بدان معتقدی، که با توحید و امتثال از نبوت و ولایت سازگاری ندارد، باطن خود را شستشو داده و طاهر می گردانی.

ادب دوم: وقوف بر باب حریم امام و دعاء نمودن و طلب اذن دخول به ادعیه وارده از حضرات معصومین ( علیهم السلام) . چرا که با این وقوف خود، در مقام درک آن بر می آئی که اینجا حظیره قدس است و محلّ التجاء

ملائکه و جنّ و انس. و ظهوری از حقیقت قیامت، که در آنجا هم باید چونان اینجا، بر درگاه این بزرگواران توقّف نمائی و خود را در مقام حساب ببینی. و از این حقیقت امام هادی علیه السلام پرده کنار زده و در زیارت جامعه فرموده: اِیٰابُ الخَلقِ الیکُم و حِسٰابُهُم عَلیکم (خلائق باید نزد شما بیایند و حسابشان با شماست).

ادب سوّم: توقّف نزد قبر امام چه در حالت چسبیده به قبر و چه با فاصله ایستادن. چرا که با دیدن قبر مبارک، نور کبریائی بر ظواهر و بواطن تو می درخشد، و از این احساس، روی به فطرت خدائی خود می آوری، و زبان به بیان توحید و نبوت و ولایت می گشائی و به مقام خشوع می رسی.

ادب چهارم: رو به قبر امام ایستادن و قبله را پشت سر خود قرار دادن. چرا که توجّه به معصوم، حقیقت توجّه به خدای منّان است. و رو به قبله کردن هم، اصلاً نمادیست برای ظهور آن حقیقت. پس فرمود رو به قبر بایست، که در حقیقت رو به قبله واقعی و کعبه واقعی کرده ای. چرا که خود ذوات مقدّسه حضرات ( علیهم السلام) فرمودند: نَحنُ کعبَةُ اللّه و قِبلَة اللّه (مائیم حقیقت کعبه و قبله الهی)⁽¹⁾. و اگر چه به حسب ظاهر، تکلیف شرعی برای اقامه نماز، روی کردن به قبله ظاهری می باشد.

ادب پنجم: قرائت زیارت طبق دستور ائمه هدی ( علیهم السلام) ، اگر چه، یک سلام و حضور پیدا کردن در نزد قبر مبارک، او را عنوان زائر کفایت می کند، چرا که اقل مراتب زیارت را بدین نحو معنا کرده اند.

ادب ششم: خواندن دو رکعت نماز زیارت هنگام فراغ و بیرون آمدن از محضر حجّت خدا.

ادب هفتم: بعد از دو رکعت نماز، طبق دستور دعا کند.

ادب هشتم: مقداری از قرآن را تلاوت کرده و به امام مزور هدیه کند.

ادب نهم: با حضور قلب در تمامی لحظات زیارت باشد و از ذنوب توبه و استغفار نماید. چرا که حضور جسمی و حضور قلبی و توجّه به فضائل و مصائب آن حضرات، که نتیجه اش جاری شدن اشک محبّت و حزن، که مقام جمع الجمعی است و مقام اجتماع مقبول و قابل و مقام اتّصال، برای زائر فراهم می آید.

ادب دهم: به خادمان و محافظین این درگاه تصدّقی بنماید.

ادب یازدهم: زمانی که از زیارت منصرف شد و بیرون آمد، مستحبّ است که دوباره به سمت امام برگردد. چرا که شاید در مقام فهم حقیقت، اِنّٰا لِلّٰه و اِنّٰا اِلَیْهِ رٰاجِعُون برآید، و عبارت آخر زیارتی که درصدد شرح آن هستیم که:

لَقَضَیْتُ بَعْضَ وٰاجِبَکُم بِتکرٰار المَزٰار (هر آیه با تکرار زیارت شما، بعضی از حقوق واجبتان را که بر گردن دارم قضاء می نمایم) را به عرصه ظهور بکشاند.

ادب دوازدهم: حالات و اخلاقیّات زائر پس از زیارت، بهتر از ماقبل زیارت بشود. چرا که هدف آن بزرگواران از توصیه به زیارت، نزدیک شدن حالات زائر باشد، به حالات و صفات ایشان.

ادب سیزدهم: زمانی که از زیارت، به خواسته خویش رسید، در خروج تعجیل نماید. و روایت شده که به صورت قهقری برگردد تا پشت خود به امام نکند تا جائی که قبر را دیگر نبیند.⁽¹⁾چرا که اگر از خواندن زیارت و نماز و مناجات و عرضه حوائج به محضر امام، فارغ شود و بدون توجّه و اعمال عبادی در آن مکان بماند، نوعی بی ادبی به حجّت خداست. و اگر در تمام آنات و لحظات حضور خویش، در روضه مطهّره، با حجّت خدا باشد و در مقام توجّه به آن حضرت، و اگر چه زیارتی نخواند و اقامه نمازی نکند، که باید گفت طوبیٰ له و حُسْن مَآب . و اینکه در حال خروج، پشت به امام نکند، چرا که امریست که مسلّماً حمل به بی ادبی می شود.

چنانچه در عرف هم، اینگونه رفتار با شخص عادّی، تلقّی به بی ادبی می شود.چنانچه نسبت به این مسئله، در باب نماز خواندن پشت به امام، که قبر حضرت پشت سر انسان، بدون وجود مانعی باشد، مراجع عظام می فرمایند: این عملکرد امریست حرام، علاوه که بعضی از ایشان حکم به بطلان نماز هم می کنند و دستور به اعاده آن را می دهند که با رجوع به رسائل عملیة حکم واضح می گردد.

مثلا: حضرات آیات سیّد ابوالحسن موسوی اصفهانی⁽¹⁾و شیخ حسین وحید خراسانی⁽²⁾و سیّد محمّدرضا گلپایگانی⁽³⁾و سیّدعلی سیستانی⁽⁴⁾، در رسائل خود حکم به بطلان و حرمت نماز می کنند.⁽⁵⁾

بلکه در دستورات، به ما آموزش داده اند که برای اقامه نماز، به پشت سر قبر امام برو، و آن قبر را بین خود و خدای خود، در عالم باطن واسطه قرار ده و با توجّه به معصوم، نماز را برای حضرت حقّ قربة اِلی اللّه به جای آور. که بدین واسطه خدای منّان به نماز تو آبروئی ببخشد و به برکت

قبر حضرات اهل بیت ( علیهم السلام) آن عبادت را از تو بپذیرد. و صد البتّه که این توجّه و حرکت بدین معنا نیست که قبر حضرت را برای خود قبله قرار دهی، بلکه قبله توجّه به سوی شهر مکّه است و همان توجّه باطنی به قبر امام معصوم علیه السلام قبله روحانی شخص موالی و شیعه آن خانواده می باشد. و اینکه از برای سجده بر روی قبر هم، جوازی برای تو صادر نگشته است. بلکه همین حضور پشت سر قبر و احترام نسبت به آن، و عدم تقدّم و حتّی تساوی با آن، و توجّه معنوی به سوی معصوم، همان حقیقت نمازی است که از تو طلب نموده اند. که به این معنا حضرت امیر عوالم علیه السلام اشاره فرموده، آنجا که به سلمان و ابوذر در حدیث نورانیت فرمودند: آنانکه صلاة و نماز را اقامه می کنند در واقع ولایت مرا اقامه کرده اند. پس هر که مرا دوست بدارد حقیقتاً نماز را به پا داشته.⁽¹⁾

که با این بیان، حضرت اشاره به باطن و حقیقت نماز می فرمایند. و الاّ ظاهر نماز که همان برپا نمودن حرکات و سکناتی است که در فقه اسلامی به ما آموزش داده اند.

آری توجّه به صاحب دین، حقیقت دین داری است، که مسلّماً با ظواهر دین، که عمل به واجبات و ترک محرّمات است جمع گردد. و این پشت سر

قبر قرار گرفتن برای اقامه نماز، خود مصداقی برای جمع بین ظاهر و باطن دین است. لذا مرحوم سیّد بحرالعلوم در ارجوزه فقهیّه خود، که به تعبیر صاحب روضات، تا به حال مثل این کتاب در تمامی متون فقهی ما نوشته نشده. لذا صاحب کتاب جواهرالکلام، ابیات این کتاب را در مقام تحقیق، به منزله نصوص معتبره، تلقّی نموده و استفاده می کرده است⁽¹⁾، این عقیده را به شعر درآورده است. که ما تمامی آن اشعار را که متضمّن مطالب عالیه می باشد در اینجا از باب احیاء میراث علمی، متذکّر می شویم:

أکثِر مِن الصَّلاٰة فی المَشٰاهِد *** خَیرُ البُقٰاع أفْضل المَعٰابِد

لِفَضْلِهٰا اخْتیٖرت لِمَن بِهنَّ حَل *** ثُمَّ بِمَن قَد حَلَّهٰا سَما المَحَل

والسرُّ فی فَضْل صَلاٰةِ المَسْجِد *** قَبْر لمَعْصوم بِه مُسْتَشْهَد⁽²⁾

بِرشَّة مِن دَمِه مُطَهَّرة *** طَهَّره اللّٰه لِعَبدٍ ذَکرَه

وَ هِی بُیُوتٌ اَذِنَ اللّٰه بِأَن *** تُرفَع حتّیٰ یُذکَرأسْمُه الحَسَن

وَمِن حَدیٖثِ کَربَلاٰ و الکَعْبة *** لِکَربَلاٰ بٰانَ عَلُوِّ الرُّتْبة⁽³⁾

و غَیْرهٰا مِن سٰائِر المَشٰاهِد *** أمْثٰالها بِالنَّقْل ذیٖ الشَّوٰاهِد

فَأدِّ فی جَمیٖعهٰا المُفْترضٰا *** النَّفْل و اقْضِ مٰا عَلَیْک مِن قَضٰا

وَ رٰاع فیٖهنَّ اقتِرٰاب الرَّمس *** و آثَر الصَّلاٰةَ عِنْد الرَّأس

والنَّهْی عَن تَقَدُّم فیهٰا أدَب *** والنَّص فی حُکم المُسٰاوٰاة اضْطَرب⁽¹⁾

و صَلِّ خَلْفَ القَبْر فَالصَّحیٖح *** کَغیْرِه فی نَدبِهٰا صَریٖح

والفَرقُ بَیْنَ هذِه القُبُور *** و غَیْرهٰا کالنُّور فَوْق الطُّور

فَالسَّعْیِ لِلصَّلاٰة عِنْدهٰا نَدب *** و قُربهٰا بَل اللّصُوق قَد طَلَب

و الأتِّخٰاذ قِبْلَة و اِنْ دُفِع *** فَلَیس بِالدّٰافِع اِذْناً قَد سُمِع⁽²⁾

به این روایت توجّه کنید:

محمّد بن عبداللّه حمیری در کتابی و نامه ای، به خدمت مولای عالم امام عصر علیه السلام ، سؤالاتی را عرضه داشته و حضرت در توقیعی جواب را تفضّل

فرموده اند که برای رعایت اختصار به سؤالی که مربوط به بحث ما می شود اشاره می کنیم:

سؤال: آیا می شود بر مهری که از گل قبر ساخته شده، سجده کرد و آیا فضیلتی در آن هست؟

پاسخ: اینکار جائز است و فضیلت هم دارد.

سؤال: آیا زائر می تواند قبر ائمة ( علیهم السلام) را محلّ سجده قرار دهد و بر آن سجده کند؟

پاسخ: امّا سجده بر قبر، در هیچ کدام از نمازها، چه مستحبّی و چه واجب و چه نماز زیارت، جائز نمی باشد. و فقط مجاز است که گونه راست را بر روی قبر بگذارد.

سؤال: آیا جائز است که قبر را قبله خود قرار دهد یا نزد رأس قبر یا پای آن بایستد و یا قبر را در نماز پشت سر خود قرار دهد؟

پاسخ: قبر را مقابل خود قرار دهد، نه اینکه پشت خود را به قبر کند، و نماز بخواند. چرا که آن عمل جائز نمی باشد. و در حالت برابری با قبر هم، قرار نگیرد. چه از طرف سر مبارک و چه از طرف پای مبارک، بلکه عقب تر از قبر قرار بگیرد، چرا که بر امام علیه السلام نمی شود نه مقدّم شد و نه مساوی با او قرار گرفت.⁽¹⁾

آری از آنجائی که توجّه به امام معصوم، توجّه به خداست، هرآنچه که مظهر اهل بیت ( علیهم السلام) بوده را باید مورد توجّه قرار داد تا از این توجّه قصد به خدا حاصل شود. لذا امام علی بن محمّد الهادی علیه السلام در زیارت جامعه می فرماید: مَن قَصَده تَوجَّه بِکُم. و شاید بدین خاطر بوده است که نقل می کنند⁽¹⁾، مرجع بزرگوار شیعه مرحوم آیت اللّه العظمی سیّدحسین قمی قبل از شروع به نماز و گفتن تکبیرةالأحرام، سلامی خدمت حضرت اباعبداللّه الحسین علیه السلام عرضه می داشته، و پس از آن وارد به نماز می شده. چرا که احیاگر حقیقی نماز را امام حسین علیه السلام و ایثار حضرتش در کربلا، برای زنده ماندن دین الهی، چنانچه در زیارات حضرتشان آمده و أشْهَد انَّکَ قَد أقَمتَ الصَّلاٰة، می دانسته اند.

بوسه بر درگاه دوست

یکی دیگر از آداب زیارت، بوسیدن و تقبیل درگاه ملک پاسبان حضرات آل اللّه ( علیهم السلام) است. که این عقیده مستند به آیات و روایات و سیره عملی بزرگان شیعی می باشد.

خدای منّان در جای جای قرآن کریم بدین مسئله با عبارات متعدّده، با بندگان خویش صحبت به میان آورده است که ما برای رعایت اختصار به بعضی از آن آیات اشاره می نمائیم.

در سوره بقره خدای عزّوجلّ می فرماید: و به یاد آرید وقتی که گفتیم در این قریه داخل شوید، و از آن هر چه میل دارید بخورید، که فراوان و بی زحمت برای شما فراهم و مهیّا گشته. و از آن درب سجده کنان داخل گردید و بگوئید خدایا ببخش ما را تا از خطای درگذریم و بر ثواب نیکوکاران بیفزائیم.⁽¹⁾

و در سوره اعراف می فرماید: و بر این درب به تواضع به سجده درآئید و بگوئید پروردگارا گناهان ما را بریز.⁽²⁾

چنانچه در روایات مستفیضه بین الفریقین وارد شده، که مفاد این آیات مثالی است، که خدای منّان برای این امّت زده که در شأن اهل بیت پیامبر ( علیهم السلام) واردگشته است. چنانچه رسول مکرّم اسلام ( صلی الله علیه و آله و سلم ) می فرمایند: مثل اهل بیت من در این امّت مثل باب حطّه در بنی اسرائیل است.⁽³⁾

لذا مرحوم صدوق در اعتقادات خود می نویسد: مثل اهل بیت: در این امّت مثال سفینه نوح یا باب حطّه می باشد.⁽¹⁾

و در خصال در حدیث أربعمائة آورده که فرمودند: و ما باب حطّه که باب سلام است می باشیم، و هر کس داخل آن شود نجات یابد و هر که تخلّف بورزد به گمراهی افتد.⁽²⁾

بدین ترتیب از آیات گذشته فهمیده شد، که دخول به مراقد حضرات معصومین ( علیهم السلام) ، باید با حالت خضوع و تعظیم باشد، که از سُجّداً استفاده می شود. و اینکه این مکان های مقدّس برای استجاره و التجاء مردم بنا شده است. و در واقع استجار بدان امکنه، استجار به حضرت حقّ باشد و لواذ بدانجا، لواذ به حضرت جلّ و علاست که از باب اعظمش تحقّق گرفته است.

شاید پرسیده شود که این تقریب را چگونه از آیات بهره برداری کرده اید؟ که ما در جواب می گوئیم: امام عسکری علیه السلام در حدیثی این معرفت را به ما آموخته، آنجائی که فرمود: خدای منّان به بنی اسرائیل تذکّر داد، یادآور شوید، که ما به آباء و اجدادتان گفتیم که به این قریه داخل شوید که قریه

أریحا از بلاد شام بوده، آن زمانی که از تیه خارج شدند. و از نعمات آنجا بخورید بدون هیچ تعب و دشواری. و از باب قریه به حالت تواضع و خضوع وارد گردید و بگوئید حطَّة که یعنی ما را مورد آمرزش قرار بده.

در ادامه می فرماید: خدای منّان بر سردر آن باب تمثال محمّد و علیّ ( علیهما السلام ) را نصب و نمایان نمود، و به آنها امر فرمود که از روی تعظیم برای آن تماثیل سجده نمائید. و بیعت آنان را بر خود تجدید نمودند و موالاتشان را یادآور شده و عهد و میثاقی که از آنان گرفته شده بود را متذکّر گشته و به آنها فرمود که بگوئید: حطّه و ما را بیامرز.

و اینکه این کلمه را به زبان آوردند، یعنی گفتند سجود ما برای خدا، از روی تعظیم به تمثال و تشبیه محمّد و علیّ ( علیهما السلام ) بوده و اعتقاد به ولایت آن دو برای ما حطّه و آمرزش از گناهان و محو سیئات ما می باشد.

و اینکه خدای منّان فرمود که ما شما را بخشیدیم و از گناهان گذشته شما صرف نظر نمودیم، به دلیل این عملکرد شما می باشد.

و کسانی از شما وقتی به آن گناهانی که مخالفین ولایت بدان ها مرتکب می شوند، مرتکب نگردد و بر عهد ولایت پایداری نماید ما درجات و مثوباتش را زیاده می بخشیم.⁽¹⁾

و در جائی دیگر روایتی از حضرت امیر علیه السلام منقول گشته که فرمودند: ای امّت محمّد ( صلی الله علیه و آله و سلم ) برای شما هم، چونان بنی اسرائیل باب حطّه ای که اهل بیت او باشند نصب شده، و شما هم به اتّباع آنان امر گشته اید، تا گناهانتان آمرزیده شود. و باب حطّه شما افضل از باب حطّه آنان است. چرا که باب آنان از چوب بوده، و باب شما که ما اهل بیت ( علیهم السلام) باشیم ناطقون و صادقون و مرتضون و هادون و فاضلون می باشیم.

سپس مولای متّقیان فرمودند: چنانچه بعضی از بنی اسرائیل اطاعت کرده و اکرام شدند، شما هم اینچنین هستید. و بعضی از آنان مخالفت کرده و عذاب شدند، شما هم اینگونه می باشید. و در ادامه سؤال شد آنان کیانند؟ حضرتشان فرمودند: کسانی که امر به تعظیم ما شدند ولی مخالفت کرده و حقوق ما را انکار نمودند و اولاد رسول خدا ( علیهم السلام) را به شهادت رسانیدند.⁽¹⁾

پس بدین ترتیب سجده ای که برای خدای عزّوجلّ بوده، ولی بشرط دخول در ولایت آل اللّه ( علیهم السلام) تجلّی کرده است، که خود سبب زیادت درجات حسنی گردیده، و نتیجه این می شود که اعظم مواطن خضوع برای ذات اقدس ربوبی و سجود از برای او، به دخول در ولایت معنا می گیرد. که از

خضوع برای ذات باری در حال سجده به روی کعبه مقدّسه به مراتب عظیم تر است.

چرا که همان سجده به روی کعبه را هم فرمود: و اتّخذُوا مِن مقٰام أبرٰاهیٖمَ مُصلّیً⁽¹⁾،که معلوم می کند، تعبّد برای ذات ربوبی و خضوع از برای حضرتش در نزد مقام ابراهیم، که نزد کعبه و در مسجدالحرام است، خصوصیّت خاصّی دارد، که از بقیّه مواضع بیت اللّه و مسجدالحرام برای سجده کردن در درگاه حضرت حقّ، اعظم و با شرافت تر است. و آن هم نیست، مگر به خاطر منسوب شدن آن مکان به ذات مقدّس نبیّ اولوالعزم حضرت خلیل اللّه ابراهیم علیه السلام .

لذا اینگونه خضوع به درگاه ولایت و بوسیدن باب حطّه اولیاء حقّ ( علیهم السلام) ، با خضوع به درگاه ذات ربوبی فرقی ندارد، بلکه بدان امر شده، چنانچه در آیات و مباحث گذشته کاملاً مطرح گردید. چراکهمآل و غایت این نوع از التجاء، همان التجاء به درگاه خدای منّان است. و بدین خاطر در مضامین زیارات و روایات آمده، که خود را بر روی قبر بینداز و دوطرف صورت را به خاک آن متبرّک کن، که در آینده بدین مباحث تفصیلاً پرداخته می شود. چون این نوع از

تبرّک و تعفیر الخدّ غیر از تعفیرالخدّ در برابر ذات مقدّس خالق یکتا نمی باشد.

و همچنین با بیان مضمونی دیگر، این التجاء و تواضع به درگاه ولیّ و رسول را، در آیات قرآنی به ما می فهماند. آنجائی که فرمود: ما رسول را نفرستادیم مگر برای اینکه خلق از او به امر خدا اطاعت ورزند. و اگر هنگامی که به گناه به خود ستم ورزیدند، از کردار خود به خدا توبه نمایند و به تو رجوع کنند که برایشان استغفار نمائی، البته خدا را توبه پذیر و مهربان می یابند.⁽¹⁾

که این نوع از توجّه به رسول و حجّت خدا، التجاء به ذات مقدّس ربوبی است، چرا که فرقی در میان نیست. لذا این تقبیل و بر زمین افتادن به درگاه ولیّ، از همان جنس خضوع به درگاه ربوبی است، بلکه اصدق مصادیق آن هم می باشد. لذا در آیه پنجم سوره منافقون که می فرماید: منافقین از این نوع عملکرد روی گردانیدند و استکبار نمودند، به شفاعت رسول نخواهندرسید. چرا که اینان تابعین امام گمراهی، ابلیس لعین اند، آنجائی که از سجده بر آدم علیه السلام و اظهار خضوع و خشوع در برابر ولی خدا سرباز زد و در حقیقت استکبار نمود و مورد مذمّت و طرد الهی قرار گرفت. در روایتی شخصی از رسول خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) از تفسیر این آیه هفتاد و پنجم سوره طه سؤال

کرد که آنان که از ملائکه هم در درجات تفوّق داشته و بالاتر بودند کیانند؟ که به ابلیس خطاب شد، که آیا تو خود را از آنان به حساب آوردی که سجده ننمودی یا تکبّر ورزیدی؟ پیامبر خدا ( صلی الله علیه و آله و سلم ) فرمودند: آنان من و علی و فاطمه و حسن و حسین ( علیهم السلام) بوده ایم، که در سرادق عرش تسبیح خدا گفته و ملائکه به تسبیح ما، تسبیح الهی کردند. و زمانی که خدا آدم علیه السلام را آفرید، ملائکه را امر فرمود که به او سجده کنند، و امر به سجده به آدم علیه السلام نبود مگر به خاطر ما، که نورمان در صلب آدم علیه السلام نهادینه شده بود. پس همه ملائکه سجده کردند مگر ابلیس که اِبا کرد و خداوند او را بدین آیه مورد خطاب و عتاب قرار داد.⁽¹⁾

بله در روایات اینگونه آمده که ملائکه و ابلیس حکمت و علّت اصلی سجده را نمی دانستند، ولی همین استکبار به آدم، و تمرّد از فرمان الهی ابلیس، مورد مذمّت قرار گرفت. ولی باطناً به نوراهل بیت ( علیهم السلام) استکبار ورزید که اثر تکوینی او همین ملعون شدن و طرد از درگاه الهی بوده است. و در اینجا بسزاست که روایتی را نقل کنم که البتّه به مصدرش دست نیافتم ولی از بزرگان اهل منبر شنیدم، که روز عاشوراء پس از آنکه سیّدالشّهداء علیه السلام به جبرئیل

فرمود بال های خود را از روی بدنم کنار ببر، تا آفتاب سوزان کربلاء بر بدنم بتابد، چرا که با خدای خود عهد کرده متحمّل هرگونه مصیبتی بشوم، اینجا شیطان که از خدا خواسته بود هفتاد درجه، درجه آفتاب و سوزان بودنش را بر حسین علیه السلام افزون نما، که اگر این بکنی، حسین نمی تواند متحمّل شود و از عهد خود بر می گردد⁽¹⁾، وقتی این شهامت و فحولت حسینی را دید، قریب به این مضامین را گفت که: اگر می دانستم نور این آقا، در صلب آدم نهادینه شده، بر او سجده می کردم و تکبّری نمی ورزیدم.

خلاصه مطلب آنکه، اگر در مقابل این ذوات مقدّسه به خضوع و خشوع درنیایی، چونان ابلیس می شوی که مطرود الهی شد. پس برای دوری از تکبّر در برابر ذوات مقدّسه اولیاء الهی ( علیهم السلام) ، خود را به خاک انداخته و درگاه ملک پاسبانشان را بوسه زده و دائماً زبانبدین عبارت نورانیّه می چرخانیم که: فَوٰا أسَفٰاه لِمُفٰارقَةِ جِنٰابکُم، و وٰا شَوقٰاه اِلی تَقبیٖل أعتٰابِکُم، و الوُلُوج بِإذنِکُم لِأبْوٰابِکُم، و تَعْفیٖرالخَدِّ علیٰ أریٖج تُرٰابِکُم (تأسف می خورم که از شما مفارقت می جویم، و چه مقدار شوق برای بوسیدن درگاه شما دارم، و اینکه با اذن شما به

درگاهتان داخل شوم، و گونه ها و صورتم را به خاک درگاهتان مالیده و دوران دهم.⁽¹⁾

لذا این نوع عملکرد را، در سیره مستمره علماء بزرگ تشیّع و فحول و اساطین حوزه شیعی می نگریم، که چگونه ارادت خود را نشان داده و همگان را بر این سیره تعلیم می نمایند. چنانچه نقل شده مرحوم دربندی ( رحمه الله علیه ) در لحظه ورود به حرم حضرت قمرالعشیرة أباالفضل العبّاس علیه السلام به مرحوم شیخ اعظم انصاری فرمودند: عتبه حضرت را ببوسید تا مردم ببینند که مرجع شیعه، نسبت به ادب به این خانواده چگونه است تا یاد بگیرند، که مرحوم شیخ هم چنان کردند و در آخر فرمودند: این بوسه من نه به عنوان بوسیدن عتبه حضرت عباس علیه السلام باشد، بلکه من جای پای زوّار حضرتش را بوسیدم. که شبیه به همین قضیّه را در نجف اشرف نقل کرده اند که ایشانفرموده بود عتبه حضرت امیر علیه السلام را حسنین ( علیهما السلام ) باید ببوسند، من جای پای زوّار حضرت اباالفضل علیه السلام را می بوسم.⁽²⁾

و یا آنچه نقل شده در تشرّف مرحوم آیت اللّه شیخ محمّد تقی شیرازی که أورع زمانه خود بوده و زعیم ثوره عشرین در عراق، در زمان تشرّف به حرم

حضرت حرّ بن یزید ریاحی علیه السلام ، تواضع نموده و عتبه حرم را بوسیده و بعد به زیارت نائل شدند.⁽¹⁾

لذا مرحوم شهید می فرمایند: بر این تقبیل اعتاب و بوسیدن درگاه حرمهای مقدّس حضرات معصومین ( علیهم السلام) ، امامیّة اتّفاق نظر دارند.⁽²⁾

چنانچه ما هم در زمانه خویش این نوع رفتار و اظهار ادب را از بزرگان دین و مراجع کبار، مشاهده نموده ایم.

مرحوم آیت اللّه شیخ عبداللّه مامقانی که در جلالت قدر و مقام شامخ علمی ایشان، اهل فضل متّفق بوده، در رساله خود، به نام أزاحة الوسوسة عن تقبیل الأعتاب المقدّسة، که به همت اهل علم به زبان فارسی به نام بوسه بر درگاه دوست ترجمه شده است می نویسند: دربوسیدن آستانه هیچ جای شکّ و شبهه نیست و کسی نباید در جواز حسن آن تأمل کند، زیرا از مصادیق تعظیم شعائر و اظهار محبّت و ارادت به خاندان عصمت و طهارت می باشد. همواره انسان ها محبوب خود را تکریم می کنند و صورتش را می بوسند و بر در و دیوار خانه اش بوسه می زنند، قبر و تربتش را می بوسند.