مشخصات کتاب

سرشناسه : دانلیوی، پاتریک، 1952 - م.

Dunleavy, Patrick

عنوان و نام پدیدآور : نگارش رساله دکتری ؛ نحوه برنامه ریزی، تدوین، نگارش و تکمیل پایان نامه یا رساله دکتری/ تالیف پاتریک دانلیوی؛ مترجمین سیدضیاءالدین علیانسب،زهره اخوان مقدم،سیدمجید نبوی.

مشخصات نشر : اراک: جهاد دانشگاهی، سازمان انتشارات، واحد استان مرکزی،1400.

مشخصات ظاهری : 342ص.

شابک : 978-622-7535-39-6

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : عنوان اصلی: Authoring a PhD : how to plan, draft, write, and finish a doctoral thesis or dissertation,c2003.

یادداشت : نمایه.

موضوع : پایان نامه ها -- نویسندگی -- دستنامه ها

موضوع : Dissertations, Academic -- Authorship -- Handbooks, manuals, etc.

موضوع : گزارش نویسی دانشگاهی -- دستنامه ها

موضوع : Academic writing -- Handbooks, manuals, etc.

شناسه افزوده : علیانسب، سیدضیاء الدین، 1345-، مترجم

شناسه افزوده : اخوان مقدم، زهره، 1340 - ، مترجم

شناسه افزوده : نبوی، سیدمجید، 1366 -، مترجم

شناسه افزوده : جهاد دانشگاهی. سازمان انتشارات. واحد استان مرکزی

شناسه افزوده : Press Organization Jahad-e Daneshgahi. Vahed-e Ostan Markazi

رده بندی کنگره : LB2369

رده بندی دیویی : 808/02

شماره کتابشناسی ملی : 7591227

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

یالطیف

نگارش رسالة دکتری

نحوة برنامه ریزی، تدوین، نگارش وتکمیل

پایان نامه یا رساله دکتری

تألیف:

پاتریک دانِلیوی

مترجمین:

دکتر سیدضیاءالدین علیانسب

دکتر زهره اخوان مقدم

سیدمجید نبوی

(دانشجوی دکتری)

بهار 1400

یا لطیف

حمد و سپاس ایزد منان را که با الطاف بیکران خود این توفیق را به ما ارزانی داشت تا بتوانیم در راه

ارتقای دانش عمومی و فرهنگ این مرز و بوم در زمینه چاپ و نشر کتب علمی دانشگاهی، پژوهشی و فرهنگی طبق مأموریت لحاظ شده در اساسنامه جهاد دانشگاهی گام هایی هرچند کوچک برداشته و در انجام رسالتی که بر عهده داریم، مؤثر واقع شویم. گستردگی ابزار ارتباطی و توسعه روزافزون آن، شرایطی را به وجود آورده که هرروز شاهد تحولات اساسی چشمگیری در سطح جهان هستیم. گرچه این تحولات، حوزه نشر را نیز دستخوش تحول نموده و تنوع خاصی در شیوه های مطالعه ایجاد کرده است اما کتاب به عنوان قدیمی ترین راه دستیابی به اطلاعات و اطلاع رسانی، هنوز جایگاه خود را دارد.

انتشارات جهاددانشگاهی استان مرکزی بر این باور است که از مهم ترین حرکت ها در راه بهبود

ساختارهای علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور، دستیابی به تازه های دانش و نشر یافته های مفید پژوهشگران است. بدین منظور سعی وافر دارد تا در این زمینه فعالیت های مؤثرتری را در تولید محتوا، ترویج فرهنگ کتابخوانی، خدمات نشر و توزیع کتاب دنبال نماید و در این راستا از رهنمود مخاطبان و خوانندگان فرهیخته ای که می توانند ما را در ارتقای سطح کیفی و کمی این مهم یاری نمایند مشتاقانه استقبال می نماییم.

امید است این دستاورد علمی و فرهنگی مورد بهره برداری دانشجویان، اساتید، پژوهشگران و

علاقمندان ارجمند قرار گیرد.

انتشارات جهاد دانشگاهی

استان مرکزی

فهرست مطالب

پیشگفتار1

نویسندگی، امری فراتر از نوشتن8

مدلهای مختلف دکتری و کارهای نویسندگی12

مدیریت انتظارات خوانندگان19

نتیجه گیری25

تعریف سؤالات محوری پژوهش28

انجام پایان نامه اصیل37

نتیجه گیری58

فصل های مقدماتی و فصل های هسته ای رساله63

سه مدل اساسی برای چینش فصلها(قبص، بسط و تلفیق)73

مدل قبص74

مدل بسط80

مدل تلفیقی83

چهار الگوی تبیین85

تبیین توصیفی86

تبیین تحلیلی91

تبیین های استدلالی94

الگوهای ماتریس96

نتیجه گیری99

تقسیم بندی فصل ها به بخش های مختلف102

طرح ریزی عنوانهای اصلی و فرعی111

مدیریت مطالب آغازین و پایانی116

شروع فصل119

آغاز و پایان بندی بخش126

پایان بندی فصل127

نتیجه گیری128

مؤلفه های سبک پژوهشی مناسب134

سبک های متضاد135

ساختار پاراگراف142

نگارش جملات147

انتخاب کلمات149

ارجاع دهی اثربخش154

انتخاب سیستم ارجاع دهی157

ارجاع دهی به روش هاروارد160

پاسندیها166

نتیجه گیری169

نگارش نسخه اول، بهسازی و انتشار173

مراحل فرایند نگارش173

تغییر و بازنویسی متن181

سازماندهی فرایند نگارش187

نتیجه گیری197

اصول ارائه درست داده ها202

ارائه جداول208

طراحی نمودارها و گراف ها216

سایر تکنیک های تعدیل داده ها230

استفاده از دیاگرام و تصویر240

نتیجه گیری243

از نسخه کامل اول تا متن نهایی247

عنوان پایان نامه249

چکیده252

فصل اول (و سایر فصلهای مقدماتی)254

بخش های پایانی فصل های میانی255

فصل آخر256

تحویل پایان نامه و انتخاب داوران259

جلسه دفاع از پایان نامه267

نتیجه گیری276

نگارش و چاپ مقاله در مجلات علمی279

شناخت بازار مجلات علمی280

مقاله ای که پذیرش چاپ می گیرند288

چاپ مقاله294

تبدیل پایان نامه به کتاب305

نتیجه گیری318

سخن پایانی319

فهرست قواعد، واژگان و اصطلاحات321

منابع برای مطالعه بیشتر337

پیشگفتار

مایکل اوکشات⁽¹⁾، فیلسوف سیاسی محافظه کار، زمانی اظهار کرد که:

دانشگاه، انجمنی از افراد است که در یک محل گرد هم آمده اند و به بررسی کل سرمایه های فکری تشکیل دهنده یک تمدن می پردازند. رسالت دانشگاه، صرفاً حفظ میراث فکری نیست، بلکه باید به طور پیوسته، میراث گمشده را بازیابی کند، موارد نادیده گرفته شده را احیا نماید، موارد پراکنده شده را گرد هم آورد، هر آنچه معیوب و مخدوش شده است را مرمت کند، مورد بازنگری قرار دهد، تغییر دهد، سازمان دهی مجدد نماید، شفاف تر کند، تجدید چاپ کرده و مجدداً روی آن سرمایه گذاری نماید.⁽²⁾

[2]John Stuart Mill, On Liberty, Ch. 3, from the volume J. S. Mill, Utilitarianism, Liberty and Representative Government (London: Dent, 1968), p. 123. Originally published 1859.

در اینجا، حتی اگر تعصب باستان گرایی مشهود اوکشات را نسبت به نوآوری های اصیل یا ماهوی، نادیده بگیریم، این «بیانیه رسالت»، خود به قدر کافی جهان شمول است. درواقع، بیانیه مزبور آن قدر فراگیر است که نمی تواند در عصر «جامعه دانش» معتبر باشد، در دوره «جامعه دانش»، علاوه بر دانشگاهیان، افراد بسیار دیگری ( که در حرفه ها، شرکت ها، سازمآنهای فرهنگی و رسآنهای مشغول به کار هستند، دولت ها و نیز گروه های جامعه مدنی یا نویسندگان و پژوهشگران مستقل) نیز به «سرمایه فکری تمدن» توجه دارند.

نویسنده امیدوار است که با نگارش کتاب حاضر، به هر یک از این افرادی که متون بلند غیر تخیلی و خلاقانه تولید می کنند، یاری رساند. مخاطبان اصلی این کتاب، دانشجو-پژوهشگران، اساتید راهنما یا مشاورین آنها در دانشگاه هستند. دانشجویان مقطع دکتری، در پی نگارش اصیل ترین پژوهش ها هستند که کاری به مراتب دشوار است. جان استورات میل⁽¹⁾می گوید: «تا به حال، کاری انجام نشده است که کسی آغازگر آن نبوده باشد.» و این، دقیقاً همان ایدئالی است که در مقطع دکتری، مطلوب است و باید انجام گیرد.⁽²⁾هر رساله یا پایان نامه دکتری، تا حد زیادی منحصربه فرد است. ، ولی نویسنده کتاب حاضر معتقد است که دانشجو-پژوهشگرانِ رشته های علوم انسانی، هنر و علوم اجتماعی باید مهارت های عام نویسندگی را کسب کنند که در رشته های و موضوعات مختلف، مشابه هستند. درحالی که در دو دهه گذشته، مهارت های پژوهش تا حدود زیادی به صورت رسمی آموزش داده شده اند، ولی مهارت های نویسندگی نسبتاً نادیده گرفته شده اند و سازمان دهی نشده اند.

از نظر اوکشات و سایر سنت گرایان، کار من چیزی بیش از افزودن یک آجر دیگر به دیوار نیست، گامی دیگر در جهت بروکراسی سازی جامعه مدرن که ماکس وِبِر⁽³⁾قبلاً آن را پیش بینی کرده بود،⁽⁴⁾، ولی من معتقدم که یادگیری مهارت نحوه برنامه ریزی، پیش نویسی، نگارش، تکمیل، ویرایش و بازنگری پایان نامه، و انجام به موقع آن مطابق با استاندارد موردنظر، بسیار مهم است و اغلب اوقات به صورت مجموعه کارهایی بر اساس مدل های نسبتاً آشفته و پراکنده و غیرمستقیم آموزش پژوهش که درگذشته رایج بود، شرح داده شده اند. اکنون، سنت دیرینه و افتخارآمیزی از پژوهش وجود دارد که گویای خود است. این سنت، از دیدگاه ایدئال گرای فردریش شلینگ در کتاب در باب مطالعات دانشگاهی، تا تفکرات فرانسیس بیکن⁽⁵⁾در کتاب پیشرفت یادگیری و برخی دیگر از تألیفات مهم اندیشمندان قرون وسطی و فلاسفه یونان باستان را دربرمی گیرد.⁽⁶⁾امروزه نیز پژوهشگران و دانشجویان همانند گذشته، از عوامل أثرگذار بیرونی و فرایندهای توجیه عقلی مصون نیستند. در دوران مدرن،

دانشگاه ها می توانند مدل های خلق و انتقال دانش خود را در اولویت قرار دهند مشروط بر این که به وضوح،(در میان اولویتها) بهترین گزینه موجود باشد.

انجام رساله دکتری، امری بسیار شخصی و فرایندی بسیار دقیق است، و به میزان قابل توجهی به دانشجو و استاد راهنما یا مشاور بستگی دارد و نحوه انجام آن بر اساس موضوع، رشته و دانشگاه، بسیار متفاوت است، هرگونه توصیه عمومی، بخش کوچکی از چیزی را دربر می گیرد که دانشجوی دکتری برای نویسنده شدن به آن نیاز دارد، ولی پرداختن به این بخش به شیوه ای نظام مند، می تواند ارزشمند و شاید الهام بخش بوده و در وقت صرفه جویی می کند. دانشجویان مقطع دکتری، بهتر از هر کس دیگری در جهان، از شرایط خودآگاه هستند. آنها می توانند به میزان اندکی به «دانش حاضر و، آماده» (به قول شِلینگ) استناد کنند،⁽¹⁾و مؤلفه هایی از متن را که به مسأله پژوهش او مربوط است انتخاب نمایند. امیدوارم که این کتاب به راهنمایان و مشاوران پایان نامه نیز کمک کند و اطلاعاتی در مورد پژوهش های مختلف دکتری در حوزه تخصصی آنها در اختیارشان قرار دهد تا بتوانند تفکر خود را بسط داده و سازمان دهی کنند و در مورد مسائل مربوط به نویسندگی، دانشجویان خود راهنمایی نمایند. بدین ترتیب، متن حاضر به عنوان کتاب راهنمای دانشجویان و اساتید راهنمای آنها و نیز به عنوان چارچوب و معیاری برای ارزیابی شرایط و تجربه های آنها، به رشته تحریر درآمدهاست.

راهنمای حاضر را به زبان ساده نوشته ام؛ زیرا می دانم که سبک دیگری وجود ندارد که صادقانه و نافذ باشد. این خطر وجود دارد بعضی از خوانندگان، پیشنهادهای من را معلم منشانه و آمرانه بیابند، انگار که می خواهم به دانشجویان دکتری دیکته کنم که چه کاری باید انجام دهند، ولی می دانم که خوانندگان همواره این متن را برای خود شخصی سازی خواهند کرد و باید این کار را بکنند؛ به عبارت دیگر، بخش های مرتبط با کار خود را ملاحظه کرده و آنها را بومی سازی می کنند و متناسب با کار خود، استفاده می کنند. این کتاب را به گونه ای نوشته ام که انگار در حال تهیه منوی غذا (لیست غذا) برای رستوران هستم، می خواهم شیوه ای را ارائه دهم که در عین چالش برانگیز بودن، متقاعدکننده نیز باشد و تجربه ای برای خوانندگان فراهم کنم که منسجم و در حد امکان، کامل است. باوجود این، می دانم که هر کس (در حالت روحی سالم)، هر بار، تنها بخشی از این منو را انتخاب کرده و بکار خواهد برد.

در آخر، تأکید می کنم که این کتاب عمدتاً، کانالی برای انتقال تجربه های بسیاری از دانشجویان و همکارانم است. در طول سال ها، سخنان و نظرات آنها را یادداشت کرده و به کار بسته ام، امتحان کرده و شاید باکمال وقاحت، از آنها سرقت کرده ام. نگارش کتاب حاضر را مرهون 30 نفر از دانشجویان دکتری هستم که در حدود بیش از دو دهه گذشته، با من همکاری کرده اند. آنها با ایده پردازی های خود، نه فقط در مورد موضوع پایان نامه خود، بلکه درباره حرفه مشترکمان، به من آموخته اند.⁽¹⁾هر یک از آنها، به طرق مختلف، متوجه ضعف ها و محدودیت های اساتید راهنمای خود خواهند شد و تنها می توانم از آنها بخواهم که تاب بیاورند. علاوه بر دانشجویان دکتری، نگارش این کتاب را مدیون همکارانم در دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی لندن هستم که به اتفاق، راهنمایی رساله های دکتری را بر عهده داشته ایم یا سمینارهای نحوه نگارش مقالات مقطع دکتری را برگزار نموده ایم.⁽²⁾از سبک بسیار متفاوت تدریس و حمایت آنها، بسیار آموخته ام. علاوه بر این، قدردان سایر همکارانی هستم که احتمالاً نظرات و دیدگاه های خود را در لابه لای صفحات این کتاب خواهند یافت. در آخر می خواهم از دانشجویان 18رشته مختلفی تشکر نمایم که طی بیش از یک دهه گذشته، در دوره های آموزش نگارش مقطع دکترای من در دانشکده اقتصاد لندن شرکت داشته اند. سؤالات، چالش ها و ابتکارات آنها به طور مستمر دانش من را افزایش داده و متقاعدم کرده اند که برای کمک به هم، می توانیم کار بیشتری انجام دهیم.

امیدوارم که این اقدام نگارنده در جهت جمع آوری نظرات و ایده ها در یک کتاب، برای بیشتر خوانندگان قابل قبول باشد و در صورت امکان، با ارسال ایمیل و بیان نظرات، انتقادها و پیشنهادهای

خود در خصوص تغییر یا افزودن مطالب، به بهتر شدن این کتاب کمک نمایند. به عقیده من، حتی در عصر عقلانی ما، مقطع دکتری همچنان برای خلق اندیشه های نوین و اصیل در رشته های علوم انسانی و اجتماعی، به ویژه در میان جوانانی که (به قول افلاطون) «به ایده ها نزدیک تر» هستند، حیاتی است.⁽¹⁾اگر این کتاب بتواند أثری هرچند اندک بر نسل جدید پژوهشگران و اساتید راهنما بگذارد، در این صورت ارزش نگارش را داشته است.

پاتریک دانِلیوی- ژانویه سال 2003

دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی لندن

لندن p.dunleavy@lse.ac.uk

1: نویسنده شدن

اشاره

هنگام نوشتن در مورد یک مسأله یا گفتگو در مورد آن، جنبه های مهم آن را آشکار می کنیم. و با پی بردن به خصیصه آن، اگر چه نمی توانیم خود مسأله را برطرف کنیم، ولی ویژگی های ثانویه و آزار دهنده آن- یعنی، سردرگمی، تغییر، غافلگیری- را حذف می کنیم.

آلن دو باتِن⁽¹⁾

Alain de Botton, The Consolations of Philosophy (London: Penguin, 2000), pp. 58–9.

فرایند تالیف، تمام مولفه های تولید یک متن کامل را در بر می گیرد که عبارتند از: پیش بینی آنچه باید نوشته شود، تهیه رئوس مطالب، تهیه پیش نویس مطالب، نگارش کل متن، بازبینی و بازنویسی متن، تکمیل آن به شکل مناسب، و در نهایت، انتشار کل یا بخشی از متن. در هر مرحله، مجموعه پیچیده ای از مسائل فکری و سازماندهی رخ می دهد. همان طور که دوباتن به طور کلی در مورد مسائل عنوان می کند: وضعیت های واقعاً دشواری وجود دارند، ولی عواملی هستند که پرداختن به آنها را به تعویق می اندازد یا حواس فرد را از آنها منحرف می سازد. نه مسائل بنیادی و نه عوامل تشدیدکننده آنها را نمی توان به سادگی حل کرد، ولی اغلب می توان با آشکار کردن مسائل حاشیه ای، پیشرفتی در برطرف کردن آنها حاصل نمود. در اینجا، هدفم این است که مسائل رایج مربوط به نویسندگی را مطرح کنم و راه حل هایی را ارائه دهم که دیگران مفید یافته اند و می تواند برای شما نیز کارآمد باشد.

اهمیت نویسندگی به عنوان مجموعه مهارت های کلی مورد نیاز در مقطع دکتری را در ابتدا مورد بحث قرار می دهم. پایان نامه یا رساله بلند ( لازم به ذکر است که از این جا به بعد، این دو اصطلاح را به جای یکدیگر به کار می برم) یکی از مولفه های مهم تمام مدل های اصلی تحصیل در مقطع دکتری است.

برخی از اصول نویسندگی، کاربرد مهمی در بسیاری از رشته های انسانی و علوم اجتماعی دارند. بخش دوم به شیوه های مختلف نویسندگی می پردازد که در مدل «کلاسیک» دکتری و مدل های جدیدتر « دکترای آموزش محور» به کار می رود. در بخش سوم، مهارت بنیادی برای تبدیل شدن به نویسنده ای کارآمد – به عبارت دیگر، مدیریت فعالانه انتظارات خوانندگان- بررسی می شود.

نویسندگی، امری فراتر از نوشتن

نوشتن به معنای مطرح کردن ادعایی است که باید خوانده شود، ولی چه کسی باید آن را بخواند؟

سی. رایت میلز⁽¹⁾

نویسندگی در مقطع دکتری به این معناست که فرد باید به نویسنده علمی ماهری تبدیل شود ( و تالیفات خود را در فضاهای علمی منتشر نماید). این امر، مستلزم کسب مجموعه کاملی از مهارت های عملی، مجموعه ای از دانش عملی است که به طور سنتی از طریق ارتباطات فردی در گروه های آموزشی، از استاد راهنما به دانشجویان منتقل شده است. یکی از مضامین اصلی کتاب حاضر این است که مهارت های نویسندگی، مولفه حیاتی برای گذراندن موفقیت آمیز مقطع دکتری هستند. برای دستیابی به مباحث منسجم و پیوسته برای پایان نامه خود، باید این مهارت ها را کسب کنید. علاوه بر این، مهارت در نویسندگی می تواند به شما کمک کند تا شرط لازم «اصالت» پژوهش را برآورده سازید و به پیشرفت رشته خود کمک شایانی کنید؛ لازم به ذکر است که یکی از معیارهای مهم اعطای درجه دکتری در دانشگاه های خوب، اصالت کار رساله می باشد و کسب مهارت های نویسندگی در تکمیل به

موقع مقطع دکتری و اجتناب از تاخیرهای بلند مدتی که دانشجویان دکتری بدان شهرت دارند، از اهمیت بسزایی برخوردار است.

با وجود این، دانشگاه ها به ندرت به صورت مستقیم، مهارت های نویسندگی را به دانشجویان دکتری آموزش می دهند. دانش ها و فنون نویسندگی، اغلب تدوین نشده و به رشته تحریر درنیامده است. معمولاً تلاش بسیاری صورت می گیرد تا دانش ماهوی هر رشته به دانشجویان منتقل شود و آموزش های زیادی در مورد روش های پژوهش در رشته مربوط ارائه می گردد. در مقابل، به آموزش و تعلیم مهارت نویسندگی به دانشجویان توجه چندانی نمی شود. این امر، تا حدودی نشان دهنده عقیده ای است که در میان دانشگاهیان رواج دارد و بر اساس آن، در مقطع دکتری، نویسنده اثربخش بودن، کاملاً منوط به این است که فرد، پژوهشگری کاردان باشد و به موضوع یکی از رشته های دانشگاهی مسلط باشد. نویسندگی در مقطع دکتری، اغلب فعالیت مبهمی تلقی شده که نمی توان آن را به طور مفید یا درست آموخت. بسیاری از دانشگاهیان تردید دارند که بتوان اطلاعات چندانی در مورد مهارت های کلی نویسندگی- بدون توجه به بافت خاص هر رشته- در اختیار دانشجویان قرار داد. بنابراین، اکثر اساتید دانشگاه و استادان راهنما، هنگام ارائه پیشنهاد در مورد نحوه نگارش به دانشجویان خود، منابع معتبر چندانی در دست ندارند. بسیاری از مشاوران پایان نامه، باید تا حدود زیادی به تجربه خود، از راهنمایی دانشجویان قبلی، یا شاید از دوره دکترای خود اتکا نمایند که به 30 سال پیش بر می گردد. این عدم توجه به مهارت های نویسندگی، فراگیر نیست. سردبیران مجلات علمی و بیشتر ناشران کتاب های دانشگاهی می توانند بین مهارت افراد در یک رشته و توانایی آنها به عنوان نویسنده تمایز قایل شوند و اینکار را نیز انجام می دهند. آنها اذعان می کنند که یک پژوهشگر کاردان می تواند یک نویسنده بد باشد و بر عکس، یک پژوهشگر عادی، نویسنده، مفسر و خطیب قهاری باشد. با وجود این، در مقطع دکتری عقیده بر این است که اگر پژوهش را درست انجام دهی، بخش نویسندگی آن تا حدودی خود به خود درست می شود.

این رویکرد متعارف بر این فرض است که دانشجویان جدیدالورود مقطع دکتری، همان مهارت های مطالعه اختصاصی رشته خود را همراه خواهند داشت که در مقطع قبلی- کارشناسی و کارشناسی

ارشد- فرا گرفته اند. احتمالاً با پیشبرد پژوهش خود، از طریق فرایند آزمون و خطا، «یادگیری با انجام دادن» چندین چک نویس- نخست با نگارش مقاله، سپس فصل ها و در نهایت رساله کامل- یاد خواهند گرفت که چگونه متن خوبی (یا دست کم قابل قبولی) به سبک رشته خود بنویسند. دانشجویان دکتری به طور فشرده تحت تعلیم هستند و بدین ترتیب، باید از اساتید راهنما و احتمالاً سایر همکاران، نقدهای جامع و توصیه های فردی دریافت کنند. این توصیه ها همواره مربوط به متن و رشته خود هستند و به بحث ماهوی یا بخشی از پژوهش، اینکه آیا نکته خاصی به طور کامل اثبات شده است یا خیر، یا اینکه شیوه بیان بحث، درست و مناسب است یا خیر و ... می پردازند. اساتید امیدوارند که با تکرار این نظرات و تعاملات، دانشجویان بیاموزند که چه چیزی را می توانند(یا نمی توانند) بیان کنند، چگونه آن را بیان کنند و اینکه سایر متخصصان رشته مربوط، چه برداشتی از نوشته آنها خواهند کرد و چه واکنش نسبت به آن نشان خواهند داد.

در انجام پژوهش و توسعه دانش هر رشته ای، رویکرد مهارتی به آموزش دکتری همچنان کارامد است، اگرچه امروزه، فرایندهای رسمی، گسترده و طولانی تر آموزش پیشرفته، به عنوان مکمل آنها بکار می روند. در مورد مسائل نویسندگی، بسیاری از دانشجویان احتمالاً خوش شانس خواهند بود و استاد راهنمای دلسوزی خواهد داشت که خود، نویسنده ای ماهر و با تجربه ای بوده و نیز تمایل دارد تا زمان و انرژی زیادی را صرف کرده و با کار انفرادی با دانشجویان، مهارت های نویسندگی خود را به آنها آموزش دهد. در این شرایط، رویکرد محصول فرعی(یعنی پژوهش) همچنان می تواند نتایج چشمگیری در بر داشته باشد.

معمولاً مدل محصول فرعی نحوه یادگیری و پیشرفت دانشجویان، در خصوص فراگیری مهارت های نویسندگی، بسیار مسأله ساز است. در دانشگاه های امروزی، فشار تدریس، پژوهش، چاپ، و مدیریت، اغلب سبب می شود که این رویکرد از یک یا چند جهت با مشکل مواجه گردد. آموزش دکتری از طریق یک استاد راهنما، پر هزینه و وقت گیر است. یکی از دلایل گرایش رسمی و جمعی در آموزش دکتری، کاهش میزان تدریس فردی مورد نیاز بوده است، با توجه به اینکه در سمینارهای گروهی، دانشجویان بهتر می توانند ایده پردازی کرده و مهارت های ارتباطی خود را افزایش دهند. حتی در سنتی ترین

دیدگاه آموزش دکتری، که همچنان بر آموزش تک به تک دانشجویان توسط یک استاد راهنما تاکید دارد، انتقال مهارت های نویسندگی، به طور ضعیف صورت می گیرد. شاید برخی از اساتید راهنما، نویسنده ای متوسط باشند یا علاقه ای به پرورش مهارت نویسندگی دیگران نداشته باشند یا در این حوزه مهارت نداشته باشند. دانشجویان آنها مرجع معتبری در این خصوص نخواهد داشت. مهم تر از همه، اینکه شیوه محصول فرعی انجام کارها می تواند بسیار وقت گیر و ناهماهنگ باشد و بدین ترتیب، برای دانشجویان، آزار دهنده بوده و از نظر روانشناختی، سخت و پر زحمت خواهد بود. روش های غیررسمی یا «آزمون و خطا» سبب می شود که مدت زمان تکمیل مقطع دکتری، بی جهت طولانی شود. علاوه بر این، فرایند تبدیل شدن به نویسنده ای ماهر و با استعداد را برای فرد، دشوارتر می کند.

در اینجاست که کتاب حاضر مفید خواهد بود. این کتاب به دانشجویان مقطع دکتری و اساتید راهنمای آنها کمک می کند تا به طور نظام مندتر در مهارت های نویسندگی بیندیشند. بر اساس راهنمایی دانشجویان خودم در طول سال ها و تدریس دوره های آموزشی بزرگ و فشرده نگارش رساله دکتری و نگارش مقاله دانشگاهی برای بیش از یک دهه، دیدگاهی به دست اورده ام که از نظر همکاران سنت گرا، «افراطی» است. معتقدم که در بسیاری از علوم اجتماعی و تمام رشته های علوم انسانی، مهارت های کلی نویسندگی تعیین کننده حدود 40 تا 50 درصد از موفقیت فرد در انجام رساله دکتری است. البته توانایی شما در انجام پژوهش های مقطع دکتری، عمدتاً به ایده های پژوهشی شما و اصالت کار، سخت کوشیتان، مهارت در کسب دانش رشته خود و

آگاهی از روش های آن بستگی دارد، ولی اگر به طور همزمان، توانایی نویسندگی خود را افزایش ندهید، این خطر وجود دارد که نتوانید ایده های خود را آن طور که باید و شاید، بیان کرده و رساله خود را در سطح مناسب و در زمان معقول تکمیل نمایید. انجام عالی پژوهش و نویسندگی اثربخش، فرایندهای جدا از هم نیستند، بلکه جنبه های رشد فکری هستند که ارتباط نزدیکی با هم داشته و باید در موازت هم عمل کنند. علاوه بر این، معتقدم که مهارت های نویسندگی، مهارت های نسبتا فراگیری هستند که در رشته های مختلف مقطع دکتری، کاربرد مشابهی دارند. بنابراین، کتاب حاضر، بر اساس مجموعه گسترده ای از تالیفات و دیدگاه های نسل های پیشین از پژوهشگران علمی به نگارش درآمده است.

مدل های مختلف دکتری و کارهای نویسندگی

در دانشگاه های معاصر، مدل های مختلفی برای محتوای مقطع دکتری وجود دارد. شیوه فراگیری مهارت های نویسندگی بر اساس هر یک از این مدل ها و نیز تا حدودی بر اساس رشته های مختلف علوم انسانی و علوم اجتماعی، متفاوت خواهد بود. تحصیلات مقطع دکتری به دو نوع اصلی تقسیم می شود: مدل «کلاسیک» که با مدل رساله؛ مدل «کتاب قطور»⁽¹⁾ارتباط دارد؛ و مدل مدرن تر دکترای «آموزش محور»،⁽²⁾که معمولاً با «رساله های مدل مقاله»⁽³⁾ارتباط دارند. در ادامه نشان می دهم که چگونه پیشنهادهای ارائه شده در اینجا و مابقی کتاب را با مدل دکترای مورد نظر خود، مطابقت دهید.

مدل کلاسیک دکتری که در طول قرن ها در اروپا توسعه یافته و همچنان در سیستم های دانشگاهی تحت نفوذ اروپا و بریتانیا یا کشورهای مشترک المنافع غالب است در بیشتر رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی کاربرد دارد. قدیمی ترین شیوه این رویکرد کاملاً با سنت « شاگرد جادوگر»⁽⁴⁾مطابقت دارد که در آن، دانشجویان به پای سخنان یک استاد راهنما می نشینند که در حوزه مربوط صاحب نظر است و سال ها پیش رساله خود را به صورت کتاب منتشر کرده است. در اینجا، استاد راهنما، مفاهیم را به صورت عملی به دانشجوی دکتری یاد می دهد و دانش مربوط به رشته را به صورت شفاهی منتقل می کند و به طور پیوسته در مورد نوشته های دانشجو نظر می دهد و بدین ترتیب به او کمک می کند تا پس از چندین سال کار روی رساله خود، آن را به صورت کتاب منتشر کند. سابقاً در این رویکرد، آشناسازی دانشجو با رشته، به صورت غیر رسمی صورت می گرفت. در این مدل، ارتباط بین استاد راهنما و دانشجو، بسیار قوی است که لازمه پیشرفت دانشجو می باشد. در مدل بریتانیایی و کشورهای مشترک المنافع، استاد راهنما صرفا به دانشجوی دکتری کمک می کند تا رساله خود را پیش ببرد و وظیفه بررسی نسخه نهایی رساله بر عهده وی نیست.

ارزیابی نسخه نهایی رساله را معمولاً دو (و گاهی سه) استاد انجام می دهند که در حین نگارش آن کمکی به دانشجو نکرده اند. برای ارزیابی رساله

دکتری، دستورالعملی در اختیار داوران قرار می گیرد؛ در تمام دانشگاهها، از یک استاندارد واحد برای اعطای درجه دکتری استفاده می شود. (رک. فصل 8)

تصویر

با وجود این، در بسیاری از مکآنها و رشته ها، کلاس درس حتی در مدل کلاسیک مقطع دکتری، نقش بسیار مهمتری ایفا می کند. در اروپا، کمیته سه یا چهار نفره نظارت بر پایان نامه، جایگزین استاد راهنما شده است و آموزش فعالانه تر بوده و گروهی از دانشجویان دکتری نیز آن را پیشتیبانی می کند. در اینجا، آشناسازی دانشجویان با رشته آنها، نیمه رسمی است و به صورت جمعی سازماندهی می شود. و نحوه یادگیری نویسندگی حرفه ای، تا حدودی از طریق شرکت در سمینارهای تکراری روش

پژوهش، تعامل با شرکت کنندگان در سمینار، دریافت بازخورد از همکاران شرکت کننده در سمینار در مورد مقاله های آزمایشی و نیز، دریافت نظرات شفاهی و مکتوب اعضای کمیته نظارت بر پایان نامه در مورد نسخه اولیه فصل ها صورت می گیرد. در دانشگاه های اروپا، در مرحله آخر نگارش رساله، معمولاً چند استاد راهنما، پایان نامه مورد نظر را مورد داوری قرار می دهند تا مشخص کنند که آیا برای اعطای درجه دکتری قابل قبول است یا خیر؟ بدین ترتیب، این اساتید علاوه بر نقش حمایتی و راهنمایی، دارای نقش ارزیابی و نظارتی نیز می باشند. هماهنگی و مدیریت این دو نقش، می تواند برای آنها دشوار باشد.

انواع مختلف مدل کلاسیک دکتری، زمانی کارآمد هستند که همه چیز سرجای خود قرار گیرد، در غیر این صورت کارآمد نخواهند بود. در نوع قدیمی تر و انفرادی مدل کلاسیک دکتری، اگر استاد راهنما و دانشجوی وی ارتباط فردی خوب و علایق مشترکی داشته باشند، فرایند انتقال ایده ها سریع تر و راحت تر انجام می گیرد، ولی اغلب ممکن است اوضاع خوب پیش نرود. ممکن است ارتباط بین استاد راهنما و دانشجو شکر آب شود؛ ممکن است استاد راهنما از دست رقیب جوانتر خود که پای خود را از گلیمش فراتر می گذارد، رنجیده خاطر و عصبانی گردد یا دانشجو متوجه شود که استاد راهنمایش، نقطه ضعفی دارد. یا ممکن است ارتباط آنها بیش از حد نزدیک شود؛ استاد راهنما مدیریت رابطه را در دست بگیرد و دانشجو به مرید و شاگردی صِرف تبدیل شود و به جای نوآوری، به نسخه برداری یا همانند سازی روی آورد. یا ممکن است دانشجو و استاد راهنما نتوانند با هم ارتباط برقرار کنند؛ ممکن است توجه و علایق دانشجو متفاوت از تخصص استاد راهنما باشد، در حالی که تغییر استاد راهنما، کار دشواری است. اغلب اتفاق می افتد اساتید راهنمای پر مشغله، به سایر وظایف علمی خود، مشغول باشند و ممکن است به دلیل فرصت مطالعاتی یا فرصت تحقیقاتی، در زمآنهای حیاتی، در دسترس نباشند. و در این دوران، کار با اساتید راهنمای جایگزین اغلب مسأله ساز است.

نوع جدیدتر و جمعی تر مدل کلاسیک نظارت بر پایان نامه، انعطاف پذیرتر است و بدین ترتیب در طول زمان، حتی در سیستم های دانشگاهی بریتانیا و کشورهای مشترک المنافع، رایج تر شده است. برخوردار بودن از چند استاد راهنما و آموزش رسمی تری که گروه های آموزشی ارائه می دهند، بدین معنا که

دانشجویان می توانند تخم مرغ های خود را در سبدهای مختلفی قرار دهند، که برخی از آنها بیشتر اوقات کارایی خوبی دارند. دانشجویان کمتر از گذشته به روابط فردی خود با یک شخص وابسته هستند. اگر رابطه آنها با یکی از اعضای کمیته نظارت بر پایان نامه خوب پیش نرود، اغلب می توانند با اتکا بیشتر به دلسوزترین استاد راهنمای خود، این مسأله را جبران کنند. علاوه بر این، در نبود یکی از اساتید راهنما، سایر اعضای کمیته می توانند نبود وی را جبران کنند. با وجود این، بکارگیری کمیته نظارت بر پایان نامه، خود می تواند سبب ایجاد مسائل دیگری شود. ممکن است دانشجویان، توصیه های متناقضی از مشاوران خود دریافت کنند که از بین آنها مجبور خواهند بود مسیر دشواری را برای رساله خود انتخاب نمایند. علاوه بر این، ممکن است دانشجوبان مجبور شوند که زمانی را صرف کنند تا اساتید راهنمای خود را به سمت دست یابی به توافق و اتفاق آرای استادان سوق دهند. و اگر اساتید مسن، وظیفه راهنمایی و داوری پایان نامه را بر عهده دارند، شاید برقرار ارتباط با آنها، برای دانشجویان دشوار باشد.

با وجود این که در مدل کلاسیک، نظارت بر پایان نامه به صورت نظام مند انجام می گیرد، ولی همواره به تولید پایان نامه ای می انجامد که به صورت «کتاب قطور» است که حجم آن حدود 000/100 کلمه می شود. این پایان نامه باید در قالب کتاب قطور، ارائه گردد که دارای چند فصل مرتبط به هم بوده و به یک بحث کلی یک پارچه بپردازد. برای تولید و ساختاربندی این حجم از متن منظم، باید مهارت های نویسندگی سطح بسیاری بالایی داشته باشیم. اغلب میان شیوه کسب مهارت نویسندگی در دو نسخه مدل کلاسیک مذکور و توانایی فرد در تولید و تدوین متن مورد نیاز برای پایان نامه، مدل «کتاب قطور»، عدم تطابق قابل توجهی وجود دارد. بخش هایی از کتاب حاضر، برای مثال فصل 2، مختص دانشجویانی است که چنین پایان نامه هایی انجام می دهند و البته تک تک فصل های کتاب، برای آنها مناسب خواهد بود.

مدل دکترای آموزش محور، دارای دو مولفه است. مولفه نخست، برنامه فشرده و سخت دوره آموزشی است که معمولاً به مدت دو یا سه سال به طول می انجامد و در پایان، در آمریکا از طریق آزمون جامع،⁽¹⁾

دانش دانشجویان مورد ارزیابی قرار می گیرند. مولفه دوم این مدل، رساله ای با حجم متوسط در قالب مقاله است که بین دو تا چهار سال طول می کشد و کمیته رساله، آن را داوری می نماید. در آمریکا، کمیته رساله دکتری همواره متشکل از اساتید راهنمای دانشجو به همراه دو یا سه استاد ارشد دیگری است که در نگارش رساله به دانشجوی مورد نظر کمکی نکرده اند. «راهنمای اصلی» استادی است که بیش از بقیه اساتید در انجام رساله، به دانشجو کمک کرده است (مورد استاد راهنمای اصلی در مدل کلاسیک دکتری). «راهنمای دوم یا مشاور» نیز با دانشجو کار می کند، ولی نقش او کمتر از استاد راهنمای اصلی است.

برخی از دانشگاه ها قید می کنند که مشاور دوم نباید در حوزه تخصصی رساله دانشجو، متخصص باشد. ممکن است اعضای کمیته پایان نامه، رساله دانشجو را در چندین مرحله در حین نگارش بخوانند، ولی خوانش اصلی پس از تکمیل کار انجام می گیرد؛ کمیته، «جلسه دفاع از پایان نامه» یا ارزیابی شفاهی نهایی آن را برگزار می کند(رک. فصل 8). معمولاً اگر اعضای کمیته- استاد راهنمای اصلی دانشجو به همراه سه یا چهار استاد دیگر- به توافق نرسند یا حتی اگر یکی از اعضای کمیته مخالف باشد، پایان نامه رد می شود.⁽¹⁾

در مدل دکترای آموزش محور، با توجه به حجم و سختی دوره آموزشی که برای آزمون جامع برگزار می گردد، انجام پایان نامه مدل «کتاب قطور» مناسب نیست. در این مدل از دکتری، اغلب منطقی نیست که دانشجوی دکتری را وادار کنیم یک متن بلند منسجم و یک پارچه بنویسد که متشکل از مولفه هایی همچون بررسی جامع پیشینه تحقیق یا سایر مطالب مقدماتی است که از نظر حرفه ای اهمیت چندانی ندارند. در رساله مدل مقاله، دانشجویان متنی با حجمی کمتر از 000/60 کلمه(حدود 6 مقاله)، می نویسند و مطالب مذکور، پک پارچگی کمتری دارند. این نوع رساله، اساساً از چهار یا پنج مقاله تشکیل می شود که باید مطابق با استاندارد عالی پژوهش نوشته شوند. لزومی ندارد که مقاله ها، به هم مرتبط باشند، اگرچه معمولاً نوعی مقدمه کوتاه و احتمالاً بحث مختصری در مورد ارتباط آن ها در

پژوهش یا کاربرد مشترک فصل ها ارائه گردد. نکته مهم این است که کیفیت هر یک از چهار یا پنج مقاله باید «در حد انتشار در مجلات علمی» باشد. به عبارت دیگر، کمیته رساله باید آن ها را به عنوان مطالعه جدید ارزیابی کنند که به پیشرفت و توسعه حوزه مربوط کمک علمی می کند، و بدین ترتیب، قابلیت انتشار در مجلات حرفه ای را دارند ( صرف نظر از اینکه مقالات مربوط در این مرحله، در مجله ای منتشر شده اند یا خیر)

این رویکرد به طور کلی از مدل کلاسیک پایان نامه مدل «کتاب قطور» مشتق شده و بیشتر در علوم اجتماعی فنی و ریاضی کاربرد دارد. در اینجا، شیوه اصلی پیشبرد دانش، تهیه مقاله نسبتاً کوتاه ( 8000 کلمه ای یا کمتر) است که در مجلات حرفه ای پس از طی مراحل داوری، چاپ می شوند. از مدت ها پیش، نگارش کتاب کامل در رشته های ریاضی و فنی، امری نامتعارف بوده و کتاب ها از جهت نوآوری، در مقایسه با انتشار مقالات علمی در مجلات، از اهمیت کمتری برخوردار بود. در این رشته ها، انتشار کتاب های پژوهشی کاهش یافته است، در حالی که تعداد مجلات افزایش چشمگیری داشته است. نگارش کتاب به جای دوره دکتری، بیشتر به فعالیتی در دوران میان سالی و اواخر عمر حرفه ای تبدیل شده است. بنابراین، حتی در سیستم های دانشگاهی بریتانیایی و اروپایی، نگارش پایان نامه مدل مقاله در رشته های علوم اجتماعی فنی رواج یافته است.

برای دانشجویانی که رساله یا پایان نامه خود را به صورت مقاله انجام می دهند، فصل 2 کتاب حاضر ( در مورد ساختار کلی پایان نامه) چندان حرفی برای گفتن ندارد. اگر چهار یا پنج مقاله شما درواقع ارتباطی با هم ندارند، در این صورت توالی قرارگیری مطالب، اهمیت چندانی نخواهد داشت. با این حال، مطالب مقاله ها به هم مرتبط هستند، در این صورت، مطالب ارائه شده در فصل 2 در به حداکثر رساندن تاثیر و ارائه بحث ها کمک خواهد کرد. علاوه بر این، مسائلی در مورد دست یابی به سبکی منسجم و نحوه ارائه مطالب در مقاله وجود دارد که باید رعایت گردند. و اگر احیاناً تصمیم دارید که بعدها، در زندگی شغلی، دست به قلم شده و کتاب بنویسید، در این صورت، خواندن این فصل می تواند مفید باشد. دیگر فصل های این کتاب کاملاً به نحوه نگارش رساله مدل مقاله مرتبط هستند. احتمالاً اگر رساله شما، کاملاً فنی و ریاضی است و مسائل مربوط به ادبیات و نحوه نگارش اهمیتی کمی دارد،

می توانید بخش اول فصل 5، را نخوانید که به موضوع سبک نگارش می پردازد، ولی در این فصل، اصول مهمی در مورد نحوه ارائه حرفه ای مطالب ارائه شده است که در خصوص نحوه ارائه اطلاعات فنی نیز کاربرد دارد.

همه دوره های دکترای آموزش محور، لزوماً با انجام رساله مدل مقاله به پایان نمی رسند. در دانشکده های علوم انسانی بسیاری از دانشگاه های سنتی امریکا، دانشجویان دکتری باید علاوه بر گذراندن آزمون جامع، رساله ای مانند کتاب ارائه دهند تا بتوانند درجه دکتری را کسب کنند- که استاندارد بسیار دشواری است. اگر این ساختار ترکیبی با شرایط دانشگاه شما تناسب دارد، در این صورت کل مطالب کتاب حاضر، به نیمه دوم تحصیلات دکترای شما مرتبط است.

مدل دیگری نیز وجود دارد که دکترای «حرفه ای» خوانده می شود و قبلاً به ندرت یافت می شد، ولی احتمالاً در آینده رشد بیشتری خواهد یافت. این مدل، بخش آموزش دو یا سه ساله، مدل دکترای آموزش محور را به چهار یا پنج سال بسط می دهد. این رویکرد ممکن است به طور کلی از نگارش رساله نهایی چشم پوشی کرده و به جای آن، به ارزیابی بیشتر و تولید تعدادی مقاله کوچکتر یا انجام پروژه یا هر کار غیرنگارشی دیگری توجه نماید. در موارد دیگر، ممکن است یک رساله کوتاه، حدود 000/30 کلمه، بدون الزامات اصالت و کیفیتی در حد چاپ در مجلات درخواست شود. با توجه به سال های طاقت فرسای گذراندن دوره های آموزشی در این رویکرد،

انجام حتی یک رساله کوتاه با کیفیتی مناسب، کار آسانی نخواهد بود. در عوض، به خاطر انجام به موقع سایر پروژه ها و تکالیف درسی که زمانی را که می توانستید به تالیف و انجام پژوهش صرف کنید را می گیرند، تحت فشار زیادی خواهید بود. در عین حال، پایان نامه کوتاه یا مقاله بلندی که در این مدل انجام می گیرد ( و نیز احتمالاً برخی از مقالات ارزیابی شده دیگر) همچنان باید در سطح و کیفیتی بالاتر از پایان نامه یا مقالات دانشجویی مقطع کارشناسی ارشد انجام شوند. دانشجویانی که دوره دکتری را بر اساس مدل دکترای حرفه ای می گذرانند نیز می توانند فصل دوم کتاب حاضر را نخوانند، ولی فصل های دیگر کتاب، کاملاً با شرایط آن ها، به ویژه در خصوص متون پیشرفته و با کیفیتی که باید در ضیق وقت و فشار کارهای دیگر تهیه کنند، ارتباط دارد.

مدیریت انتظارات خوانندگان

مطالب این کتاب به درد کسانی می خورد که می دانند چه انتظاری از آن داشته باشند و بدین ترتیب می دانند که چگونه سخنان آن را تعبیر کنند.

مایکل اوکشات، درباره کتاب های آشپزی⁽¹⁾

W. J. M. Mackenzie, Explorations in Government (London: Macmillan, now Palgrave Macmillan, 1975), p. 24.

یک کتاب، مانند یک منظره، حالتی از هوشیاری است که میزان آن از خواننده ای به خواننده دیگر متفاوت است.

ارنست دیمِنت⁽²⁾

Ernest Dimnet, The Art of Thinking (London: Cape, 1929), p. 151.

رساله دکتری معمولاً متنی طولانی تر از متونی است که تا کنون نوشته اید. اگر باید رساله خود را مدل «کتاب قطور» بنویسید، احتمالاً طولانی ترین متنی خواهد بود که خواهید نوشت، حتی اگر فرض بگیریم که وارد حرفه دانشگاهی شده و برای دهه ها به نگارش متون ادامه خواهید داد. به عنوان استاد دانشگاه، به ندرت پیش خواهد آمد که به مدت سه یا چهار سال به طور تمام وقت روی یک پروژه پژوهشی کار کنید. احتمالاً چندین کتاب منتشر خواهید کرد، ولی بیشتر کتاب های علمی باید بین000/60 تا 000/80 کلمه باشند، در حالی که پایان نامه ای که به صورت مدل «کتاب قطور» نوشته می شود، می تواند تا حدود000/100 کلمه باشد-

دانشجویان معمولاً این مقدار را، تعداد استاندارد کلمات پایان نامه در نظر می گیرند. حتی اگر دوره دکترای شما بر اساس رساله مدل مقاله است، علت آن معمولاً این است که نوع غالب انتشار متون در رشته شما، چاپ مقاله در مجلات است. بنابراین، حجم رساله شما همچنان چهار، پنج یا حتی شش برابر حجم یک مقاله کامل خواهد بود. این حجم می تواند برابر با خروجی چهار سال کار پژوهشی در شغل آینده شما باشد، با این تفاوت که کل آن در یک جلد منتشر می شود. بنابراین، ساده ترین دلیل اهمیت توجه نظام مند به نحوه نگارش

رساله دکتری این است که نگارش چنین متن منسجمی برای نخستین بار، بی شک کار دشواری است. هر چه متن طولانی تر باشد، نویسنده سخت تر می تواند مباحث خود را بفهمد و آنها را به طور اثربخش سازماندهی نماید.

علاوه بر این، هر چه حجم متن بیشتر باشد، خوانندگان نیز سخت تر می توانند افکار شما را پی گیری کنند. هر چه متن برای خواننده، ناآشناتر باشد، دشواری آنها بیشتر می شود. این امر، یکی از مشکلات اساسی نویسندگانی است که باید در رساله خود، پژوهشی نوین را انجام دهند. بدین ترتیب، بیشتر پایان نامه های جدید، حتی برای خوانندگان حرفه ای و با تجربه، ناآشنا خواهند بود. سرنوشته اوکشات، در بالا، اظهار می کند که حتی ساده ترین متن ( مانند کتاب آشپزی) بر مجموعه قواعد مشترک بین نویسنده و خوانندگان در مورد آنچه باید در این نوع کتاب نوشته شود، مبتنی است. با آگاهی از زیر و بم قواعد رشته خود، می توانید با اطمینان بیشتری، رساله خود را به نگارش درآورید. با وجود این، همانطور که سرنوشته دیمِت نیز خاطر نشان می کند، خوانندگان مختلف می توانند برداشت متفاوتی از یک متن واحد داشته باشند. اگر به طور پیوسته به این امر بیندیشید که خوانندگان چه برداشتی از متن شما خواهند داشت، در نظر گرفتن خواننده در حین نگارش، یکی از جنبه های مهم تبدیل شدن به نویسنده ای قهار است. این امر، خارج از فرایند ایجاد و فهم مباحث شما نیست، بلکه مرحله جدایی ناپذیر از مرحله نگارش است که به شما کمک می کند تا به اثربخش ترین صورت، افکارخود را سازماندهی و بیان نمایید.

در نویسندگی، شما به طریقی درگیر مدیریت دائم انتظارات خوانندگان و تصدیق این امر هستید که افراد مختلف، برداشت های مختلفی از متن شما خواهند داشت. نگارش رساله برای گسترده ترین خوانندگان احتمالی، می تواند به شما کمک کند تا با توسعه ایده های خود و بهبود وضوح و جهت طرح پژوهش و افکار خود،

نویسنده بهتری شوید. بیشتر رساله های دکتری هرگز منتشر نمی شوند، ولی بسیاری دیگر با خوش اقبالی مواجه شده و در مواردی به صورت یک کتاب کامل، ولی غالبا به صورت یک یا چند مقاله در مجلات، منتشر می شوند ( رک. فصل 9). اگر در حین نگارش رساله، خوانندگان آن را در ذهن داشته باشیم، کمک شایانی به کیفیت متن می کند و شانس چاپ آن را به

حداکثر می رساند و بدین ترتیب، به پیشرفت علم کمک می کند. گزینه دیگر، نگارش پایان نامه ای است که در «قفسه کتابخانه خاک می خورد،» به عبارت دیگر، پایان نامه ای که پس از ارائه، در کتابخانه قرار گرفته و در طول دو دهه بعد، در قفسه آن خاک می خورد. پایان نامه ای را که نه به صورت کتاب و نه به صورت مقاله چاب نشود در بهترین حالت، یک یا دو پژوهشگر در همان مرکز دانشگاهی، خواهند خواند. یا شاید پژوهشگران کوشایی از دانشگاهی دیگر که دقیقاً به موضوع شما علاقمند هستند، پایان نامه شما را بیابند و آن را به، امانت بگیرند، ولی به همان میزان احتمال دارد که به جز استاد راهنما و داوران، کس دیگری رساله شما را نخواند، درست مثل «گل های رُز توماس گرِی که کسی شکوفا شدن آن ها نمی دید.»⁽¹⁾

رُزهای بسیاری شکوفا می شوند بی انکه کسی آن ها تماشا کند

و بوی خوش خود را در هوای کویر از دست می دهند.

تماشای رساله از چشم انداز خواننده، کار راحتی نیست. نویسندگان علمی معمولاً زمان زیادی را صرف نگارش پژوهش، شرح نظریه ها و بیان استدلال های خود به شیوه ای منسجم و یکپارچه می کنند و بدین ترتیب، پی بردن به این امر که خوانندگان از متن آنها چه برداشت و تعبیر خواهند داشت، برایشان دشوار است. برای دانشجویان دکتری، این مسأله به ویژه حاد است؛ زیرا پایان نامه، اولین تالیف بلند آنهاست و معمولاً دارای مخاطبان محدودی است که پیش بینی واکنش آنها کار دشواری است. علاوه بر این، ( همانطور که در فصل 2 بحث خواهم کرد)، پروژه های دکتری معمولاً با هویت فرد به عنوان متخصص تازه کار و پژوهشگر کارآموز ارتباط کاملی دارد و بدین ترتیب، دانشجویان نمی توانند نسبت به کارشان، خودآگاهی داشته و آن را نقد کنند.

همه ویژگی های مزبور بدان معناست که برخی از دانشجویان صرفا با در نظر گرفتن دو یا سه خواننده- یعنی، اساتید راهنما یا مشاوران، و شاید داوران- رساله خود را می نویسند. از آنجا که اساتید راهنما، مشاوران و دواران برای این کار حقوق دریافت می کنند، دانشجویان اغلب تصور می کنند که آنها از خواندن متن خسته نمی شوند. تصور بر این است که آنها چنان متعهد به خواندن متن هستند که توجهی به جذابیت یا عدم جذابیت آن ندارند. و از آنجا که داوران، افرادی هستند که در بالاترین سطح

حرفه آنها قرار دارند، اغلب فرض بر این است که اصلا به خوانایی یا قابل فهم بودن پایان نامه توجهی ندارند. گمان می رود که سطح دشواری متن برای آنها مشکلی نیست. گاهی تصور می کنیم که داوران صرفا به جزئیات روش های پژوهش و ارجاعات و منابع علمی تک تک موضوعات مطرح شده در پایان نامه توجه دارند. اتخاذ چنین دیدگاهی، روی کیفیت متنی که می نویسید، تاثیر چندانی ندارد. در حوزه نشر، پایان نامه های دکتری اغلب نماد مباحث پیچیده و غیرقابل فهم، بیان مطنطن و بسیار پیچیده ایده ها محسوب می شوند که در ارجاع دهی، مرور پیشینه و بررسی نظریه ها و روش های پژوهش زیاده روی می کنند.

ذهنیت تدافعی دانشجویان پژوهشگر مانند سایر اشکال پارانویای خفیف، مانع از دیدن حقایق می شود. اساتید راهنما، مشاوران و داوران منطقی، کار راهنمایی یا داوری پایان نامه را به خاطر دریافت پول یا کسب اعتبار علمی انجام نمی دهند، بلکه بیشتر اساتید و شخصیت های علمی برجسته، به سه دلیل کار راهنمایی و داوری را می پذیرند: امیداورند که با کاری جدید و اصیل مواجه شوند یا در انجام آن کمک نمایند؛ می خواهند پژوهشگران جوان و خوش آتیه را به رشته هایی که خود، تمام زندگیشان را وقف آن کرده اند، معرفی کنند؛ وظیفه خود می دانند که در گروه آموزشی و نیز در حرفه گسترده خود، به همکارانشان کمک نمایند. بنابراین، شرط ادب این است که متنی واضح و قابل فهمی را در اختیارشان قرار دهیم که آنها انتظارش دارند. نگارش متن به طوری که برای بیشتر خوانندگان حرفه ای و مطلع حوزه مربوط قابل فهم باشد، تضمین می کند که مشاوران و داوران، بهترین برداشت را از کار شما خواهد داشت و کار بررسی و داوری پایان نامه شما را سریعتر و راحتتر انجام خواهند داد. در مقابل، متن پیچیده یا مبهم که به شیوه نامفهوم و گُنگ نوشته شده است، کار بررسی و داوری را ناخوشایند می نمایاند. با ارائه چنین رساله ای، ممکن است مشاوران یا داوران در مورد توانایی شما برای انجام فعالیت های حرفه ای که برای شغل علمی آینده شما ضروری هستند- برای مثال، تدریس اثربخش یا انتشار مقاله در مجلات- دچار تردید شوند (رک. فصل های 9 و 8).

روش های بسیار مختلفی وجود دارد که از طریق آنها، تالیفات شما، انتظارات خوانندگان را برآورده می سازد. هر متن قابل فهمی که بیش از چند صفحه است باید دارای «ابزارهای جهت دهی»⁽¹⁾- به عبارت دیگر، شیوه هایی باشد که از پیش خواننده را مطلع می سازد ( این مبحث را به طور مفصل در فصل های 3 و چهار مورد بحث قرار خواهیم داد). علاوه بر این، رساله های علمی معمولاً مستلزم بکارگیری ابزار پیشرفته ای است که کار مربوط را در بافت گسترده تر فعالیت های علمی قرار دهد. در پایان نامه مدل «کتاب قطور»، مهمترین مولفه ها عبارتند از فصل مرور پیشینه پژوهش و یک یا دو فصل روش پژوهش.

در هر رساله یا مقاله پژوهشی، خوانندگان توجه ویژه ای به اظهارات نویسنده در مورد کاربردهای مطالعه خود دارند. وقتی نویسنده اشاره ای نمی کند به آنچه در فصل ها، بخش ها یا پاراگراف های بعدی خواهد آمد، یا وقتی نویسنده عنوان می کند که در ادامه مبحثی مطرح خواهد شد، ولی مبحث مزبور هرگز طرح نمی گردد، یا مبحثی متفاوت از آنچه اعلام کرده است، مطرح می کند، یا وقت خوانندگان را گرفته و آنها را درگیر پروژه ای می کند که بعدا مشخص می گردد که کاملا متفاوت از چیزی بوده که آنها تصور می کردند، خوانندگان مایوس و سرخورده می شوند. هر یک از این پیامدها، خواننده را نگران می سازد: شاید نویسنده نمی داند چه نظری بدهد، شاید از موضوعی که قرار است مورد بررسی قرار دهد، درکی ندارد؟ و بلافاصله نتیجه می گیرد که: شاید این کتاب یا مقاله، ارزش وقت گذاشتن و خواندن را ندارد؟ داوران پایان نامه یا اعضای کمیته رساله، این احساس را چنین تعبیر می کنند: شاید این پایان نامه، استاندارد لازم برای دکتری را ندارد؟ بدین ترتیب، پدید آمدن چنین افکاری برای دانشجویان دکتری، بیش از هر نویسنده دیگری، خطرناک است.

ممکن است نویسندگان به طور عمدی یا سهوی، در خوانندگان خود انتظاراتی ایجاد کند. پایان نامه های دکتری و مقاله های پژوهشی علمی معمولاً با مرور پیشینه پژوهش آغاز می شوند. بسیار متداول است که دانشجویان مبتدی در این بخش ها، در مورد محدودیت ها یا عدم کفایت پژوهش های قبلی انجام گرفته در رشته آنها، با لحنی پرحرارت سخن بگویند. بیشتر افراد، در مراحل اول و اغلب پیش از

درک کامل دشواری های دست و پنجه نرم کردن با مطالب پژوهشی و استخراج اطلاعات مفید یا جالب از آنها، اقدام به نوشتن بخش پیشینه پژوهش می کنند. بدین ترتیب، افراد اغلب به راحتی تحت تاثیر این باور قرار می گیرند که استفاده از روش های متفاوت یا رویکرد نظری جدید، نتایج روشنگرتری به دنبال خواهد داشت، ولی اگر از پژوهش های پیشین به شدت انتقاد کنید، این کار شما چه تاثیری بر خوانندگان خواهد داشت؟ این کار شما در آنها این انتظار را ایجاد می کند که پژوهش خود شما بسیار بهتر از پژوهش های پیشین است. پس از آن که ایرادات مطالعات پیشین را موشکافانه آشکار کردید، خواننده باید باور کند که یقین دارید می توانید از آن محدودیت های فراتر روید. بنابراین، هر انتقادی که از مطالعات پیشین مطرح می کنید، می تواند انتظارات از پژوهش خود شما را بالا برد. به طور کلی، تاثیر انتقاد پرحرارت از دیگر نوشته ها، می تواند برای خود مدعی، فلج کننده باشد.

به همین ترتیب، خوانندگان از نحوه نگارش شما، سرنخ های کوچکی بدست می آورند در مورد آنچه می خواهید انجام دهید، انتظاراتی در آنها ایجاد می کند. برای مثال، نحوه صحبتتان در مورد مکاتب فکری مختلف رشته مورد نظر و چگونگی توصیف مطالعه خود، به خواننده نشان می دهد که در جریان های فکری موضوع مربوط چه جایگاه و موضعی دارید، با چه جریانی همسو و با چه جریانی مخالف هستید. بسیاری از مفسران، گرایش های قبیله ای را در میان دانشگاهیان شناسایی کرده اند به طوری که باید در مکاتب فکری مختلفی دسته بندی شده و احتمالاً در بین خودشان، اختلافات تفرقه برانگیزی به صورت ساختگی ایجاد کنند. برخی دیگر، از گرایش حرفه ای شکایت دارند که به تغییر مداوم دیدگاه ها انجامیده است. چارلز کالِب کُلتون⁽¹⁾به طور کنایه آمیزی می گوید: « اساتید شاخه های مختلف دانش، نظریه های خود را به حقیقت ترجیح می دهند؛ زیرا نظریه های آنها، اموال خصوصی محسوب می شود، ولی حقیقت جزو اموال عمومی است.»⁽²⁾

با وجود این، برخی از جنبه های تفاوت ها و نشانه های علمی، صرفاً مولفه های بیرونی نیستند. برچسب ها و اصطلاحات تخصصی، درست همانطور که در زندگی روزمره کاربرد دارند، ابزارهای مهمی

برای صرفه جویی در وقت و زندگی علمی هستند. اگر من بتوانم به شما بگویم « دُلی پَرتون خواننده سبک روستایی و غربی است» در این صورت، این برچسب پنج کلمه ای، مجموعه ای از ویژگی ها را در خود جای می دهد- پوشیدن لباس های کابوها با منگوله هایی که از آن آویزان است، آواز خواندن به شیوه دِلِی دِلِی با همراهی صدای گیتار، و لذت بردن از آوازه هایی با مضامین نواحی روستایی، عشق میان زن و شوهر و میهن پرستی آمریکایی. اگر بخواهیم هر دفعه، این ویژگی ها را بازگو کنیم، برای شرح آن به بیش از سه کلمه نیاز است. به همین ترتیب، اصطلاحات تخصصی علمی، یکی از مولفه های ضروری برقرار گفتگوی حرفه ای ( به صورت حضوری یا مکتوب) است که دارای معانی دقیق هستند و با استفاده از آنها، موضوعات تخصصی به انعطاف پذیری بیشتر و به صورت مقرون به صرفه مورد بحث قرار می گیرند. اگر می خواهید پایان نامه دکترای تان جذاب شود، در این صورت ناگزیر باید تا حدود زیادی روی تناقضات موجود در رشته خود، بحث و جدل های موجود در مورد نظریه های مختلف یا تعابیر مضمونی یا دیدگاه های روش شناختی یا تجربی، تمرکز نمایید. بدین ترتیب، باید موضع ها را مورد بحث قرار دهید، نقد کنید و تا حدودی وفاداری خود نسبت به یکی از موضع ها را تصریح کنید- به عبارت دیگر، از یکی از موضع ها طرفداری کنید. دانشجویان مبتدی اغلب اهمیت و وجود غالب سرنخ های طرفداری را نادیده می گیرند که در متن خود القا می کنند. این دانشجویان، اصطلاحات یا مفاهیم تخصصی «برچسب خورده» را انتخاب و بکار می گیرند بدون اینکه توجه کنند که چگونه برخی از خوانندگان بکارگیری آن کلمات را رمزگشایی و تعبیر می نمایند. بنابراین، مدیریت اثربخش انتظارات خوانندگان، مستلزم این است که به دقت تمام، مولفه های متن، وعده ها و نویدهای صریح و نشانه های تلویحی را بررسی می کنید که اهداف رساله شما و ارتباط آن با رشته مربوط را القا می کند.

نتیجه گیری

با آغاز نگارش رساله دکترای خود، علاوه بر کارآموزی در رشته علمی مورد نظر و مهارت های پژوهشی آن، در حوزه نویسندگی نیز تعلیم می بینید. این جنبه از نقش جدید شما ممکن است هم از جانب اساتید راهنما یا مشاوران و هم از نظر اولویت های خودتان، به راحتی نادیده گرفته شود، ولی مهارت های نویسندگی، یکی از جنبه های مهم نقش شما بوده و برای موفقیت در پیشبرد و تکمیل پایان نامه

ضروری هستند. به صورت فزاینده می توانید در نویسندگی پیشرفت کرده و در حوزه حرفه ای خود جایگاه خوبی بدست آورید. اساسی ترین جنبه نویسندگی، مدیریت موفق انتظارات خوانندگان است، به عبارت دیگر باید اطمینان حاصل کنید که خوانندگان متن را منسجم و سازمان یافته می یابند و به وعده هایی که داده اید، به شیوه ای قابل قبولی عمل کنید. و برای دانشجویان جدید دکتری، یکی از اقدامات مهم در آغاز مدیریت انتظارات خوانندگان این است که ایده اصلی پایان نامه خود- سوال محوری پژوهش- را به طور شفاف تعریف نمایند.

2: بررسی ساختار کلی پایان نامه

اشاره

«در رویاها، مسئولیت آغاز می گردد.»

دابلیو. بی. ییتس⁽¹⁾⁽²⁾

[2] دابلیو. بی. ییتس، این مصراع- که به شعر «بازی قدیمی» نسبت داده می شود- را در صفحه اول کتاب شعر خود با عنوان «مسئولیت ها»، ویراست اول، 1914، آورده است. رک.

W. B. Yeats, Collected Poems (London: Vintage, 1992), edited by Augustine Martine, p. 95.

رساله شما در مورد چیست؟ و می خواهید به چه چیزی دست یابید؟ رساله شما چه تفاوتی با سایر متون حوزه تخصصی تان خواهد داشت یا چه چیز جدیدی ارائه خواهد داد؟ زمان و منابعی را که برای انجام رساله خود صرف خواهید کرد چگونه توجیه می کنید؟ طرح این سؤالات اساسی در مرحله آغازین پژوهش، ضروری به نظر می رسد، ولی سر و کله آنها در مراحل بعدی نیز پیدا می شود. در مراحل میانی انجام رساله، در طول بازدید میدانی، مطالعات موردی یا کار نفس گیر مطالعه کتابخآنه ای یا مطالب آرشیوی یا جمع آوری و تحلیل داده ها، اغلب می توانید این سوالات را به پس زمینه برانید، ولی در سرازیری مراحل میانی، سوالات مزبور مجدداً مطرح شده و اغلب نویسندگان رساله را می آزارند. بعدها، زمانی که نخستین نسخه کامل پایان نامه خود را، آماده کرده اید و باید نسخه نهایی آراسته و قابل دفاع

خود را تهیه نمایید، سؤالات مزبور مجدداً سر بر می آورند. فصل حاضر به اهمیت این امر می پردازد که باید پیش از سرمایه گذاری بیش از حد روی یک موضوع و رویکرد پژوهشی، پاسخ منطقی برای سؤالات مذکور ارائه دهیم. در ابتدا به چگونگی تعریف یک یا چند سؤال در مورد کلیت پروژه خود می پردازیم. در بخش دوم فصل، ضرورت انجام پژوهشی «اصیل» و جذاب را بررسی می کنیم.

تعریف سؤالات محوری پژوهش

به نظر می رسد که برخی از کتاب ها به این دلیل نوشته نشده اند که آموزشی به ما بدهند، بلکه صرفاً برای نشان دادن آنجه نویسنده می دانسته است، به رشته تحریر درآمده اند.

یوهان ولفگانگ فون گوته⁽¹⁾⁽²⁾

هر رساله دکتری، اساساً نوعی قرارداد است. در مورد پایان نامه مدل «کتاب قطور»، ماهیت خاص این قرارداد این است که نویسنده، یک سؤال را تدوین و مطرح می کند و سپس پاسخی برای آن ارائه می دهد. در رساله مدل مقاله، به ندرت یک سؤال محوری بزرگ وجود دارد، بلکه در عوض، مجموعه ای از سؤالات جزئی تر و دقیقتری مطرح می گردد که ارتباط چندانی به هم دیگر ندارند⁽³⁾. سپس، داوران یا اعضای کمیته رساله، تعیین می کنند که آیا متن پژوهش ارائه شده، در واقع به سؤالات مطرح شده، پاسخ داده است یا خیر. اگر بین سؤالات و پاسخ ها تناسب دقیقی – چه در سطح کل رساله یا در سطح مقاله- وجود داشت، در این صورت رساله تأیید می گردد، ولی دانشجویان نباید برای یک سؤال واضح، مجموعه مطالب بی ربط ارائه دهند. نباید وعده ای بدهند که قادر به انجام آن نباشند یا ادعایی کنند که اثبات نکرده اند. یک مسأله رایج دیگر این است که سؤال مطرح شده در رساله و پاسخ ارائه شده برای آن، ارتباط مشخصی با یکدیگر ندارد. ممکن است نویسنده گمان کندکه کار «الف» را انجام داده است، ولی از نظر خوانندگان، اینگونه به نظر می رسد که کار «ب» را کرده است که کاملاً متفاوت از «الف»

است. یا امکان دارد که سؤال آن قدر کلی باشد و پاسخی که دانشجو ارائه می دهد، به طور مبهم با آن ارتباط داشته باشد. از طرف دیگر، ممکن است سؤال بسیار جزئی باشد و پاسخ ارائه شده به آن، نامرتبط باشد. در آخر، اگر بخشی از پاسخ، با سؤال مطرح شده مطابقت نداشته باشد، یا اگر بخشی از سؤال بدون پاسخ بماند و مورد بحث قرار نگیرد، رساله، مشکل آفرین خواهد شد. بنابراین، قرارداد پایان نامه، کار پر زحمت و پر دردسری برای دانشجویان و داوران می باشد.

با وجود این، قرارداد رساله، به میزان زیادی از دانشجویان حمایت کرده و به آن ها اطمینان خاطر می دهد. داوران یا کمیته رساله اجازه ندارند سؤالات خودشان را طرح کنند یا از دانشجوی دکتری بخواهند سوالی را متفاوت از آنچه خود انتخاب کرده، مورد مطالعه قرار دهد. ارزیاب ها باید، سؤال دانشجوی دکتری را مبنای ارزیابی خود قرار دهند. نویسنده رساله دکتری لزوماً باید سؤال واضحی- چه برای کل پایان نامه و چه برای «مقاله های» تشکیل دهنده آن- طرح کند. باید نشان دهد که سؤال مورد نظر، سوالی جدی بوده و در حوزه پژوهش علمی است، به عبارت دیگر، سؤال باید به طریقی با متون و مباحث موجود مرتبط باشد، ولی وقتی این شرایط فراهم گردد، ارتباط متقابل سؤال و پاسخ را باید مبنای پذیرش یا رد رساله مزبور قرار دهیم.

سؤال را تعریف کنید: پاسخ را ارائه دهید. درک ویژگی های منحصر به فرد این شرایط، اغلب کار دشواری است. در طول سال های تحصیل – پیش از مقطع دکتری- همواره کس دیگری برایمان سؤال طرح می کند. در دوره لیسانس و فوق لیسانس، فقط می توانیم روی ارائه پاسخی مناسب برای سؤال مطرح شده، تمرکز کنیم. بنابراین، درک اینکه خودمان باید سوالی را طرح کرده و پاسخ آن را بیابیم، نسبتاً دشوار است.⁽¹⁾دانشجویان تازه وارد دوره دکتری، اغلب بر این باور هستند که باید برای سؤالات پژوهشی بسیار بزرگتر و سختی پاسخ بیابند، صرفاً به این خاطر که در متون پژوهشی که آنها می خواهند، سؤالات به این صورت تدوین می شوند، ولی پژوهشگران حرفه ای در دانشگاه ها، معمولاً منابع بیشتری برای پاسخ دادن به مسائل بزرگ در اختیار دارند (برای مثال، بودجه کلان، تکنولوژی های پژوهشی پیچیده که در دسترس آنها قرار دارد، تیم های پژوهشی تعاملی یا تیمی از افراد

که به آنها کمک می کنند). سوالی که پژوهشگران حرفه ای به بررسی آن می پردازند، معمولاً برای دانشجویان دکتری که از حمایت مالی و علمی برخورد دار نیستند، مناسب نمی باشد.

اگر یکی از مواردی که در دوره دکتری باید نسبت به آن احتیاط کرد، پرداختن به سؤال بزرگی باشد که مدیریت آن کار دشواری است، در این صورت، تغییر جهت به سمت دیگر این پیوستار، خطرات متضاد دیگری را در بر دارد. در اینجا، دانشجویان دکتری، موضوعاتی را انتخاب می کنند که بیش از حد جزئی و محدود هستند و بدین ترتیب، به جای فکر کردن در مورد خوانندگان رساله خود، صرفاً نگران واکنش چند داور یا عضو کمیته رساله هستند. این دانشجویان، موضوع رساله خود را برای شرح و روشن ساختن یک حوزه ارزشمند مطالعه، انتخاب نمی کنند، بلکه هدفشان یافتن مسیر مطمئنی برای بدست آوردن برگ برنده علمی است. دانشجویانی که صرفاً با هدف موفق شدن در جلسه دفاع دکتری، رساله خود را انجام می دهند، معمولاً روی حوزه های محدودی از رشته مربوط تمرکز دارند. این افراد، دوره تاریخی محدود، یک نویسنده یا منبع نه چندان مهم، مکانیزم یا فرایند مجزای کوچک، موقعیت مکانی محدودی که به طور کامل کشف شده است یا روش مشخصی را که جنبه ای از آن پیشرفت داشته، مورد توجه قرار می دهند. معمولاً عنوان چنین رساله هایی، توصیفی⁽¹⁾بوده و اشاره ای به مضامین نظری⁽²⁾نمی شود و اغلب با عنوان های محدودی مشخص می گردند («مطالعه اکتشافی ...» یا «چند موضوع در باب ...»).

یکی از نشانه های تأیید این سخن، رساله هایی هستند که به جای پرداختن به اهداف علمی گسترده تر، صرفاً خلاءهای موجود در آن را پر می کنند. چنین پروژه هایی تحلیل های تثبیت شده موجود را عیناً در حوزه های جدید تکرار می کنند یا خلأهای کوچک موجود در دانش حاصل از مطالعات پیشین را پر می کنند. هر چند، در مورد این فضاهای خالی در متون رشته مربوط، دو مسأله وجود دارد. نخست اینکه این خلأها اغلب به دلیل موجهی وجود دارند؛ برای مثال، به دلیل اینکه موضوع مورد نظر، جذابیت چندانی ندارد یا آن قدر دشوار است که نمی توان آن را مورد بررسی قرار داد.

مسأله دوم این است که آشکارترین خلأهای موجود در پژوهش که ارزش مطالعه را دارند، به راحتی مورد توجه پژوهشگران دیگر قرار می گیرند. بنابراین، ممکن است در طول سه یا چهار سالی که شما مشغول انجام پایان نامه خود هستید، شخص دیگری پژوهشی با همان موضوع را منتشر کند یا رساله دکترای خود را در مورد همان موضوع انجام دهد. رقابت احتمالی با افراد دیگری که در حال انجام رساله دکترای خود هستند یا پروژه های پژوهشی پر هزینه، یکی از خطرات تهدیدکننده رساله هایی است که هدفشان پر کردن خلأ موجود در متون حوزه مربوط می باشد. مطالعه ای که علت اصلی انجام آن این است که نخستین پژوهشی است که به موضوع خاصی می پردازد، با مشخص شدن اینکه دومین یا سومین مطالعه از آن نوع است، اعتبار خود را از دست می دهد.⁽¹⁾

اگر موضوع پایان نامه خود را از روی احتیاط و محافظه کاری و صرفاً برای تکمیل دوره دکتری انتخاب کنید، در طولانی مدت با پیامدهای آن مواجه خواهید شد. وقتی رساله دکترای خود را به اتمام برسانید، در طول سال های آینده، باید عنوان آن را در رزومه خود بیاورید. موضوع رساله دکتری تنها زمانی اهمیت حرفه ای خود را از دست خواهد داد که پس از انجام آن، مجموعه مطالعات موفقیت آمیز - به ویژه کتاب- دیگری انجام داده باشید. بنابراین، در حالی که رساله تکمیل شده، رزومه را پربار می کند، ولی موضوع گنگ و مبهم، ناخوشایند یا قدیمی، مبنای خوبی برای یافتن نخستین شغل دانشگاهی نیست، به ویژه اینکه در مرحله فهرست نهایی متقاضیان، بیشتر کمیته های پژوهش دانشگاه ها، صرفاً به اطلاعات کوتاهی در مورد مقاله توجه می کنند. اگر در رزومه خود، مقالات چاپ شده زیادی نداشته باشید، در این صورت، کمیته پژوهش طبیعتاً برای پی بردن به شخصیت و خلق و خوی شما، به موضوع رساله دکترای شما استناد می کند. علاوه بر این، متمایز کردن مقالات ارزشمند از رساله دکترای گنگ و مبهم، کار بسیار دشواری است.

اداره یک مزرعه پرورش خوک به مدت 30 سال، در حالی که مداوم به خود می گویید «می خواستم رقاص باله شوم»، کار بی فایده است. تا آن زمان، دیگر با خوک ها خو گرفته اید.

کوئنتین کریسپ⁽¹⁾⁽²⁾

هنگامی که دانشجو برای «مدیریت بهتر» رساله خود، موضوع کسل کننده یا جزئی را انتخاب می کند، تاثیرات روانشناختی آن، می تواند موارد مذکور را بزرگ نمایی کند. بیشتر دانشجویان دکتری، در برهه ای از زمان، تا حدودی روحیه خود را از دست می دهند، و اعتماد خود را نسبت به پروژه خود، از دست می دهند و به این می اندیشند که آیا ارزش ادامه دادن را دارد یا خیر. اگر از نظرتان، موضوع انتخابی تان نامعتبر است، اگر واقعاً علاقه ای به سؤال رساله خود و یافتن پاسخ به آن ندارید، در این برهه های زمانی، حفظ اعتماد و سرعت پیشرفتتان دشوارتر می شود. علاوه بر این، پی بردن به این امر که موضوع انتخابی تان جذاب یا قابل توجه نیست، به طوری که بعید است چشم انداز شغلی تان را بهبود بخشد، بسیار مأیوس کننده خواهد بود. از این رو، باید به صورت جدی مشخص کنید که پژوهشتان در مورد چه موضوعی خواهد بود و از انتخاب موضوعات بزرگتر از حد توان خود یا موضوعات کم اهمیت خودداری نمایید. در اینجا، اولویت نخست، تعهد و علایق شخصی خودتان است، ولی باید به دیدگاه دیگران نیز توجه داشته باشید.

چالش حاصل از شرح و توضیح موضوع رساله نیز می تواند محرک خوبی برای شفاف سازی نظر و عقیده شما باشد. در طول دوره دکتری، اوقات وحشتناکی وجود خواهد داشت- برای مثال در مهمانی شام با افراد غریبه- که کسی رو به شما کرده و می پرسد به چه کاری مشغول هستید. وقتی عنوان کنید که در حال انجام رساله دکترای خود هستید، بی شک سؤال بعدی وی در مورد موضوع رساله خواهد بود. از این لحظه به بعد، معمولاً حدود دو دقیقه وقت دارید تا مأمور تفتیش شکاک خود را متقاعد کنید که می دانید در حال انجام چه کاری هستید و اینکه کارتان ارزشمند است. اغلب فرض بر این است که به عنوان دانشجوی دکتری، تعهد بسیاری نسبت به موضوع انتخابی خود دارید. دانشگاهیان و نیز افراد

خارج از این حوزه، بر این تصور هستند که شخصیت شما در موضوع پژوهشی تان منعکس شده است (و حتی موضوع انتخابی تان، شخصیت شما را توصیف می کند). همواره تصور می شود که دانشجویان دکتری، بیش از پژوهشگران حرفه ای دیگر، به موضوع پژوهش خود متعهد هستند (موضوع رساله حتی به دغدغه فکری آنها تبدیل شده است). بنابراین، همواره تجربه ای مأیوس کننده ای است و بسیاری از دانشجویان احساس می کنند که عبور از آن، کار غیرممکنی است. توقع اینکه آنها بتوانند چکیده موضوع پیچیده و تخصصی خود را در چند جمله برای یک غریبه شرح دهند، به طور غیر معقولی به معنای ناچیز شمردن کار آنهاست. با وجود این، به عقیده من، آزمون مهمانی شام، آزمون خوبی است. اگر نتوانید به طور مختصر و ساده، در دو یا سه دقیقه توضیح دهید که روی چه موضوعی مطالعه می کنید و امیدوارید به چه چیزی دست یابید، به احتمال زیاد هنوز به موضوع پایان نامه خود اشراف ندارید.

سؤال را تعریف کنید: پاسخ را ارائه دهید. این گزاره بدین معناست که هر پایان نامه اثربخش دکتری، باید به طریقی شخصی سازی شود. باید بخش قابل مدیریت سؤالات یا دغدغه های متون موجود را برگزینید و سپس، موضوع را تغییر داده و طوری شکل دهید که بتوانید به طور عملی به آن پاسخ دهید. شیوه ای که سؤال را شکل می دهید باید به طور منطقی متمایز باشد و از زاویه دید خود، موضوع را مورد بررسی قرار دهید. اگر چنین چشم انداز شخصی سازی شده (و حتی تا حدودی فردی و خاصی) دارید، در این صورت، احتمال کمی وجود دارد که در طول مدت انجام مطالعه خود، پژوهشگران دیگری، موضوع خاص شما را مورد مطالعه قرار دهد.

بهتر است رساله خود را در مورد یک مسأله فکری یا یک پارادوکس انتخاب کنید نه خلأ موجود در پژوهش های حوزه مربوط. باید توجه خود را به پدیده هایی معطوف کنید که نیازمند شرح و توضیح هستند و می توانید آن را به عنوان مسأله ای غیر واضح بیان کنید و برای آن پاسخی جالب و اثربخش

تدوین نمایید. رابِرت نُوزیک⁽¹⁾، فیلسوف سیاسی آمریکایی، اخیراً این سؤال را مطرح کرده است: مسأله علمی⁽²⁾چیست؟» و نتیجه گرفته است که مسأله فکری دارای پنج مؤلفه است.⁽³⁾

مؤلفه نخست، هدف یا مقصودی است که نشان می دهد چگونه باید نتایج را داوری کنیم و متوجه شویم که پیشرفتی صورت گرفته است.

مؤلفه دوم، شرایط اولیه و منابع موجودی که می توان بکار برد- که در این مورد، معمولاً متون و مطالعات در دسترس است- را در بر می گیرد. (به عبارت دیگر)مجموعه اقداماتی که می توان برای تغییر منابع و شرایط اولیه انجام داد.

مؤلفه سوم، مسأله فکری را تشکیل می دهد، که احتمالاً داده های جدید و مجموعه روش های نوین پژوهش را شامل می شود.

محدودیت ها، مؤلفه چهارم هستند که به موجب آنها، برخی از اقدامات، غیر عملی می شوند.

مؤلفه آخر، مربوط به نتیجه است. اگر پژوهشگر برای تغییر شرایط اولیه، مجموعه ای از اقدامات قابل قبول و عملی را بکار گیرد به طوری که با وجود محدودیت ها موجود، هدف مطالعه را تحقق بخشد، در این صورت، مسأله فکری را حل کرده یا تا حدودی بهبود می بخشد. در کشور فرانسه، در مقطع دکتری، این رویکرد وسیع تعریف موضوع، را اغلب یافتنِ «une problématique» توصیف می کنند که مفهوم معادل انگلیسی آن، یعنی « a problematic »، بسیار مبهم است، در اینجا صفت « problematic» ( به معنای «پیچیده») نقش مترادف آن را دارد. با وجود این، اگر به دنبال «پیچیده سازی »⁽⁴⁾سؤال پایان نامه خود هستید– و امیدوارید که پاسخ خود را در چارچوبی ارائه دهید که اهمیت علمی آن را نمایان کند- در این صورت، به معنای این اصطلاح فرانسوی نزدیک می شوید.

کشیش براون⁽¹⁾سیگار خود را کنار گذاشت و محتاطانه گفت «به این خاطر نیست که راه حل را نمی بینند، بلکه نمی توانند مسأله را ببینند.»

جی. کِی. چِستِرتون⁽²⁾⁽³⁾

بیشتر مشکلاتی که مردم با آنها روبرو می شوند، نمی توانند این قدر دقیق باشند. اغلب مردم، با مشکلات مربوط روبرو نمی شوند، بلکه آنها را می سازند؛ در شرایط جدید، مسأله جدید می یابند.

رابرت نُوزیک⁽⁴⁾

بسیاری از دانشجویان دکترای کشورها یا رشته هایی که در آنها، پژوهش ها بیشتر بر مبنای رویکرد تجربی هستند- یا بر توافق علمی یا اجتماعی تاکید می شود- ایده پیچیده سازی موضوع پایان نامه را دشوار و عجیب می یابند. این دانشجویان، اغلب موضوع انتخابی خود را ارزشمند، جالب و مهم می دانند. هیچ معما و مسأله ای پیش روی خود نمی بینند، و صرفاً چشم انداز تجربی را مشاهده می کنند که نویسندگان قبلی تا حدودی آن را رنگ آمیزی کرده اند و می تواند فرصتی برای آنها محسوب شود. این ذهنیت دانشجویان دکتری، خطرناک است. این امر اغلب در مورد افرادی رخ می دهد که موضوعات اقتباسی انتخاب کرده اند که در مقاطع قبلی تحصیلی مهم بوده اند، یا موضوعات متعارفی را از متون و پژوهش های موجود برگزیده اند که بیش از حد گسترده بوده یا یافتن پاسخ آنها در مقطع دکتری، دشوار است. مهم تر از همه این که موضوع «غیرپیچیده» رساله، معمولاً در مرحله داوری، هیچ حمایت علمی ارزشمندی از دانشجو نمی کند و سبب می شود در مرحله داوری، سؤالات زیادی همراستا با این سؤال مطرح می گردد: این پایان نامه به چه دردی می خورد؟

سؤال را تعریف کنید: پاسخ را ارائه دهید. این معادله، متقارن است، و به یک میزان می توانید در هر سمت معادله، مداخله کنید. سریع ترین راه برای بدست آوردن تناسب عالی بین سؤال مطرح شده و

پاسخ ارائه شده در رساله، این است که مشخص کنید قادر خواهید بود چه چیزی را بیان کنید یا امیدوارید بتوانید چه چیزی را بیان کنید. سپس، سؤال پژوهشی خود را متناسب با آن، چارچوب بندی کنید. باید روش های منطقی را بیابید که از طریق آنها، سوالاتی را که قادر به پاسخ گویی آنها نیستید یا یافتن پاسخ آنها برایتان دشوار است کنار بگذارید. این بدان معناست که باید از ابتدا به عملی بودن پژوهش و قابلیت های خود و منابع در دسترس خود بیندیشید، و در حین تدوین موضوع پژوهش، در مورد نتایج و پیامدهای آن گمانه زنی نمایید. به تعبیری، این کار مثل این است که قبل از اینکه به نحوه یافتن پاسخ مسأله ها فکر کنیم، به صفحات پاسخ نامه آخر کتاب درسی ریاضی برویم و آنها را بخوانیم. به طور بیهوده موضوع بزرگی را انتخاب نکنید که به دستیابی به پیشرفت نظری وابسته باشد که پژوهشگران پیشین آن را از قلم انداخته اند یا کاملاً به تحلیل های تجربی منوط باشد که نتایج کاملاً واضح یا متعارف در بر دارند.

بهتر است امیدوار باشید و به بهترین موارد احتمالی بیندیشید: اگر همه چیز همانطور که امیدوار بودید، پیش می رفت، چه حرفی برای گفتن داشتید؟، ولی علاوه بر این، باید از دستیابی به برخی نتایج- چیزهایی که اگر مؤلفه های حیاتی و ریسکی طرحتان آن گونه که امیدوار بودید از آب نیایند، بتوانید انجام دهید یا بگویید- مطمئن باشید. برای مثال، اگر در ابتدا معتقدید که می توانید پیشرفتی در یک نظریه ایجاد کنید، این خطر وجود دارد که این کار دست نیافتنی تر از چیزی از آب درآید که پیش بینی کرده اید. در این مورد، آیا می توانید به چیزی معتبرتر و قابل پیش بینی تر، برای مثال، شرح و تفسیر دیدگاه مهم نویسنده در مورد حوزه مربوط، روی آورید؟ یا اگر امیدوارید که در تحلیل تجربی خود، اثبات کنید که بین متغیر الف و ب ارتباط قوی وجود دارد، در صورتی که چنین ارتباطی را نیابید یا مشخص شود ارتباط بین آنها بسیار ناچیز است، از این نتیجه چه چیزی حاصل می شود؟ این ملاحظات بدین معناست که سؤال خود را باید قاطعانه تدوین کنید و در طرح پژوهشی خود، موارد دیگری را نیز در نظر بگیرید به طوری که آنچه را می خواهید در پایان نامه خود انجام دهید پوشش دهد، حتی در صورتی که برخی از مؤلفه های طرح آن گونه که می خواستید پیش نرود. مهم تر از همه اینکه سؤال پایان نامه خود را باید به گونه ای تدوین کنید که یافته های شما را به نمایش بگذارد، جذابیت و اهمیت آنها را بیان نماید و کامل و منجسم بودن پایان نامه را القا کند.

به راحتی نمی توان به این موارد دست یافت. با یک بار تلاش در آغاز فرایند انجام رساله و نیز با سطح بالایی از پیش بین پذیری، نمی توان به آنها دست یافت. در عوض، غالباً باید آنها را آرام آرام و در طول زمان شناسایی کرد و به طور پیوسته، روی آنها کار نمود. تدوین سؤال رساله به گونه ای که با پاسخ مطابقت داشته باشد، مستلزم تعریف مکرر طرح پژوهشی است. سپس، باید پژوهشی نسبتاً طولانی انجام دهید و با زحمت متنی، آماده کنید و در آن، برداشت خود را از نتایج عنوان کنید. پس از آن، باید بررسی کنید که طرح رساله تان چقدر باید تغییر کند (و شاید مجبور باشید طرح پژوهش خود را مجددا از اول تهیه کنید)؛ زیرا نظرات و سطح اطلاعاتتان تغییر کرده است. دیدگاه اولیه تان نسبت به نحوه انجام رساله، در شش ماه یا یک سال نخست، مانند دیدگاه مجسمه سازی خواهد بود که تخته سنگی را انتخاب می کند و پیش از آنکه دست به کار شده و کار طولانی قلم زنی و تبدیل قطعه سنگ به مجسمه ای کامل را آغاز کند، طرح خام را روی آن ترسیم می کند.

انجام پایان نامه اصیل

تمام چیزهای خوبی که وجود دارند، ثمره اصالت هستند.

جان استورات میل⁽¹⁾⁽²⁾

کتاب مزبور، نخستین بار در سال 1859 منتشر شده است.

هیچ یک از ما کاملاً به تنهایی فکر نمی کند، بلکه با جمع و با همکاری هم می اندیشیم؛ با گذشتگان و حاضران کار می کنیم. [در] کل دنیای فکر و اندیشه ... هر کسی ابتکار عمل، یاری، دلیل و گواه، اطلاعات، دلگرمی که بدان نیاز دارد را از آنها می گیرد.

اِی. جی. سِرتیلِنجِز⁽³⁾⁽⁴⁾

نویسندگی و اندیشیدن، لازم و ملزوم هم هستند. به ندرت می توانید پی ببرید که اول به چه چیزی فکر می کنید، و بعد آن را به رشته تحریر در آورید. معمولاً عمل نوشتن کلمات روی صفحه (یا کاغذ) کمک می کند تا پی ببریم که به چه چیزی می اندیشیم. به عبارت دیگر، عمل نوشتن اغلب جزء ضروری تفکر است. اگر به حال خود رها شویم، همه ما می توانیم بدون توجه به این که چه چیزی نیازهای حال حاضر ما را برطرف کند یا با نادیده گرفتن تناقض میان چیزی که دیروز یا پریروز گفته ایم یا فکر کرده ایم، افکار متضادی داشته باشیم. نوشتن نظام مند افکارمان، امری ضروری است و به افکارمان استحکام بخشیده و آنها را متبلور می کند، و از پردازش و ساختاربندی مکرر آنها جلوگیری می کند. انجام چنین کاری، از نظر روانشناختی دشوار است و احتمالاً هر یک از ما را وادار می کند تا با ضعف یا نابسندگی فکر خود روبرو شویم. این احتمال یاس و ناامیدی، به نوبه خود، می تواند به ما انگیزه دهد تا نگارش رساله خود را به تعویق بیندازیم، مجموعه واکنش هایی که سبب می شوند حتی نویسندگان با تجربه نیز دست از قلم بکشند (رک. فصل 6).

در خصوص دانشجویان مقطع دکتری، اصلی ترین عامل عدم قطعیت در انتخاب موضوع این است که آیا پایان نامه آنها، شرط غالب «اصالت» را برآورده می سازد یا خیر. همه دانشگاه های معتبر، صرف نظر از اینکه مدل کلاسیک یا آموزش محور دکتری را بکار می برند، دانشجویان را ملزم می کنند که پایان نامه یا رساله اصیلی ارائه دهند که به طور ویژه به پیشرفت دانش در رشته مورد نظر کمک کند. مشخص کردن اینکه دقیقاً چه نوع رساله ای، این معیار را برآورده می سازد، دشوار است. شیوه نامه (یا دستورالعمل های) بیشتر دانشگاه های اروپا، صریحا مشخص نکرده اند که اصالت رساله، چگونه تعیین می گردد. در عوض، به فرایند انجام رساله پرداخته اند و صرفاً مقرر کرده اند که برای تعیین اصالت کار (هر چه که باشد) باید از داوران باصلاحیت بهره برد. حتی دانشگاه لندن که نسبت به بیشتر دانشگاه های دیگر، جزئیات بیشتری در این خصوص ارائه داده، صرفاً به داوران عنوان می کند که دو

شاخص برای تعیین اصالت پایان نامه دکتری وجود دارد: پایان نامه اصیل، «کشف حقایق جدید» را گزارش دهد یا «اِعمال قدرت حیاتی مستقلی» را نشان می دهد، و یا هر دو.⁽¹⁾

کشف «حقایق جدید»، حاصل پژوهش های تجربی است و می توان با پژوهش در مورد چیزی که تا به حال موجود نبوده است، به آنها دست یافت. برای مثال، چنین پژوهشی می تواند موارد زیر را دربر بگیرد: مطالعه و ارائه نظر در مورد اسنادی که چندان مورد تحلیل و بررسی قرار نگرفته اند، بررسی بخش های گزارش نشده یا منتشر نشده یک آرشیو، انجام مطالعه موردی درباره یک محله یا سازمان که قبلاً یا اخیراً مورد مطالعه قرار نگرفته است، انجام نظرسنجی یا جمع آوری اطلاعات کمّی منتشر شده و تحلیلی، آماری داده ها و غیره.

«اِعمال قدرت حیاتی مستقل» معیار مبهمی برای تعیین «اصالت» است، ولی احتمالاً منظور از آن، این است که نویسنده پایان نامه نشان دهند که قادر است بحث های نظری یا موضوعی منجسمی را ارائه دهد و نیز مسائلی که قبلاً مورد بررسی قرار گرفته اند را از زاویه ای متفاوت و از چشم انداز مختص به خودش مورد بررسی قرار دهد.

مفهوم «مستقل»، مفهوم مهمی در مقطع دکتری است. فرض بر این است که دانشجوی دکتری از دیدگاه حرفه ای خود در مورد مسائل مهم رشته خود سخن می گوید. در کشورهایی که انتظار می رود دانشجویان دکتری به طور کلی در انجام پژوهش ها، به اساتید راهنمای خود کمک کنند یا در حوزه موضوع انتخاب شده، در گروه آموزشی خود (در کنار فعالیت هایی همچون تدریس) کارآموزی کنند، این جنبه کمتر مشهود است. پی بردن به اهمیت معیار «کار مستقل» برای دریافت درجه دکتری، برای چنین دانشجویانی، دشوار است. دانشجویان مبتدی دکتری، نمی توانند رونوشتی از اساتید راهنمای خود باشند یا حتی دقیقاً پا جای پای آنها بگذارند. دانشجویان اغلب خیلی دیر به این موضوع پی می برند، گاهی در مرحله نگارش نسخه پایانی پایان نامه و شاید هم در جلسه دفاع متوجه این امر گردند. حتی ممکن است دانشجویانی که از فضای حرفه ای پژوهش علمی دور هستند، هنگامی متوجه

این امر شوند که مقاله یا کتابی که قصد دارند از رساله خود به چاپ برسانند، رد می شود یا وقتی که نمی توانند به راحتی از دانشگاه های دیگر وقت ملاقات بگیرند.

بیان دیدگاه خود، و در عین حال استوار کردن پژوهش خود بر اساس یک سنت علمی تثبیت شده و بخشی از گفتمان معاصر رشته مورد نظر، مهارتی است که در طولانی مدت کسب می شود. دانشجویان مبتدی، دو اشتباه رایج دارند: یا بیش از حد از متون و پژوهش های موجود اقتباس می کنند و یا بیش از حد مدعی بدیع بودن یا ارزشمندی مطالعه خود هستند. تندروی اول این است فصل یا فصل های آغازین را منحصراً یا به طور مبسوط به خلاصه مقالات یا کتاب های پیشین اختصاص دهید. در اینجا، ارجاعات و نقل قول ها، به وضوح همچون عصای زیر بغل هستند که به فرد کمک می کنند تا لنگان لنگان از یک نقطه به نقطه دیگر برود. یکی از نشانه های گویای این سندرم،

وجود مجموعه ای از پاراگراف های طولانی است که در آن، هر پاراگراف با اسم یک شخص دیگر یا ارجاع به فردی دیگر آغاز می شود: «اسمیت (1989) معتقد است ...» یا «بنابر اظهارات جُونز (1997) ...». نوشتن به این شیوه، به سادگی پیام ناخواسته زیر را به خواننده منتقل می کند: «در ادامه، یک پاراگراف اقتباسی دیگر می آید.»

اگر در مورد چیزی، جز آنچه خوانده اید حرف نزنید، کسی متن شما را نخواهد خواند.

آرتور شوپنهاور⁽¹⁾⁽²⁾

نخوانید، بیندیشید!

آرتور شوپنهاور ⁽³⁾

برای دانشجویانی که پایان نامه خود را در بر اساس مدل «کتاب قطور» می نویسند، باید کار خود را با نگارش بخش طولانی بررسی پیشینه پژوهش آغاز کنند تا به طور کامل بر آن تسلط یابند. با این کار، دانشجو می تواند چندین هزار کلمه بنویسید، ولی بررسی مطالعات افراد دیگر، معمولاً چیزی جز گزارش

یا نقد سطحی مطالعات پیشین دربر ندارد. این کار لزوماً به شما در یافتن سؤال منحصر به فرد خود، کمکی نمی کند و حاکی از عدم توانایی شما در محدود کردن یا شخصی سازی موضوع پایان نامه خود است. اثر منفی آن اغلب، جدی است. اقدام به پاسخ دادن به سؤال شخص دیگر، می تواند بسیار مأیوس کننده است و به تدریج متوجه می شوید که به دلیل محدودیت زمانی و منابع در دسترس تان، قادر به انجام آن نیستید. علاوه بر این، نگارش بخش طولانی پیشینه پژوهش، می تواند بسیار وقت گیر باشد و اغلب سبب می شود دانشجویان، انجام کارهای خلاقانه خود را برای یک سال تا 18 ماه به تعویق بیندازند. با وجود این، اساتید و مشاوران محافظه کار، دانشجویان خود را تشویق می کنند تا از این الگوی رفتاری پیروی کنند.

اگر با موضوع دقیق خود ناآشنا هستید، بررسی پیشینه پژوهش می تواند راهگشا باشد و به طور سریع، اطلاعات مفیدی در مورد آن در اختیارتان قرار دهد.

علاوه بر این، با انجام بخش بررسی پشینه پژوهش، به طور ناخودآگاه تصور غلطی در شما شکل می گیرد که- در پایان نامه های متن محور- خطر شغلی برایتان در بر خواهد داشت. بر اساس این تصور غلط، گمان خواهید کرد که راه حل اختلافات موجود در دیدگاه های نظری، و مشخص کردن دیدگاه خودتان را می توانید با بررسی بیش از حد متون موجود بیابید. در واقع، طمع جستجو و کاوش، اغلب افراد را وسوسه می کند که با کمی تلاش بیشتر، می توانند «پاسخ» را بیابند، ولی پاسخ مسائل نظری، روش شناختی یا تجربی شما، لزوماً در مطالعات و متون گذشته یافت نمی شود. بررسی بیش از حد مطالعه دیگران، به خودی خود، اطلاعات و دیدگاه مورد نیاز شما را در اختیاراتان قرار نمی دهد.

دنیا، حاوی هیچ گونه اطلاعاتی نیست. دنیا همان گونه است که هست. اطلاعات در مورد آن، از طریق تعامل با دنیا، در ارگانیسم [بشر] خلق می شود. سخن گفتن درمورد ذخیره اطلاعات، به معنای افتادن در تله معنا شناسی است. کتاب ها یا کامپیوترها، بخشی از دنیا هستند. وقتی آنها را جستجو کنید، می توانند اطلاعاتی در اختیارتان بگذارند. اگر اسباب کسب اطلاعات بالقوه را با خود اطلاعات اشتباه بگیریم، مسأله یادگیری و شناخت را به نقطه کور بصیرت فکری خود، تبدیل می کنیم.

ایوان ایلیچ⁽¹⁾⁽²⁾

همواره شرط احتیاط این است که در آغاز هر پایان نامه ای، نوعی مستندسازی نظام مند و جستجوی کتاب شناختی انجام دهیم، مشروط بر اینکه آن را در چارچوب زمانی محدودی انجام دهیم. اکنون که سیستم های تحت وب و ابزارهای کتاب شناختی کامپیوتری در دسترس همگان است، بررسی سریع و در عین حال جامع مطالعات پیشین درباره موضوع پژوهش، بسیار آسان شده است. سیستم های تحت وب و ابزارهای کامپیوتری، نسبت به حتی پنج سال قبل، امکانات بسیار پیشرفته تر جستجو و دسترسی بسیار سریعتر به مطالب را فراهم کرده اند. امروزه با وجود آرشیو مجلات الکترونیک، بلافاصله می توانید چکیده و متن کامل مقالات مرتبط با موضوع خود را دانلود کنید. با استفاده از این ابزارها می توانید به پژوهش های بیشتری- همچون پایان نامه های رقیبی که در حال انجام هستند یا به تازگی شروع شده اند، چه در کشور خودتان یا کشورهای دیگر- دسترسی داشته باشید. جستجوی رساله های مشابه، اقدام احتیاطی است که پیش از تثبیت موضوع خود باید انجام داد. با وجود این، حواس تان باشد که در این تله تفکری نیوفید که اصالت کار شما، منوط به این است که شما مالک انحصاری موضوع رساله خود باشید.

بهترین دفاع شما در برابر پایان نامه ای که موضوعی مشابه موضوع شما دارد، این است که سؤال و رویکرد پایان نامه خود را متمایز و شخصی سازی کنید نه اینکه موضوعی منحصر به خودتان را انتخاب نمایید.

اشتباه رایج دیگر، افراط در کارها است. دانشجویان تازه کار، اغلب در مورد بدیع بودن نظرات یا رویکرد خود اغراق می کنند. به طور شتاب زنده و نسنجیده، در مورد پیشرفت های نظری یا تجربی، وعده هایی می دهند که عملی نیستند. یا ممکن است دانشجویان در آغاز نگارش پایان نامه خود، نوآوری های مختلفی اتخاذ کنند، ولی بعدها، در عمل مشخص می شود که چنین ادعایی، توجیه پذیر نیست. خوانندگان دانشگاهی به طور خاص در مورد «نو واژها» (ابداع

اصطلاحات و کلمات جدید) مقاومت دارند. علاوه بر این، اگر اصطلاحات نهادینه شده را با معنای متفاوتی از آنچه تا کنون بکار می رفته است، بکار ببرید، خوشایند خوانندگان مزبور نخواهد بود. افزون بر این، بسیاری از افراد در برابر بکارگیر «چارچوب های مفهومی» جدید برای تحلیل ها یا جبر یا نمودارهای جدید، موضع خواهند گرفت مگر اینکه به نظر برسد که این استراتژی ها به تحلیل های شما کمک شایانی خواهند کرد. هر یک از موارد مذکور ممکن است سبب شود که خوانندگان چیزی بیش از حد، از رساله شما انتظار داشته باشند و این امر، مدیریت انتظارات آنها را با مشکل مواجه می کند. سریع ترین و مطمئن ترین راه برای افزایش مقاومت خوانندگان این است که دیدگاه های خود را بیان کنید و همزمان هرگونه أثرپذیری از مطالعات پیشین رشته خود را انکار کنید یا اینکه اصرار داشته باشید که شما، مبدع نظریه هایی هستید که هم اکنون درحوزه مربوط، مورد قبول عام است، و یا اینکه آنها را بازآفرینی کرده اید.

کسی می گوید: «من عضو هیچ مکتبی نیستم،

و هرگز به هیچ استاد در قیدی حیاتی دل نباخته ام؛

و نمی توانم بگویم که تا کنون چیزی از اساتید فقید آموخته ام».

این سخن بدین معناست که «من آدمِ احمقِ خودساخته ای هستم».

یوهان ولفگانگ فون گوته⁽¹⁾

هنرمند خودآموخته درواقع، تحت تعلیم شخصی جاهل قرار گرفته است.

جان کُنستِبِل⁽²⁾⁽³⁾

Patrick Hughes and George Brecht, Vicious Circles and Infinity: An Anthology of Paradoxes (Harmondsworth: Penguin, 1978), p. 60.

اتخاذ مسیر میانه بین نویسنده ای غیرمستقل و ادعای مستقل بودن، کار دشواری است. یکی از اصول اساسی این است که اذعان کنیم؛ همانطور که سرنوشته آغازین بخش حاضر از سِرتیلِنجِز، نشان می دهد، هر پژوهشی جدیدی بر مبنای مجموع متون گذشته و حال انجام می گیرد. در اینجا، باید مفهوم «ارزش افزوده»⁽¹⁾را در نظر بگیریم، که با مسأله نُوزیک مبنی بر نحوه «حل» یا رسیدگی به مسأله علمی نیز ارتباط دارد. کسب و کارها زمانی «ارزش می افزایند» که منابعی را به بهای «الف» تهیه می کنند و بعد، آنها را با هم ترکیب یا پردازش نموده و محصولی تولید می کنند که می توانند به بهای بالاتر «ب» بفروشند. توجه کردن به «ارزش افزوده» خود، بدین معناست که با بررسی مطالب اولیه، تحلیل خود را تا چه میزان تغییر یا بسط داده اید، یا متمایز کرده اید. سپس، باید رفتار ادعایی خود را به طور کامل با آن مطابقت دهید. علاوه بر این، «ارزش افزوده» به معنای حفظ الگوی ارتباطی قوی بین مباحث است که در آن، به طور مقتضی بیان می کنید که تا حدی به متون موجود استناد کرده اید، ولی با بررسی سازمان یافته تر این مباحث، به عنوان رقابتی بین مکاتب فکری شناخته شده که هر یک دارای ویژگی ها و محدودیت های خاص خود است، شاید بتوانید تضمین کنید که به طور کامل به مطالعات پیشین وابسته نیستید.

یک نظریه جدید، حتی زمانی که کاملاً یکپارچه و فراگیر به نظر می رسد، با مؤلفه ای از تازگی یا تناقض در دانش، تجربه، ایمان و پیش فرض های وسیع تری سر و کار دارد که تحلیل و بیان نشده اند ... نه می توانیم خانه ذهن را به سرعت بازسازی کنیم و نه نیازی به این کار داریم.

رابرت اُپِنهِیمِر⁽²⁾⁽³⁾

ماهیت بحث و گفتگوهای علمی به گونه ای است که خاتمه کامل بسیاری از مباحثه ها بعید است. بیش از چهار قرن پیش، بلِز پاسکال⁽⁴⁾در مورد تثبیت ناقص و در عین تداوم عقاید دینی اظهار کرد: «توانایی اثبات را نداریم و در واقع، تعصبات مذهبی، مانع از آن می شود. در مورد حقیقت، عقیده ای داریم که

هیچ شک و تردیدی در آن راه ندارد.»⁽¹⁾می توان امیدوار بود که در مباحثه های امروزی نیز، شرایط مشابهی در مورد دیدگاه علمی وجود داشته باشد. شرکت کنندگان در مباحثه، اغلب دیدگاه مشترکی در مورد پیشرفت رشته دارند، ولی در مورد این که کدام نظریه بهتر می تواند این معیارها را برآورده سازد، اختلاف نظر شدیدی بین آنها وجود دارد. هیچ نظریه «واحدی» وجود ندارد که بر کل رشته مربوط، احاطه داشته و عاری از هر گونه انتقاد و مخالفت باشد.⁽²⁾یک «عقیده ثابت» در بیشتر رشته های دانشگاهی این است که، به قول جِی. کِی. گَلبرِیت⁽³⁾، «نظر قاطبه ای» وجود دارد که دیدگاهی غیر پیچده محسوب می شود.⁽⁴⁾

گَلبرِیت از اصطلاح «خرد متعارف» استفاده می کند تا «ایده هایی که همواره به خاطر قابلیت پذیرش و ... پیش بینی پذیری خود، مهم تلقی می شوند» را توصیف کند.

پس از آنکه به علایق خود پی بردید و توانستید سؤال پژوهش خود را به طور اثربخش به مطالعات پیشین ارتباط دهید، بخش سخت ماجرا آغاز می شود؛ باید دست به کار شده و به پیشرفت حوزه مربوط کمک کنید. یکی از دلایل اصلی که همه ما تمایل داریم بخش بررسی پیشینه پژوهش را بیش از حد کِش بدهیم این است که بدین طریق، بررسی نظریه ها از منظر خودمان را که از نظر روانشناختی، کار بسیار دشواری است به تعویق می اندازیم. روبرو شدن با یک کاغذ سفید و تلاش برای نوشتن افکار جدید یا یافتن ارتباط جالب توجه بین متغیرها، اغلب می تواند تهدید آمیز به نظر برسد. در فضای دانشگاهی که با انواع و اقسام یادگیری های کتابخانه ای و افراد بسیاری که ظاهراً در این کار خبره هستند، احاطه شده است، لزوماً همه عوامل اثرگذار، مؤثر نیستند. برای مثال، حضور داشتن در موسسه ای که دارای پیشینه تاریخی قوی درحوزه مطالعات پیشرفته در رشته شما است، می تواند برای تفکر خلاقانه در برخی شرایط، دلگرم کننده باشد؛ زیرا شما به دنبال رقابت با نسل های پیشین دانشجویان دکتری هستید، ولی چنین موقعیت مطلوبی، از طرف دیگر می تواند دلهره آور و فلج کننده باشد؛ برای مثال، متوجه می شوید که دیگران، قبلاً به بسیاری از نظرات «خودِ شما» اندیشیده اند.

بیشتر افراد زودتر از آنچه تصور می کنند، از دنیا خواهند رفت؛ در واقع، این اتفاق رخ می دهد.

بِرتراند راسِل⁽¹⁾⁽²⁾

C. Rose and M. J. Nicoholl, Accelerated Learning for the 21st Century (London: Piatkus, 1997), p. 193.

تعداد معدودی از افراد، بیش از دو یا سه بار در سال فکر می کنند؛ من با فکر کردن به میزان یک یا دو بار در هفته، برای خود شهرت جهانی کسب کرده ام.

جُرج بَرنارد شو⁽³⁾⁽⁴⁾

فکر کردن بدون کمک دیگران نیز دشوار است؛ زیرا یادگیری حقیقی، دارای نوعی احساس جدل است. درست همان طور که برای داشتن عضلات قوی تری باید با ورزش سخت، عضلات خود را کشش بدهید،

بدون از دست دادن چارچوب ذهنی که از دنیا دارید، نمی توانید عقاید جدیدی را درونی سازی نمایید. بدین ترتیب، همه ما این ترس را داریم که عقاید قبلی خود را از دست بدهیم و نتوانیم عقاید جدیدی را جایگزین مدل قبلی کنیم که کاملاً با آن آشنایی داشتیم و به خوبی کار می کرد و به همان اثربخشی و موفقیت از آنها بهره ببریم. اگر این اتفاق رخ دهد، متوجه خواهیم شد که نمی دانستیم چگونه باید پدیده ها را تعبیر کنیم و اوضاع به مراتب بدتر می شود. احتمالاً از مجموعه عقایدی که در حال حاضر واقعاً به آنها نیاز داریم، آگاه می شویم، ولی هنور قادر نیستیم که به طور کامل بر آنها تسلط یابیم یا آنها را بفهمیم. برای دانشجویان دکتری که خواهان فعالیت در خط مقدم دانش، در سطح حرفه ای هستند، این پیامد می تواند به ویژه نگران کننده باشد. این خطر، گره دیگری می افزاید به عدم تقارنی که جِین-بَپتیست بایوت⁽¹⁾به آن اشاره کرده است؛ «چیزی به راحتی آنچه دیروز کشف شده است، وجود ندارد، و هیچ چیز به دشواری آنچه فردا کشف خواهد شد، نیست.»⁽²⁾

چیزی را آموخته اید. این امر همواره در ابتدا طوری به نظر می رسد که گویی چیزی را از دست داده بودید.

جُورج بِرنارد شاو⁽³⁾

G. G. Neil Wright, Teach Yourself to Study (London: English Universities Press, 1945), p. 123.

من از شکست نمی هراسم. اگر در حال یادگیری چیز جدیدی هستید، باید حقارت را به جان بخرید.

اِدی ایزارد⁽⁴⁾⁽⁵⁾

اگر حاضر نیستید که در دریای خالی تنها بمانید، رهسپار یافتن سرزمین های جدید نشوید.

آندره ژید⁽⁶⁾⁽⁷⁾

L. Minkin, Exits and Entrances: Political Research as a Creative Art (Sheffield: Sheffield Hallam University Press, 1997), p. iv.

تا اینجای متن، احتمالاً دچار افسردگی شده اید، ولی مطمئناً رویه ها و روش هایی نیز وجود دارد که با کمک آنها می توانید راحت تر و به مراتب بیشتر، تفکر خلاقانه داشته باشید. اذعان به دشواری های انجام کار اصیل، نخستین گام مهم است؛ زیرا بدین معناست که به جای انتخاب چشم اندازی غیرواقع گرایانه، گام های کوچک مطمئن تری بر می گزینید. همانطور که نقل قول های راسِل و شاو نشان می دهند؛ نخستین گام کلیدی این است که زمانی را به خلق هدفمندانه ایده های خود اختصاص دهید. اطمینان حاصل کنید که دوره های زمانی که برای این کار اختصاص داده اید- معمولاً دست کم یک یا دو ساعت- کافی است. از سوی دیگر، ممکن است دوره های زمانی طولانی تری، بازده نزولی داشته باشد. اینکه بتوانید چندین ساعت متوالی خلاقیت داشته باشید، امری غیرواقعی است. به خود عادت دهید تا به شیوه نسبتاً منظمی که برایتان کارامد است، بیندیشید، زمان تفکر خود را به چندین مرحله مجزا تقسیم کنید و در هر مرحله، فقط یک کار انجام دهید.

نخست باید، دستکم به مدت 15 یا 20 دقیقه، بدون موضع گیری، به تمرین «بارش فکری⁽¹⁾» بپردازید. در این مدت، هر چیزی را که درباره موضوع مورد نظر، به ذهنتان می آید بنویسید، و به هیچ وجه نظراتتان را ویرایش، ارزیابی یا حذف نکنید. در پایان کار، باید یک یا چند صفحه پر از ایده ها و افکار در هم بر هم و حاشیه نویسی پراکنده داشته باشید. پس از این مرحله، می توانید به ارزیابی و سازماندهی افکار و نظراتتان بپردازید؛ زمان بگذارید و ارتباط هر یک آنها با سؤال یا مسأله محوری پژوهش خود را به دقت بررسی کنید. در این مرحله، یادداشت ها یا احتمالاتی را که به سؤال پژوهشتان مرتبط نیستند یا آنگونه که می خواهید، کارآمد نمی باشند، خط بزنید. (ولی از آنجا که افراد معمولاً بیش از حد از خود انتقاد می کنند، یادداشت های نامرتبط خود را کاملاً حذف نکنید، بدین ترتیب همچنان می توانید به آنها دسترسی داشته باشید.) سپس به نحوه سازماندهی و ترتیب ایده های باقیمانده بیندیشید؛ برای سازماندهی مطالب، از ابزارهای گرافیکی (جداول، خطوط، فلش ها و غیره) استفاده کنید. در ادامه،

ساختار اولیه یک مجموعه ایده را تهیه کنید و آن را به ایده های مرتبط بیشتری بسط دهید و بررسی کنید که آیا می توانید چیزی را که بدست آورده اید شرح و بسط دهید.

نوشتن افکار به محض این که در ذهنتان شکل می گیرند، شیوه آشکار و در عین حال مهم دیگری برای افزایش خلاقیت است. هیچ چیز به اندازه ایده های عالی خودتان، فرّار نیست؛ اینها به راحتی فراموش می شوند. یکی از معروفترین مقالات روانشناسی اجتماعی، به این مسأله پرداخته و به «عدد جادویی 2±7» اشاره کرده است.⁽¹⁾پژوهش های تجربی نشان می دهند که همه ما، به طور متوسط، صرفاً می توانیم همزمان به هفت ایده توجه داشته باشیم. افراد بسیار باهوش شاید بتوانند همزمان به نُه ایده توجه داشته باشند، در حالی که افرادی با ضریب هوشی پایین تر (مثل من) در یک زمان صرفاً می توانند روی پنج ایده تمرکز کنند. وقتی با مجموعه بزرگتر یا فهرستی طولانی تری از ایده ها مواجه می شویم، معمولاً برخی از آنها را به طور تصادفی از دامنه توجه خود خارج می کنیم. از این رو، اگر مجموعه زیادی از ایده ها به ذهنتان خطور کند و آنها را یادداشت نکنید، مضطرب خواهید شد که مبادا آنها را فراموش کنید.

بهترین راه دستیابی به ایده خوب این است که ایده های زیادی داشته باشید.

لاینِس پالینگ⁽²⁾⁽³⁾

چیزی همچون روش منطقی پردازش ایده های جدید یا بازسازی منطقی این فرایند وجود ندارد.

کارل پوپِر⁽⁴⁾⁽⁵⁾

یکی از راه های که معمولاً می توانیم با ترس از فراموشی مقابله کنیم این است که همان هفت (یا پنج یا نُه) مورد را به طور پیوسته در ذهنمان مرور کنیم، با تکرار مطمئن می شویم که مفاهیم اصلی در ذهنمان می ماند و قابل بازیابی هستند. هر چه استرس بیشتری داشته باشیم (بدون اینکه متوجه آن باشیم)، این عملیات را بیشتر تکرار می کنیم، و بدین ترتیب ایده های جدید را حذف می کنیم. برای شکل گیری ایده های جدید، باید این چرخه اضطراب و بازیابی را متوقف کنیم. یادداشت برداری مرتب در دفترچه یا به صورت فایل کامپیوتری_ که به دقت نگهداری و بایگانی می شود_ یکی از اقداماتی مهم در این خصوص است. این امر سبب ایجاد چیزی می شود که مانتِین⁽¹⁾«حافظه کاغذی» می خواند که معمولاً به میزان قابل توجهی به شما امنیت روانشناختی می دهد تا به ایده های دیگر بپردازید. بدین ترتیب، امنیت خاطر می یابید که ایده های ارزش افزوده یا ارزشمندی که در جلسه امروز به ذهنتان رسیده است را فراموش نخواهید کرد.⁽²⁾

به طور تصادفی، افکاری به ذهنتان خطور می کند و به طور تصادفی از ذهنتان پاک می شود؛ هیچ هنری نمی تواند آنها را حفظ یا کسب کند. فکری از ذهنم پرید. می خواستم فکرم را یادداشت کنم. در عوض می نویسم که از ذهنم پرید.

بلِیس پاسکال⁽³⁾

پژوهش خلاقانه، فعالیتی مبتنی بر خلق مسأله است. پی بردن به مسأله، نمی تواند فعالیتی از پیش برنامه ریزی شده باشد، بلکه می تواند در هر زمانی رخ دهد.

لِویس مینکین⁽⁴⁾⁽⁵⁾

علاوه بر این، یادداشت کردن همه چیز، به این معناست که همواره دفترچه ای پر از مسائل یا سؤالات یا ایده های احتمالی برای پیشرفت همراه خود داشته باشید- تا بتوانید در سمینارها، در حین گفتگو با دوستان و همکاران، در سفر و گردش و حتی شب ها در کنار رخت خواب از آن استفاده کنید. بهتر است برای یادداشت برداری خود، طرحی داشته باشید که بتوانید مطالب ثبت شده خود را امن نگه دارید و آنها را در فایل های مناسب بایگانی کنید. با استفاده از دستیار شخصی دیجیتالی⁽¹⁾می توانید ایده ها و یادداشت های خود را مستقیما به یک سیستم بایگانی مبتنی بر کامپیوتر انتقال دهید. نمی توانید افکارتان را روی هر کاغذ پاره ای که در دسترستان است یادداشت کنید، در این صورت، احتمال دارد که آن ها را گم کنید و بدین ترتیب، امنیت روانشناختی که برای متوقف کردن بازیابی افکارتان و فکر کردن به ایده های جدید لازم دارید، را از دست می دهید. علاوه بر این، می توانید از این دفترچه یادداشت (یا دستیار شخصی دیجیتالی که می تواند به فایل کتاب شناسی در کامیپوترتان لینک شود) برای دسترسی به ارجاعات متون مرتبط احتمالی، استفاده کنید. (رک. بخش دوم فصل 5)

اگر با پشتکار و جدیت به یادداشت برداری بپردازید، می توانید از مطالب مستند خود استفاده کرده و به افرادی که در حوزه مطالعه مورد نظر فعالیت دارند، کمک کنید تا به ایده های خلاقانه یا دیدگاه های پیشرفته ای دست یابند. این الگو می تواند حاکی از کمک ناخودآگاه شما باشد که در طولانی مدت، از طریق پردازش مسائل دشوار در پس زمینه، انجام می دهید. این امر همچنین نشان می دهد؛ در حالی که دانش شما در حوزه مورد نظر افزایش می یابد، اضطرابتان در خصوص فراموشی یا عدم فهمیدن مطالب، کمتر می شود؛ زیرا اعتماد به نفس و امنیت روانشناختی بدست می آورید و بدین ترتیب، به جای استناد به دیدگاه دیگران، به ایده های جدید بیندیشید.

در حوزه مشاهده، شانس صرفاً یاری گر ذهن، آماده است.

لوئی پاستور⁽²⁾⁽³⁾

Lewis Wolpert, The Unnatural Nature of Science (London: Faber, 1992), p. 81.

الکساندر فِلِمینگ (1955-1881)، کاشف پنیسیلین، به این نقل قول علاقمند بود. در فیلم هالیوودی در محاصره 2: قلمرو تاریکی، نسخه کوتاه شده این نقل قول، («شانس یار ذهن، اماده است») شعار شخصیت منفی داستان بود؛ در این فیلم، شخصیت منفی داستان، تروریستی بود که نقشه کشیده بود که با استفاده از ماهواره ای زلزله هایی در زمین ایجاد کرده و دنیا را نابود کند.

گاهی حقیقت غرق شده در دریای بی معنایی و در رؤیا، (بر روی) روی آب (به سوی شما) می آید.

ویرجینیا وُلف⁽¹⁾⁽²⁾

افزایش انگیزه خود برای انجام تفکری اصیل نیز مهم است. نوعی تعهد به یک رویکرد فکری، یک مکتب فکری در رشته خود یا یک جهان بینی وسیعتر ایجاد کنید- همانطور که نقل قول همیلتون در ادامه نشان می دهد، این کار می تواند در یافتن زوایه حمله به شما کمک کند. البته، همواره باید ظرفیت مباحثه منطقی را داشته باشید. باید بتوانید تشخیص دهید که چه موقع دیدگاهتان، معتبر یا قابل دفاع نیست، ولی تا زمانی که این شرایط محقق شود، انگیزه حاصل از تعهد منطقی می تواند محرک خوبی برای ابتکار عمل باشد که شما را تشویق می کند تا با تلاش بیشتری به دنبال راه هایی برای غلبه بر دشواری باشید. علاوه بر این، دانشجویانی که در انجام رساله خود، دیدگاه تجربه گرا یا «عقل سلیم» را اتخاذ می کنند، بکارگیری این توصیه را دشوار می یابند، ولی حتی در علوم فیزیکی نیز هیچ پژوهش ارزشمندی که کاملاً مبتنی بر واقعیت باشد، وجود ندارند.

کسانی که طرفدار چیزی نیستند، خام هر چیزی می شوند.

الکساندر همیلتون⁽³⁾⁽⁴⁾

متعهد بودن نسبت به یک رویکرد یا مکتب فکری، بدین معنا نیست که در رساله خود، بیش از حد به نظریه پردازی بپردازید یا آن را بیش از حد به ایده های پرطمطراقی ارتباط دهید که با مؤلفه های ارزش افزوده رساله تان چندان مرتبط نیستند.

پرهیز از بکارگیری مطالب فرعی نیز یکی از مؤلفه های مهمی است کمک می کند سؤال پژوهش، مطابق با پاسخ ها باشد و بتوانید انتظارات خوانندگان را به طور مقتضی مدیریت کنید. نظریه هایی که در رساله خود شرح می دهید، باید همواره متناسب با ارزش افزوده ای باشد که قادر هستید با اطمینان، به پژوهش خود نسبت دهید. هیچ چیز به اندازه چارچوب نظری که هیچ تناسبی با پژوهشتان ندارد- بخشی از تحلیل که ارتباطی با سایر مؤلفه های پژوهش ندارد- مختل کننده تناسب بین سؤال پژوهش و پاسخ آن نیست.

تِیلهارد دو چاردین،⁽¹⁾کارشناس الهیات، اظهار می کند که «نظریه پردازی در مورد دنیا، کار نسبتاً آسانی است»⁽²⁾، ولی احتمالاً او در دسته غیرمعمولی از افراد قرار داشته است. امروزه، ارائه نظریه جدید و اصیل در سطح دکتری، در تمام رشته های علوم انسانی و اجتماعی، کار بسیار دشواری است. در طول نیم قرن اخیر، زیر شاخه های فکری این رشته ها به میزان قابل توجهی رشد کرده و بسط یافته اند. فضاهای خالی و فرصت های بزرگ برای پیشرفت علمی که پیشتر وجود داشت، مورد سوء استفاده قرار گرفته اند. بنابراین، استناد به نظریه پردازی اصیل باید صرفاً بخش جدایی ناپذیر برنامه ریزی دکترای شما باشد، به شرطی که اساتید راهنما و همکارانتان تأیید کنند که حوزه مود نظر دارای مزیت رقابتی است.

با وجود این، باید تردید معقول خود در مورد توانایی تان در فراتر رفتن از محدودیت های نهادینه شده، را بسنجید. باید کمی بلندپرواز شوید، توانایی خود در تحلیل تجربی یا بکارگیری روش های پژوهشی یا نظریه پردازی یا فعالیت های مربوط به موضوع پژوهشی خود را افزایش دهید. تا زمانی که کاری را متفاوت یا «خارج از عرف» انجام ندهید، چگونه می توانید به موفقیت دست یابید؟ اگر خودتان را وادار به تلاش بیشتر نکنید، تثبیت حدود فکری اصیل تان دشوار خواهد بود.

در حال حاضر، شواهد روشنی وجود دارد که نشان می دهد افرادی که کار اصیل تر انجام می دهند، به طور کلی نسبت به گروهی از پژوهشگران عادی، بی پرواتر هستند. افراد خلاق در کار خود، پشتکار و تعهد بیشتری دارند، و شکست ها و ناکامی های اولیه سبب نمی شود که دست از تلاش بردارند. علاوه این افراد، نسبت به موفقیت خود، بسیار خوش بین و امیدوار هستند به طوری که شاید «منطقی» به نظر نرسد. این افراد، بیش از دیگران، رویای پیشرفت های بزرگ را در سر می پرورانند و این امر به آنها کمک می کند تا در برابر موانعی که بر سر راه خود می بینند، مقاومت کنند (رک. نقل قول اِلستِر⁽¹⁾، در ادامه). افراد خلاق همچنین راه هایی برای کوچک شمردن دشواری های پیش رو می یابند. همانطور که هِرشمَن⁽²⁾اظهار می کند، این افراد، موانعی را که باید از آنها عبور کنند یا میزان تلاشی که باید برای مؤلفه های مختلف کار خود به خرج دهند به طور ذهنی کاهش می دهند. و شاید مقیاس های زمانی دخیل را نیز فشرده می کنند.

خلاقیت همواره به صورت رویدادی غیر منتظره برای ما رخ می دهد: هرگز نمی توانیم روی آن حساب کنیم و تا زمانی که برایمان رخ نداده است، جرأت نمی کنیم آن را باور کنیم. به عبارت دیگر، نمی توانیم به صورت آگاهانه دست به کارهایی بزنیم که موفقیتشان به وضوح مستلزم خلاقیت است. از این رو، تنها راهی که می توانیم منابع خلاقانه خود را بکار بگیریم این است که در مورد ماهیت کار، برآورد اشتباه داشته باشیم و آن را برای خود، عادی، ساده و بدون نیاز به خلاقیت جلوه دهیم.

آلبِرت هِرشمَن⁽³⁾

J. Elster, Sour Grapes: Studies in the Subversion of Rationality (Cambridge: Cambridge University Press, 1983), p. 158.

به عقیده من، در بسیاری از موارد، این باور که فرد به چیز زیادی دست خواهد یافت، شرط علّی دست یابی به هر چیزی است.

ژُون اِلستِر⁽⁴⁾

این ذهنیت مثبت، بیشتر معرف ویژگی های جوانان است تا افراد میان سال. ناکامی های زندگی اغلب سبب می شود که پژوهشگران باسابقه، به تدریج دیدگاه محتاطانه تری بدست آورند. این افراد به طور ناخودآگاه در واکنش به شکست ها یا مخالف های احتمالی، پروژه های دشوار را نمی پذیرند. بنابراین، تصادفی نیست که تقریباً در تمام موارد، مطالعه دشوارترین موضوعات یا موضوعاتی که از نظر فنی دشوار هستند (همچون ریاضیات و علوم اجتماعی و فیزیکی که به شدت مبتنی بر ریاضیات هستند)، نوآوری های اصیل یا دیدگاه های جدید، را پژوهشگرانی انجام می دهند که در دهه دوم یا اوایل دهه سوم زندگی خود هستند. و در تمام رشته ها، مقالات منتشر شده در مجلات، از آنِ جوانان است. پژوهشگران مسن تر، اغلب ترجیح می دهند به جای نگارش مقالاتی که داوری، نقد و احتمالاً رد می شوند، به ویراستاری مجلات یا انتشار مطلب در مجموعه کتاب ها روی آورند. این الگو همچنین اهمیت مقطع دکتری به عنوان منبع اصلی ایده ها و پژوهش های جدید در تمام رشته های علوم انسانی و اجتماعی را نشان می دهد. و البته، علاوه بر این، نابخردی دولت ها و بوروکرات های آموزشی را نشان می دهد که در بسیاری از کشورها به سختی تلاش کرده اند تا مقطع دکتری را به امر عادی تبدیل کنند که نیاز به مهارت خاصی ندارد؛ بدین منظور، دولت ها و بوروکرات های مزبور، دانشجویان را وادار می کنند تا موضوع «ساده ای» را برای پایان نامه خود انتخاب کرده و آن را در زمان بسیار محدودی انجام دهند.

تجربه، بیشتر از آنکه بدهد، می گیرد: افراد جوان، نسبت به مردان [و زنان] مسن، ایده های اصیل تری دارند.

افلاطون⁽¹⁾

از نظر بیشتر دانشجویان دکتری، بهترین کار این است که بین برداشتن لقمه ای بزرگتر از دهان خود و عدم تلاش برای ایده پردازی، مسیر میانه را در پیش بگیریم. سعی کنید طرح پژوهشی را انتخاب کنید که شما را ترغیب می کند تا کارهای دشوار انجام دهید، و درصورت کارآمد نبودن آن ها، تدابیر و راه حل های ایمنی در اختیارتان قرار دهد. علاوه بر این، باید اذعان داشته باشید که اصیل بودن در علوم

اجتماعی و علوم انسانی مدرن، به معنای یافتن شیوه کاملاً جدیدی برای بررسی پدیده ها نیست، بلکه عمدتاً به معنای فعالیتی متعادل است. در اینجا، اصالت به این معناست که با ایده یا دیدگاه یا روشی نهادینه شده در یک بخش از رشته (یا رشته مجاور) روبرو شوید و سپس، با آن ایده همراه شده و آن را به حوزه دیگری ببرید و در موقعیت یا با هدف متفاوتی بکار اندازید. این ویژگی همچنین نشان می دهد که چرا حواشی رشته ها اغلب ثمربخش ترین حوزه برای رویکردهای جدید هستند. در اینجاست که پژوهشگران اغلب به طور فعالانه تری، ایده های شکل گرفته در یک رشته را اقتباس کرده یا وام گرفته و در رشته ای دیگری بکار می گیرند.

کسی او را متهم کرد که از نویسنده ی دیگری سرقت کرده است، شانه اش را بالا انداخت و گفت: «بله، ولی او با آن چه کرد؟»

روایتی درمورد جُورج فردریک هَندِل⁽¹⁾، به نقل از رابرتسون دِیویس⁽²⁾⁽³⁾

اصالت را باید عمدتاً به عنوان دست آوردی جمعی در نظر بگیریم. اصالت به ندرت حاصل یک روشن بینی یک باره یا «فکر بکر» ارشمیدسی است. اغلب اوقات، ایده های جدید حاصل انباشته شدن صبورانه لایه های روشن بینی ها و شهود کوچکی است که وقتی در کنار هم قرار گیرند، جنبه ای دیگری از یک مسأله روشن می شود. توجه مستمر به یک مسأله، همواره مفید است.

نیرو و توان من صرفاً در سرسختگی من است.

لویی پاستور⁽⁴⁾

خلاقیت، زمان بَر است.

تی. زی. تاردیف و رابرد استِرنبِرگ⁽⁵⁾⁽⁶⁾

این کار همچنین به تفکر شما کمک می کند تا از مسائل و یافته های خود تعابیر دیگری داشته باشید، و آنها را به عنوان مباحثه ای بین دیدگاه های مختلف بیان کنید. لِویس مینکین توصیه می کند که برای مدت کوتاهی، نقش ها مختلفی را به عنوان ابزار مفیدی در تفسیر مسائل و یافته ها اتخاذ کنیم؛ برای مثال، در زمان های مختلف می توانید به عنوان «کارآگاه» عمل کرده و اطلاعات مخفی را بیابید یا به عنوان «طراح»، اطلاعاتی که کشف کرده اید را سازماندهی کنید، یا همچون «شعبده بازها»، الگوهای کاملاً متضاد را به طور متناسب در کنار هم قرار دهید. در اینجا، هدف این است که نگذارید تنش ها و تضادهای درونی تان در مورد پیشرفت کار، پنهان باقی بماند.⁽¹⁾در عوض، سعی کنید مسائل تبیینی را واضح تر بیان کنید؛ این کار به شما کمک می کند تا تصمیم بگیرید برای هر یک از تعابیر چه ارزشی در نظر بگیرید. مینکین، موارد احتمالی دیگری را نیز ذکر می کند. برای مثال، دیدگاه تقدیرگرایی به این معنا است که نمی توانیم برخی از رویدادها را به طور منطقی یا قانع کننده توضیح دهیم. این دیدگاه تا حدودی مشابه فرضیه صفر («در اینجا چیزی وجود ندارد که بتوانیم کشف کنیم، رابطه های صرفاً تصاددفی هستند») عمل می کند و در برخی از شرایط، می تواند توضیحات بیش از حد بسط یافته را اصلاح کند.

میزان دشواری مسأله، تعیین کننده کیفیت تفکری است که در پی آن می آید. گاهی کُندی و عمق پاسخ با رسیدن به ریشه مسأله ارتباط دارد.

جان دیوی⁽²⁾⁽³⁾

به نظر می رسد که سردرگم بودن، نامطمئن بودن، در اشتباه بودن، و تغییر مسیر با آزمون و خطا، بخش جدایی ناپذیر و موثر پژوهش خلاقانه است.

لِویس مینکین⁽⁴⁾

هر چه فرایند نگارش بیشتر پیش می رود، مسائل جدید بسیاری خود به خود مطرح می شوند. چگونه می توانم موضوع یا یافته های این فصل را با فصل های دیگر تطبیق دهم؟ اگر متفاوت باشند، آیا می توانم آنها را به هم مرتبط کنم؟ آیا منسجم، یا مغایر هستند، یا صرفاً ارتباطی با یکدیگر ندارند؟ اگر مغایر هم هستند، آیا می توانم آنها را با هم تطابق دهم؟

در اینجا، عمدتا دو عامل، ارزش افزوده علمی ایجاد می کنند. نخست اینکه بتوانیم به وضوح مشاهده کنیم که این سؤالات مطرح شده اند؛ این امر تا حدودی به مهارت خودتان به عنوان نویسنده، تدوین گر و انتقال دهنده ایده (به خودتان یا هر کس دیگری) بستگی دارند. عامل دوم این است که به جای پیروی از غریزه ذاتی خود برای فرار، سرکوبی یا پنهان کردن مسائل از چشم خواننده، با شجاعت و نبوغ روانشناختی خود، به سؤالات پاسخ دهید و تعارضات را برطرف کنید. اگر یافته های پژوهش، ناخوشایند باشد یا مباحث، نتایجی متفاوت از آنچه انتظار می رفت، در بر داشته باشند، پژوهشگران اصیل، به جای اینکه آنها را حذف کنند یا نتیجه بگیرند که باید اشتباه شده باشد، ایمان خود را حفظ می کنند. سپس، سعی می کنند به طریق رضایت بخشی، یافته های ناخوشایند را با چارچوب اصلاح شده یا تعدیل یافته مطالعه خود، مطابقت دهند.

نتیجه گیری

کارل مَکس زمانی گفت: «در همه علوم، برداشتن گام های نخست دشوار است».⁽¹⁾برای دانشجویان دکتری، یک سال اول یا 18 ماه اول همواره دورانی دشواری است؛ در این مدت، باید تصمیمات متعددی بگیرند و تغییرات بسیاری ایجاد کنند. به طور همزمان باید پروژه ای مهم و طولانی را آغاز کنند، موضوع و رویکرد فکری را انتخاب کنند و به آن متعهد باشند و با آن زندگی کنند و نتایج معمولی خود را به سطح دکتری ارتقا دهند، ولی مسائل مربوط به تعریفِ موضوعِ محوریِ رساله و انجام رساله ای اصیل و بنیادی، از «مصائب گذرای سال اول مقطع دکتری» نیستند، بلکه یکی از جنبه های پایدار تبدیل شدن به نویسنده ای مستقل و متعهد هستند، نویسنده ای که قادر است افکار خود را به

طور اثربخش بیان کند و بدین ترتیب، رساله ای انجام دهد که به جای خاک خوردن در قفسه کتابخانه، به پیشرفت حوزه مربوط کمک نماید.

اگرچه به تدریج، با جمع آوری مطالب و تکمیل شدن بخش هایی از رساله، کار رفته رفته آسان تر می شود. اینکه چقدر و با چه سرعتی نسبت به کار خود امیدوار و مطمئن می شوید به دو موضوع بستگی دارد: از یک سو، شفافیت و استحکام سؤالات محوری پژوهش؛ و از سوی دیگر، توانایی شما در سازماندهی مطالب پایان نامه به عنوان یک ساختار کامل، که در فصل بعد، به آن خواهم پرداخت.

3: برنامه ریزی پایان نامه ای منسجم:ساختار کلان

اشاره

تهیه طرح کار، مقدم بر انجام خودِ کار است.

ولادیمیر ناباکوف⁽¹⁾⁽²⁾

متون طولانی را باید به چند فصل تقسیم و سازماندهی نمود. این کار، به نظر ساده می رسد. نخست، مشخص کنید که چند هزار کلمه می خواهید بنویسید و بعد، تعیین کنید که این تعداد کلمه را باید به چند بخش تقسیم کنید. سپس، تصمیم بگیرید که می خواهید متن را با چه موضوعاتی شروع کنید و با چه موضوعی به پایان برسانید. پس از آن، نحوه ارائه مطالب، از بای بسم الله تا تای تمّت را مشخص کنید. تا به اینجای اینکار، آسان است، ولی کارهای بیشتری باید انجام گیرد. یکی از آهنگ های طعنه آمیز نِیل یانگ⁽³⁾در خصوص تهیه کننده ای است که به هنرمند موسیقی راک می گوید که «قطعه کاملی» دارند، اگرچه هنوز صدا یا آهنگی، آماده نکرده اند. یانگ می گوید: «اگر بتوانیم این کارها را

انجام دهیم، «هیچ چیز» دیگری اشتباه نمی شود.»⁽¹⁾طرح ریزی انجام پایان نامه از صفر نیز مستلزم چنین خوش بینی بی باکانه است و علاوه بر این، باید نکات متعددی را در نظر بگیرید.

ساختار پایان نامه، باید برای خوانندگان قابل فهم باشد. خوانندگان باید ترتیب قرارگیری فصل ها را منطقی، سازمان یافته و فزاینده بیابند. در عین حال، اگر می خواهید بدانید که قرار است چه کاری انجام دهید، طرح کلی پایان نامه باید پیشرفت کار شما به عنوان نویسنده و پژوهشگر را نشان دهد. طرح کلی نباید اجازه دهد که بحث شما از مسیر اصلی خارج شود و به حاشیه رود، و به شما انگیزه ببخشد تا به کار خود ادامه دهید، و تدوین روشها یا رویکردهای تان را تسهیل بخشد. ترتیب فصل های پایان نامه باید به طریق مشخص و برنامه ریزی شده ای با جدول زمانی پژوهش شما مرتبط باشد. اکثر قریب به اتفاق دانشجویان دکتری (تقریباً چهار پنجم)، نویسنده «سریالی» هستند. راحت ترین کار برای آنها، این است که فصل ها را به ترتیب بنویسند؛ به عبارت دیگر، تنها زمانی به سراغ فصل پنج می روند که فصل های یک تا چهار، به صورت کامل انجام شده است. اگر ترتیب چینش فصل ها بر اساس ترتیب انجام آنها باشد، می تواند ساختارهایی گسسته و متناقضی ایجاد کند که با انسجام جاری در بحث و افکار شما مغایرت داشته باشد. بکارگیری ساختار بهتر و مشخص تر برای فصل ها، اغلب بر کیفیت رساله دکترای شما أثر می گذارد.

در این فصل، به بررسی سه مبحث مختلف در مورد سازماندهی بخش های تشکیل دهنده پایان نامه بر مبنای یک طرح کلی می پردازیم. مبحث نخست، مربوط به ارتباط میان مقدمه و هسته⁽²⁾پایان نامه است؛ منظور از هسته پایان نامه، مهم ترین مطالب ارزش افزوده است، بخشی که در آن، به پیشرفت حوزه دانش و پژوهش کمک می نمایید. مبحث دوم مربوط به انتخاب میان «مدل قبص» یا «مدل بسط» در ترتیب کلی قرارگیری مطالب است. ترتیب ارائه مطالب، بر میزان اهمیتی که برای هر یک از مؤلفه های رساله خود قائل هستید- چه از نظر محل قرارگیری متن و چه زمان اختصاص داده شده برای پژوهش و نگارش آن- أثر می گذارد. این تصمیمات می تواند بر دیدگاه خوانندگان نسبت به کار شما و اثربخشی خودتان به عنوان نویسنده و پژوهشگر نیز أثر گذار باشد. مبحث سوم به انتخاب

استرانژی تبیین مطالب از میان گزینه های محدود می پردازد. در گسترده ترین حالت، تنها چهار شیوه ممکن برای شرح مطالب در تالیفات غیر تخیلی وجود دارد. هر یک از این گزینه ها، مزایا و معایب مختص خود را دارند.

فصل های مقدماتی و فصل های هسته ای رساله

در خصوص هر طرحی، باید دو موضوع را در نظر گرفت. در وهله اول، «آیا طرح مورد نظر به خودی خود، خوب است؟» در وهله دوم، «آیا می توان آن را به راحتی عملی کرد؟»

جِین جِیکز راسو⁽¹⁾⁽²⁾

هر فردی که قصد نگارش متن طولانی دارد باید برای لحظه ای تفکر مدیریت جریان رساله را داشته باشد. مسائل عقلانی و روشنفکرانه در مورد مطالب اصلی که باید بنویسید را کنار بگذارید و به این فکر کنید که چه مقدار، چه نوع مطلبی و به چه ترتیبی می خواهید بنویسید. رساله مدل «کتاب قطور»، موقعیت دشواری است که در آن، فرد پیش از مشخص کردن چارچوب مطالب، شروع به نوشتن چیزی می کند که خوب یا حقیقی است. در وهله اول، امروزه دانشگاه ها محدودیت های مهمی در مورد ساختار رساله دکتری اعمال می کنند. در گذشته، بسیاری از افراد، مطالب بیش از حدی در رساله مدل «کتاب قطور» می نوشتند که سبب طولانی شدن مدت زمان انجام آن می شد و در نهایت کتاب قطوری، آماده می شد که بررسی آن بسیار دشوار بود. امروزه، دانشگاه ها، حداکثر مدت زمان انجام رساله دکتری را محدود کرده اند- معمولاً به طور متوسط پنج تا هشت سال مطالعه تمام وقت را مجاز دانسته اند، ولی دانشجویان پاره وقت به تناسب، زمان بیشتری دارند. اگر فکر کردن به (برای مثال) پروژه شش ساله، لرزه بر اندامتان می اندازد- که طبیعی است- گمان نکنید که این محدودیت کاملاً نظری است. هر ساله، افرادی رساله خود را در موعد مقرر به پایان می برند و رساله برخی دیگر، بیش از موعد معین طول می کشد.

درست همانطور که هیچ کس نمی تواند تا ابد دانشجو باشد، طبیعتاً حجم پایان نامه های دکتری نیز محدودیت دارد، که ممکن است از یک دانشگاه به دانشگاه دیگر یا از یک رشته به رشته دیگر، کمی متفاوت باشد. در اروپا و بریتانیا که در آنها، مدل غالب رساله در رشته های «نرم»، پایان نامه مدل «کتاب قطور» است، حداکثر حجم رساله، 000/100کلمه است- حدود 330 صفحه کاغذ A4 که در آن، فاصله بین خطوط(در وورد) دوبل⁽¹⁾است. یک صفحه A4 حاوی 330 کلمه است، بنابراین 1000 (یا 1K) کلمه، سه صفحه می شود. (بدیهی است که باید شیوه نامه مربوط به رشته خود را از دانشگاه تان تهیه کنید و در صورتی که محدودیت کلمات، کمتر از 000/100 کلمه باشد، مطابق آن، پیشنهادهای من را تعدیل کنید.) از بدو انجام پایان نامه خود، این محدودیت را جدی بگیرید و اطمینان حاصل کنید که از این تعداد، فراتر نروید. اگر هر یک از فصل های رساله خود را به طور مجزا بنویسید، به عبارت دیگر، پس از اتمام یک فصل به سراغ فصل بعدی بروید، به راحتی امکان دارد که افراد سخت کوش، بدون توجه به حجم مطالب، تا 000/125 تا 000/150 کلمه هم پیش بروند. در مرحله آخر انجام پژوهش، پی بردن به این امر که 25% یا 50% بیش از آنچه باید ارائه دهید، نوشته اید، شوک بزرگی خواهد بود. چند هفته یا چند ماه زحمت می برد تا این مقدار اضافه را از چنین متن پیچیده ای حذف کنید. و حذف کامل فصل ها در مرحله آخر انجام رساله، به همان میزان می تواند مخرب باشد.

در واقع، خطر نوشتن بیش از حدِ مجاز، چنان حاد است که باید اطمینان حاصل کنید که در چارچوب محدودیت تعیین شده پیش می روید. در این خصوص، یک قاعده کلی که می تواند مفید باشد این است که متن اصلی رساله را با حجم چهار پنجم حجم مجاز تهیه کنیم. حجم استاندارد کلمات، همه مطالب- تمام پاورقی ها یا یادداشت های پایانی، تمام پیوست ها، جداول، اشکال و نمودارها- را دربر می گیرد. تنها بخشی که معمولاً جزو این متن اصلی محسوب نمی شود، بخش کتابشناسی است؛ بخش کتاب شناسی، فهرست جامع الفبایی تمام کتاب ها، مقالات، اسناد یا هر منبع دیگری ررا در بر می گیرد که در متن به آنها ارجاع شده است و باید در بخش انتهایی پایان نامه قرار گیرد. بنابراین، برای محکم کاری، متن اصلی رساله خود را بیشتر از 80 % حجم مجاز ننویسید. محدودیت کلی 000/100 کلمه بدین معناست که فصل های اصلی شما نباید بیش از 000/80 کلمه باشند. تفاوت 000/20 کلمه ای تا

حدودی به شما امکان می دهد تا نکات، مطالب پیوست و مطالب تکمیلی را به متن رساله اضافه کنید. علاوه بر این، در صورتی که به ناچار مجبور شوید حجم بعضی از فصل های پایان نامه را بیشتر از میزان برنامه ریزی شده، کنید، دارای حاشیه امن 000/10 کلمه ای هستید.

به جهت اینکه پس از اتمام کار، چه اتفاقی برای پژوهش شما می افتد، نیز تهیه متن اصلی 000/80 کلمه ای بسیار بهتر خواهد بود. با این حجم مطالب، احتمالاً پایان نامه شما، به طور خلاصه به صورت کتاب قابل چاپ است، در حالی که اگر حجم مطالب 000/100 کلمه باشد، حجم آن برای انتشار به عنوان کتاب، زیاد خواهد بود (رک. فصل 9). متوسط حجم کتاب های دانشگاهی، حدود 000/70 کلمه است و هر چه تعداد کلمات متن شما به این رقم نزدیک تر باشد، در هنگام تبدیل آن به تک نگاشت، به ویرایش کمتری نیاز خواهید داشت. کوتاه سازی (برای مثال) 000/100 کلمه به متنی 000/70 کلمه ای، کار بسیار دشواری است. درواقع، این کار به معنای حذف یک سوم متن است و حذف این مقدار از متن، چندین ماه کار می برد.

قاعده استانداری برای حداقلِ حجم پایان نامه دکتری وجود ندارد، ولی معمولاً به طور غیر رسمی، محدودیت حداقلی اعمال می شود. در دانشگاه هایی که از پایان نامه مدل «کتاب قطور» استفاده می شود، دانشگاهیان به طور کلی از این قاعده پیروی می کنند که تصریح می شود؛ رساله دکتری باید «به پیشرفت دانش کمک قابل توجهی» نماید تا بتواند به شکل کتابی قطور تهیه شود. یکی از موارد استثنا، رساله هایی هستند که مطالب را به صورت خلاصه و فشرده بیان می کنند، برای مثال، از گزاره های ریاضی یا شیوه بسیار رسمی و فنی بیان مباحث استفاده می کنند، ولی در این رشته ها، به ندرت از مدل رساله مدل «کتاب قطور»، استفاده می شود و بیشتر رساله های «مدل مقاله» رایج است. نکته دیگر که باید مد نظر قرار دهیم این است که در بیشتر دانشگاه های اروپا و امریکای شمالی، دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد، باید پایان نامه ارائه بدهند که سطح آن پایین تر از سطح دکتری است؛ در نگارش این پایان نامه، نیازی نیست که دانشجویان، پژوهشی اصیل انجام دهند و حداکثر کلمات آن محدودتر است. برای مثال، در بریتانیا، مدرک این نوع پژوهش غیر دکتری، کارشناسی ارشد (M.Phil) است و دانشجویان ملزم هستند پایان نامه ای با حجم کمتر از 000/60 کلمه، در مورد

موضوعی ارزشمند ارائه دهند. بنابراین، اگر دانشجویان دکتری، رساله ای کوتاه، برای مثال، 55000 کلمه ای، ارائه دهند، داوران این برداشت را خواهند کرد که رساله مزبور مناسب مقطع دکتری نیست و بیشتر مناسب مقطع کارشناسی ارشد است. در هر دانشگاهی که دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد، باید پایان نامه ارائه دهند، به دانشجویان مقطع دکتری، که در رساله خود برای بیان مطالب از گزاره های ریاضی یا شیوه بسیار رسمی و فنی بیان استفاده نمی کنند، توصیه می کنیم که حجم مطالبشان بیشتر از حداکثر استاندارد تعداد کلمات پایان نامه دوره ارشد باشد. پایان نامه شما همواره باید از نظر داوران، مناسب مقطع دکتری باشد.

پس از مشخص کردن حجم متن اصلی، که ایده آل آن، 000/80 کلمه است، باید آن را به بخش های کوچکتر تقسیم کنید. یکی از اصول اساسی سازماندهی هر متنی این است که باید آن را تا جای امکان، به طور متناسب، به چند بخش -در اینجا به چند فصل- تقسیم کنید. دسته بندی فصل ها معمولاً مطابق با انتظارات خوانندگان انجام می گیرد: خوانندگان از قبل می دانند که حجم فصل ها چقدر است. علاوه بر این، تقسیم بر اساس عرف رایج، همواره سبب می شود که رساله سازمان یافته تر و کنترل شده تر به نظر رسد. برای تعیین تعداد زیربخش ها، به یاد داشته باشید که حداکثر حجم کاربردی هر فصل، حدود 000/10 کلمه است. فصل هایی که حجم آنها بیشتر از این تعداد کلمه است، سازماندهی درونی و کنترل اثربخش مباحث را برایتان بسیار دشوار می کنند (رک. فصل 4). علاوه بر این، تبدیل فصل های طولانی به مقاله نیز دشوارتر است؛ حجم مناسب مقاله برای چاپ در مجلات، بین 6000 تا 8000 کلمه است. مقالات ارائه شده برای کنفرانس باید حتی کوتاه تر از این باشد، به عبارت دیگر، حدود 5000 تا 6000 کلمه. معمولاً می توان فصل 000/10 کلمه ای را ویرایش کرد و به مقاله 8000 کلمه ای تبدیل نمود. علاوه براین، معمولاً با کمی کار بیشتر، می توان آن را به مقاله ای برای ارائه در کنفرانس تبدیل کرد، ولی فصل 15000 کلمه ای در هر دو حالت- مجله یا کنفرانس- غیرقابل چاپ است. این کار اگر هم عملی باشد، مستلزم بازنویسی اساسی است.

علاوه بر این، اگر می خواهید رسالت اصلی خود به عنوان نویسنده را محقق سازید و انتظارات خوانندگان را با موفقیت برآورده سازید، حجم فصل ها باید به میزان مشخصی باشد. فصل کوتاه - کمتر

از 6000 کلمه- برای خوانندگان، باعث سردرگمی و مأیوس کننده وبی اساس به نظر خواهد رسید. به گونه ای که گویا صرفاً برای پرکردن صفحات خالی پژوهشتان، در رساله خود گنجانده اید.

البته، پایان نامه ها از نظر اینکه چقدر می توانند به بخش های هم اندازه سازماندهی شوند، تقاوت قابل توجهی از هم دارند. بنابراین، این حد و حدودها، صرفاً راهنما هستند. در مواقع بسیاری، باید برداشت انعطاف پذیری از آنها داشت. با وجود این، بهتر است در مورد نگارش فصل هایی که حجم آنها بسیار بیشتر یا کمتر از 000/10 کلمه است، احتیاط نمایید. البته نگارش 2000 کلمه بیشتر یا کمتر از این حجم مبنا، آسیب قابل توجهی به فصل نمی زند، ولی به جز در موارد ضروری و استثنا، طول فصل نباید کمتر از 8000 کلمه یا بیشتر از 12000 کلمه باشد. غالباً پیش بینی حجم هر فصل، در مرحله برنامه ریزی کار سختی است. اگر در آخر، با فصلی بسیار طولانی تر- برای مثال 17000 کلمه ای- مواجه شدید، بهترین استراتژی این است که آن را به دو فصل جدید و هم اندازه حدود 8500 کلمه ای تبدیل کنید. سعی نکنید که حجم زیادی از متن را در یک واحد، سازماندهی کنید. و از خوانندگان خود نخواهید که با مبحث طولانی دست و پنجه نرم کنند.

یک متن حدود 000/80 کلمه ای که به طور برابر به بخش های حدود 000/10 کلمه ای تقسیم شده است، به این معناست که پایان نامه شما به حدود هشت فصل نیاز دارد. فرمت هشت فصل000/10 کلمه ای، فرمت بسیار موثری است. این فرمت را می توان به عنوان معیاری برای سنجش ساختار هر فصلی بکار برد. با وجود رساله هشت فصلی، به راحتی می توانید معیار «عدد جادویی هفت» را برآورده سازد. شما و خوانندگانتان می توانید ترتیب کل فصل ها را در حافظه خود داشته باشید، ولی اگر ساختار رساله شما، دارای بیش از 10 یا 11 فصل است، قادر نخواهید بود آن را به عنوان یک ساختار کلی، تصور کنید. در نتیجه، برخی از فصل ها را به طور تصادفی فراموش می کنید یا حساب ترتیب آنها از دستتان خارج می شود. چیزی که برای شما به عنوان نویسنده رساله رخ می دهد، برای خوانندگان رساله نیز رخ خواهد داد. اگر از آنها بخواهید که توالی 14 فصل را به یاد بسپرند، یقین داشته باشید که الگوی کلی مباحثه شما، کمتر مشهود بوده و پی گیری آن سخت تر می شود.

افراد اغلب تصور می کنند که قاعده هشت فصل 000/10 کلمه ای، بسیار محدود است و اینکه می توانند با تقسیم رساله به چند قسمت، به طوری که هر قسمت شامل چند فصل مرتبط به هم باشد، تعداد فصل های بیشتری را در رساله خود مدیریت کنند. برای مثال، تصور یک رساله 15 فصلی، می تواند بسیاری پیچیده به نظر برسد، ولی اگر آن را به سه قسمت پنج فصلی تقسیم کنیم، مدیریت آن راحت تر می شود. همواره باید از بخش بندی رساله، به منظور مدیریت تعداد زیاد فصل ها، خودداری کنید. با این کار، مسائل سازماندهی رساله، برطرف نمی شود؛ زیرا فصل ها همچنان، بیش از حد کوتاه و پراکنده خواهند بود. فصل های بسیار کوتاه، چه از طریق قسمت ها، به هم مرتبط شده باشند یا خیر، از نظر خوانندگان نامنسجم و کم ارزش جلوه خواهند کرد.

ساختار دو لایه قسمت ها که در بالای فصل ها قرار می گیرد، می تواند جذاب به نظر برسد؛ زیرا به خوانندگان نشان می دهد که بین فصل ها، پیوستگی مهمی وجود دارد. برای مثال، ممکن است فصل 1 تا 4 به جنبه های مختلف یک موضوع کلی بپردازند و فصل های 5 تا 8، به موضوع کلی دوم، بنابراین، تقسیم دو قسمتی می تواند این «ساختار کلی» را برای خوانندگان مشخص کند. به همین نحو، در قسمت های مختلف می توانید از روش های متفاوتی استفاده کنید و به سطوح یا جنبه های متفاوتی از موضوع (برای مثال، فرایندهای ملی در برابر فرایندهای محلی) بپردازید. در اینجا، بکارگیری ساختار قسمت بندی منطقی تر است و در برخی شرایط، بسیار اثربخش است. با وجود این، ساختار دو لایه ای همچنان مستلزم مدیریت دقیق است. برای نویسندگان تازه کار، این ساختار، بسیار پیچیده است و اغلب از پس مدیریت آن بر نمی آیند. بنابراین، در صورت امکان، بهتر است است از بکارگیری آن اجتناب کنند. برای مثال، پیوستگی بین مجموعه فصل ها را اغلب می توانید در عنوان فصل ها نشان دهید. بدین ترتیب، به طور ایده آل، باید ساختار بی نقص و ساده هشت فصل000/10 کلمه ای را برای متن اصلی رساله خود بکار ببرید، بدون اینکه از ابزارهای سازماندهی⁽¹⁾دیگر، در سطحی بالاتر از فصل، استفاده کنید.

تا اینجا، ساختار فصل های مقدماتی رساله را مورد بررسی قرار داریم، ولی این فصل در مورد هسته رساله نیز هست- که به معنای تمام بخش هایی است که دارای ارزش افزوده بالایی هستند. هسته رساله، چه از طریق «کشف حقایق جدید» یا چه « اِعمال قدرت حیاتی مستقل»، به اصالت آن کمک می کند. این مجموعه فصل ها، تمام بخش های جدید یا متفاوت پژوهش شما- به عبارت دیگر، قسمت هایی که تعیین می کنند که آیا شما درجه دکتری را دریافت خواهید کرد یا خیر- را در بر می گیرند. در رساله مدل «کتاب قطور»، کل رساله دکترای شما، نمی تواند و نباید به فصل های هسته ای اختصاص یابد. همواره میزان مشخصی از مطالب غیر هسته ای نیز وجود خواهد داشت که موارد زیر را شامل می شوند:

بخش ها یا فصل های مقدماتی که گاهی به طعنه «صاف کردن صدا [برای جلب توجه مخاطب. م.]» نیز نامیده می شوند، همواره مستلزم مدیریت دقیق هستند. با وجود این، گاهی برای دانشجویان، مطالب مقدماتی از نظر حجم، مدت زمان نگارش و باز نویسی، بیش از نقش آنها را رساله جلوه می کند. خوانندگان اغلب به سرعت از این مطالب عبور می کنند، و به سراغ مطالب هسته ای می روند.

هنگام اندیشیدن در مورد چگونگی سازماندهی این سه نوع مطلب (مقدماتی، هسته ای و پایانی)، تا جای امکان باید آنها را به صورت بخش های مجزا و به ترتیب ارائه شده در شکل 3.1 در نظر بگیرید. نباید آنها را به بخش های کوچکتر تقسیم کرده و در کل رساله پراکنده کنید. خوانندگان باید بتوانند مطالب هسته ای را به صورت مجموعه ای از فصل های مجزا و با ارزش افزوده بالا تشخیص دهند. خوانندگان نباید به دنبال قطعات کوچکتر مطالب هسته ای بگردند که در فصل های مختلفی پراکنده شده و حاوی انواع دیگری از مطالب- مقدماتی و پایانی- نیز هستند. هدف از مطالب مقدماتی، طرح

ریزی، برجسته کردن و مقدمه چینی برای ارائه مطالب هسته ای است. مطالب مقدماتی، به طور ویژه، باید تضمین کنند که خوانندگان می توانند به اصالت و مفید بودن پژوهش شما پی ببرند.

تصویر

شکل 3.1 به هم پیوستگی مطالب مقدماتی و مطالب هسته ای

برای دریافت مدرک دکتری (و به طور کلی تر، انجام رساله تمام و کمال)، حجم مطالب هسته ای به میزان قابل توجهی مهم است. باید اطمینان حاصل کنید که تعداد فصل های هسته ای کافی است و اینکه تعداد کلمات آن، نسبت به کل تعداد کلمات رساله، کافی باشد تا به کل رساله، بوی اصالت دهد. بر اساس تجربه، پیشنهاد می کنم که برای رساله های مدل «کتاب قطور»، از 000/80 کلمه متن اصلی، 000/50 کلمه به مطالب هسته ای اختصاص یابد. به عبارت دیگر، به وضوح، بیش از نیمی از متن اصلی شما، باید به مطالب اصیل اختصاص یابد که گزارش کار پژوهش اصلی یا بحث های جدید و متمایزی را در برگیرد که ارائه کرده اید. این معیار، معیاری بسیار دشوار و در عین حال شفابخشی است و سبب می شود که به مؤلفه های ارزش افزوده رساله خود توجه کنید. اگر رساله شما، از نوع مدل مقاله است، در این صورت، اگرچه تعداد کلی کلمات کمتر خواهد بود، ولی نسبت مطالب هسته ای به مطالب مقدماتی بیشتر خواهد بود. 75% از مطالب هر یک از چهار یا پنج فصل «مقاله ای» که باید بنویسید، باید مطالب اصیل را در بر بگیرد تا قابل چاپ محسوب شود؛ این معیار، حتی دشوارتر از معیار رساله های مدل «کتاب قطور» می باشد.

در رساله های مدل «کتاب قطور» وزنه سنگین مطالب را به انتهای کتاب منتقل نکنید؛ برخلاف بسیاری از پژوهشگران، مطالب اصلی پژوهش خود را به طور فشرده در یک سوم یا یک چهار انتهایی رساله ارائه

ندهید. یکی از مسائل رایج در رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی این است که دانشجویان زمان و زحمت زیادی را صرف نوشتن مطالب مقدمانی می کنند و بدین ترتیب، خواننده مجبور است مجموعه ای از فصل های طولانی، خسته کننده و کم ارزش را بخواند تا به مطالبی اصیل برسد. برای بررسی طرح رساله خود، تعداد فصل و صفحاتی که خواننده باید از نظر بگذراند تا به مطالب هسته ای برسد را بشمارید. علاوه بر این، طولانی کردن بیش از حد مطالب مقدماتی، سبب می شود که برای انجام پژوهش هسته ای و نگارش کامل گزارش آن، زمان فشرده تری داشته باشید. فصل های طولانی که اغلب مربوط به بررسی پیشینه پژوهش یا شرح روش پژوهش است و در طول سال اول و دوم مطالعه خود انجام داده اید، نیز فضای متنی برای ارائه مطالب هسته ای را محدود می کند.

پرهیز از تجمیع مطالب هسته ای در انتهای رساله، دشوارتر از آن است که به نظر می رسد. دانشجویان، هنگام پیاده سازی طرح رساله خود، اغلب مطالب فصل بررسی پیشینه پژوهش را افزایش می دهند یا فصل های در مورد نظریه ها یا روش های پژوهش اضافه می کنند که ضروری نیستند. دانشجویان به راحتی خود را متقاعد می کنند که پیش از انجام پژوهش، باید همه چیز را درمورد پروژه خود شرح دهند. برای کنترل این تمایل، حداکثر حجم مطالب مقدماتی خود را، دو فصل در نظر بگیرید. بدیهی است که هر پایان نامه مدل «کتاب قطور»، دستکم باید یک فصل مطالب مقدماتی و یک فصل مطالب پایانی داشته باشد که معمولاً به ترتیب فصل اول و فصل آخر رساله را تشکیل می دهند. با توجه به این که رساله روی هم رفته باید هشت فصل باشد، و حداکثر تعداد فصل های مطالب هسته ای، پنج فصل است، در این صورت فقط یک فصل اضافی باقی می ماند که بتوانید مطالب مقدماتی بیشتری را ارائه دهید مانند شرح نحوه انجام پروژه یا روش هایی که برای انجام پروژه بکار برده اید. به ندرت اتفاق می افتد که دانشجویان، فصل اضافی مزبور را به عنوان فصل دوم مطالب پایانی بکار ببرند، برای مثال، زمانی که یافته های پژوهشتان بسیار زیاد است و به تحلیل بیشتری نیاز دارد. توجه کنید که اگر برای مطالب مقدماتی، سه فصل در نظر بگیرید، در این صورت، باید حجم مطالب هسته ای خود را به نصف یا حتی کمتر از نصف حجم پایان نامه کاهش دهید (که برای پایان نامه مقطع دکتری، مناسب نیست)؛ و یا اینکه فضای کافی برای فصل مطالب پایانی نخواهید داشت؛ یا مجبور خواهید شد تعداد فصل ها را بیشتر از تعداد ایده آل فصل های پایان نامه کنید. به یاد داشته باشید که اگر خواننده حرفه ای مجبور

شود که سه فصل کامل چرندهای دسته دوم را بخواند تا به مطالب ارزشمند و ارزش افزوده برسد، ذهنیت بدی نسبت به رساله پیدا خواهد کرد. اگر متوجه شوید که در طرح اولیه پایان نامه خود، چهار یا بیشتر از چهار فصل را به مطالب مقدماتی اختصاص داده اید، توصیه می کنم که فوراً این طرح را پاره کنید و در رویکرد خود، بازنگری نمایید.

مشخص کردن اینکه در رساله شما، چه مطلبی هسته ای است و چه مطلبی هسته ای نیست، از نظر روانشناختی تصمیم گیری دشواری است. ممکن است در مورد اینکه بعضی از فصل ها جزو مطالب هسته ای نیستند، خود را گول بزنید. یا ممکن است به اشتباه مطالب هسته ای خود را بسط دهید و مطالبی را که دارای ارزش افزوده چندانی نیستند به آن اضافه کرده و تعداد فصل ها را به چهار یا پنج فصل برسانید. باید در برابر این وسوسه ها مقاومت کنید؛ زیرا در حین برنامه زیری رساله، باید با خود صادق باشید. برای مثال، چه اتفاقی می افتد اگر فقط سه فصل از هشت فصل طرح رساله تان، را مطالب ارزش افزوده تشکیل دهد؟ در اینجا باید در طرح اصلی پروژه خود، بازنگری کنید و ببینید چگونه می توانید یک یا دو فصل هسته ای دیگر داشته باشید. برای مثال، اگر از قبل تصمیم گرفته اید که دو مطالعه موردی انجام دهید یا دو فصل را به تحلیل مفصل اختصاص دهید، آیا اکنون می توانید به جای آن، سه یا چهار مطالعه موردی انجام دهید؟ یا اگر برای دستیابی به نتایج، از یک روش پژوهش استفاده کرده اید، آیا باید در فکر بکارگیری روش پژوهشی دیگر باشید باید که نتایج حاصله را تأیید کند؟

صادق بودن در مورد مطالب هسته ای، یکی از مؤلفه های مهم سازماندهی اثربخش پایان نامه است. وقتی در پایان نامه خود به مباحث هسته ای می پردازید، باید به خوانندگان نشانه ای ارائه دهید و مطالب هسته ای خود را به «بِرند» تبدیل کنید. عنوان پایان نامه، چکیده، عناوین فصل ها و صفحه فهرست مطالب- همه این موارد را باید طوری تجهیز کنید که مطالب هسته ای پایان نامه شما را مشخص، معرفی و بیان کند. در اینجا باید معیار «آنچه باید بدانند⁽¹⁾» را بکار ببرید. در مورد فصل های مقدماتی خود، این سؤال را بپرسید: «خوانندگان باید چه چیزی را بدانند تا مطالب ارزش افزوده مطرح شده در فصل های هسته ای را بفهمند؟» در آغاز انجام رساله دکتری، مشخص کردن و برندسازی مطالب

هسته ای، دشوار است؛ زیرا هنوز مراحل اصلی پژوهش خود را انجام نداده اید، ولی حتی در مرحله اولیه برنامه ریزی نیز باید این مسائل را در نظر بگیرید.

در اینجا، می توانید از خلاصه سه یا چهار صفحه ای پایان نامه، به عنوان راهنما کمک بگیرید. این سند، فقط برای استفاده خود شما و استاد راهنمای تان است. در این خلاصه، با ارائه توضیح یک پاراگرافی در مورد مطالب هر فصل، شرح بیشتری در مورد طرح فصل یا صفحه فهرست مطالب ارائه می دهید. علاوه بر این، «خط داستانی» اصلی پایان نامه خود را نیز مشخص می کنید. باید خلاصه راهنمای⁽¹⁾خود را در مراحل اولیه، در سال اول، تهیه کنید. از آن پس، ضروری است که هر از چند وقت، آن را ویرایش کنید به طوری که همواره به روز رسانی شده باشد و آخرین تفکراتتان را در بر گیرد. مهم ترین نکته خلاصه راهنما این است که هرگز نباید در خلأ چیزی بنویسید یا کاری انجام دهید. هنگام نگارش یک فصل، همواره باید حداقل یک پاراگراف در مورد اینکه فصل های نانوشته بعدی چه مطالبی را در بر می گیرند، و نیز خلاصه ای در مورد مطالب کلیدی فصل هایی قبل، داشته باشید. خلاصه راهنما همواره باید به مباحث و نتیجه گیری های مهم – آنچه ادعا کرده اید، آنچه یافته اید و آنچه امیدوار به کشف آن هستید- بپردازد.

سه مدل اساسی برای چینش فصل ها(قبص، بسط و تلفیق)

اشاره

تفکر، تلاشی برای نظم بخشی و در عین حال، جامعیت است

سی. رایت میلز⁽²⁾⁽³⁾

تفکر، گفتگو با مخاطبان تخیلی است.

راندل کالینز⁽⁴⁾⁽⁵⁾

در رساله دکتری، سه مدل اساسی برای ترتیب قرارگیری فصل ها وجود دارد، که می توان آنها، مدل «قبص»⁽¹⁾، مدل «بسط»⁽²⁾و مدل «تلفیقی»⁽³⁾نامید.

مدل قبص

رایج ترین و در عین حال بدترین ترتیب قرارگیری مطالب، این است که مطالب، کم و بیش به ترتیبی که در طول چهار یا پنج سال روی آنها کار شده است، ارائه گردند. صفحه فهرست مطالب معمولاً دو، سه یا حتی چهار فصل (و گاهی حتی تعداد بیشتری) بررسی پیشینه پژوهش را در بر می گیرد و پس از آن، فصل کسل کننده یا قابل پیش بینی روش پژوهش می آید؛ سپس، سه یا چهار فصل، به مطالب مهم، کاربردی یا تجربی می پردازند. پیام نهفته ای که این الگو به خوانندگان منتقل می کند به شرح زیر است:

سلام- این رساله، گزارش کاری است که من در طور مقطع دکترای خود انجام داده ام. هنگامی که پایان نامه ام را شروع کردم، کمی در مورد موضوعی که باید انتخاب کنم، سر در گم بودم. بنابراین، به طور گسترده به بررسی پیشینه پژوهش پرداختم تا به همراه استاد راهنمای خود، به موضوعات احتمالی پی ببریم. گزارش بررسی پیشنه پژوهش را به تفصیل در فصلی طولانی نوشتم تا در پایان سال اول از گروه آموزشی نمره قبولی بگیرم. پس از آن، موضوع را محدود کردم و به بررسی جامع پیشینه حوزه ای پرداختم که گمان می کردم می توانم بهتر از نویسندگان قبلی آن، عمل کنم. در مرحله بعد، زمان زیادی را صرف روش پژوهش خود کردم [یا روی هر چیز کوچکی که پژوهش در بر می گیرد کار کردم- برای مثال، به دنبال آرشیوهای بسیاری گشتم و به آنها استناد کردم/ متون بسیاری را جمع آوری کردم/ متون بسیاری را ترجمه کردم/ چارچوبی برای تحلیل مطالب تدوین کردم/ و غیره].

سرانجام، در میانه سال دوم یا سوم، وارد عمل شدم و پژوهش تجربی را آغاز کردم [یا شاید، به مدت یک سال به کتابخانه ها یا آرشیوها سر زدم/ داده های عددی خود را بارها تحلیل

کردم/ با افراد زیادی مصاحبه کردم/ در آزمایشگاه ها، آزمایش هایی انجام دادم]. در این مرحله متوجه شدم که اتفاقاتی که در دنیای بیرون رخ می دهد [یا، اسناد آرشیو شده/ مطالب کتاب خانه ای/ نوارهای ضبط مصاحبه/ پایگاه داده های کامپیوتری/ لوله های آزمایش] بسیار سردرگم کننده هستند و فهمیدن آنها کار دشواری است. نتایجی که به دست آوردم، متفاوت از چیزی بود که انتظار یافتن آن را داشتم [یا گاهی، به نظر می رسد که هیچ الگوی قابل تشخیصی ندارند]. به دلیل اینکه سردرگم و آشفته بودم، و نمی دانستم باید چه کاری انجام دهم، چند فصل مفصل در مورد جزئیات یافته های خام خود نوشتم و سعی کردم به طور ابتدایی از آنها سر در آورم.

تا این مرحله، تقریباً تعداد کلمات مجاز را بکار برده بودم، بودجه ای که برای انجام رساله داشتم در حال تمام شدن بود و نگران شده بودم که شاید هرگز نتوانم شغلی در حوزه دانشگاه بیابم. به همین خاطر، باید ادامه می دادم و به طریقی کار را به پایان می رساندم. در فصل آخر رساله، دلایلی برای توجیه نتایج پژوهشم ارائه دادم [یا در مورد دیدگاه ابتدایی خود، بازنگری کردم]؛ لازم به ذکر است که دلایل مزبور را به زحمت در طول مرحله نگارش شتابزده نسخه نهایی رساله سر هم بندی کردم.

دلایل متعددی وجود دارد که چرا این خط داستانی آشنا، اغلب اوقات و به طور پیش بینی پذیر در مقطع دکتری رخ می دهد. یکی از مهمترین دلایل این امر، این است که بسیاری از دانشجویان رشته های علوم انسانی و اجتماعی، مدل «قبص» شیوه سازماندهی رساله دکتری را به عنوان روش معمول یا مطلوب یا گریزناپزیر انجام رساله در نظر می گیرند. شکل 3.2، نشان می دهد که از هر 10 دانشجوی اروپایی که رساله مدل «کتاب قطور» خود را در رشته های علوم انسانی و اجتماعی انجام داده اند، نُه نفر از این شیوه ترتیب ارائه مطالب، استفاده کرده اند و این کار را اغلب به درخواست استاد راهنمای خود انجام داده اند. ترتیب ارائه مطالب را روی محور افقی، از سمت چپ به راست نشان داده ایم و پهنای افقی هر ستون نشان دهنده وزن کلمات هر بخش از رساله می باشد. محور عمودی هر

ستون، حدود مطالب و موضوعات (گستره پوشش) که در هر مرحله مورد توجه قرار گرفته است را نشان می دهد.

در مدل «قبص»، دانشجو نخست به نگارش بخش بررسی تفصیلی پیشینه پژوهش می پردازد و رفته رفته مطالب را غربال می کند. مجموعه ای از موضوعاتی را که در ابتدا مطرح می شوند به طور سطحی مورد بررسی قرار می دهد، ولی اغلب، آنها را یکی پس دیگری کنار می گذارد، یا به دلیل اینکه قابل مدیریت نیستند، حذف می کند. در نهایت، به موضوع محدود شده نهایی خود می رسد. در این مرحله، پژوهشگر اغلب به تعیین روش پژوهش می پردازد یا فصلی را به بحث در مورد مسائل فرعی «پیچیده تر» اختصاص می دهد.

تصویر

شکل 3.2 مدل «قبص»

تصویر

تا به اینجا، خوانندگان اغلب سه، چهار یا پنج فصل از رساله را خوانده اند. سرانجام، نویسنده به سراغ اصل پژوهش خود می رود که معمولاً بخش کوچکی از موضوع کلی ابتدایی خود را در بر می گیرد. پژوهشگر، این بخش های هسته ای مربوط به نتایج پژوهش خود، را در انتهای متن اصلی رساله ارائه می دهد. پس از فصل های هسته ای، پژهشگر اغلب با فضا و زمان محدودی روبرو است و بدین ترتیب، به صورت شتاب زده، فصل تحلیل نتایج را سر هم بندی می کند. به هر حال، معمولاً پژوهشگر قبلاً بیشتر تفاسیر نظری مربوط به یافته ها را به طور مفصل در فصل بررسی پیشینه پژوهش مورد بحث قرار داده است. بنابراین، فصل آخر رساله، معمولاً کوتاه بوده و مختصراً به بازگویی یافته های نویسنده، یا پیشرفت های قابل توجهی می پردازد که در مبحث موضوعات کلی آغازین ایجاد کرده است.

تاثیرات سوء مدل «قبص» برای نویسنده رساله، قابل توجه است. دانشجو-پژوهشگران معمولاً مدت زمان زیادی را صرف بررسی مقدماتی پیشینه پژوهش می کنند، مطالعات پیشین را جستجو می کنند و اغلب غرق جمع آوری استدلالات کوچک یا ارجاعات جامع می شود. ممکن است افراد، زمان زیادی را صرف جمع آوری و یادگیری اطلاعاتی در مورد موضوعات فرعی کنند که بعدها کاملاً از رساله حذف می شوند یا دیدگاه ها یا مباحثی را مورد بررسی قرار دهند که بعدها مشخص می گردد ارتباط چندانی با سؤال محوری پژوهش آنها ندارند. در مدل کلاسیک رساله دکتری، که در آن، دانشجو باید پایان نامه مدل «کتاب قطور» ارائه دهد، اثربخشی تلاش فرد را می توان با محصول نهایی که به صورت پایان نامه نهایی ارائه می گردد، سنجید. مدل «قبص»، مسأله معمول «مشتی از خروار» را بسیار وخیم تر می کند،

به حدی که اغلب فرد مجبور می شود یک سال یا حتی در موارد حادتر، 18 ماه کار و زحمت خود را کنار بگذارد.

البته به دلایل آموزشی و جامعه شناختی موجهی، از دانشجویان مبتدی خواسته می شود تا پایان نامه خود را با انجام بخش بررسی پیشینه پژوهش آغاز کنند، ولی به طور کلی اساتید راهنما و گروه های آموزشی بر بکارگیری ساختار «قبص» تاکید دارند. دلیل علاقه اساتید راهنما به این رویکرد، این است که می توانند به تدریج به موضوع جدید و متفاوت دانشجوی خود «مسلط شوند». علاوه بر این، به دلایل اداری، این شیوه انجام رساله، قاعده «اول ایمنی بعد کار» را رعایت می کند. دانشجویانی که از آنها خواسته می شود در طول سال اول انجام رساله خود، بخش تفصیلی

بررسی پیشینه پژوهش را انجام دهند، اغلب حجم بزرگی از متن تهیه می کنند تا اثبات کننده سخت کوشی و پشتکار آنها باشد. علاوه بر این، با نگارش بخش پیشینه پژوهش، مهارت های نویسندگی را تمرین می کنند حتی اگر متن حاصله، اصالت چندانی نداشته باشد. بدین طریق، گروه آموزشی نیز راحت تر می تواند پیشرفت دانشجویان را ارزیابی کند، شعار گروه آموزشی همواره این است که «محتوا مهم نیست، حجم متن اهمیت دارد.»

در مدل کلاسیک رساله دکتری، که در آن، دانشجویان تقریباً هیچ آموزش رسمی دریافت نمی کنند، بررسی پیشینه پژوهش به پژوهشگران جدید کمک می کرد تا با رشته خود آشنا شوند. امروزه این امر تقریباً از بین رفته است؛ زیرا تقریباً همه دانشجویان دکتری، دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند و بیشتر دوره های آموزشی دکتری، دارای دوره های آموزشی قوی هستند، ولی مشاوران پایان نامه اغلب همان انتظاری را از دانشجویان خود دارند که در دوران دکترای خود، مشاورانشان از آن ها داشته اند. علاوه بر این، امروزه دانشجویان به راحتی می توانند فصل بررسی پیشینه پژوهش را در حین شرکت در کلاس ها و دوره های آموزشی در دانشگاه، انجام دهند.

اگر این مرحله از انجام پایان نامه، بیش از چهار یا پنج ماه طول بکشد، دانشجویان معمولاً بیشتر درگیر می شوند. دانشجویان اغلب درگیر نقد سطحی و ثانویه مطالعات موجود می شوند. این سرگرمی اغلب ارزش علمی چندانی ندارد، ولی افراد در آن گیر می کنند؛ زیرا هنوز پژوهش ماهوی یا میدانی خود را

آغاز نکرده اند و از این رو، در مورد دشواری های عملی انجام پژوهش به طور کامل مطلع نیستند. دانشجویان اغلب، فصل های بررسی پیشینه پژوهش را با دیدگاه کمال گرا⁽¹⁾می نویسند و کوچکترین نقص های مطالعات پیشین را مورد نقد قرار می دهند و نمی دانند که احتمالاً پژوهش خود نیز دارای مشکلات مشابهی خواهد بود.

عامل احتمالی دیگر برای وقت تلف کردن در بررسی پیشینه پژوهش، این است که وقتی افراد، زمان ارزشمند پژوهش خود را صرف مؤلفه های فرعی می کنند، تمایلی ندارند مطالبی را که تهیه کرده اند خلاصه یا حذف کنند. در عوض، سعی می کنند آن را در بخشی از نسخه نهایی رساله خود بگنجانند. دانشجویان تمایل ندارند فصل هایی را حذف کنند که قبلاً کامل کرده اند، حتی اگر ارتباطی با موضوع پژوهش یا سؤال محوری پژوهش آنها نداشته باشد. در عوض، احساس می کنند که باید زمان بیشتری را صرف تلفیق فصل های اول در نسخه نهایی رساله کنند، حتی اگر ارتباط بین آنها و موضوع اصلی پایان نامه، ساختگی باشد و در خوانندگان انتظارات گمراه کننده ایجاد کند یا انسجام منطقی رساله را از بین ببرد. علاوه بر این، دانشجویان اغلب دل به دریا می زنند و فصل های طولانی اول را که در سال های اول انجام رساله خود نوشته اند در بخش های مختلف رساله پراکنده می کنند تا حواس داوران را از آنها منحرف سازند. قضاوت های منتقدانه سرهم بندی شده یا برداشت های سطحی در این فصل ها، اغلب بعدها مورد بازنگری قرار نمی گیرند، تا حدودی به این دلیل که تجربه و مهارت های فزاینده پژوهشی خودِ دانشجو دیگر ارتباط نزدیکی با آنها ندارد.

پیامد این امر برای خوانندگان نیز به همان اندازه ناگوار است. داوران باتجربه، به پایان نامه هایی که در فصل های ابتدایی کُند پیش می روند، عادت دارند. آنها اغلب فصل های اول را به سرعت و روزنامه وار می خوانند و انتظار ندارند که در این فصل ها با مطالب جدیدی روبرو شوند، ولی اگر پس از خواندن 80، 100، یا 150 صفحه (یا حتی در مواردی، 200 صفحه)، با هیچ مطلب ارزش افزوده ای مواجه نشوند، کاسه صبرشان لبریز خواهد شد. ممکن است به خاطر حجم زیاد تحلیل های ثانویه، اصالت رساله را زیر سؤال ببرند و شک کنند که آیا اصلاً پایان نامه مزبور، استانداردهای رساله های دکتری را دارد یا خیر.

دانشجویان اغلب تصور می کنند که خوانندگان نظرات و بحث های انتقادی کوچک آنها در فصل های اول را به دقت می خوانند و ارزش بیش از حدی به آنها می دهند. برای دستیابی به دیدگاه واقع گرایانه تر، ببینید که خود، چگونه کتاب های مربوط به رشته تان را می خوانید. بیشتر ما نسبت به مطالب جدید، نگاهی نسبتاً بدبینانه و انتقادی داریم، و، آماده ایم تا کتاب ها را به خاطر مطالب ارزش افزوده واقعی شان، زیر و رو کنیم. علاوه بر این، در ابتدا تردید داریم که آیا باید نظرات نویسنده را بپذیریم یا خیر، تا اینکه اعتبار خود به عنوان پژوهشگری اصیل را اثبات کند. خوانندگان رساله دکتری نیز از این امر مستثنا نیستند. تا زمانی که اعتبار خود به عنوان پژوهشگری اصیل را اثبات نکنید، تحلیل ثانویه شما در مورد مطالعات افراد دیگر، کم اهمیت یا غیر ضروری تلقی خواهند کرد. خوانندگان در هنگام خواندن فصل های اول رساله، هنوز دلیلی ندارند که شما را جدی بگیرند یا باور کنند که انتقادات شما بر اساس اطلاعاتتان در حوزه مورد پژوهش است.

در مدل «قبص»، وقتی خوانندگان پس از مطالب مقدماتی و پرتفصیل و موضوعات پر زرق و برق فصل های اول، در نهایت به مطالب پژوهشی خود نویسنده می رسند، و با مطالب محدود و جزئی مواجه می شود، کاملاً مأیوس می گردد و پایان بندی شتاب زده رساله، که ارتباط کافی نیز با مطالب مقدماتی ندارد، سبب می شود که خواننده از خود بپرسد: «خُب، که چه؟» و تلاش کند تا بفهمند که به طور کلی از پایان نامه مزبور، چه چیزی یاد گرفته است. در نهایت این برداشت را خواهد داشت که پایان نامه مزبور، به جای اینکه پر سر و صدا باشد، ناله ای بیش نبوده است.»⁽¹⁾

مدل بسط

راه های بهتری برای ترتیب مطالب در متون بلند وجود دارد. در علوم فیزیکی، رویکرد رایج، مدل «بسط» است که در شکل 3.3 ارائه داده ایم. این مدل تقریباً به شیوه ای معکوس عمل می کند. نخستین مؤلفه در این توالی، شرح مختصر و مفید سؤال پژوهش است. این فصل به طور اختصاصی به مسأله ای که پژوهشگر قصد بررسی آن را دارد می پردازد و صرفاً شرح مختصری از آخرین مطالعات انجام گرفته

در این حوزه را ارئه می دهد و در کنار آن، به طور فشرده اطلاعات مقدماتی ضروری را در اختیار خواننده می گذارد. در بخش دوم که از صفحه (برای مثال) 30 شروع می شود، پژوهشگر یافته های و نتایج مهم مطالعه خود را ارائه می دهد. پس از این فصل، نویسنده به تحلیل های کاربردی یافته ها پرداخته و به طور مفصل ارتباط آن با مطالعات و متون پیشین را مورد بررسی قرار می دهد. در آخر، پس از آن که نویسنده به طور قاطع اعتبار پژوهشی خود را اثبات کرد، مبحثی را در مورد موضوعات گسترده تر و کاربردهای پژوهش «باز می کند» و پیشنهادهایی را برای پژوهشگران آتی حوزه مربوط ارائه می دهد.

تصویر

شکل 3.3 مدل بسط

تصویر

مدل بسط، مزایای بسیاری دارد. دراین مدل، نسبت به مدل قبص، خوانندگان زودتر با پژوهش اصیل شما مواجه می شود. معمولاً تحلیل های بیشتر در مورد نتایج پژوهش می خوانند و درک بهتری از ارتباط یافته های شما با مطالعات پیشین مرتبط بدست می آورند. علاوه بر این، پس از آنکه اعتبار خود به عنوان پژوهشگری جدی را اثبات نمودید، خوانندگان، دیدگاهتان درمورد مطالعات دیگران را می خوانند. در نتیجه، در این مدل، نسبت به مدل قبص، انتقادات و پیشنهادهای تان را داده بنیادتر⁽¹⁾و معتبرتر خواهند یافت.

این مدل، برای نویسندگان نیز مزایای قابل توجهی دارد. اگر بتوانید در آغاز نوشتن رساله خود، مدت زمان طولانی معمول برای نگارش مطالب مقدماتی و آشنا شدن با متون حوزه مربوط را کاهش دهید و تا جای امکان، زود به سراغ پژوهش اصلی خود بروید، در این صورت، بعدها، زمان بیشتری برای درک کامل یافته های خود خواهید داشت. تحلیل و تهیه گزارش نتایج، تبدیل مطالب بسیار پیچیده و اغلب به هم ریخته یا نتایج پیچیده، به مطالب سازمان یافته و منسجم، به زمان و کار بسیار زیادی نیاز دارد. نمی توان این کار را شتابزده انجام داد. مدل «بسط» فرصت بهتری برای شما فراهم می کند تا تعابیر جدید ارائه داده و موارد کاربرد نتایج خود را قابل فهم تر بیان کنید.

با وجود این، مدل مزبور کاربرد چندانی در علوم اجتماعی و رشته های علوم انسانی ندارد. بسیاری از دانشجویان دکتری که برای اولین بار با این مدل مواجه می شوند، آن را بسیار دشوار می یابند؛ علاوه بر این، مدل مزبور با آنچه به گفته اساتید راهنما یا مشاور، از آنها انتظار می رود و عرف است، بسیار متفاوت می باشد. در عمل، هیچ یک از این ایرادات فوق، بکارگیری این رویکرد را منتفی نمی کند. همواره باید به جای اینکه مطالب و فصل ها را بر اساس ترتیب انجام آنها در طول انجام رساله خود، ارائه دهید، ساختار نهایی مشخصی را انتخاب کنید.

مدل تلفیقی

رویکرد سوم برای ترتیب ارائه فصل ها، تلفیقی از دو مدل(قبض و بسط) می باشد، که در شکل 3.4 ارائه شده است. این رویکرد به طور موفقیت آمیز در علوم انسانی و علوم اجتماعی کاربرد داشته است. نخست باید به توصیه مذکور عمل کرده و حجم مطالب مقدماتی را حداکثر به دو فصل محدود کنید. این بدان معناست که فصل بررسی پیشینه پژوهش باید فقط یک فصل باشد و مطالب آن کاملاً مرتبط با سؤال اصلی پژوهشتان باشد. مباحث کلی تری را مطرح نکنید که در ادامه متن مورد بحث قرار نخواهید داد یا ارزش افزوده چندانی ندارند. در عوض، توجه خود را صرفاً به مطالبی معطوف کنید که خوانندگان برای فهم پژوهش شما «باید بدانند» سپس، در یک فصل، مطالب مربوط به ساختار یا پیشینه یا روش پژوهش را ارائه دهید. مجدداً فقط اطلاعاتی را ارائه دهید که خوانندگان باید بدانند و از توضیحات طولانی خارج از موضوع بپرهیزید. باید به دقت بررسی کنید که آیا نیاز است که فصل جدایی را به روش پژوهش اختصاص دهید یا خیر. اغلب بهتر است که پس از فصل های اصلی رساله، فصلی را با عنوان «پیوست⁽¹⁾روش های پژوهش» بنویسید. می توانید آن را به عنوان ضمیمه⁽²⁾تهیه کنید که به شما امکان می دهد تا به طور مفصل تمام اطلاعات مربوط را بدون ایجاد خللی در پیشرفت بحث اصلی تان، برای داوران و پژوهشگران همکار شرح دهید. با انجام این مراحل، مطمئن می شوید که خوانندگان پس از خواندن (برای مثال) 50 یا 60 صفحه، به متن اصلی پژهش تان می رسند. بدین ترتیب، زمان کافی دارند تا با مضامین و سؤالات پژوهش تان آشنا شوند و به مختصر و موجز در

تصویر

شکل 3.4 مدل تلفیقی

تصویر

مورد پیشینه یا مطالب مقدماتی که باید بدانند، اطلاعات بدست می آورند. با وجود این، دیگر نیازی ندارند که پیش از رسیدن به مطالب هسته ای پژوهشتان، صفحات بسیاری زیادی را ورق بزنند. بنابراین، مطالب هسته ای پژوهش خود را در ابتدای رساله ارائه می دهید و بدین ترتیب در انتهای رساله، فضای زیادی دارید تا چند فصل یا یک فصل طولانی و منسجم را به تحلیل یافته ها اختصاص دهید. بخش اول فصل پایانی، مربوط به جمع بندی وتلفیق نتایج فصل های هسته ای رساله است که هر یک می تواند مؤلفه مجزایی از پژوهش شما را در بر بگیرند. در بخش دوم، می توانید به تحلیل یافته ها بر مبنای متون و مطالعات گسترده تر بپردازید. با ذخیره بخش اعظم بحث نظری و بررسی مطالعات پیشین برای انتهای مبحث، قادر خواهید بود فصل نظری قوی تر با دیدکلی تری بنویسید. بدین ترتیب می توانید رساله خود را با نکات برجسته، مطمئن و امیدوارکننده به پایان ببرید.

چهار الگوی تبیین

اشاره

هنوز با مسأله ای مواجه نشده ام که، هر چند پیچیده، وقتی به درستی آن را بررسی کنیم، پیچیده تر نشود.

پائول اندرسون⁽¹⁾⁽²⁾

وقتی سعی می کنید مجموعه ای از اطلاعات مرتبط به هم را به شخص دیگری منتقل کنید، روش های محدودی برای این کار وجود دارد. اگر روش انتخابی شما مغایر انتظارات فرد مقابل باشد، در این صورت، ارتباط تان مختل می گردد. این مسأله، زمانی وخیم تر می شود که مخاطب شما مشتاقانه و به دقت به تمام جزئیات گزارش تان گوش نمی دهد. برای مثال، افرادی با جنسیت متفاوت، شیوه متفاوتی از ارتباط را بر می گزینند. بیشتر خانم ها تمایل دارند توضیحات فرایند محور ارائه دهند و دریافت کنند و اغلب تاریخچه رویداد یا تعامل را از آغاز تا پایان، به صورت روایی تعریف می کنند، ولی بیشتر آقایان ترجیح می دهند، نخست «خلاصه و جان مطلب» را دریافت کنند. آنها در ابتدا می خواهند به نکته کلیدی داستان پی ببرند و صرفاً پس از آن، آماده شنیدن جزئیات مفصل داستان هستند. از این رو، مردان به راحتی از چیزی که «وراجی زنان» می خوانند، آزرده می گردند. به همین منوال، خانم ها اغلب از توضیحات مختصر و غیرقابل فهم آقایان در مورد پدیده های پیچیده، دلزده می شوند. شکل دیگری از این نوع تضاد در شیوه های برقراری ارتباط (سریالی به جای کل نگرانه) در دو الگوی مورد بحث در اینجا نیز وجود دارد. به عقیده من، در علوم انسانی و علوم اجتماعی، صرفاً چهار شیوه اساسی برای ارائه توضیحات طولانی و مبتنی بر متن وجود دارد که به ترتیب، هر یک از آنها را مورد بررسی قرار خواهم داد. این الگوهای سازماندهی⁽³⁾عبارتند از: توصیفی⁽⁴⁾، تحلیلی⁽⁵⁾، استدلالی⁽⁶⁾و الگوی ماتریس(تلفیقی)⁽⁷⁾که مؤلفه هایی از هر سه رویکرد دیگر را ترکیب می کند.⁽⁸⁾

P. Dunleavy, Studying for a Degree in the Humanities and Social Sciences (Basingstoke: Macmillan, now Palgrave Macmillan, 1987), pp. 86–97.

تبیین توصیفی

فرض کنید از من خواسته شده؛ تا اتاقی که در آن نشسته ام و این کلمات را می نویسم- اتاق کارم در منزل- را توصیف کنم. شکل 3.5، ویژگی های اصلی اتاق را نشان می دهد که نسبتاً پیچیده است. شیوه توصیفی تبیین چیزی، به معنی توجه به نحوه سازماندهی خارجی یا بیرونی آن و سپس بکارگیری آن الگو برای سازماندهی ترتیب مطالبی است که می گوییم. برای مثال، در تبیین مطالعه خود، باید از نقطه مشخصی، مثل در، شروع کنم و بعد تصمیم بگیرم که در جهت مشخصی (در این مورد، در جهت عقربه های ساعت) حرکت کنم و هر چیزی که می بینم را فهرست کنم، شکل (الف) 3.5. در اینجا می توانم بگویم: «اول، یک در سفید وجود دارد و در کنار آن، در جهت عقربه های ساعت، دیواری سبز رنگ و یک مبل خاکستری کهنه قرار دارد و بالای آن، یک تابلوی اعلانات است که چند کاغذ روی آن سنجاق شده است. سپس، قفسه سی دی و بعد، چند قفسه کتاب قرار دارد که زیر آن، یک دراور با چهار کشوی بایگانی وجود دارد. بعد از آن، پرینتر، کامپیوتر رو میزی قدیمی، و یک لپ تاپ نو روی میز تحریر قرار دارند و اطراف آنها، تعدادی کاغذ پراکنده شده است. در کنار میز تحریر، پنجره سه جداره ای قرار دارد و . . . .»

شرح فهرست وار، برخی از نقایص مشهود شیوه توصیفی تببین را نشان می دهد. ترتیب قرارگیری اشیای نامبرده، صرفاً به یک شیوه با هم ارتباط دارند؛ یعنی، مجاورت در اتاق. اشیایی که به طور فهرست وار نام بردم، در کنار یکدیگر قرار گرفته اند، ولی اشیای مختلفی که در کنار هم توصیف شدند، به طور تصادفی و غیرقابل پیش بینی در کنار هم قرار گرفته اند. اگر خواننده شکل 3.5 را مشاهده کند، فهرستی که ارائه داده ام، کارامد خواهد بود (و امیدوارم که اینگونه باشد)، ولی بدون حمایت بصری، درک و تجسم فهرست مزبور، بسیار دشوار خواهد بود. شرحی که در مورد مطالعه ام ارائه می دهم نیز به راحتی می تواند پیچیده شود و درک ذهنی

تصویر

شکل 3.5 سه شیوه مشاهده اتاق کار من

تصویر

تصویر

آن دشوار گردد. ممکن است این مسائل سبب شود که فکر کنید؛ عملاً، در حوزه پژوهش پیشرفته در علوم انسانی و علوم اجتماعی، به ندرت می توان کسی را یافت که از این شیوه تبیین استفاده می کند.

در فکر خود بازنگری کنید. بیشتر پایان نامه های رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی، همچنان از رویکرد توصیفی- به شیوه ای که در بالا شرح دادیم- استفاده می کنند؛ زیرا سازماندهی اساسی پایان نامه ها از بیرون – به طریقی که رویدادها در «دنیای واقعی» رخ می دهند- به نویسنده القا می شود. انواع اصلی رویکرد توصیفی عبارتند از:

سایر الگوهای تبیین توصیفی را می توان به ویژه، برای مثال، در مطالعات حوزه جغرافیا مشاهده کرد. متداول ترین الگوی توصیفی در مقالات مقطع کارشناسی ارشد یا دوره کارشناسی، یعنی الگوی «توالی تصادفی نویسندگان»⁽¹⁾، به ندرت در پایان نامه ها یافت می شود. در این الگو، ترتیبی که منابع مورد بحث قرار می گیرند و وزن نسبی هر یک در مقاله، به منابعی بستگی دارد که دانشجویان در آن هفته در کتابخانه به آنها دسترسی داشته اند. بنابراین، دانشجو مطالب زیادی در مورد منابعی که نخست در دسترس داشته است، می نویسد؛ در مورد منابعی که برای مدت کوتاهی در اختیار داشته است، مطالب

کمتری می نویسد و کمترین مطالب به منابعی اختصاص دارند که دانشجو صرفاً وانمود می کند که آنها را خوانده است. با وجود این، حتی الگوی «توالی تصادفی نویسندگان» نیز اغلب در بخش های مختلف پایان نامه تکرار می شود.

در مقاطع پایین مطالعات دانشگاهی که در آنها، آزمون ها اصلی ترین روش ارزیابی هستند و حتی در دوره های آموزش محور مقطع دکتری، اتخاذ رویکرد توصیفی برای سازماندهی نظرات و توالی مطالب، عادت رایج و در عین حال، بسیار مخربی است. علت محبوبیت رویکرد مزبور این است که روش مختص افراد تنبل است. صرفاً ساختار مشخص و شاید کاملاً مشهودی را انتخاب می کنید که در حال حاضر وجود دارد و مطالعه خود را بر اساس آن انجام می دهید. علت مخرب بودن رویکرد توصیفی، این است که برای آنکه کارآمد باشد باید حجم زیادی از مطالب را را جمع آوری کنیم و با این حال، کنترل مطالب اغلب از دست نویسنده خارج می شود و در نهایت با متنی آشفته و نامنسجم مواجه می شویم. درست همانطور که در مطالعه من، وسایلی که کنار هم قرار گرفته اند، فهرستی التقاطی را شکل می دهند، که فهم یا پی گیری آن برای خوانندگان دشوار است، مطالبی که بر مبنای تاریخ وقوع یا بر اساس چارچوب نهادی کنار هم قرار گرفته اند می تواند از نظر مضمونی یا تحلیلی آشفته و در هم بر هم باشند.

ولی در پایان نامه های مدل «کتاب قطور»، این دشواری ها تا حدود زیادی برطرف می شوند. فضا و زمان محدود مطالعات مقاطع پایین تر دانشگاهی، در سطح دکتری مبرم نیست- در واقع، از نظر دانشجویان مبتدی دکتری، چنین محدودیت هایی اصلاً وجود ندارد. در مقطع دکتری، روش تبیین توصیفی می تواند کارآمدتر باشد؛ زیرا می توانید مجموعه ای از شواهد و پژوهش ها را جمع آوری کرده و رویکرد مزبور را جامع تر یا حرفه ای تر جلوه دهید. در واقع، برخی از انواع تبیین توصیفی (که به طور بیرونی ساماندهی شده اند) مورد علاقه طیف گسترده ای از خوانندگان، به ویژه خوانندگان متون تاریخی و روایی، قرار دارند و برایشان قابل فهم است. بارزترین خط داستانی مبتنی بر تاریخ وقوع، از الف تا یاء، زندگی نامه هایی هستند که به شدت پرفروش هستند.

با وجود این، در بیشتر رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی (نرم)، کارامدی ساختار توصیفی، مستلزم سطح بالایی از مهارت نویسندگی است. نخست باید به طور غیر مستقیم، توضیحات توصیفی سطح مِتا یا کلی مفاهیم تحلیلی یا مضامین استدلالی را بیان کنید و بعد آن را به صورت داستان در آورید. هنر مضمون سازی چیزی که ظاهراً متنی روایی، تاریخی یا در قالب «کتاب راهنما» است، سخت تر از چیزی است که به نظر می رسد. اگر به این سطح بالای پیشرفت دست نیافته اید، در این صورت همواره باید پیش از اینکه نتیجه بگیرید که می توانید ساختار توصیفی را با موفقیت در پایان نامه خود بکار ببرید، سه رویکرد جایگزین زیر را نیز مورد بررسی قرار دهید. خطری که پایان نامه شما را تهدید می کند این است که امکان دارد مباحث، به شیوه ای نامنسجم مطرح شوند و یک ویژگی نه چندان مهم (همچون نزدیکی زمانی در روایات تاریخی یا ارتباط نهادی در مباحث کتاب راهنما) بر مطالب دیگر اولویت یابد. اغلب به نظر می رسد که چنین پایان نامه هایی بدون الگوی درونی یا فکری مشخصی سازماندهی شده اند.

تبیین تحلیلی

تقسیم و سازمان دهی مجدد توصیفات پیچیده به سرفصل های تحلیلی، کار دشواری نیست. اقدام اصلی این است که به جای استفاده از توالی ایده هایی که از بیرون به شما تزریق شده اند، از دسته بندی های سازمان دهنده ای استفاده کنید که در ذهن خود شما متبلور شده اند. برای مثال، در رویکرد تحلیلی توصیف اتاق کارم را در شکل (ب) 3.5 ارائه کرده ام، می توانم توضیحات خود را بر اساس سرفصل های زیر سازماندهی کنم:

این دسته بندی های متفاوت، در «دنیای واقعی» به طور حاضر و، آماده وجود ندارند، بلکه دسته بندی های ذهنی هستند که خود من آنها را انتخاب کرده ام، ولی از سوی دیگر، مثل عَلَم پرتاب راکت نیستند و ایجاد آنها زمان زیادی نمی برد. امیدوارم برای اینکه بیشتر خوانندگان این دسته بندی ها را مفید دانسته و با آنها آشنا شوند، نیاز به توضیح زیادی نباشد، ولی اگر اکنون با استفاده از این سرفصل ها به بررسی اشیای اتاق کارم بپردازم، کاملاً مطمئن هستم که بیشتر افراد، توصیف من را واضح تر، و سازمان یافته تر از رویکرد توصیفی توالی تصادفی خواهند یافت. سرفصل ها علاوه بر ارائه اصول کلیدی برای تبیین این امر که چرا مجموعه از اشیاء در کنار هم قرار گرفته اند، به وضوح مطالب ارزش افزوده من را نشان داده و بدین ترتیب، به شخصی سازی گزارش کمک می کند.

سه نوع اصلی ساختارهای تحلیلی که در پایان نامه های رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی کاربرد دارند، عبارتند از:

شرح های نظام مند، فرایندهای پیچیده را به اجزای تشکیل دهنده آنها تقسیم می کنند، درست همانطور که در مثال بالا شرح دادم. مجموعه پدیده ها (همچون فرایند تغییر یا یک مسأله فکری) به مؤلفه ای مختلف تقسیم می شود و هر جنبه به طور مجزا با استفاده از مفاهیم، نظریه ها و شواهد مناسب آن دسته، مورد بررسی قرار می گیرد برای مثال، می توانید فرایندهای تاریخی را به تغییرات اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مجزایی تقسیم کنید و مدل های مختلفی و شرح متفاوتی برای ارتباط

ساختار تحلیلی، دارای مزایای بسیاری است، مشروط بر اینکه مجموعه دسته بندی های سازمان دهنده مورد استفاده، ساده و مستحکم باشد و مجموعه مشخصی از پدیده ها به شیوه ای شفاف انتخاب گردد. برای سازماندهی کل پایان نامه، به ساختار نسبتاً محدودی از مفاهیم بزرگ و گسترده نیاز دارید. تمایزات جزئی یا نامحسوسی که تبیین آن ها زمان زیادی می برد، برای این نوع کارهای سازمان دهنده سطح بالا، یا درواقع، برای فراهم کردن ساختار درونی فصل ها (رک. فصل 4) مناسب نیستند. علاوه بر این، دسته بندی های سازمان دهنده باید قابل تشخیص باشند و خوانندگان به راحتی بتوانند با آنها ارتباط برقرار کنند. شاید به نظر برسد که این دو شرط، دامنه اختیار شما برای شخصی سازی ساختار پایان نامه را محدود می کنند. نویسندگان مبتدی که به منحصر به فرد بودن رویکرد فردی خود اطمینان دارند، این دو شرط را اغلب محدود کننده می بینند، ولی بدون توسل به ویژگی های شخصی یا تمایزات دست نیافتنی، به راحتی می توان دیدگاه های روشنی در مورد طرح فصل های پایان نامه بدست آورد.

هنگامی که از ساختار تحلیلی فصل ها استفاده می کنید، دیگر نباید به طور کورکورانه، از شیوه های تحلیلی برای تقسیم مطالب داخل هر فصل استفاده کنید. بیش از حد تحلیل نکنید. پایان نامه بیش از حد تحلیلی را می توان به یکی از اقلام کاملاً منحصر به فرد (و افتضاح) آشپزی بریتانیایی- یعنی «کوکتل میوه» کنسرو شده- تشبیه کرد. این خوارکی از انواع مختلف میوه های کنسرو شده (همچون هلو، زردآلو، گلابی، سیب، انگور، گیلاس و غیره) درست می شود که به شکل مکعب های کوچک خرد شده و با هم ترکیب می شوند و پس از آن، در شربت غلتانده می شوند. هنگامی که کوکتل میوه کنسرو

شده را می خورید، می دانید که در حال خوردن انواع مختلف میوه هستید، ولی طعم آنها آن قدر مشابه شده است که نمی توانید تشخیص دهید که هر قطعه چه میوه ای است. خطر مشابهی که پایان نامه ها را تهدید می کند این است که پدیده های مرتبط به هم را چنان از هم جدا می کنید که خوانندگان دیگر نمی توانند ارتباط بخش ها با یکدیگر را بفهمند. برای مثال، اگر یک فرایند تاریخی را به مؤلفه های تحلیلی تفکیک کنید و هر یک را به نوبه خود، به زیر مؤلفه های آن تقسیم کنید، خوانندگان نمی توانند پی ببرند که فرایند توصیف شده، در طول زمان چگونه کار می کرده است و بدین ترتیب، خطر داستانی روایی روشنی نمی یابند. علاوه بر این، مباحث بیش از حد تحلیلی می تواند سبب ایجاد الگوهای بسیار رسمی سازماندهی مطالب شوند که در آن نوع شناسی های چند لایه یا مجموعه ای از دسته بندی هایی شرح داده می شود که از شیوه های معمول بررسی مسائل، بسیار فاصله دارند. در حوزه های فنی یا بسیار نظری، به ویژه در برخی رشته های علوم اجتماعی و فلسفی، شیوه های بسیار رسمی تحلیل، قابل قبول و حتی مورد انتظار است، ولی خارج از این حوزه ها، به ویژه در مواردی که نویسنده از مفاهیم سازماندهی ناآشنا استفاده می کند، می تواند ناخوشایند یا غیرقابل فهم باشد.

تبیین های استدلالی

سازماندهی مطالب به شیوه استدلالی نیز کار راحتی است. نخست، تمام نکاتی را جمع آوری می کنیم که می توان در یک تفسیر یا دیدگاه فکری مطرح کرد. بعد آنها را به صورت منسجم بیان می نماییم. سپس، تفسیر دیگر یا تفسیر مخالف آن را گردآوری می کنیم که از دیدگاه فکری متفاوتی ناشی شده است، و سعی می کنیم تبیین بهتری از پدیده مورد نظر ارائه دهیم. ترتیب ارائه مطالب بدین گونه است که در ابتدا استدلال های «موافق» و پس از آن، استدلال های «مخالف»- تز و آنتی تز (و شاید تلفیقی از هر دو) ارائه می گردد. شکل (ج) 3.5 نشان می دهد که چگونه می توانم از این شیوه در توصیف اتاق کارم در منزل، استفاده کنم. در اینجا، می توانم تمام نکاتی را بیان کنم که در مورد اتاق کارم دوست دارم، و می توانم آنها را به ترتیب اهمیتی که برایم دارند، ارائه دهم. من اتاق کارم را دوست دارم؛ چون جادار است، شکل آن راحت است، دیوارهای زیادی دارد که مناسب قرار دادن وسایل روی آن است، به تازگی، آماده شده است، دکوراسیون آن راحت است، روشنایی مناسبی دارد، دنج و ساکت است و از

سایر بخش های خانه، کمی جدا شده است و ... . سپس می توانم به تمام مشکلات اتاق- همچون میزان خرت و پرت هایی که در آن، جا داده ام، عدم توانایی ام برای تمیز و مرتب نگه داشتن آن، یا آشفتگی آن- اشاره کنم. (اتاق کارم به یکباره به این شکل در نیامده است، بلکه وضعیت کنونی آن حاصل انباشت لایه ای وسایلی است که در مراحل مختلف شغلم تهیه کرده ام و هرگز دل و جرئت یا سرمایه لازم را نداشته ام که همه چیز را دور بریزم و از اول شروع کنم.)

رویکرد استدلالی معمولاً از نظر خوانندگان، سازمان یافته به نظر می رسد، مشروط بر اینکه دیدگاه های فکری مورد بحث را مشخص کنید و از عناوین و مکاتب فکری شناخته شده استفاده کنید. بر حسب تعریف، رویکرد استدلالی به یک مباحثه یا اختلاف می پردازد و مطالب ارزش افزوده شما را در مرکز توجه قرار می دهد. علاوه بر این، به نظر می رسد این رویکرد معمولاً شخصی سازی شده است، به ویژه در جایی که سؤال محوری پایان نامه خود را به شیوه یا از زاویه ای تدوین کرده اید که مختص به پژوهش خودتان است. با این رویکرد همچنین می توانید چندین دیدگاه نظری یا استدلال های مرتبط را مورد بررسی قرار دهید؛ این امر معمولاً یکی از ویژگی های مهم پژوهش در رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی است.

با وجود این، رویکرد استدلالی در مقطع دکتری دارای معایبی می باشد. استدلال های موافق و مخالف، موضع های تز و آنتی تز معمولاً به صورت دوگانه هستند و به ندرت به صورت سه گانه وجود دارند. بنابراین، دسته بندی های استدلالی برای سازماندهی هشت فصل، کافی نیست. افراد اغلب در برابر این مسأله، سعی می کنند در یک زمان، تفاسیر بیشتری را مورد بررسی قرار دهند. برخی از دانشجویان، به ویزه دانشجویانی که به بررسی تفصیلی پیشینه پژوهش پرداخته اند، درگیر این تصور می شود که در مقطه دکتری، باید تمام وضع های تفسیری ممکن را پوشش دهند، حتی اگر تعداد آنها بسیار زیاد باشد. در واقع، در رویکرد استدلالی، این گزینه نه قابل انجام است و نه مطلوب. رساله دکتری اساساً یک تک نگاشت است و به طور جامع به یک موضوع می پردازد. رساله، کتاب و کتاب مرجع نیست. اگر سعی کنید که چهار یا پنج دیدگاه را در مورد یک مسأله مورد بررسی قرار دهید یا یک مجموعه پدیده را تفسیر کنید، مطالب شما خیلی سریع تکراری می شود. اتخاذ این رویکرد در مقاطع پایین تر نیز بخش

زیادی از حجم پایان نامه را در بر می گیرد. باید سؤال پایان نامه خود را تدوین کنید و به طور مختصر به بررسی پیشینه پژوهش بپردازید تا بتوانید به طور مناسب، مطالعه خود را صرفاً به دو، یا حداکثر سه، خط اصلی استدلال محدود نمایید.

مشکل دیگر رویکرد استدلالی آن است که این رویکرد، برای رشته هایی که رویکرد علمی معمول را اتخاذ می کنند، و رشته هایی که بر مبنای دیدگاه های روند حاکمی هستند که با گردآوری دقیق مطالب یک پارادایم پذیرفته شده، ایجاد شده است، چندان مناسب نیست. پایان نامه هایی که بر اساس رویکرد استدلالی، سازماندهی شده اند، برای دانشجویان جوامعی که مبتنی بر رضایت همگانی هستند (همچون کشور ژاپن) جذابیتی ندارند؛ در این جوامع، اختلافات تا حدودی زننده یا نامعقول تلقی می شوند. و از آنجا که پژوهشگران اغلب تمایل دارند که خود را در گروه های افراد همفکر قرار دهند، گاهی دشوار است که از گروه متمایز شده و دیدگاهی را معتبر بدانند که بر اساس عرف گروه آموزشی، «انحرافی» یا شاید حتی منفور محسوب می شود. در آخر، در مراحل اولیه انجام پایان نامه، شناسایی و ایجاد رویکرد استدلالی که با سؤال پایان نامه شما کاملاً مطابقت داشته باشد، می تواند بسیار دشوار باشد. در آغاز تدوین رساله، شاید تمایل داشته باشید به بحث هایی بپردازید که بسیار گسترده یا بسیار مرسوم هستند؛ این گرایش، در حوزه هایی که افراد به جای فصل مختصر و موجز پیشینه پژوهش، فصل های مقدماتی طولانی را به پیشینه پژوهش اختصاص می دهند، افراطی است.

الگوهای ماتریس

جهت دستیابی به ساختارهای سازمانی جامع تر برای سازماندهی منظم، در هشت یا بیش از هشت فصل، می توانید هر یک از سه رویکرد مذکور را با هم ترکیب نمایید. چهار ترکیب احتمالی پیش رو دارید:

در هر ترکیب، رویکرد اول، اصل سازماندهی، اول یا سطح بالایی است که مجموعه هایی از فصل ها را در یک دسته قرار می دهد. رویکرد دوم، اصل سازماندهی، فرعی یا جنبی است که ترتیب فصل ها در گروه سطح بالا را شرح می دهد. در شکل 3.6، با استفاده نمودار، این دسته بندی را برای دو الگوی ماتریس که ترکیبی از رویکردهای تحلیلی و استدلالی هستند، نشان داده ایم. اگر بُعد تحلیلی، رویکرد اصلی باشد، در این صورت استدلال ها و تفاسیر برای فصل هایی بکار می روند که بر اساس معیارهای نظامند یا علّلی یا عملکردی در یک دسته قرار گرفته اند. اگر بُعد استدلالی، رویکرد اصلی و غالب باشد، در این صورت، هر دیدگاه متضادی، به نوبه خود، به جنبه های تشکیل دهنده خود تقسیم می شود.

بکارگیری الگوهای ماتریسی که دارای ساختار فرعی توصیفی فصل ها می باشند، در پایان نامه های دکتری، بسیار رایج است. در اینجا، نویسندگان اذعان می کنند که نمی توانند صرفاً الگوی خارجی یا «دنیای واقعی» پدیده ها را انتخاب کنند و پایان نامه خود را بر مبنای آن سازماندهی کنند، بدون اینکه شبیه «فهرست به هم ریخته خرید» جلوه کند. بنابراین، باید از طبقه بندی های تحلیلی یا بررسی دیدگاه های استدلالی مختلف، برای ارائه ساختار اصلی پایان نامه استفاده کرد. و سپس، برای ساختار درونی فصل ها می توان از الگوی روایی یا تاریخی یا کتاب راهنما پیروی کرد. (بر اساس تجربه خود، رویکرد توصیفی به ندرت به عنوان بُعد اصلی سازماندهی در رویکرد ماتریس بکار می رود. افرادی که دوست دارند از ساختارهای بیرونی استفاده می کند عمدتاً تمایل دارند پایان نامه ای کاملاً توصیفی انجام دهند.)

رویکرد ماتریس دارای مزایای بسیاری برای دانشجویان دکتری است. این رویکرد، دسته بندی های کافی در اختیارتان قرار می دهد تا فصل های خود را مطابق آن بچینید. شکل (الف) 3.6 الگوی 6-خانه ای را نشان می دهد که ترکیبی از رویکرد استدلالی به عنوان بُعد اصلی (در این مورد، دیدگاه لیبرال در مقابل تفسیر مارکسیست) و رویکرد تحلیلی به عنوان بُعد فرعی (در این مورد، تقسیم هر رویکرد به خانه های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی) می باشد. استفاده از این نوع ابزار طرح ریزی گرافیکی، مفید است؛ زیرا شما را از ترتیب های احتمالی دیگر که در شکل (ب) 3.6 نشان داده شده است نیز آگاه می سازد. در این شکل، از سطر اول به سمت ستون دوم حرکت می کنید. دراینجا، بُعد اصلی، رویکرد تحلیلی است و

بُعد استدلالی، رویکرد ثانویه یا فرعی می باشد. بکارگیری فضای دو بعُدی ماتریس خالی، همانند شکل 3.6 بدین معناست که اغلب می توانید خطوط فکری بیشتری را نسبت به آنچه در رویکردهای خطی و ساده معمول ممکن است در کنار هم قرار دهید. در هر صورت، شکل 3.6 خانه های کافی برای چیدمان فصل های هسته ای پایان نامه به شیوه ای قوی و مستحکم فراهم می کند. در ابتدای آن، یک فصل مقدماتی و در انتهای آن، یک فصل پایانی اضافه کنید و بدین ترتیب، یک پایان نامه هشت فصلی اثربخش خواهید داشت.

تصویر

شکل 3.6 (الف) مثال هایی از ساختار ماتریس: بُعد استدلالی، رویکرد اصلی است.

تصویر

شکل 3.6 (ب) مثال هایی از ساختار ماتریس: بُعد تحلیلی، رویکرد فرعی است.

تصویر

نتیجه گیری

هر یک از سه رویکرد مذکور در ساختار کلی پایان نامه شما، از اهمیت به سزایی برخوردار هستند. تلفیق این سه رویکرد، اغلب مستلزم تصمیم گیری های بسیار پیچیده ای است که می تواند کار دشواری باشد. «یک روش» ثابت برای سازماندهی متون طولانی وجود ندارد. یک روش، شما را به سمت

مشخصی سوق می دهد و روش دیگر، به مسیر دیگری هدایتتان می کند. هنگامی که برای مطالعه خود، الگویی را بر می گزینید، همواره دستکم یک ساختار جایگزین دیگری وجود دارد که می توانید بکار ببرید. و همواره در ذهن خود در مورد اینکه آیا ساختار جایگزین را بکار ببرید یا خیر، بحث و جدل دارید. بدین ترتیب، وارد دنیای معضلات دایمی نویسندگی می شوید که گیرافتادن در انتخاب یک رویکرد یا رویکرد دیگر، یکی از آنهاست. برخی از این مسائل در سطح کلی سازماندهی تک تک فصل ها یا مقاله ها، البته به شیوه ای قابل مدیریت تر، تکرار می شوند.

4: سازماندهی فصل یا مقاله: ساختار خُرد

اشاره

جُورج گفت: «می دانی، در کل در مسیر اشتباهی قرار گرفته ایم. نباید به چیزهایی فکر کنیم که با آنها می توانیم به زندگی ادامه دهیم، بلکه فقط باید به چیزهایی فکر کنیم بدون آنها نمی توانیم زندگی کنیم.»

یکی از شخصیت های داستان سه مرد در قایق⁽¹⁾جروم کِی. جروم⁽²⁾⁽³⁾

عناصر سازنده پایان نامه کامل، فصل های آن هستند، اما این عناصر سازنده در صورتی کنار هم قرار می گیرند که ساختار درونی شان، مستحکم باشد به طوری که بار فشار را تحمل کنند و زیر آن خُرد نشوند. از این رو، گام اول این است که فصل ها را به چند بخش تقسیم کنیم.⁽⁴⁾علاوه بر این، دو مؤلفه طراحی ساختار درونی که معمولاً به درستی از آنها استفاده نمی شود، عبارتند از: بکارگیری عناوین

اصلی⁽¹⁾و عناوین فرعی⁽²⁾برای مشخص نمودن الگوی سازماندهی، و نگارش مطالب ابتدایی و انتهایی فصل و بخش های اصلی آن.

در فصل حاضر، این سه مبحث را به ترتیب مورد بررسی قرار می دهم:

تقسیم بندی فصل ها به بخش های مختلف

ذهن انسان قادر نیست که همزمان، اطلاعات بسیاری را فرا بگیرد.

اِستانیسلاو لِم⁽³⁾⁽⁴⁾

هیچ چیز آنقدر سخت نیست، به شرطی که آن را به بخش های کوچک تقسیم کنید.

هِنری فُورد⁽⁵⁾⁽⁶⁾

به عنوان نویسنده، غیرممکن است که بتوانید مطالب فصل 000/10 کلمه ای را به ذهن خود بسپارید مگر اینکه آن را به بخش های کوتاه تری تقسیم کنید که با یک مضمون مشترک به هم مرتبط باشند. به همین منوال، پیگیری مباحث برای خوانندگان نیز دشوار است مگر اینکه مؤلفه های «سازمان دهنده» به ویژه بخش های مختلف فصل و عناوین مرتبط به آنها، سرنخ هایی در مورد محتوای آنها ارائه دهند. عناوین و سرفصل ها باید به طور فشرده، مباحث مطرح شده در بخش مربوط را منتقل کنند. مشخص کردن بخش های هر فصل، معمولاً کار راحتی است؛ زیرا فصل ها، بسیار کوتاه تر و ساده تر از کل پایان نامه هستند، ولی طرح انتخابی شما باید به شیوه کاملاً مشابه نه فقط در یک فصل، بلکه کل فصل ها بکار رود. در غیر این صورت، خواننده مجبور می شوند برای خواندن هر فصل جدید، نخست طرح جدید سازمن دهنده های آن را شناسایی کند.

در هنگام بخش بندی متن، باید به این اصل اساسی توجه کنید که اندازه بخش ها یکسان باشد. بخش بندی مساوی متن، سبب انسجام آن می شود و بدین ترتیب، خوانندگان کاملاً مطلع خواهند بود که حجم هر بخش چقدر است. درست همانطور که، تعداد کلمات هر فصل پایان نامه، باید حدود 000/10 کلمه (2000± کلمه) باشد، بخش های مختلف داخل هر فصل نیز باید چه از نظر تعداد کلمات و چه اهمیت آنها در مبحث، برابر باشند. تعداد بخش ها، به حجم دقیق فصل شما بستگی دارد، ولی یک قاعده کلی وجود دارد که بر اساس آن، به یک عنوان اصلی نیار دارید تا متن را به بخش های 2000 تا 000/25 کلمه ای، یا هفت یا هشت صفحه کاغذ A4 که فاصله بین سطرها دوبل است، تقسیم کنید. شما به عنوان نویسنده، و نیز خوانندگان، قادر خواهید بود تا این حجم از مطالب را همزمان در ذهن خود داشته باشید، ولی اگر بخش مربوط طولانی تر شود، حساب متن، خیلی سریع از دستتان خارج می شود. با بکارگیری تنها چهار یا حداکثر پنج عنوان اصلی برای هر فصل، به خوانندگان کمک می کنیم تا درک روشنی از ساختار درونی فصل به دست آورند. اگر تعداد بخش ها بیشتر از (برای مثال) هفت بخش باشد، در این صورت درک ساختار کلی فصل برای خوانندگان قطعاً دشوارتر خواهد بود. و بخش های اصلی کمتر از 000/2 کلمه اغلب نامنسجم و ضعیف تلقی می شوند.

بنابراین، در یک فصل استاندارد 000/10 کلمه ای، به چهار بخش اصلی نیاز داریم. عنوان این بخش ها «عنوان سطح اول»⁽¹⁾نامیده می شود؛ زیرا سازماندهنده اصلی هستند و بخش اعظم متن هر فصل ذیل آنها قرار می گیرد. اهمیت عناوین سطح اول را می توانید به سه طریق به شیوه گرافیکی به خوانندگان نشان دهید: با شماره گذاری آنها (برای مثال، 3.2، 3.1 و غیره)؛ با استفاده از فونت بزرگتر و فرمتی که آنها را متمایز از متن اطرافشان می کند: و قرار دادن آنها به طور مشهود، برای مثال، در سطری مجزا و در مرکز صفحه. برای زیربخش های کوچک تر داخل هر بخش اصلی فصل نیز به مجموعه ای از «عنوان های سطح دوم»⁽²⁾نیاز داریم. می توان آنها را به گونه ارائه دهیم که نشان دهد اهمیت شان، از عنوان اصلی کمتر و در عین حال، از متن عادی بیشتر است: می توانیم از فونت متوسط و فرمتی نسبتاً متمایز استفاده کنیم و آنها را در مکانی از صفحه قرار دهیم که کمتر از عنوان اصلی مشهود باشد (برای مثال،

سطری مجزا در حاشیه سمت چپ [راست] متن)⁽¹⁾و از شماره گذاری استفاده نکنیم. در برخی موارد، ممکن است به «عنوان سطح سوم»⁽²⁾نیز نیاز داشته باشید که مجموعه ای از چند پاراگراف بیش نیستند. می توان آنها را با فونت کوچکتر از فونت عناوین سطح دوم نشان داد، بدون شماره گذاری، بدون قرار دادن آنها در سطری مجزا از متن اصلی. به طور کلی، اندازه، میزان تاکید و محل قرارگیری باید برای عناوین سطح اول (تنها عناوینی که شماره گذاری می شوند) مشخص تر از عناوین سطح دوم باشد و اندازه، میزان تاکید و مکان قرارگیری عناوین سطح دوم برجسته تر از عنوان های سطح سوم باشد. البته تمام عناوین باید متمایز از متن اصلی باشند. بدین ترتیب، خوانندگان با استفاده از نشانه های بصری، متوجه می شوند که هر بخش چه جایگاهی را در ساختار کلی مبحث هر فصل دارد.

بهتر است از بکارگیری عناوین سطح چهارم اجتناب کنید، این کار می تواند پیگیری متن را برای خوانندگان و مدیریت آن را برای شما دشوار کند. برای نشان دادن سلسله مراتب مطالب، به جای استفاده از تو رفتگی سطر اول بخش از سمت چپ [در متون انگلیسی و سمت راست در متون فارسی]، از عناوین چند سطحی استفاده کنید. برخی از برنامه های سازمان دهنده متن در برنامه های پردازش متن، معمولاً از شیوه تورفتگی سطر اول استفاده می کنند.

پاراگراف جدید را بدون فاصله پس از عنوان آغاز کنید و با استفاده از کلید تَب (Tab) خط اول پاراگراف را تورفته کنید. بخش های تورفته متن را اغلب برای ارائه فهرستی از نکات بکار می بریم و ابتدای آنها علامت دایره توپر یا خط تیره می گذاریم. گاهی در صورت امکان، می توان از آنها به جای بکارگیری عناوین چهارم، استفاده کرد. با اینکار، می توانید مجموعه ای از پاراگراف ها را به شیوه غیررسمی در یک بخش تو رفته دسته بندی کنید، و بدین ترتیب، خواننده دیگر مجبور نیست با سیستم پیچیده عناوین فرعی دست و پنجه نرم کند. (تنها دلیل دیگر برای تو رفته کردن بخش هایی از متن، ارائه نقل قول های مستقیم بیش از 30 کلمه است. نقل قول های کوتاه تر را با استفاده از علامت نقل قول در داخل گیومه ارائه دهید، «مانند این».)

هر فصل، علاوه بر بخش های اصلی خود، نیازمند بخش نسبتاً کوتاه و بدون عنوان مقدمه است؛ علاوه براین، در انتهای هر فصل، بخش کوتاه پایان بندی را داریم که «نتیجه گیری» نام دارد. هر یک از این بخش های کوچک باید بین 200 تا حدود 1000 کلمه باشند. خوانندگان عموماً انتظار دارند که متن ابتدای هر فصل، مطالب مقدماتی باشد، بنابراین، نیازی نیست که عنوان «مقدمه» را به متن اضافه کنید. (استفاده از این عنوان فرعی اضافی، اغلب سبب می شود که طرح کلی عناوین و بخش ها مشکل دار شود، رک. پایین) با وجود این، مطالب پایانی همواره باید دارای عنوان – ترجیحاً عنوان سطح دوم- باشد تا خوانندگان انتظار نداشته باشند که با بخشی طولانی تر از آنچه هست، مواجه شوند. بنابراین، طرح کامل پیشنهادی من برای بخش های هر فصل (برای مثال فصل 3) به شرح زیر است:

تصویر

از آنجا که این الگو بسیار ساده است، عجیب به نظر می رسد که نویسندگان اغلب در تقسیم فصل ها با مشکل مواجه می شوند، ولی در واقع، نویسندگان پایان نامه، سه اشتباه رایج دارند: سازماندهی ناقص، سازماندهی بیش از حد و سازماندهی فصل های مختلف به طرق مختلف.

(i) ساده ترین راه برای بهم ریختن و آشفته کردن یک فصل این است که آن را به طور ناقص سازماندهی کنیم؛ بدین طریق که عناوین ساختگی را برگزینیم که کارایی ندارند. این امر زمانی رخ می دهد که نویسندگان اغلب بخش هایی را ایجاد می کنند که بسیار طولانی تر یا کوتاه تر از بخش های دیگری هستند و مطالبی را که ارتباطی با هم ندارند با عناوینی هم سطح مشخص می کنند و بدین ترتیب، خوانندگان گمراه شده و انتظاراتی نامعقولی در آنها شکل می گیرد. بکارگیری عنوان اصلی برای مطالب مقدماتی و پایانی عملاً این نتیجه را تضمین می کند. به طور رایج، می توان فصل هایی (برای مثال، فصل 4) را یافت که به شکل زیر سازماندهی شده اند:

تصویر

در این نوع سازماندهی، اشتباهات متعددی وجود دارد. عنوان بندی مطالب مقدماتی و پایانی به طوری که انگار جزو بخش های اصلی هستند، سبب می شود که خوانندگان تصور کنند که این بخش ها نیز از بخش های اصلی متن هستند، ولی اینگونه نیست. دو بخش اصلی میانی، واقعی هستند، ولی کاملاً نامتعادل هستند. حجم بخش 4.3، هشت برابر بخش 4.2 است (و 40 برابر بخش 4.1 و 24 برابر بخش 4.4). بنابراین، در اینجا وقتی خوانندگان با عنوان سطح اول مواجه می شوند، نمی دانند باید منتظر چه چیزی باشند: بخش کوتاه 300 کلمه ای یا بخش بلند 12000 کلمه ای. در صفحه فهرست مطالب پایان نامه، این عنوان بندی ها عالی به نظر می رسند، ولی در واقع، فصل مربوط را به طور اثر بخش، بخش

بندی یا سازماندهی نکرده اند. عملاً، تمام متن (85 درصد) در بخش 4.3 قرار دارد، که پیگیری آن برای خوانندگان و نیز سازماندهی اثربخش آن برای نویسنده غیرممکن خواهد بود.

(ii) علاوه بر این، ممکن است نویسندگان، فصل ها را بیش از حد سازماندهی کنند و تعداد زیادی از عناوین را بکار ببرند، از اندازه فونت، فرمت و محل قرار گیری مشابهی استفاده کنند و بدین ترتیب، آنها را بیش از حد شماره گذاری نمایند. برای مثال، اگر یک فصل 000/10 کلمه ای را به 12 بخش تقسیم کنید و در هر بخش سه یا چهار عنوان سطح دوم داشته باشید و ذیل عناوین سطح دوم، چندین عنوان سطح سوم داشته باشید، در این صورت، خوانندگان در کل با 40 عنوان – به عبارت دیگر، هر 250 کلمه یا هر صفحه، یک عنوان- مواجه خواهند بود. اگر عنوان ها شبیه هم به نظر برسند (یعنی، بکارگیری فونت مشابه، قرار دادن آنها در محل مشابهی در صفحه) در این صورت، خوانندگان مطمئناً سردرگم خواهند شد.

متنی که بیش از حد تقسیم شده است اغلب سیستم شماره گذاری پیچیده ای دارد که قرار است راهنمای خوانندگان باشد. تمام برنامه های پردازش کلمه، دارای امکانات «نمای کلی» هستند که به کاربران امکان می دهند تا به طور اتوماتیک، مجموعه ای از پاراگراف های شماره گذاری شده ای ایجاد کنند که فرمت های بسیار متفاوتی داشته و اغلب از نظر سطح تورفتگی نیز متفاوت باشند. این ویژگی ها عمدتاً برای گزارش های کوتاه طراحی شده اند. این امکانات همچنین می تواند برای تهیه یادداشت های متعارف در حین مطالعه کتاب های درسی که مطالب آن سلسله مراتبی هستند یا منابع مشابه، کاربرد داشته باشد. بسیاری از دانشجویان دکتری، پس از بکارگیری این روش برای اهداف مزبور در مطالعات پیشین خود، برای نوسیندگی حجم بالای مطالب نیز از آن استفاده می کنند، ولی بکارگیری این روش در متون بسیار طولانی همچون رساله دکتری، اغلب می تواند نتایج عکس در پی داشته باشد و افراطی به نظر برسد.

در بسیاری از رشته های فنی یا مبتنی بر ریاضی، توالی شماره گذاری اتخاذی معمولاً به شکل زیر است:

5.1 عنوان سطح اول⁽¹⁾

5.1.1 عنوان سطح دوم

5.1.2 عنوان سطح دوم

5.1.2.1 عنوان سطح سوم

5.1.2.2 عنوان سطح سوم

در مقابل، در رشته های علوم انسانی، اغلب ترکیب متفاوتی از حروف و اعداد به شرح زیر بکار می رود:

در هر دو مثال، توالی شماره ها بیش از حد است و پیگری آن را دشوار می کند. بسط دادن آن به عنوان های سطح چهارم، پنج یا بیش از پنج شماره را در بر می گیرد (برای مثال، 5.1.2.1.3 که در برخی موارد رخ می دهد): این امر، پیام واضحی را به خوانندگان منتقل می کند به این مفهوم که شما توجه چندانی به قابل فهم بودن متن خود ندارید. در این حالت، به ویژه زمانی که عناوین سطوح مختلف، شبیه هم هستند (همانند مثال های مذکور)، خوانندگان به سختی می تواند تشخیص دهند که در سلسله مراتب پیچیده، عنوان ها کجا قرار دارند. بکارگیری چنین طرحی، سبب منسجم شدن متنی که بیش از حد تقسیم شده است، نمی شود. اگر نویسنده مطالب خود را به روشنی مشخص نکرده باشد تا بتواند متن خود را دقیق تر سازماندهی کند، چنین طرحی نمی تواند ترتیب و سلسله مراتب اصلی متن را به خوبی منتقل کند.

علاوه بر این، امکان دارد نویسندگانی که از طرح های شماره گذاری پیچیده استفاده می کنند، فعالانه به خاطر وجود چنین ابزاری برای تقسیم مبحث خود به بخش های کوچکتر، ترغیب شوند که از آن استفاده کنند. این نویسندگان معمولاً بحث «تحلیلی» بیش از حدی تدوین می کنند تا اثر «کوکتل میوه»-که در بخش های پیشین مورد بحث قرار دادیم- را ایجاد کنند. این افراد بیش از حد به زنجیره شماره ها یا نمادهای آغاز هر زیربخش اتکا می کنند به طوری که رویکرد فکری اصلی آنها تغییر می کند. به همین دلیل، همواره به افراد توصیخ کرده ام تا صرفاً بخش های اصلی را شماره گذاری کنند (برای مثال، 3.1. یا 3.2) و از بکارگیری عنوان هایی که دارای اعداد بیشتر هستند (همانند 3.1.2 یا بدتر، 3.1.2.1) اجتناب نمایند. بکارگیری عنوان های شماره گذاری شده صرفاً برای بخش های اصلی فصل- نه برای زیربخش های کوچک تر- برای اکثریت قریب به اتفاق پایان نامه های دکترای رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی کارایی بیشتری دارد.

با وجود این، رویکرد منعطف در قبال این قاعده داشته باشید. اگر متون تخصصی دیگر رشته شما، به طور ویژه در رشته های علوم انسانی، شیوه ادبی یا ساده دارند، شاید بخواهید که بخش ها را شماره گذاری نکنید. در این حالت، می توانید صرفاً از اندازه فونت، فرمت یا مکان قرارگیری متفاوتی برای سطوح مختلف عناوین استفاده کنید تا سلسه مراتب آنها را به خوانندگان نشان دهید. از سوی دیگر، اگر رشته شما – همانند برخی از رشته های علوم اجتماعی-دارای سبک «نگارش فنی» قوی است شاید تصمیم بگیرید که برای زیربخش های قسمت های اصلی فصل، از عنوان های سطح دوم استفاده کنید (برای مثال، شماره های مانند 3.2.2)، ولی کار عاقلانه این است که همین جا متوقف شوید و برای زیربخش های کوچک تر، از عنوان های چهار یا پنج رقمی (مانند 3.1.2.3 یا 3.2.3.2.3) استفاده نکنید. علاوه بر این، شایان ذکر است که در بیشتر رشته ها، انتشار مطالب پایان نامه به صورت مقاله (یا حتی به صورت کتاب) بسیار راحت تر است. هرچه متن کمتر شبیه گزارش باشد، قابل فهم تر است. تبدیل فصل بیش از حد شماره گذاری شده به مقاله، کار چندان راحتی نیست. اگر برای دست یابی به انسجام متن، از طرح شماره گذاری استفاده کرده اید، در این صورت، برای تبدیل متن به مقاله، باید تمام مؤلفه های و نشانه های ارتباطی بین فصل ها را دوباره انجام دهید.