مشخصات کتاب

سرشناسه:ارفع، سید کاظم، 1323 -

عنوان و نام پدیدآور:اصول و فروع دین از زبان امیر کلام [کتاب]/سیدکاظم ارفع.

مشخصات نشر:تهران : پیام عدالت، 1394.

مشخصات ظاهری:92 ص.؛ 21×14س م.

شابک:978-964-152-355-0

یادداشت:کتابنامه: ص. 92؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- دیدگاه درباره اصول دین

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- احادیث

موضوع:شیعه -- اصول دین

موضوع:فروع دین

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 14

رده بندی کنگره:BP38/09 /الف6 الف37 1394

رده بندی دیویی:297/951

شماره کتابشناسی ملی:3812278

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

اصول و فروع دین

از

زبان امیر کلام

سیدکاظم ارفع

1394

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

کوتاه سخن

همه میدانیم که ضروری است هر مسلمان درباره عقاید و احکام دین خویش بی تفاوت نباشد و به تحقیق و تفحص تحت هر عنوان بپردازد.

اغلب کسانی که در اصول عقاید و فروع دین لغزیده اند همان افرادی بوده اند که چیزی در خصوص این امور مهم اسلامی بر ایشان گفته نشده و خود نیز در مقام یادگیری نبوده اند تاریخ عمر بشر نشان داده تنها چیزی که توانسته انسان ها را از گمراهیها و انحرافات حفظ کند دین و اعتقادات دینی و پایبندی به آنها بوده است.

انبیاء ائمه طاهرین علیهم الاسلام علی مأمور بودند که پایه های اعتقادات دینی مردم را محکم کنند تا برابر هجوم شبهات دشمنان دین استوار بمانند. در بین رهبران دینی مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام سهم بسزایی در این امر مهم داشته است بنابراین حقیر به این نتیجه رسیدم که دوستان مسلمان یک بازنگری به اصول عقاید و فروع دین خود از زبان امیر کلام علیه السلام نموده تا در

این مسیر هم ارتباطی روحانی با آن گرامی برقرار کرده و هم نظر آن حضرت را در مبانی مهم دین مبین اسلام دریافت نمایند.

امید می رود نسل جوان ما بیشتر به آن توجه کنند زیرا که دشمن دقیقا آنها را هدف قرار داده و با ایجاد شبهات می خواهد عقایدشان را متزلزل نماید در خاتمه این مقدمه کوتاه از خداوند متعال مسئلت مینماییم که همه ما را تا پایان عمر در عقاید وانچه مربوط به اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله میشود پایدار بدارد و عاقبتها را ختم به خیر نماید.

29جمادی الثانی 1436

برابر با آخرین روز 1393

سید کاظم ارفع

اصول عقاید:

اشاره

اصول عقاید: ⁽¹⁾

1.خداشناسی

یکتایی خداوند تبارک و تعالی:

«لَم یُولَدْ فیَکونَ فی العِزِّ مُشارَکا و لَم یَلِدْ فیَکونَ مَوروثا هالِکا»

نه زاییده ی کسی است تا در نتیجه در عزت و اقتدار بی شریک باشد ونه فرزندی دارد تا در نتیجه بمیرد و وارثی داشته باشد.

وحدت و یکتایی خداوند تبارک و تعالی یعنی نفی اجزاء و اعضاء و به طور کلی ترکیب یافتن از چند چیز و نیز یعنی نفی شریک و نظیر و مثل و مانند داشتن. اعتقاد به یکی بودن پروردگار جزو نخستین اصول عقاید در زمینه ی توحید محسوب می شود.

و فی کل شیء له آیة*** تدل علی انه واحد

هر گیاهی که از زمین روید*** وحده لا شریک له گوید

این که امام علی علیه السلام در تفسیر سوره توحید می فرماید، زاییده نشده تا در عزت و اقتدار بی شریک باشد و فرزند ندارد تا وارث داشته باشد دقیقا به وحدانیت حضرت معبود اشاره دارد.

و نیز فرمود: «این اول عبادة الله معرفته و أصل معرفیه توحیده»⁽¹⁾

قدم اول عبادت پروردگار شناخت اوست و اساس شناخت او توحید و یکتایی اوست .

و در بیان دیگر فرمود: «اول الدین معرفته و کمال معرفته التصدیق به و کمال التصدیق به توحیده و کمال توحیده الإخلاص له» ⁽²⁾

ابتدای دین شناخت اوست شناخت کامل تصدیق و گرویدن به اوست و تصدیق تمام توحید و یگانه دانستن اوست و کمال توحید اخلاص نمودن نیت و عمل برای اوست.

در زبان مولا علی علیه السلام کامل ترین و بهترین توصیف پروردگار احدیت اوست: اصبغ بن نباته از آن حضرت علیه السلام نقل کرد که فرمود: چیزی که می توان به خدا نسبت داد و او را توصیف کرد «هو الله أحد» ⁽³⁾است.

پروردگار متعال اصرار دارد که بندگان خویش را به این امر مهم یعنی یکتایی خویش توجه دهد چون پایه و اساس همه عقاید است.

«لا إله إلا الله» ⁽⁴⁾«لا إله إلا هو»⁽⁵⁾«لا إله إلا انا»⁽⁶⁾«ما من إله إلا إله واحد» ⁽⁷⁾«انما إلهکم إله واحد»⁽⁸⁾«شهد الله أنه لا إله إلا

هو»⁽¹⁾

با مراجعه به قرآن شریف ملاحظه خواهد شد که پروردگار بزرگ بیش از سیصد بار به وحدانیت خویش با عبارت های متفاوت اشاره فرموده است.

برترین قدرت:

سحانک ما أعظم مانرئ من خلقک! و ما أصغر کل عظیمة فی جنب قدرتک! و ما اهول مانری بین ملکوتک! و ما أحقر ذلک فیما عنا من سلطانک ! و ما أسبغ نعمک فی الدنیا! و ما أصغرها فی نعم الآخرة » ⁽²⁾.

ای خدای پاک! چه عظیم و پرشکوه است آنچه از آفرینش تو می بینیم! و چه کوچک است هر بزرگی در برابر قدرت تو! و چه هول انگیز است آنچه ما از ملکوت تو می بینیم! و چه حقیر است آنچه ما می بینیم در برابر قدرت و سلطنت ناپیدای تو از دیدگان ما! چه بسیار است نعمتهای تو در این دنیا! و چه اندک است این نعمت ها در برابر نعمت های آخرت.

بزرگی آفرینش در برابر قدرت لایزال الهی هیچ است. با اینکه آفرینش، انسان را از نظر پیچیدگی و پهناور بودن مبهوت می کند اما طبق فرمایش امام علیه السلام چه حقیر است آنچه ما می بینیم در برابر قدرت و سلطنت ناپیدای تو از دیدگان ما!

امام علیه السلام در این گفتار به ما می آموزد که هر آنچه در علم و دانش

پیشرفت کنید و نکات جدیدی را در آفرینش بفهمید و به آنها دست یابید. سیر آفاقی کنید یا سیر انفسی باز بدانید هیچگاه نمی توانید پی به قدرت نامحدود الهی ببرید و اگر تمام دانشمندان فضا شناس و زمین شناس دنیا گردهم جمع شوند نمی توانند ادعا کنند که ما به حد و حدود قدرت پروردگار در زمینه خلقت دست یافته ایم.

و «هو القوی العزیز»⁽¹⁾همانا او قدرتمند و مقتدر است.

یعنی غلبه و قدرت او بی انتها و عام و تمام است و خلاصه آن که قدرت در انحصار و اختیار ذات اقدس الله تبارک و تعالی است و همه نیرو و انرژی که در سایر موجودات و مخلوقات دیده میشود از فیض حضرت باری است و لذا اگر کند نازی همه غالب تهی کنند و اثری از هیچ موجودی باقی نخواهد ماند.

لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم» هیچ حول و نیرویی نیست مگر آنکه متعلق به خدای بلند مرتبه و بزرگ است. و در روایات سفارش شده برای نیروگرفتن در هر کاری از ذکر «حوقله» یعنی ذکر بالا استمداد جویید و هر روز و شب با آن مأنوس باشید.

امام علیه السلام درباره قدرت بی پایان الهی می فرماید:

کل شییء خاضع له و کل شئی قائم به، غنی کل فقیر و عز کل ذلیل و قوة کل ضعیف... بیدک ناصیة کل دابة»⁽²⁾

هر موجودی برابر پروردگار خاضع و سر تعظیم فرود آورده و هر چیزی قائم به ذات اقدس اوست، بی نیاز کننده هر فقیر و عزت دهنده هر ذلیل و

قوت بخش هر ناتوان است... الها موی پیشانی هر جنبده ای به دست قدرت و توانایی تو است.

انسان ها هر کجا احساس کردند کم آوردند مطمئن باشند از خدای حی و قیوم غافل شده اند چون اوست که بندگانش را نیرو می بخشد.

امام علیه السلام می فرمود: روز جنگ بدر آمدم تا ببینم رسول اکرم صلی الله علیه و آله در آن صحنه وحشت زا و در مقابل دشمنان خود چه می کند دیدم سر به سجده گذارده و پیوسته می گوید: «یا حی یا قیوم» چند بار رفتم و برگشتم و او همچنان سر به سجده داشت و جز یا «حی یا قیوم» چیز دیگری نمی گفت و آن قدر به این ذکر مقدس ادامه داد تا خداوند( قادر مطلق) او را در جنگ فاتح و پیروز ساخت»⁽¹⁾.

امام علیه السلام در دعایی که به کمیل بن زیاد آموختند و البته آن دعا نخست از خضر نبی علیه السلام بوده و دارای برکات فراوانی است در همان ابتدای دعا برای جلب مغفرت و بخشش الهی درباره لغزش ها و گناهان از رحمت واسعه ی الهیه و قوت و قدرت او بر همه اشیاء و چیرگی جبروتش بر همه چیز و عزت و عظمتش و نیز حاکمیت او که بر تمام موجودات محیط است سخن رانده است.

معنای این عبارات این است اگر در مقام توبه و انابه در پیشگاه پروردگار متعال قرار گرفتیم اول خدا را به غالب بودن قدرت لایزالش بر همه چیزبخوانیم و بعد استغفار کنیم تا انشاء الله مشمول عفو و رحمتش قرار بگیریم.

عباراتی در دعا به کار رفته و حکایت از قدرت ذات اقدس الهی می نماید: قوت، جبار بودن، عزت، عظمت، سلطنت است

از قوتش گفتیم و اما جبار است یعنی آنکه خداوند اراده اش بر طریق اجبار بر همه چیز حاکم است و اراده احدی در تصمیم حق تعالی نافذ نمی باشد..

او صاحب عزت است «فإن العزة لله جمیعا» ⁽¹⁾همه ی عزت خاص خداست او صاحب عظمت است زیرا که او بزرگتر از آن است که شبیه مخلوقاتش باشد. هر بزرگی در برابر عظمت و بزرگی او کوچک است «أن الله هو العلی الکبیر» ⁽²⁾همانا پروردگار هم او بزرگ و کبیر است.

او صاحب سلطنت است «فتعالی الله الملک الحق»⁽³⁾والاست خدایی که صاحب سلطنت حقیقی است.

او صاحب عظمت و بزرگی است.

«و تبارک الذی له ملک السموات والأرض وما بینهما»⁽⁴⁾

و بزرگ است آنکه سلطنت آسمانها و زمین و هر چه میانشان هست خاص اوست.

گاهی برای احساس جدی و پی بردن واقعی به جلالت و عظمت حق تعالی لازم است که به آثار الهی و مخلوقاتش دقیق شد و گفت: جل الخالق و عظم المخلوق، امام علیه السلام درباره شگفتی آفرینش الهی فرمود:

« و کان من اقتدار جبروته و بدیع لطائف صنعته أن جعل من ماء

البحر الزاجر المتراکم المتقاصف یبساجامدا، ثم فطر منه أطباقا ففتقها سبع سماوات»⁽¹⁾

از نشانه های توانایی و سلطنت خداوند و شگفتی آفرینش های او این است که از آب دریای ژرف بر هم ریخته پر موج، خشک و جامدی را آفرید، آن گاه از آن طبقاتی خلق کرد و آن طبقات را به هفت آسمان شکافت.

و نیز وقتی از امام علیه السلام سؤال می شود: «مم خلق السموات؟» آسمان ها از چه آفریده شده است؟ می فرماید: «من بخار الماء»⁽²⁾از بخار آب! الله اکبر که چه کرده است، از بخار آب هفت آسمانی که پر از کهکشان ها و ستارگان است و از عجائب خلقت در هر طبقه ی آن جای دارد، خلق نموده است. و تعجب آور از این همه عظمت این است که باز عده ای از انسانها در شک و تردیدند و ایمان به حضرت معبود نیاورده اند «بل هم فی شک یلعبون»⁽³⁾بلکه آنان در شک خود بازیگرند.

امام علیه السلام درباره ی بزرگی خلقت آسمانها نیز فرموده است:

«فمن شواهد خلقه خلق السماوات موطدات ، قائمات بلا سند » ⁽⁴⁾

از نشانه های آفرینش خداوند پدید آوردن آسمان های استوار بدون ستون و ایستای بدون تکیه گاه است.

و نیز فرمود: «و جعل شمسها آیة مبصرة لنهارها، و قمرها آیه

ممحوة من لیلها، و أجراهما فی منقال مجراهما، و قدر سیرهما فی مدارج درجهما لیمیز بین اللیل و النهار بهما ولیعلم عدد السنین و الحساب بمقادیر هما»⁽¹⁾

خورشید آسمان را نشانه ای روشنگر برای روز و ماه آن را که نورش محو می شود آیتی برای شب قرار داد و آنها را در مسیرشان روانه ساخت و حرکت آنها را در منازل و راه هایی که باید طی کنند تعیین و شمار سال ها و حساب کار دانسته است.

در واقع اولین ترسیم کننده تقویم سال ذات مقدس باری تعالی است که با خلق خورشید و ماه شب و روز و ایام سال را تعیین فرمود.

در خلقت کره زمین که بیشتر مورد دید ماست آنقدر شگفتی ها وجود دارد که قابل شمارش نیست چنان که پروردگار می فرماید: «و فی الأرض آیات للموقنین»⁽²⁾و در زمین نشانه هایی است برای یقین دارندگان.

امام علیه السلام در خصوص کره زمین در دو جانظر میدهد که: «أنشأ الأرض فامسکها من غیر اشتغال، و أرساها علی غیر قرار»⁽³⁾

زمین را ایجاد کرده آن را نگه داشت بی آن که وی را مشغول سازد و آن را بر جایی بدون قرار استوار کرد.

«فانهد جبالها عن سهولها و أساخ قواعدها بین متون أقطارها....... وجعلها للاژض عمادة و أثرها فیها آؤتادا کنت علی حرکتها من

أن تمید بأهلها أؤ تسیخ بحملها أؤ تزول عن مواضعها» ⁽¹⁾

کوه ها زمین را از دشتها و پستی هایش برآمده ساخت و ریشه آنها را در دل زمین های اطرافشان و جاهایی که برقرار هستند فرو برد... و آنها را تکیه گاه زمین و میخ های نگهدارنده آن قرار داد. پس، آنگاه زمین در عین متحرک بودن آرام گرفت تا ساکنان خود را در سقوط و اضطراب قرار ندهد، یا آنچه را حمل کرده است فرو نیندازد، یا آن را از جای خویش جابه جا نکند..

همه کارهای الهی برای این بوده که زمین محل امن و آسایش برای انسان وسایر موجودات زنده و صاحب حیاة باشد. این همه سرسبزی و وجود جنگلها و مراتع و آبزیهایی که در دریاها و رودخانه ها موجودند آیات الهی اند و نشانی از خالقی که این همه شگفتی در خلقت را به وجود آورده است.

به راستی امروزه که بشر توانسته با وسایل نیرومند، به اعماق دریاها و درون جنگلها برود چه رازهای مهمی از خلقت را کشف کرده و چه ظرافت هایی را در آفرینش مخلوقات روی زمین و زیر زمین دیده است که در گذشته چنین امکاناتی وجود نداشت.

در دنیای پیشرفته در علم و دست یابی بشر به خیلی از چیزهای جدید پی بردن به خلقت اعجاب انگیز الهی اگر باز هم بشری پیدا شود که وجود صانع را منکر شود باید گفت یا از عقل محروم است و یا خود را به بی عقلی زده است.

باید باز جمله ای که در ابتدای این بحث گذشت از امام علیه السلام تکرار کنیم

که: «سبحانک ما أغظم مانرئ من خلقک» با پروردگارا تو پاک خدایی و چه بزرگ است آنچه از آفریده های تو می بینیم!

قرآن شریف علت جحود و انکار خداوند و آیات الهی را گناهان و پیروی از شهوات و رذایل اخلاقی برمی شمرد.

«ثم عاقبة الذین أساؤوا أن کذبوا بآیات الله و کانوا بها یستهزئون»⁽¹⁾سپس عاقبت آن کسان که مرتکب کارهای بد شدند این شدکه آیات خدا را دروغ انگاشتند و آنها را به تمسخر می گرفتند.

«وجدوا بها و استیقنتها أنفسهم ظلما و علوا فانظر کیف کان عاقبة المفسدین»⁽²⁾با آن که در دل به آن یقین آورده بودند ولی از روی ستم و برتری جویی انکارش کردند. پس بنگر که عاقبت تبهکاران چگونه بود.

فطرت خداجویی:

خداجویی چیزی نیست که بر انسان تحمیل شده باشد بلکه در نهاد هر انسانی گرایش به سوی خداوند تبارک و تعالی نهفته است. البته علل و اسبابی بیرون از وجود انسان و مواردی هم در درون انسان وجود دارند که اجازه و فرصت به فطرت نمی دهند

در قرآن کریم آمده حتی از آنان که منکرند وقتی سؤال می شود چه کسی آسمانها و زمین را خلق فرموده میگویند: «الله»

«و لئن سألتهم من خلق السماوات و الأرض لیقول الله»⁽³⁾

و یا

فطرة الله که در آیه دیگر آمده همان فطرت خدا جویی است:

«قاقم وجهک للدین حنیفا فطرة الله التی فطر الناس علیها» ⁽¹⁾با یکتاپرستی روی به دین آور. فطرتی است که خداوند همه را بدان فطرت بیافریده است..

هر کودکی که به دنیا می آید براساس فطرت خداجویی متولد می شود«کل مولود یولد علی الفطرة»⁽²⁾

امام علیه السلام در تفسیر «الله» می فرمود: «او کسی است که هر مخلوقی در هنگام نیازها و گرفتاریها، وقتی امیدش از همه کس قطع می شود و رشته همه سببها، جز او، بریده می گردد به وی روی می آورد، چه آن که هر انسانی هر چند در این دنیا مقام و ثروت داشته باشد و دیگران به او نیاز فراوان داشته باشند، نیازهایی برایش پیدا خواهد شد که آن شخص قادر به بر آوردن آنها نیست و برای خود چنین شخصی نیز نیازهایی پیش می آید که توان برآوردن آنها را ندارد.

پس، در هنگام ضرورت و نیازمندی به خدا روی می آورد «فینقطع إلی الله عند ضرورته و فاقته» اما چون نیازش برآورده شود دوباره راه شرک را می پوید.»⁽³⁾

نکته مهم در کلام امام علیه السلام این است که انسان بالفطره خداجوی است حالا در هر شرایطی که باشد. حتی زمانی که در اوج قدرت و ثروت است باز محتاج به چیزی می شود که جز مراجعه به درگاه الهی برآورده نخواهد شد.

و این گواه است که روی آوردن به خدا در انسانها ذاتی است.

و کلام امام علیه السلام در واقع تبیین و توضیح آیاتی از این قبیل است که پروردگار فرمود: «و إذا مس الإنسان الضر دعانا لجنبه أو قاعدا آؤ قائما فلما کشفنا عنه ضره مرکان لم یدعنا إلی ضر مسه کذلک زین للمسرفین ماکان وا یعملون»⁽¹⁾

چون به آدمی گزندی رسد چه در پهلو خفته باشد و چه نشسته یا ایستاده ما را به دعا می خواند و چون آن گزند را از او دور سازیم چنان میگذرد که گویی ما را برای رفع آن گزندی که به او رسیده بود هرگز نخواندهاست. اعمال اسرافکاران این چنین در نظرشان آراسته شده است.همه این اتفاقات دلالت بر این می کند که این انسان نمی تواند از نظرعقلی و فکری انکار خداوند تبارک و تعالی را نماید.

امام علیه السلام درباره ناتوانی عقل ها از انکار پروردگار در هنگام نیایش با پروردگار چنین حمد می کند: « الحمد لله الذی المتجلی لخلقه بخلقه و الظاهر لقلوبهم بحجته»⁽²⁾

ستایش خدایی را که با آفرینش موجودات برای جهانیان آشکار گشته و به برهان خویش در دلهای آنان نمودار است.

و نیز درباره انقیاد و اعتراف درونی انسان ها به وجود پروردگار متعال فرمود:

و أقام من شواهد البینات علی لطیف صنعته و عظیم قدرته ما إنقادت له العقول، معترفة به و مسلمه له و نعقت فی أسماعنا دلائ له

علی وحدانیته»⁽¹⁾

و از دلایل آشکاری که بر لطف و نیکویی آفرینش او و بزرگی و شکوه قدرت او گواهند این است که عقلها به او اعتراف دارند و در برابرش منقادند و سر تسلیم فرود دارند و دلایل وحدانیت او در گوش های ما فریاد می زنند. اگر کسی بگوید پس چرا عده ای غیر خدا را می پرستند؟ پاسخ این است که فطرت خداجویی در ضمیر همه است. حالا اگر پاسخ را درست دریافت کرد الله تبارک و تعالی را خدا میداند و ستایش می کند والا سراغ خدایان دروغین خواهد رفت خداجویی در انسان مثل میل غذا در اوست به عنوان مثال کودکی گرسنه می شود اگر مادر غذای مطبوع و خوبی را به او داد، آرام میگیرد والا ناله و فریاد به راه می اندازد و اگر جوابش را ندادند به سراغ هر چیزی می رود حتی اگر نان مانده و یا غذاهای فاسد شده باشد.

اینکه بعضی از انسانها بت را می پرستند به خاطر آن است که غذای سالم را در اختیارش قرار ندادند به ناچار سراغ نوع فاسدش رفته و الا طبق آیه شریفه ای که خواندیم از همان بت پرست ها اگر سؤال کنیم که «من خلق السماوات و الأرض لیقولن الله» چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است. می گویند خدا.

امام علیه السلام فرمود: «فهو الذی تشهد له أعلام الوجود علی إقرار قلب ذی الجحود»⁽²⁾اوست آن که نشانه های هستی بر اقرار باطنی منکران او گواهی میدهد. یعنی همان هایی که به ظاهر غیر را خدا را می پرستند در

باطن اقرار به وجودش می نمایند.

صانع مطلق:

خداوند را صانع مطلق می شناسیم زیرا که تمام صنعتگران ومخترعین و مبتکرین عالم از فکر و اندیشه خویش برای ساخت و ساز کارهای خویش کمک می گیرند که خالق و صانع آن فکر و اندیشه ذات مقدس الله تبارک و تعالی است.

و انسان بی غرض و آگاه وقتی نگاهی به جهان خلقت می کند به خوبی جلوات صانع مطلق را می بیند و در برابر این همه شگفتی در مصنوعات حق تعالی سر تعظیم و کرنش در پیشگاه الهی فرو می آورد.

«صنع الله الذی أتقن کل شیئ انه خبیر بما تفعلون»⁽¹⁾اصنعت خدای یکتاست که همه چیز را به کمال آورده است. خداوند به کارهایی که انجام میدهید آگاه است.

این که اکثر ما آدمها با این همه مصنوعات پروردگار مواجه می شویم اما کم تر متوجه صانع مطلق آنها می شویم به این خاطر است که نگاه ما به آثار الهی نگاهی سطحی و معمولی است والا نشان صانع در گیاه و حیوان وجماد و از همه مهم تر در انسان مشهود است و در عصر ما که زمان کشفو اکتشافات علمی است باید برای شناخت عظمت صانع مطلق تلاش شود..

اینکه خداوند انسان را جانشین خود در روی زمین قرار داده بدان معناست که پروردگار صانع به جانشین خود قدرت خلاقیت و اختراع داده

تا مصنوعات فراوانی را با نیروی اندیشه خویش تولید کند.

و إذ قال ربک للملائکة إنی جاعل فی الأرض خلیقة»⁽¹⁾

( و آنگاه که پروردگارت به فرشتگان فرمود که من جانشینی در زمین قرار میدهم.

اگر اهل صنعت و اختراع دیده بصیرت بگشایند جمال جان فزای صانع کل را در تمامی موجودات متجلی می بینند همان طور مولایمان علی علیه السلام درباره خویش فرمود: «ما نظرت فی شیء إلا ورأیت الله فیه»⁽²⁾هر چه نظر کردم خداوند را در او دیدم.

یکی از تفاوت های صنعت بشر با خداوند تبارک و تعالی آن است که انسان برای ساختن هر چیز نیاز به ماده و چیزی دارد که بنیان آن چیز مورد نظر را تشکیل دهد و اگر ابزار و وسایل مربوطه در اختیارش نباشد قادر نیست چیزی را اختراع کند.

اما پروردگار متعال بدیع آسمانها و زمین است یعنی هر شییء را ازشییء دیگر نیافریده است.

امام علیه السلام فرمود: «کل صانع شی فمن شیء صنع، و الله لأ من شیء خلق ما صنع»⁽³⁾هر کسی چیزی بسازد آن را از چیزی ساخته است، اما خداوند آنچه را ساخته از چیزی نیافریده است.

و در هنگام نیایش این گونه خدا را حمد می نمود: «الحمد لله الدال علی وجوده بخلقه و بمحدث خلقه علی از لیته»⁽⁴⁾حمد خداوندی را که آفریدگان خود را دلیل بر وجود خویش ساخت و حادث بودن آنها را دلیل

بر ازلیتش.

حادث بودن موجودات دلیل بر آن است که سابقه خلقت نداشته اند وبدون هیچ وسیله ای به قدرت لایزال الهی پدید آمده اند.

«بدیع السموات والأرض و إذا قضی امرأ فانما یقول له کن فیکون»⁽¹⁾پدید آورنده آسمانها و زمین است و چون چیزی اراده کند بدان گوید: باش پس وجود یابد.

خداوند تبارک و تعالی هرگاه موجودی را بدون آنکه مجددا او را اعاده کند بدیع خوانده می شود و زمانی که مثل خلق گذشته را اعاده نماید معید خوانده خواهد شد.

چنان که درباره خلق انسان بدیع بود و بعد آنها را عودت میدهد به جهان آخرت و محشورشان می کند و معید است و خلاصه آنکه همه چیز از اونشأت می گیرند و به او رجعت می نمایند. «إنا لله وإنا إلیه راجعون»⁽²⁾همه از اوییم و به او رجعت می کنیم.

«أولم یروا کیف یبدی الله الخلق ثم یعیده أن ذلک علی الله یسیر» ⁽³⁾مگر نمی بینند خدا چگونه خلق را پدید می آورد و سپس آن را باز می گرداند که این برای خدا آسان است.

پس ابداع اشیاء اختصاص به ذات مقدس ربوبی دارد و از غیر صانع مطلق برنمی آید.

امام علیه السلام می فرمود: «ظهرت فی بدائع الی أحدثها آثار حکمته و صار کل شییء خلق حجة له و منتسبا إلیه، فإن کان صامتا

فحجته بالتدبیر ناطقة فیه»⁽¹⁾آثار حکمت خداوند در بدایعی که پدید آورده آشکار است و هر چیزی که آفریده حجت او شد و نسبت بدو یافت. پس،اگر آفریدهای بی زبان و خاموش باشد (آثار) تدبیر خدا در آن حجت گویای اوست.

و نیز فرمود: «بصنع الله یستدل علیه و بالعقول تعتقد معرفته و بالفکرة تثبت حجته و بآیاته إحتج علی خلقه» از آفریده های خدا به وجود او راه برده می شود و با خردها وجودش شناخته می گردد و با تفکر و اندیشه برهان بر هستی او آشکار می گردد و از طریق آیات و نشانه های او حجت وی بر خلقش تمام میشود.

امام علیه السلام در اثبات صانع بیانات فراوانی دارد که هر کدام قابل تأمل و دقت است که رهنمود انسان ها به سوی معرفت باری تعالی هستند یکی از گفتارهای مبسوط حضرت اشاره به چند مصنوع شگفت انگیز الهی و تفاوت ساختمان خلقت آنها دارد.

اگر در قدرت شگفت انگیز نعمت های بزرگ خداوند می اندیشیدند بیگمان به راه می آمدند و از عذاب دوزخ می هراسیدند اما دلها بیمار و اندیشه ها آفت دیده است.

آیا موجود کوچکی که او آفریده است نمی نگرند که چگونه آن را استوار آفریده و اجزایش را به دقت به هم پیوست و برایش سوراخ گوش و چشم گشود و استخوان و پوست برایش پدید آورد؟

به همین مورچه ریز و نازک اندام که تقریبا به چشم نمی آید و با اندیشه

درک نمی گردد بنگرید که چگونه روی زمین راه می رود و برای به دست آوردن روزیش تلاش می کند.... اگر در مجاری خوراک و سروته مورچه و اطراف و پهلوهای شکمش و در چشم و گوشش بیندیشی از آفرینش او شگفت زده می شوی و در وصف آن به زحمت می افتی...

به خورشید و ماه و گیاه و درخت و آب و سنگ و گردش این شب و روز و جریان این دریاها و فراوانی این کوه ها و بلندی این قله ها و پراکندگی این گویش ها و زبان های گوناگون بنگر. «فالویل لمن أنکر المقدر، و جحد المدبر!» و ای بر آن کس که ناظم و مدبر این همه را انکار کند. تصور میکنند که همچون گیاهان خودرو هستند و برزگری ندارند و برای اشکال گوناگون آنها آفریننده و صانعی نیست. «لم یلجأوا إلی حجته فیما ادعوا، ولا تحقیق لما وعوا و هل یکون بناء من غیر بان آؤجنایة من غیر جان؟!»⁽¹⁾

اینان برای ادعای خود به دلیلی پناه نبردند و در باورهای خود تحقیق نکردند. آیا ممکن است ساختمانی بدون سازنده و یا حتی جنایتی بدون جنایتگر پدید آید؟!!

همه در جنبش و دایم در آرام *** نه آغاز یکی پیدا، نه انجام

همه از ذات خود پیوسته آگاه *** وز آنجا راه برده تا به درگاه

به زیر پرده هر ذره پنهان *** جهان جان فزای روی جانان

البته دیده بصیرت می خواهد تا تمام این آثار را از صانع مطلق دیدن والا تا هوای نفس و عجب و غرور علمی حجاب چهره جان است رویت

مصنوعات الهی و درک ارتباط مستقیم آنها با ذات اقدس الله تبارک و تعالی ممکن نخواهد بود.

2. عدل الهی:

اهل لغت عدل را اینگونه معنا می کنند هر وقت هر چیزی در جای خود قرار گرفت این عدل است.

بر همین اساس وقتی مردی برای فهم ارزش عدل از امام علیه السلام سؤال کرد که کدام یک از عدل وجود برترند؟ امام علیه السلام فرمود:«العدل یضع الأمور مواضعها و الجود یخرجها من جهتها، العدل سائس عام و الجود عارض خاص فالعدل أشرفهما و أفضلهما»⁽¹⁾

عدل چیزها را به جای خود می نهد ولی جود و بخشش آنها را از جای خود بیرون می نماید (زیرا جود زیاده از استحقاق می بخشد و عدل نگاهدارنده همگان است وجود فقط به یکی بهره میدهد که به او بخشش شده پس عدل شریف تر و برتر می باشد. خداوند عادل است بدین جهت که بین مخلوقات هیچگونه تفاوت و تبعیض قائل نمی شود و همه را به طور یکسان و طبق استحقاقشان عطا می کند.

«ماتری فی خلق الرحمان من تفاوت» ⁽²⁾در خلقت خدای رحمان تفاوتی نمی بینی.

پس خدا عادل است یعنی دادن حق به ذی حق و توازن خداوند علیم و حکیم به مقتضای علم و حکمت عام خود برای ساختمان هر چیزی آنچه

را لازم داشته باشد به او داده و این عدل مطلق مخصوص اوست و از غیر او صادر نخواهد شد.

امام علیه السلام فرمود: « العدل أساس به قوام العالم»⁽¹⁾عدالت، شالوده ای است که جهان بر آن استوار است.

پروردگار تمام هستی را بر عدالت خویش استوار نموده و هر موجودی را اعم از جماد یا نبات و یا حیوان و یا انسان از ریز و درشت بر پایه عدل خود خلق فرموده و هر آنچه را که برای ادامه زندگی و گردش روزگار بدان نیاز داشته اند برایشان فراهم ساخته و اگر در بین مخلوقات حق کشی و تبعیض و نقصی باشد ریشه در اعمال و رفتار مخلوق دارد. «فلا تظلم نفس شیئا»⁽²⁾به احدی هیچ گونه ستمی نخواهد شد.

این که می فرماید: «و السماء رفعها و وضع المیزان»⁽³⁾آسمان را بالابرده و میزان را نهاده است.

وضع میزان یعنی رعایت عدل و تعادل در ساختمان جهان و نظم کلی بر کل عالم.

از امامعلیه السلام از دو موضوع درباره خداشناسی سؤال کردند؟

یکی توحید و دیگری عدل، فرمود: «التوحید أن لا تتوهمه و العدل أن لا تتهمة» ⁽⁴⁾توحید آن است که خدا را در وهم جای ندهی و عدل آن است که او را متهم نسازی.

امام علیه السلام در این پاسخ کوتاه دنیایی از مطالب را گنجانده و جواب

بسیاری از شبهات توحیدی را بیان فرموده است.

مبادا آن که او را چیزی فرض کنی و برای خود تصویری از وجود باری تعالی در ذهن خویش بکشی زیرا او هرگز در وهم نگنجد و هیچ وجه مشابهی ندارد.

«لیس کمثله شیء وهو السمیع البصیر» ⁽¹⁾هیچ موجودی همانند اونیست و اوست که شنوا و آگاه است.

نکته دوم این که از عدالت است که خدا را هیچگاه در مسایل و حوادث متهم نکنی و یا بگوییم خدا را عادل بدانی و در اموری که برای تو و سایر مخلوقات رخ میدهد خداوند را به بی عدالتی متهم نسازی.

در این بخش شبهات زیادی وجود دارد که برای بعضی انسانها پیش می آید که نکند خداوند با ما سر جنگ دارد و چرا برای ما اتفاقات ناگوار و نقص در خلقت و امثال آن رخ داده و امثال این چراها که تعدادشان هم کم نیست. امام علیه السلام در یک جمله فرموده است خدا عادل است و او را وقتی عادل دانستی هیچگاه به بی عدالتی و تبعیض متهمش نخواهی ساخت.

اگر کسی بپرسد که چرا عدل در کلام امام علیه السلام را به عدل الهی ارتباط دادی؟ عرض می کنم به جهت قرینه سؤال چون از توحید و عدل در کنار هم پرسش شده علی القاعده باید نظر سائل از عدل در کنار توحید عدل الهی بوده است و پاسخ هم به تناسب سؤال داده شده است.

و نیز امام علیه السلام فرمود: «و أشهد انه عدل عدل و حکم فصل» ⁽²⁾شهادت می دهم که پروردگارم عادلی است عدالت گستر و حاکمی است

جداکننده حق از باطل.

و نیز فرمود: «الحمد لله الذی لا تدرکه الشواهد....... و ارتفع عن ظلم عباده و قام بالقسط فی خلقه و عدل علیهم فی حکمه»⁽¹⁾

حمد خدایی را که محسوس به حواس نیست.... شأن او از ظلم کردن بر بندگانش بالاتر است. در بین خلایق عدل را برپا داشت و در داوری خود نسبت به آنها عدل را به کار برد.

از مجموع گفتار امامعلیه السلام استفاده می شود که اعتقاد به عدل الهی الزامی است و یکی از اصول دین بعد از توحید می باشد.

و اینکه گروهی از مسلمانان عدل الهی را جزو اصول دین نمیدانند دراشتباهند همان طور که امامت و ولایت را جزو اصول نمیدانند!

و اینکه بعضی از انسانها نسبت به خداوند سوءظن دارند نشان عدم در آنها از عدل الهی است. چگونه به پروردگار گمان بد می برند مثلا می گویند چرا خداوند فلان نعمت را به ما نداده و چرا حوادث تلخ و ناگوار را برای ما تقدیر کرده است. باید به ایشان گفت اولا شر عدمی است خداوند خالق شر نیست بلکه این مخلوقات هستند که شتر رسان هستند و خداوند جز خیر برای همه موجودات و خاصه برای ایشان نخواسته است بلکه او از بندگانش خواسته حقوق یکدیگر را رعایت کنند و به کسی ظلم روا ندارند و طبق فرمایش امامان خداوند کسی است که «وارتفع عن ظلم عباده و قام بالقسط فی خلقه و عدل علیهم فی حکمه » شأنش از ظلم کردن بر بندگانش برتر است و اوست که اقامه عدالت در بین مخلوقاتش نموده و

نسبت به آنها عدل را به کار بسته است.

خداوند به طور مستقیم به پیامبرش خطاب می کند که در مواقع دعا ونیایش از خدا بخواه که گرفتار شتر مخلوقات قرار نگیری.

«قل أعوذ برب الفلق، من شر ما خلق و من شر غاسق إذا وقب و من شر النفاثات فی العقد ومن شر حاسد إذا حسد»⁽¹⁾بگو: پناه می برم به پروردگار سپیده صبح، از شر آنچه آفریده است. و از شر شب، هنگامی که تاریک می شود. و از شر آنهایی که در گره ها می دمند و جادو می کنند و از شر حسود وقتی که حسودی می کند.

پس بی عدالتی ها و شرور از ناحیه مخلوقات نشأت می گیرد و کسی نباید به پروردگار متعادل گمان بد ببرد و ظلمها را نعوذ بالله به خداوند مهربان و خیرخواه نسبت دهد.

3. نبوت:

نبوت عامه و خاصه

نبوت اعم از عامه و یا خاصه یعنی نبوت انبیاء اولی العزم و مرسلین و سایر پیامبران و نبوت شخص رسول مکرم اسلام همگی جزو معتقدات اصولی ما هستند و ما خود را مکلف میدانیم به جمیع آن بزرگواران به عنوان یک اصل اعتقادی ایمان بیاوریم. انسان اگر طالب هدایت و رستگاری است بدون راهبر و نبی و کسی که از جانب پروردگار برای ارشاد و رهنمایی بشر مبعوث شده نمی تواند به هدف خویش برسد و به خاطر

همین نیاز فطری خداوند هیچگاه آدم ها را بدون پیامبر و امام که منسوب از جانب خویش هستند رها نکرده است.

«و لقد بعثنا فی کل أمة رسولا أن اعبدوا الله و الجتنبوا الطاغوت» ⁽¹⁾هر آینه در میان هر امتی پیامبری برانگیختیم تا به مردم بگوید خدا را بپرستید و از طاغوت بپرهیزید.

امام علیه السلام فرمود: «سبحانک خالقا و معبودا ! ... ثم أرسلت داعیا یدعو إلیها»⁽²⁾منزهی تو، ای که آفریدگار و معبودی!... آنگاه دعوت کننده ای فرستادی که به سوی دین و شریعت فراخواند.

و همان گرامی درباره نبوت خاصه یعنی نبوت رسول مکرم صلی الله علیه و آله درموارد متعدد و علت آن بیاناتی فرمود که از جمله آنهاست:

«فبعث الله محمدا صلی الله علیه و آله بالحق، لیخرج عباده من عبادة الأوثان إلی عبادته، و من طاعة الشیطان إلی طاعته »⁽³⁾خداوند، محمد ا را به حق برانگیخت تا بندگانش را از عبادت بت ها به سوی عبادت خود بیرون کشاند و از طاعت شیطان به طاعت خویش درآورد.

و درباره نبوت عامه هم فرمود: «بعث إلی الجن و الإنس رسله لیکشفو الهم عن غطائها و لیحذرهم من ضرائها ولیضربوا لهم أمثالها ولیبصرو هم عیو بها» 4 و پیامبران خود را به سوی جن و انس فرستاد تا پرده این جهان را برای آنان کنار زنند و آنها را از بدی هایش بر حذر دارند و برایشان از دنیا مثل ها بزنند و ایشان را به عیب های آن بینا گردانند..

شیعیان طبق فرمایش الهی برای همه انبیاء احترام قائلند و بر این باورند که بین هیچکدام آنها از نظر تکریم و ادب نباید تفاوت گذاشت.

و این منش و روش را خداوند تبارک و تعالی مورد تأیید قرار داده:

«و المؤمنون کل آمن بالله وملائکته و کتبه و رسله ، لا نفرق بین احد من رسله»⁽¹⁾و اهل ایمان همگی به خدا و فرشتگان او و کتابها و پیامبران او ایمان آورده اند. مابین هیچ یک از پیغمبران او فرقی نمیگذاریم.

شیعه در آداب زیارت معصومین هم نشان می دهد که فرقی بین انبیاء قائل نیست و همه آنان چون منسوب از جانب خدایند برای ما محترمند.

مثلا در زیارتی که به عنوان زیارت وارث مشهور است امام صادق علیه السلام آموخته اند که برای عرض ادب به ساحت مقدس حضرت سیدالشهداء لا ابتدا به اجداد پیامبر او احترام بگذارید:

السلام علیک یا وارث آدم صفوة الله السلام علیک یا وارث نوح نبی الله السلام علیک یا وارث إبراهیم خلیل الله السلام علیک یا وارث موسی کلیم الله السلام علیک یا وارث عیسی روح الله السلام علیک یا وارث محمد حبیب الله»⁽²⁾سلام بر توای حسین علیه السلام که وارث آدم برگزیده خدایی، سلام بر تو که وارث ابراهیم رفیق صمیمی خدایی، سلام بر تو که وارث موسی هم سخن خدایی، سلام بر تو که وارث عیسی روح خدایی و سلام بر تو که وارث محمد محبوب خدایی.

امام علیه السلام وجود همه انبیاء را نعمت و برکت بر شمرده و آنان را کرامتی از