مشخصات کتاب

سرشناسه:خسروشاهی، سیدهادی، 1317 -

عنوان و نام پدیدآور:خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی درباره سازمان ها و احزاب سیاسی دوران انقلاب/ نویسنده سیدهادی خسروشاهی.

مشخصات نشر:قم: کلبه شروق، 1396.

مشخصات ظاهری:320ص.:مصور.؛5/14×5/21س م.

فروست:حدیث روزگار؛10.

شابک:9-76-7255-964-978

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:نمایه.

موضوع:خسروشاهی، سیدهادی، 1317 - -- خاطرات

موضوع:حزب های سیاسی -- ایران

موضوع:Political parties -- Iran

موضوع:ایران -- تاریخ -- انقلاب اسلامی، 1357

موضوع:Iran -- History -- Islamic Revolution, 1979

رده بندی کنگره:الف 1396 3 آ 5 خ / 1568 DSR

رده بندی دیویی:955/083092

شماره کتابشناسی ملی:4906539

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

حدیث نیک و بد ما نوشته خواهد شد

زمانه را قلم و دفتریّ و دیوانی است

حدیث روزگار10

خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی

درباره: سازمان ها و احزاب سیاسی دوران انقلاب

فهرست مطالب

مقدمه. 7

1 - سازمان مجاهدین خلق یا فرقه رجویّه. 11

سازمان مجاهدین خلق در خط امام! 13

تکمله! 63

پیوست ها 69

پیوست 1: اسامی کامل نخستین دستگیرشدگان سازمان.. 71

پیوست 2: درباره سازمان مجاهدین خلق.. 77

پیوست 3: درباره محمد حنیف نژاد. 91

2 - حزب توده در خط امام! 105

حزب توده پس از پیروزی انقلاب اسلامی.. 107

پیوست ها 117

پیوست 1: سیاست ها و برنامه های حزب توده 119

پیوست 2: توضیحاتی درباره برخی اظهارنظرها 129

پیوست 3: حزب توده و کیانوری در خط امام! 139

پیوست 4: ایدئولوگ حزب... 147

دیدار با کیانوری و عمویی.. 149

اطلاعات حزب توده از تاریخ حمله عراق به ایران، کودتای نوژه

و کشمیری... 152

ترویج شعار «مرگ بر بازرگان» و عدم صداقت حزب توده 153

ناخدا افضلی و نماز اول وقت... 156

آشنایی با احسان طبری.. 158

نامه خصوصی کیانوری به اینجانب... 162

نامه کمیته مرکزی حزب توده ایران.. 164

3 - فرقه فرقان.. 167

تأملاتی در اندیشه و عمل فرقه فرقان.. 169

4 - دفتر هماهنگی های مردمی - حزب بنی صدر -. 209

حزب بنی صدر: علل و عوامل شکست و سقوط.. 211

پیوست: مصاحبه درباره انتخابات... 253

رأی به دکتر بنی صدر 255

فهرست ها (اعلام، اماکن، کتب) 261

فهرست اعلام. 263

فهرست اماکن.. 271

فهرست کتب... 275

اسناد و تصاویر. 277

مقدمه

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، آزادی های عمومی گسترده ای، به طور طبیعی به وجود آمد و در نتیجه، حدود 45 سازمان و گروه اسلامی و بالغ بر 70 حزب و سازمان غیر اسلامی و سکولار و عمدتاً با گرایش های چپ گرایی و یا مارکسیستی به فعالیت پرداختند. گروه های چپ با امکانات نامحدودی که داشتند به تبلیغات و تلاش های گسترده ای دست زدند و علاوه بر چاپ صدها نوع کتاب و نشریه از آثار لنین و مائو و حتی استالین، که به قیمت خیلی ارزان و یا حتی رایگان در مجامع عمومی به ویژه مقابل دانشگاه ها عرضه می شد، به چاپ و نشر روزنامه یا هفته نامه نیز پرداختند که تعداد آنها بالغ بر 80 نشریه می شد و البته همه آنها بدون مجوز قانونی انتشار می یافتند.

در این برهه، «شورای انقلاب» مصوبه ای مطرح ساخت و اعلام نمود که همه احزاب و یا افراد حقیقی - حقوقی، که می خواهند روزنامه یا نشریه چاپ کنند، باید «مجوز قانونی» داشته باشند و آن وقت، همگان می توانند روزنامه یا نشریه خود را با مراعات ضوابط قانونی، منتشر سازند.

در آن زمان، اینجانب نماینده حضرت امام خمینی(رحمة الله) در «وزارت ارشاد ملی» بودم که مرجع قانونی پاسخگویی و صدور مجوز بود، و

همین نکته باعث شد مسئولین اغلب آن نشریات ضمن مراجعه به معاونت مطبوعاتی و تسلیم مدارک مورد نیاز، سری نیز به دفتر نمایندگی امام بزنند و خواستار تسریع در صدور پروانه نشر شوند.

... در این رابطه، اینجانب ضمن دیدار با حضرت امام(رحمة الله) در قم، با ارائه پرونده چند روزنامه از جمله: مردم، مجاهد، کارگر، پیام خلق و...، گزارشی در این زمینه به ایشان دادم و به ویژه موضوع درخواست چپ گراها را مطرح ساختم که ایشان فرمودند: «این ها بدون تردید خیانت خواهند کرد!» من عرض کردم: «حضرتعالی در پاریس فرمودید حتی مارکسیست ها هم می توانند آزادانه حرف های خود را در نظام اسلامی بزنند» ایشان در جواب فرمودند: «من گفتم حرف هایشان را بزنند نه آنکه توطئه کنند!» و بنده گفتم: طبق قانونی که شورای انقلاب تصویب و ابلاغ کرده، دارندگان شرایط لازم، از هر جناح و سازمانی، می توانند پروانه بگیرند و بعد، متن آن مصوبه را که در یک صفحه بود، به ایشان نشان دادم که امام بلافاصله آن را مطالعه کردند و روی پرونده ها گذاشتند و فرمودند: «شما این مسئله را از من سؤال نکنید و به تکلیف خودتان عمل نمایید.» و من دیدم که ایشان علیرغم عدم رضایت، به احترام قانون فرمودند که موضوع را با ایشان مطرح نکنم و البته افزودم که بی تردید اگر نشریه ای انحراف پیدا کرد و به توطئه پرداخت، دادستانی انقلاب و مراجع قانونی، جلوگیری خواهند کرد.

و امام فرمود: وفقکم الله و این جمله ایشان، همواره به مفهوم پایان وقت دیدار بود...

... بدین ترتیب ارتباط ما با اصحاب جرائد و درخواست کنندگان

پروانه و سازمان ها یا احزاب مربوطه، برقرار شد و ما به «تکلیف خود» که صدور پروانه، طبق مصوبه شورای انقلاب بود، عمل کردیم و در نتیجه این ارتباطات، به حقیقت اندیشه رهبران بعضی از سازمان ها، پی بردیم که به عنوان «شاهد عینی»، بخشی از خاطرات مستند مربوط به چند سازمان - حزب توده، سازمان مجاهدین، فرقه فرقان، حزب بنی صدر - که در فواصل مختلف طی گفتگوهایی بیان شده است، را اینک به شکل یک رساله، منتشر می کنیم تا در واقع گوشه های تاریکی از «تاریخ معاصر ایران» در رابطه با «احزاب و سازمان های سیاسی پس از انقلاب» روشن گردد.

تاریخ چگونگی حوادث دوران پس از انقلاب اگر توسط کسانی که خود به نحوی در «صحنه» بوده اند، به رشته تحریر در نیاید، یا توسط عناصر مغرض و معارض نوشته خواهد شد و یا به تدریج به دست فراموشی سپرده می شود... اینک این کتاب به اهالی تاریخ و علاقمندان به پی گیری حوادث سیاسی معاصر تقدیم می گردد، به امید آنکه ما را از نظرات اصلاحی یا انتقادی و یا تکمیلی خود مطلع سازند.

و الله من وراء القصد

12/7/96 - محرم 1439

تهران - سید هادی خسروشاهی

1 : سازمان مجاهدین خلق یا فرقه رجویّه

اشاره

سازمان مجاهدین خلق در خط امام!

سازمان مجاهدین خلق در خط امام! ⁽¹⁾

اشاره:

استاد سید هادی خسروشاهی در سال 1317 در تبریز متولد شد. ایشان تحصیلات مقدماتی را در تبریز به پایان رساند و سپس برای ادامه تحصیل در سطوح فقه، اصول، تفسیر و فلسفه به قم رفت. از اساتید ایشان در سطوح عالی دروس حوزوی می توان به آیات عظام: امام خمینی(رحمة الله)، شیخ محمدعلی اراکی، سید کاظم شریعتمداری و علامه طباطبایی اشاره کرد.

فعالیت های وی از سال 1332 در زمینه های علمی و فرهنگی آغاز شد و با نشریه هایی چون: نور دانش، آیین اسلام، وظیفه، مکتب اسلام، راه حق، ندای حق و... همکاری داشت. فعالیت های سیاسی وی از سال 1332 پس از آشنایی با آیت الله کاشانی، آیت الله طالقانی و شهید نواب صفوی آغاز شد و در همین راستا از همان دوران تا زمان پیروزی انقلاب، در قم و تبریز و تهران چندین بار دستگیر، زندانی و یا تبعید شد.

ایشان در سال 1351، «مرکز بررسی های اسلامی - قم» را

تأسیس کرد. پس از پیروزی انقلاب به مدت دو سال نماینده امام خمینی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سپس به مدت 5 سال، سفیر جمهوری اسلامی ایران در واتیکان بود. او در این مدت «مرکز فرهنگی - اسلامی اروپا» را در رم تأسیس کرد که ده ها کتاب، مجله و ماهنامه به زبان های: فارسی، عربی، انگلیسی و ایتالیایی توسط این مرکز منتشر گردید.

ایشان در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دانشکده روابط بین الملل وزارت خارجه و مراکز علمی دیگر تدریس هایی داشته و دارای ترجمه ها و تألیفات بسیاری است که از جمله می توان به کتاب های: «دو مذهب»، مجموعه کتاب های «حرکت های اسلامی معاصر» و ترجمه هایی مانند «اسلام و صلح جهانی» از سید قطب (ترجمه به همراه آیت الله زین العابدین قربانی)، «عدالت اجتماعی در اسلام» از سید قطب (ترجمه به همراه آیت الله محمدعلی گرامی)، «امام علی صدای عدالت انسانی» تألیف جرج جرداق در پنج جلد و ... اشاره کرد.

مصاحبه حاضر که تقدیم خوانندگان عزیز می گردد خلاصه گفت وگویی است که از سوی هفته نامه «بعثت»، با حجت الاسلام و المسلمین سید هادی خسروشاهی انجام شده و به منظور درج در نشریه «چشم انداز ایران» به دفتر مجله ارسال شده است. بخشی از این گفت وگو که مربوط به وقایع پس از 30 خرداد 60 می باشد از آن تفکیک شده تا در فرصت مناسب و پس از تکمیل، از آن استفاده بهینه شود.

در تبریز، برادران ارجمندی به نام های: محمد حنیف نژاد، سید محمد میلانی، دکتر هاشم معیری، دکتر قهرمانی و... حضور داشتند که از دانشجویان مسلمان فعال دانشگاه تبریز به شمار می رفتند. ارتباط من با بعضی از آنها خانوادگی بود. پدران آقایان میلانی و حنیف نژاد از اصحاب مسجد پدر من بودند و به اصطلاح از «مریدان پدر» به شمار می رفتند و به طور طبیعی فرزندانشان نیز در مجالس و مراسم مسجد شرکت می کردند. محمدآقا - حنیف نژاد - بعدها به علت فوت مادرش، نوه خاله من به شمار آمد! چون پدرش مرحوم «میرزا حمدالله» با دخترخاله من - ربابه خانم - ازدواج کرد و صاحب فرزندی هم به نام «محمدرضا» - وهاب - شدند که اکنون در تبریز به سر می برد، از این رو به طور طبیعی میان ما رفت و آمد خانوادگی هم به وجود آمد. علاوه بر روابط خانوادگی - البته رابطه من با محمد حنیف نژاد پیشینه دار بود - محمدآقا علاقمند بود در مجالس مذهبی به ویژه در مجالس تفسیر شرکت کند، به همین دلیل در جلسات تفسیر مرحوم آقا سید حسین کهنمویی، مسلمان روشنفکری که مُعمّم نبود و شذوذات مرحوم یوسف شعار را هم نداشت، و دروس تفسیر مرحوم آیت الله شیخ حسین شنب غازانی در مسجد کلکته چی شرکت می کرد ولی پاتوق اصلی هر دوی ما مغازه بزرگ حاج احمد آقا طهماسبی در خیابان فردوسی تبریز بود که ابزار و یراق می فروخت و اغلب من، محمدآقا و دوستان دیگر آنجا دور هم جمع می شدیم و با هم بحث می کردیم. در واقع وقتی که من

استعدادهای محمدآقا را دیدم، سعی کردم ایشان را، که به اصطلاح ما «نوحه خوان» شده بود و در مجالس عزاداری کتابچه «بیاض» یا دفترچه نوحه به دست می گرفت و نوحه می خواند!، از این کار منصرف کنم؛ به دلیل اینکه اولاً صدای خوبی برای نوحه خوانی نداشت و ثانیاً، اگر در رشته قرآن و تفسیر کار می کرد بیشتر می توانست مفید واقع شود. به همین منظور قرار شد که در جلسات تفسیر شخصیت های علمی - فرهنگی تبریز بیشتر شرکت کند.

... علاوه بر این به پیشنهاد و تشویق من - که در جلسات انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران شرکت می کردم - قرار شد در دانشگاه تبریز هم انجمنی مشابه تشکیل شود. برای نخستین جلسه تأسیس انجمن، به نیابت از دوستان انجمن تبریز، از آیت الله ناصر مکارم شیرازی دعوت کردم که در این «اجلاس تأسیسیه» شرکت کنند و ایشان هم قبول کردند و من نیز همراه ایشان به تبریز رفتم. در نخستین جلسه که در «دبیرستان رشدیه» در خیابان شاهپور تشکیل شد، من به معرفی مقام علمی و تدریسی و آثار ایشان در حوزه علمیه قم پرداختم و بعد شعر آقای آزرم توسط یکی از دانشجویان به عنوان خیر مقدم قرائت شد، سپس ایشان سخنرانی کردند و البته بعد هم در بعضی از مساجد و مراکز فرهنگی تبریز، سخنرانی داشتند.

«محمدآقا» ذاتاً انسان پرسشگر و جستجوگری بود، به طوری که حتی یک دقیقه هم آرام نمی گرفت. در هر جلسه ای، در منزل، خیابان و در مغازه که می نشستیم حتی سر ناهار، یا آیه ای را مطرح می کرد یا به بحث اجتماعی می پرداخت و یا مسائل مختلف اقتصادی مانند ربا و

احتکار را مطرح می نمود و متناسب سؤال، بنده یا دوستان دیگر توضیحاتی می دادیم، ولی اینها هیچ کدام محمدآقا را قانع نمی کرد. در میان برادران تبریز، آقای دکتر سید محمد میلانی - حفظه الله - هم مثل محمدآقا کنجکاو و پرسشگر بود، البته کمی جوانانه تر از محمدآقا. شهید دکتر هاشم معیری هم، که در جریان انفجار حزب جمهوری اسلامی شهید شد، همین طور بود ولی آقای دکتر قهرمانی کمتر از بقیه حرف می زد.

بعدها، محمدآقا در کنکور عمومی قبول شد و به تهران آمد و در «دانشکده کشاورزی کرج» به ادامه تحصیل پرداخت و به طور طبیعی ارتباطات ما بیشتر شد.

حنیف نژاد در تهران با کسی ارتباط قبلی نداشت و من ایشان را به مسجد هدایت وصل کردم که باعث خوشحالی فراوان وی شد؛ چرا که می توانست بیشتر از تبریز از مباحث تفسیری، دینی و اجتماعی آیت الله طالقانی و اساتید دیگر استفاده کند. البته جا و مکان ثابت و درست و حسابی نداشت، بیشتر منزل دوستانش بود و گاهی هم به منزل پسرخاله من، مرحوم حاج خلیل آقا فروغی - برادر خانم پدر محمدآقا - در خیابان نواب می آمد؛ یعنی شب های جمعه پس از جلسه تفسیر آقای طالقانی چون جایی نداشتیم، یا به منزل پسرخاله من یا منزل مرحوم حاج احمد آقا ابریشم چی - عموی مهدی ابریشم چی - و یا بعدها منزل آقای فخرالدین حجازی و گاهی هم به منزل مرحوم عباس غلّه زاری که از فداییان اسلام بود و در «پاچنار» دو اتاق اجاره ای داشت، می رفتیم.

به هر حال، در دیدارهای تهران هم «محمدآقا» همچنان پرسشگر و

کنجکاو بود و آشنایی با مسجد هدایت و آیت الله طالقانی و بقیه، تقریباً بخشی از نیازهای ذهنی و فکری او را برآورده می کرد و در انجمن اسلامی دانشجویان تهران نیز فعال بود.

با تشکیل «نهضت آزادی ایران» در اردیبهشت 1340، محمدآقا به سازمان دانشجویان نهضت آزادی پیوست و همراه بقیه دوستان مانند آقایان: لطف الله میثمی، محمدمهدی جعفری، تراب حق شناس و اصغر بدیع زادگان و دوستان دیگر فعالیت داشت، همین طور بقیه دوستان که بعدها کادر اولیه سازمان مجاهدین از آنها تشکیل شد. در مراحل تکامل بعدی حرکت، به نظرم دو بار مرحوم محمدآقا همراه آقای میثمی - یا یک بار با ایشان و یک بار هم تنها - به قم و به منزل من آمد که برای «تبیین ایدئولوژی اسلامی» و تنظیم آن به شکل سیستماتیک و به روز، با آنها همکاری داشته باشم، ولی من خودم را در آن سطح نمی دیدم که بتوانم از متون اصلی و اصیل، ایدئولوژی جدیدی که مبتنی بر تعالیم اسلامی باشد، تنظیم کنم و در اختیار آنها قرار دهم، روی همین اصل دوستان را به مطالعه کتاب های آیت الله مطهری، آیت الله علامه طباطبایی و کتاب های ترجمه شده از سید قطب، سید ابوالاعلی مودودی و دیگر کتاب های ترجمه ای جدید، ارجاع دادم که البته فکر می کنم یکی از علت هایی هم که ما به ترجمه کتاب های سید قطب و سید ابوالاعلی مودودی اقدام می کردیم، همین نیازهای دانشجویان و جوانان بود که از نظر فکری با کتب منتشره از سوی محافل مذهبی آن زمان، ارضاء نمی شدند. کتاب «عدالت اجتماعی در اسلام» سید قطب، مدت ها مورد استفاده همه دوستان و برادران

انجمن های اسلامی دانشجویان در تهران، شیراز، اصفهان، تبریز و مشهد قرار گرفت و حتی در خارج از ایران هم این کتاب ها تأثیرگذار شد و بعدها شهید برهان الدین ربانی، رهبر جمعیت اسلامی افغانستان، به من گفت: مطالب این ترجمه ها، در جلسات حزبی برادران افغانی فارسی زبان، از دروس کلاس های حزبی بود و رساله «ما چه می گوییم؟» سید قطب هم مانیفست حزب ما به شمار می آمد.

... در واقع در درون نهضت آزادی، مراحل مقدماتی تشکیل سازمان مجاهدین به وجود آمد که با حضور رهبری نخستین و مؤسسان، در مجموع در مسیر مثبت و پُرتحرکی گام برمی داشت و همه اعضای اصلی هم اهل عبادت، نیایش و معنویت و متعبّد به احکام

اسلامی بودند.

تراب حق شناس، همشهری من نبود، او از استان فارس و جهرمی بود. آشنایی من با او به دوران طلبگی وی در قم برمی گشت. ایشان مدتی در «مدرسه خان» قم تحصیل و طلبگی می کرد و جزو بچه ها و طلبه های خوب مدرسه خان به شمار می آمد. در مدرسه خان، آقایان: مرحوم علی حجتی کرمانی، محمدعلی گرامی، جعفری گیلانی، سید کاظم نورمفیدی، سید محمود دعایی و عده ای از دیگر دوستان، حجره داشتند و من هم آنجا رفت و آمد داشتم و در آنجا با آقای تراب حق شناس آشنا شدم. البته بعدها نامبرده به تهران رفت و وارد دانشسرای

عالی شد و با مسجد هدایت آشنا گردید، تا اینکه عضو انجمن اسلامی و سپس نهضت آزادی و بعدها سازمان مجاهدین خلق گردید. البته او از مؤسسان و کادرهای اولیه نبود، بلکه از فعالان سازمان به شمار می رفت ولی وقتی سازمان لو رفت و در شهریور 1350 عده ای دستگیر شدند، او مجبور شد به طور مخفیانه در شهرهای مختلف به سر ببرد و مدتی هم در تبریز زندگی کرد که من او را به طور اتفاقی در یک کتابفروشی دیدم و کمی صحبت کردیم ولی خیلی عجله داشت که برود... او سپس از ایران خارج شد و به لبنان و پایگاه های آموزشی فلسطین رفت.

بی مناسبت نیست اشاره کنم که در جریان گرفتن نامه از مراجع تقلید قم و مشهد، خطاب به آیت الله طالقانی و در واقع در دفاع از اعضای رهبری نهضت آزادی (البته این پیش از تشکیل سازمان بود)، در دورانی که تراب هنوز جزو نهضت آزادی بود و آقایان را در دادگاه نظامی رژیم محاکمه می کردند، در تهران با وی دیدارهایی داشتم.

وقتی آیت الله طالقانی، مهندس بازرگان، دکتر یدالله سحابی و دیگر اعضای مؤسس نهضت آزادی را در سال های 43 - 1342 در دادگاه نظامی شاه محاکمه می کردند، من از مراجع قم و مشهد، آقایان: مرحوم آیت الله میلانی (مشهد)، آیت الله نجفی مرعشی، آیت الله شریعتمداری، آیت الله سید صادق روحانی، آیت الله سید رضا صدر و آیت الله شیخ مرتضی حائری (قم) و آقایان دیگر، نامه هایی را خطاب به آیت الله

طالقانی و آقایانی که محاکمه می شدند، در دفاع و تجلیل از آنها گرفتم. اصل این نامه ها هنوز در اختیار من است و من کپی آنها را خودم در دیداری به آقای تراب حق شناس دادم تا به نحوی منتشر گردد.

البته من بیشتر با مرحوم علی حجتی کرمانی به دیدن آقایان در دادگاه می رفتم. در آنجا ملاقات در زمان تنفس جلسه دادگاه آزاد بود و می توانستیم با آقایان حرف بزنیم و یا چیزهایی را ردّ و بدل کنیم. من کپی دیگری از این نامه ها را به آیت الله طالقانی دادم، ولی آقای حق شناس آنها را با مقدمه بسیار تندی چاپ کرد که گفته می شد آن مقدمه از آقای جلال الدین فارسی بوده است. من در دیدار دیگری، یک نسخه چاپ شده هم به آقای دکتر سحابی دادم که در ملاقات بعدی، ایشان از مقدمه آن اظهار نارضایتی کرد و گفت که ممکن است باعث تشدید حکم علیه آنان بشود ولی از اصل گرفتن نامه ها تشکر کرد. مقدمه، علیه شاه و بسیار تند بود و در ایامی که آقایان محاکمه می شدند، طبعاً اثر مثبت نامه ها را تضعیف کرد، همان طور که امام خمینی هم پس از پایان محاکمه و صدور حکم، در اعلامیه یا نامه شان نوشتند من پیش تر در دفاع از شما چیزی ننوشتم که حکم صادره بر ضد شما تشدید نشود، ولی الآن که دیگر حکم صادر شده، نامه را می نویسم. سپس از آقایان تجلیل کرده بودند، البته این نامه هم چاپ شد.

... به هر حال، آشنایی ما با تراب حق شناس این گونه بود. بعدها هم متأسفانه موضع وی به کلی عوض شد و در کادر مرکزی «سازمان پیکار» که سازمانی مارکسیستی بود، عضویت یافت. در حال حاضر هم

گویا در اروپاست و گاهی هم در نشریات چپ مقاله می نویسد و یا کتاب هایی ترجمه می کند، که یکی از آنها در دفاع از سلمان رشدی بود! ولی گویا حالا بیشتر درباره فلسطین می نویسد.

آقای میثمی عضو انجمن اسلامی دانشجویان در تهران بود. دو نفر از خواهرزاده های ایشان به نام های رحمت الله و عبدالله میثمی از طلاب حوزه بودند که بعدها در دفاع مقدس در جبهه به شهادت رسیدند. آقای لطف الله میثمی، سپس از عناصر فعال نهضت آزادی و بعدها سازمان مجاهدین شد، البته همه می دانیم که ایشان در یک اقدام به بمب سازی برای حرکت مسلحانه مربوط به مقاومت بر ضد رژیم شاه، مجروح شد و متأسفانه دو چشم و یک دست خود را از دست داد. به هر حال آشنایی ما با ایشان در مسجد هدایت و از جلسات انجمن های اسلامی دانشجویان آغاز شد و مدت های زیادی با هم دوست بودیم و با وجود اختلاف های سلیقه ای یا سیاسی، این دوستی همچنان ادامه دارد.

اشاره کردم که ایشان یکی دو بار با مرحوم محمد حنیف نژاد در قم به منزل ما آمدند و مذاکراتی انجام شد. در یکی از کنگره های انجمن های اسلامی در کرج نیز با هم بودیم و عکس یادگاری هم داریم!

آشنایی من بیشتر با کادر مؤسسان نخستین بود و با جریان بعدی

آنها، که شامل عناصر ردیف دوم در سازمان بودند، خیلی ارتباط نداشتم ولی مهدی ابریشم چی را از پیش می شناختم؛ چون پدر وی مرحوم حاج آقا موسی ابریشم چی از اعضای هیأت مالی مجله «مکتب اسلام» بود و زیاد به قم می آمد. من هم تهران که می آمدم بیشتر به منزل برادر وی، حاج احمد آقا ابریشم چی می رفتم که در خیابان عین الدوله - ایران - قرار داشت و نزدیک منزل حاج موسی بود. منزل حاج موسی پاتوق مرحوم آیت الله حاج میرزا خلیل کمره ای و آیت الله طالقانی بود و آقای کمره ای بعضی پنج شنبه ها یا جمعه ها، یک مجلس تفسیر خصوصی قرآن یا نهج البلاغه هم در منزل وی داشت که من هم هر وقت به تهران می آمدم در آن شرکت می کردم.

در آن زمان، مهدی ابریشم چی نوجوان کم سن و سالی بود با چشمان آبی و قدی بلند که برای حاضران، چای و صبحانه می آورد و از همان وقت، با ایشان آشنا بودیم. بعد که ایشان عضو کادر سازمان شد، من دیگر خیلی ارتباطی نداشتم و تنها پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روزی به محل اصلی سازمان - ساختمان بنیاد پهلوی سابق - رفتم و به تصور خود می خواستم آقایان را نصیحت کنم و این که موضعی بر ضد جمهوری اسلامی و نظام موجود نگیرند و این که اگر همکاری کنند، هم به نفع خودشان، هم به نفع مردم و هم به نفع مملکت خواهد بود... در دفتر روابط عمومی گفتند «اعضای کادر مرکزی» جلسه دارند، ولی وقتی به مسئول جلسه خبر دادند، مهدی ابریشم چی آمد و در طبقه پایین نشستیم. من حرف های خودم را زدم و گفتم شما پیام مرا به دوستان برسانید، روشی که در پیش گرفته اید، نه به نفع خود شماست و نه به نفع ملت و مملکت...

و البته ساختمان مرکزی سازمان با سلاح های سبک و سنگین

و عناصر مسلح حفاظت می شد که فکر کردم به خاطر مشکلات احتمالی پس از انقلاب و برای جلوگیری از حمله «ضد انقلاب» است. ایشان هم حرف هایی داشت که اینها چنین و چنان می کنند، انحصارگرایی دارند و...

البته خود آقایان هم در فکر انحصارگرایی بودند، اگر اینها عاقلانه رفتار می کردند و مسائل را به اینجاها نمی کشاندند که عده ای از مردم و جوانان بی گناه از طرفین کشته شوند، وضع آنها چنین نمی شد.

به نظر من آنها در روشی که در پیش گرفتند اشتباه کردند؛ چون به نادرست معتقد بودند که انقلاب را آنها انجام داده اند! و مسئولیت اداره کشور باید بر عهده آنها باشد که در واقع مسأله از این قرار نبود، یعنی آنها عده معدودی بودند که اغلب در زندان ها به سر می بردند و به همت مردم انقلابی آزاد شدند و توانستند پس از انقلاب از فرصت استفاده کنند و اعضای خود را افزایش دهند. متأسفانه از این اعضا هم نتوانستند به طور صحیح استفاده کنند و آنها را به رویارویی با نظام و سپس ترور وادار کردند که چگونگی آن را همه می دانیم و به نظر من منشأ آن ناشی از «بی تقوایی» و «تمامیت خواهی» رهبری آنان بود.

من با کسانی که بیرون مانده بودند و زندگی مخفی داشتند، تنها یکی دوبار توسط حاج احمد آقا طهماسبی - که فرزندانش عضو

سازمان شده بودند و بعدها سازمان حاضر نشد خبری درباره مُرده یا زنده بودن آنها، به پدر و مادرش (که عمّه مهدی ابریشم چی بود) بدهد - از جریان دستگیری ها و مشکلات اعضای فراری باخبر می شدم. یک بار هم در منزل آقای طهماسبی در خیابان عین الدوله، زنده یاد احمد رضایی را دیدم که فهرست کاملی - به خط خود - از اسامی اعضای دستگیر شده را به من داد که به مراجع قم اطلاع دهم. این فهرست شامل مشخصاتی مانند نام، میزان تحصیل، موقعیت شغلی و... بود. آقای رضایی یکی از اعضای مرکزیت سازمان به شمار می رفت. من کپی آن را - طبق معمول - به بعضی از مراجع قم دادم که اگر می توانند برای آزادی آنها اقدام کنند، ولی به ظاهر پرونده آنها از دیدگاه رژیم به قدری سنگین بود که رژیم هیچ گونه توصیه و وساطتی را نپذیرفت و پیگیری ما هم طبعاً نتیجه ای نداشت.

البته بعدها گروهی از اعضای خانواده آنها به قم آمده و در منزل آیت الله شریعتمداری متحصّن شدند. من اغلب به دیدار آنها می رفتم که در گزارش های ساواک قم، دیدارهای من با آنها به مرکز گزارش شده است.

مرحوم صادق، پدر صادق ها، هم هر وقت به قم می آمد و پیگیر مسأله بود، باز با او دیدار داشتم، البته خود او عضو سازمان نبود، بلکه فرزندانش عضو بوده و دستگیر شده بودند و بعد یکی از آنها هم در پایان فروردین ماه 1351 اعدام شد. به هر حال اگر روابط دیگری بود، به طور مستقیم نبود، بلکه از طریق دوستان مسجد هدایت - مرحوم حاج صادق و حاج احمد طهماسبی - و دیگران انجام می شد.

به نظر من کیش شخصیت!، تمامیت خواهی و تک محوری، یک اخلاق و روحیه زشت ایرانی است؛ چرا که اغلب کار جمعی را دوست ندارند و علاقمند هستند که همه کارها را خودشان، یا اطرافیان و یا وابستگانشان انجام دهند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ما توقع و استمرار این نوع روحیه را نداشتیم، ولی متأسفانه چنان شد؛ یعنی تمامیت خواهی رسمی از آن زمان و از دولت موقت مرحوم مهندس بازرگان آغاز شد و آقایان کابینه را از اعضای جبهه ملی، نهضت آزادی، ملت ایران، جاما و احزاب ملی گرای دیگر تشکیل دادند که بعدها به نام ملی - مذهبی معروف شدند. البته اغلب اینها دوستان بنده بودند و من صداقت و حُسن نیت بسیاری از آنها را باور داشتم، ولی در کابینه اول دولت موقت، حتی یک روحانی مبارز و یا به قول آنها، یک آخوند نمی بینیم! و این درست نبود. به نظر من این نوعی تمامیت خواهی اشتباه آمیز بود.

به نظر من در وزارت ارشاد ملی، که مسئول امور فرهنگی کشور پس از انقلاب بود، باید یک روحانی با سابقه روشن مبارزاتی متصدی امور می شد، ولی آنها فردی را در آن پُست گذاشته بودند که نه آشنایی با علوم اسلامی و امور فرهنگی داشت و نه سابقه مبارزاتی. به هر حال نمی خواهم سابقه یکایک اعضای کابینه را مورد بررسی قرار دهم، ولی به طور کلی اعضای کابینه دولت موقت از افراد ملی گرا بودند. حتی در شورای انقلاب هم اطلاع دارم که وضع برخوردها

مناسب نبوده، یعنی آیت الله هاشمی رفسنجانی یک بار در موقع دفاع من از آقایان، به من گفتند که وقتی دوستان روحانی، مطلبی را در جلسات شورا طرح می کردند، آقایان اعضای ملی گرا، یا با همدیگر مشغول صحبت می شدند و یا می خندیدند و توجهی به حرف های آقایان نداشتند. در نتیجه، بعدها در طرف مقابل هم دوستان دیگر ما - مثلاً در حزب جمهوری اسلامی - و آنهایی که در صحنه سیاست بودند، تمامیت خواه شدند و مایل بودند که تنها همفکران خود را در رأس همه کارها قرار بدهند. این وضع ادامه پیدا می کند تا به دورة جناب آقای سید محمد خاتمی می رسیم که خیلی هم به ایشان علاقه دارم، ولی می بینیم باز در دورة ایشان هم چند هزار مدیر در سطح کشور کنار گذاشته می شوند و چند هزار مدیر جدید می آیند و پس از آن هم دولت بعدی نوعی تمامیت خواهی بدتری را اجرا کرد و باز مدیران پیشین، تعویض و تبدیل شدند و افراد جدیدی به میدان آمدند که بیشتر آنها سابقه کارهای اجرایی قبلی یا تجربه لازم را نداشتند و برای همین هم به سرعت تعویض می شدند، در صورتی که اگر سابقه خوب کار اجرایی و تجربه مناسبی داشتند، کنار گذاشته نمی شدند.

اما رهبری سازمان مجاهدین جدید، اصلاً هیچ کس را قبول نداشتند، یعنی نه روحانیت مبارز را قبول داشتند، نه امام خمینی، نه اسلام سنتی و نه نهضت آزادی و یا دیگر ملی گراها را و در واقع ایدئولوژی خاصی برای خود ساخته بودند و هر کسی را که پیرو آن تفکر نمی شد، کنار می زدند و یا به ترور شخصیتی و حتی متأسفانه

حذف فیزیکی اقدام می کردند، که نمونه های بسیاری از آن را سراغ داریم.

به نظرم آنها اشتباه های زیادی کردند، هم در تاکتیک و هم در استراتژی و بهترین فرصت ها را از دست دادند، مثلاً در آن ایام اعلام کردند که می خواهند یک راهپیمایی به سوی خانه امام در جماران انجام دهند. مرحوم امام همان وقت در سخنرانی رسمی خود، جمله ای فرمودند که آنها حقیقت آن را نفهمیدند وگرنه می توانستند با پذیرش آن، کارهای مثبت بسیاری انجام بدهند. امام گفتند: «شما اسلحه هایتان را به دولت تحویل بدهید، من خودم می آیم دیدن شما، لزومی ندارد شما بیایید.» نمی دانم آنها چرا این سخن را جدی نگرفتند؟ و متأسفانه نه تنها به آن عمل نکردند، بلکه به جمع آوری اسلحه های بیشتری، علاوه بر اسلحه هایی که قبلاً جمع کرده بودند، دست زدند و البته از نظر همه معلوم بود برای چه مسائلی خودشان را آماده می کنند؟ متأسفانه تمامیت خواهی ها، در میان همه گروه ها شدت یافت و اکنون هم با عنوان های مختلف محافظه کار، اصلاح طلب، اصولگرا و... - البته نام ها مهم نیست، بلکه محتوا مهم است - روبه رو هستیم که در همه آنها اندیشه یک دست کردن و تمامیت خواهی دیده می شود.

در ارتباط با جمع آوری اسلحه توسط سازمان باید بگویم در حزب «خلق مسلمان» ساختمانی داشتیم که مرکز اصلی حزب بود و نزدیک «پادگان حر» قرار داشت. فردی به نام حسین منتظر حقیقی - که برادرش از سازمان مجاهدین بود و در دوره شاه کشته شده بود - دائم الحضور در حزب بود و هر شب ده، بیست یا سی عدد کلاش و

یوزی به داخل ساختمان می آورد و در انبار می گذاشت. من فکر می کردم این اسلحه ها را برای حزب ما جمع می کند که هر وقت لازم شد از انقلاب دفاع کنیم؟! ولی بعدها معلوم شد که نامبرده، به گفته یکی از دوستان، پادگان را خالی کرده بود و یک اسلحه هم تحویل حزب نداد. وی سلاح ها را به نام حزب جمع می کرد و تحویل سازمان خود می داد، در واقع عامل نفوذی سازمان در حزب بود.

پس در واقع، جمع آوری سلاح برای آماده شدن جهت برخورد مسلحانه با نظام بود که به نظرم اشتباه بزرگ استراتژیکی بود. آنها در بررسی و تحلیل خودشان، هنوز به این نتیجه نرسیده بودند که مردم ایران، پیرو رهبر مذهبی خود هستند. به نظر من گرچه این آقایان ظاهر مذهبی داشتند، ولی وقتی مورد تأیید مراجع و رهبریت دینی نبودند، طبیعتاً جز عده ای از جوانان، بقیه به سازمان آنان روی نمی آوردند و از آنها دفاع و پشتیبانی نمی کردند، نتیجه اش هم آن شد که با کمال تأسف، همگی آن را شاهد بودیم.

هیچ تردیدی نیست که کار این آقایان طبق نقشه و برنامه بود. این دوستان نخست امام خمینی را برای ریاست جمهوری کاندیدا کردند که قصد و نیت آنها در این امر، در واقع خالص نبود. اینها می خواستند مقام و موقعیت رهبری امام را در سطح بنی صدر و رجوی و دیگر کاندیداهای ریاست جمهوری پایین بیاورند، در حالی که به خوبی

می بایست درک می کردند که مقام رهبری و مرجعیت در شیعه بسیار بالاتر از این حرف هاست. می دانید که آقایان در شعارها، اعلامیه ها و برنامه ها مدعی این بودند که «تنها پیروان راستین خط امام خمینی» هستند، همان طور که حزب توده هم مدعی بود در «خط امام» است و بقیه یا اپورتونیست (فرصت طلب) هستند یا اسلام راستین را نشناخته اند، و از این دست شعارهای بی مبنایی که خیلی در اوایل انقلاب مطرح می کردند.

شما ببینید من که در آن زمان 30 - 20 سال بود امام را می شناختم و شاگرد ایشان در قم بودم، تاریخ تولد ایشان را نمی دانستم، ولی مجاهدین روز تولد امام را استخراج کردند و آن را به ایشان تبریک! گفتند. البته می دانیم بعضی ها نزد امام وساطت کردند که اینها برای انجام کارهایی یا پذیرفتن مسئولیت هایی پذیرفته شوند، امام فرمودند من در کار اینها شبهه دارم و نمی دانم که آیا اینها واقعاً به مبادی اصلی اسلام و اصول مذهب اعتقاد دارند یا نه؟ از این رو رهبران اصلی مجاهدین - مسعود رجوی و موسی خیابانی - به قم آمدند و «شهادتین» گفتند و آن را رسماً اعلام و منتشر کردند ولی بعد، اقدامات و برنامه هایشان نشان داد که اطمینان زیادی به اینها نیست.

اصولاً خیلی ها خدمت امام رسیدند و به وساطت پرداخته و از آنان پشتیبانی کردند و امام قبول نکرد... یکی از این افراد من بودم که پس از پیروزی انقلاب، زمانی که نماینده امام در وزارت ارشاد ملی شدم، برای وساطت نزد ایشان رفتم.

البته نخست به این نکته اشاره کنم که مرحوم امام، در اوایل انقلاب

چند نماینده بیشتر در نهادهای دولتی نداشتند: آیت الله خامنه ای در وزارت دفاع، مرحوم شهید محلاتی در سپاه پاسداران و آقای ناطق نوری در جهاد. به هر حال وزارت ارشاد با توجه به موقعیت حساسی که داشت از نظر امام مهم بود و مایل بودند که یک نفر هم از سوی ایشان آنجا نظارت داشته باشد، از این رو به من هم، طی یک حکم رسمی نمایندگی دادند که در وزارت ارشاد به انجام وظیفه بپردازم. یکی از مسائلی که در ارشاد مطرح بود، مسأله صدور مجوز امتیاز نشریات

بود؛ یعنی دادن اجازه انتشار به افراد، یا احزاب و سازمان های سیاسی و مذهبی.

می دانیم که در آن ایام 70 تا 80 نشریه و روزنامه چپ گرای مارکسیستی، لنینیستی، مائوئیستی، مستقل و غیرمستقل، سوسیالیستی و مانند اینها منتشر می شد، غیر از نشریات اسلامی که به نظر من ضعیف تر از همه آنها بودند. بعضی از این سازمان ها برای این که نشریاتشان قانونی باشد درخواست مجوز کرده بودند و در وزارت ارشاد، کمیته ای برای بررسی پرونده ها تشکیل می شد که علاوه بر نماینده امام، نماینده وزارت دادگستری، نماینده شورای انقلاب، معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد و گاهی هم خود وزیر وقت و یکی دو نفر دیگر که نامشان دقیقاً یادم نیست، در آن شرکت می کردند. اینها اگر شرایط درخواست کننده اخذ امتیاز را کامل می دیدند، تصویب می کردند و اجازه انتشار به آن نشریه یا مجله و روزنامه داده می شد.

از جمله نشریاتی که درخواست امتیاز و اجازه نشر کردند، روزنامه «مجاهد»، روزنامه «کارگر» بابک زهرایی، روزنامه «مردم» حزب توده،

روزنامه «خلق» متعلق به مائوئیست ها و یک روزنامه دیگر - که الآن نامش خاطرم نیست - بود؛ یعنی پنج گروه و سازمان سیاسی بودند که روزنامه رسمی و قانونی می خواستند، هر درخواستی را که من امضا می کردم، نوعاً دوستان دیگر هم امضا می کردند؛ البته گاهی هم بحث می شد، ولی در نهایت امضا می کردند. حتی آقای میناچی که وزیر بود، دقیقاً زیر اجازه ای را که من امضا می کردم، امضا می کرد که اگر روزی مشکلی پیش آمد! بگوید که نخست نماینده امام امضا کرده است!

من پرونده این پنج درخواست حزبی - سیاسی را با خود به قم بردم. معمولاً پنج شنبه ها به قم می رفتم و خدمت امام می رسیدم، گزارش امور را می دادم و ایشان رهنمودهایی می دادند. این پرونده ها را نیز با خود بردم و توضیح دادم تا امام نظر خود را بفرمایند. ایشان خیلی روشن و شفاف فرمودند که: «به اینها نمی توان اطمینان کرد.» این بیان، نوعی عدم موافقت بود، ولی من قانون مصوبه شورای انقلاب را که با خود برده بودم، خدمت ایشان دادم و عرض کردم که مطابق این قانون عمل کنم یا نظریه به ظاهر غیرموافق حضرتعالی را مراعات کنم؟

ایشان مصوبه شورای انقلاب را که یک صفحه بود، دقیق خواندند که شرایط آن این بود: ایرانی باشد، 18 سال داشته باشد، سابقه کیفری نداشته باشد، لیسانس داشته باشد و از این دست چیزهای مطبوعاتی که شرایط گرفتن امتیاز بود. ایشان آنها را که خواندند، برای این که دخالتی در نفی مصوبه شورای انقلاب نکنند - که این نکته بسیار مهم است - پرونده ها و آن مصوبه شورای عالی را که در جلویشان بود، با

دست خود به سوی من کشیدند و فرمودند: «پس شما این موضوع را از من نپرسید. شما به تکلیف خودتان عمل کنید.» و البته تکلیف من هم این بود که به قانون شورای انقلاب عمل کنم؛ چون ایشان نهی صریح نکردند و مرا آزاد گذاشتند.

من در اینجا فرصت را مغتنم شمردم و گفتم آقا این نشریه «مجاهد» متعلق به سازمان مجاهدین است، مؤسسان اصلی آن را بنده از قدیم می شناسم؛ یکی نوة خاله من به شمار می آمد، محمد حنیف نژاد و بقیه هم اغلب جوان های مؤمن و مخلصی بودند و مبارزه کردند و سرانجام هم در این راه کشته شدند و...

ایشان به طور دقیق گوش می دادند و من تصور کردم که گویا حرف های من دارد در تغییر نظریه امام نسبت به سازمان، مؤثر واقع می شود! سپس افزودم که اینها نهج البلاغه و قرآن را بیشتر از من طلبه حفظ هستند و مورد استفاده و استناد قرار می دهند... در اینجا ایشان فرمودند: «همین جا نگه دارید! اشکال من همین جاست: آیا اینها از ما طلبه ها بیشتر به فکر اسلامند یا نقشه ای در پشت این حفظ نهج البلاغه و قرآن مثل خوارج در جریان است؟» سپس افزودند: «عده ای دیگر از دوستان ما هم از سوی اینها اغفال شده بودند و پیش من آمدند یا به نجف نامه نوشتند و وساطت کردند، ولی من قبول نکردم؛ چون صداقت و اخلاصی در اینها نمی دیدم.» و بعد با صراحت افزودند: «من یقین دارم روزی اینها در مقابل نظام اسلامی خواهند ایستاد و اکنون که من حرفی نمی زنم برای این ظاهرسازی هایی است که اینها دارند و می خواهم کاملاً نیات و اهداف خودشان را نشان دهند، بعدها به

تکلیف عمل می کنم.» سپس این جمله را اضافه کردند که: «یعنی اینها با این ظاهرسازی ها و تظاهرشان باعث شدند که ما تصمیم فوری در مورد اینها نگیریم، وگرنه تکلیف ما با فداییان خلق و آنهایی که در کردستان یا ترکمن صحرا سر بسیجی ها را می بُرند، کاملاً روشن است، ولی با اینها چه کنیم؟» و سپس امام با تأسف فرمودند: «من یقین دارم اگر اینها روزی دستشان برسد، قطعاً بدتر از فداییان خلق برخورد خواهند کرد.»

... پاسخ تند و صریحی بود و من اجازه خواستم و مرخص شدم، بعد که به تهران آمدم، این موضوع را با چند تن از دوستان، از جمله آقایان: هاشمی رفسنجانی، محمدجواد و علی حجتی کرمانی و سید محمود دعایی - این چند نفر یادم هست - مطرح کرده و گفتم چرا امام نظرشان درباره این بچه ها این چنین است؟ می فرمایند اینها بدتر از چپ ها در آینده عمل خواهند کرد... هر کدام از دوستان توضیحی دادند و آقای دعایی در پاسخ من گفت: «من در نجف مدتی قهر کردم و به بیت امام نمی رفتم که چرا ایشان اینها را به طور مکتوب تأیید نمی کنند، ولی بعد که حقایق اهداف اینها روشن شد، دیدم که حق با امام بوده است.»

پس نتیجه می گیریم که این تاکتیک و استراتژی سازمان در برخورد با نظام اسلامی اشتباه محض بود؛ چرا که هم خساراتی بر جوانان فریب خورده عضو سازمان وارد شد و هم بر جوانان مؤمن طرف مقابل... و تعداد زیادی هم از مردم بی گناه ایران کشته شدند، که مسئول اصلی آن به نظر من رهبری سازمان بود.

البته آنها مدعی هستند که پس از انقلاب، همه نوع همکاری و کمکی کردند، ولی عملاً مورد قبول واقع نشد و یا بعضی از اعضای آنها در شهرستان ها به دست گروه های به قول خودشان وابسته به نظام، کشته و ترور شدند و مانند این مطالب. البته ما تا آنجا که شاهد عینی بودیم، پس از انقلاب ترورهای کوری انجام شد و عده ای بی گناه کشته شدند، مثلاً شب ها بچه هایی که در نگهبانی کمیته ها کشیک می دادند، ترور می شدند. مشابه این در عراق امروز، پس از تجاوز آمریکا و انگلیس به عراق و اشغال این سرزمین رخ داده و اکنون هم رخ می دهد، چپ و راست را می کشند، دانشمندان رشته های مختلف علوم، به ویژه هسته ای را ترور می کنند، مساجد را منفجر می کنند، سامرای اهل بیت: را ویران می کنند، شیعه را سر می بُرند و قتل عام می کنند، سنی را سوراخ سوراخ می کنند و...

در این فجایع ممکن است بعثی ها هم دست داشته باشند، ولی قطعاً این تمام مطلب نیست. برای نمونه، اخیراً دو نفر انگلیسی مسلح را که لباس عربی پوشیده بودند، در بصره دستگیر کردند. آنها با مواد منفجره و سلاح کجا می رفتند؟ حتماً می خواستند جایی را منفجر یا یکی را ترور کنند، سپس آن را به سنی ها یا شیعه ها نسبت دهند و به اختلاف و دودستگی بیشتر دامن بزنند، ولی پیش از انجام تحقیقات، سربازان انگلیسی با توپ و تانک به زندان بصره حمله کردند، زندان را ویران نموده و این دو نفر انگلیسی دشداشه و چفیه و عقال پوش را از زندان آزاد کردند و با خود بردند! این نمونه ای از نقشه شوم انگلیسی هاست. از سوی دیگر، بی تردید سیا و موساد هم در ترورهای عراق دست

دارند و نمی شود گفت که این کشتارها و ترورها و انفجارها، فقط از سوی گروهی خاص است. پس از انقلاب اسلامی ایران هم که هنوز امنیت منسجم نشده بود، ترورهایی انجام می شد و نمی شود گناه آن را به گردن نظام و گروه مقابل بیاندازیم. به نظر من این منطق صحیحی نیست که ترور یا کشته شدن بعضی از هواداران سازمان را به مسئولان نظام نسبت دهیم، چرا نگوییم که دشمن مشترک، شاهی ها و مزدوران سیا و موساد و MI6، برای سرکوب انقلاب و تفرقه افکنی به این اقدامات جنایتکارانه دست می زدند؟

البته من شناخت دقیقی از همه اعضای رهبری و یا کادر مرکزی ندارم و نمی توانم درباره نیک و بد کسی بدون علم و آگاهی داوری کنم و از سوی دیگر همه آن چیزهایی را که شما می گویید نخوانده ام، بلکه بعضی از آنها را در آن زمان و در فرصتی که بود می دیدم، ولی به قصد نقد و بررسی و تحلیل مطالعه نکردم، اما اوایل که می خواندم از نظر من، آن نوشته ها جلوه هایی داشتند و البته باید گفت تفسیر به رأی های آقایان، یک مقداری به اصطلاح از تأویلات شخصی و خصوصی خودشان بود؛ یعنی یک نوع تفسیر جدیدی بود که قرآن را

با ایدئولوژی و اندیشه های خود تطبیق می دادند و بعد می گفتند تفسیر صحیح قرآن است. ولی در کل، کتاب ها و تفسیرهای آقایان در آن زمان، با داشتن جمله های انقلابی و جدیدی - هماهنگ با بعضی از مطالب دکتر شریعتی - جلوه های خاصی داشت و مورد توجه قرار می گرفت و به هر حال نه می شود گفت که همه آنها باطل بود و نه می شود گفت همه آنها حق بود و صحیح.

نه، بنده در مورد بنیانگذاران نخستین تعبیر التقاطی را به کار نبردم. ممکن است آنها در برداشت هایشان از قرآن مجید، خطبه های نهج البلاغه یا مسائل اجتماعی - اقتصادی اسلام، اشتباهاتی داشته باشند، ولی قصد این که مارکسیسم را زیر پوشش نام اسلام پیاده کنند، نداشتند. متأسفانه در جریان تغییر ایدئولوژی - که به نظرم سال 1354 رخ داد - گروه زیادی از اعضای باسابقه سازمان رسماً اعلام کردند که مارکسیست شده اند! و بقیه هم کم و بیش و قلباً بی میل نبودند به آنها بپیوندند ولی شرایطشان ایجاب نمی کرد، پس اندیشه اینها با بنیانگذاران خیلی فرق می کرد و اصولاً قابل مقایسه نبودند. من معتقدم که مؤسسان اولیه، متعمّد در تحریف نبودند و بی شک اشتباهاتی داشته اند و می دانیم که هر بشری غیر از معصومین: دچار خطا می شود.

نه! من چنین اعتقادی ندارم، بلکه معتقدم که اینها - رهبری جدید -

«خود محور» بودند. در واقع اگر بتوانیم بگوییم که «ضد آخوند» نبودند، دست کم می توانیم بگوییم با آخوندها خوب نبودند و معتقد بودند علما روی احکام اجتماعی قرآن کار نکرده اند. در واقع می شود گفت که آنها علما و روحانیت را تنها به عنوان وسیله ای در جهت تشویق مردم و جوانان برای پیوستن به سازمان و یا کمک مالی به آنها قبول داشتند و البته همه می دانیم که اوایل، تأمین مالی آنها عمدتاً از سوی روحانیت بود که بسیاری از جمله: آیت الله منتظری، آیت الله هاشمی رفسنجانی و دیگران به اینها کمک می کردند و یا به خانواده هایشان و کسانی که در زندان بودند... و به همین دلیل هم هر دوی آنها به سختی شکنجه شدند.

به هر حال، به نظر من اینها از اول به این که روحانیت در صحنه باشد و کارگردان، اعتقاد نداشتند و فقط می خواستند از طریق اینها به پُست و مقام برسند و بعدها هم مانند شاپور بختیار بگویند: آقایان بروند در قم و در آنجا واتیکان درست کنند و برای خود تشکیلاتی داشته باشند!... حتی بعضی ها پیشنهاد کردند که آقایان دوباره بروند در مساجد بنشینند؛ یعنی در مبارزه با شاه و ساقط کردن، آقایان علما و روحانیون باید بیایند در خیابان ها و مردم را وارد صحنه کنند و شکنجه و زندانی شوند و پای اعدام بروند، ولی وقتی حکومت تأسیس شد، باید آن را دست این آقایان بدهند؛ چرا که معتقد بودند بهتر از دیگران می توانند آن را اداره کنند، در حالی که عملکردشان نشان داد که خیلی به اصطلاح در باغ نبودند.

من نمی توانم بگویم مرحوم مهندس بازرگان ضد آخوند بود یا مانند بعضی از هواداران دکتر شریعتی، خواستار «اسلام منهای روحانیت»!... چون نزدیک ترین دوست ایشان، آخوندی به نام آیت الله سید محمود طالقانی بود، ولی البته زیاد هم با روحانیت مصطلح موافق نبود، به ویژه پس از تشکیل دولت موقت.

اوایل انقلاب هر کسی برای خودش طرحی و برنامه ای داشت و این با برنامه دولت موقت نمی ساخت و عملاً اخلال ایجاد می شد، با وجود این که امام تأکید داشت که دولت موقت، دولت امام زمان(عج) است و باید تأیید شود!...

این مسائل باعث شد که مهندس بازرگان بیشتر از روحانیت برنجد و به اصطلاح بِبُرد، و به نقل از آیت الله مهدوی، گویا تعبیراتی هم داشته که به این شکل مخالفت خودش را با روحانیت اعلام می کرده است.

البته آقای بازرگان را هم باید از کسانی که معصوم نیستند بدانیم! در سال 1332، نخستین جزوه ای که او منتشر کرد تحت عنوان «بازی جوانان با سیاست» بود. او مخالف سرسخت شرکت جوانان و دانشجویان در امور سیاسی بود. بعد از مرور زمان!، از همین جوانان در تشکیل «نهضت آزادی» بهره مند شد!... بعد هم مدتی خواستار حکومت اسلامی شد و در آخرین مرحله زندگی هم اعلام کرد که باید دین از حکومت جدا شود. البته اینها مسائلی است که در زندگی همه افراد هست و نمی توان از اول به طور قطع بگوییم کسی «خوب کامل» است یا «بد مطلق». آقای بازرگان برای خود اندیشه ای داشت

که محترم است، ولی در بعضی موارد من با ایشان موافق نبوده ام. با این حال همواره احترامشان را دارم و ایشان را فردی متدین، صادق و مخلص می دانم که هدفی جز خدمت به اسلام و مردم نداشت.

نه، البته من چنین تعبیری در مورد آقای بازرگان به کار نبردم بلکه مراد، تغییر اندیشه بود که هر انسانی ممکن است در طول عمرش در مسائل مختلف با آن روبه رو شود و به اصطلاح «تبدّل رأی» داشته باشد. فقهای ما هم همین طور هستند، در مسائل فقهی گاهی فتوایشان عوض می شود و این دلیل نمی شود که ما آنها را متلوّن بدانیم. اجتهاد عوض می شود؛ چرا که به مدارک جدیدی دست می یابند یا حقایق زمان و مکان را ملاحظه می کنند و رأی قبلی تغییر می کند، بنابراین نمی توان پذیرفت که در مسائل فقهی این امر جایز باشد، ولی در مسائل سیاسی - اجتماعی نباشد.

در مورد سازمان البته این طور نیست. رهبری آن پس از انقلاب علاوه بر تلوّن، فرصت طلب هم بودند و می خواستند از فرصت ها استفاده کنند و به هر قیمتی که شده به قدرت و مسند حکومت برسند که این از آثار همان بی تقوایی و تک روی و خودمحور بودن است و البته این بیماری ویژه این آقایان نبود، بعضی از دوستان قبلی و بعدی ما هم متأسفانه دچار این نوع بیماری بودند.

این امر به همان برداشتی برمی گردد که دوستان از اسلام داشتند و

برداشت یا قرائت خود را در این زمینه اصل می دانستند و مطابق آن برنامه پیش می رفتند، از این رو طبعاً با برنامه های روحانیت در مواردی اختلاف پیدا می کردند. به نظرم این دوری و جدایی باعث شد که اینها خود از توده مردم - به مفهوم واقعی کلمه - جدا بشوند و از فهم مسائل اساسی اسلام هم دور بمانند. پیدایش تغییر ایدئولوژی، ناشی از این بود که آنان واقعاً از روحانیت اصیل دور شده بودند.

یادم می آید که من هر وقت به منزل حاج احمد آقا طهماسبی - که سه پسر داشت و همسرش هم خواهر حاج موسی ابریشم چی بود - می رفتم، هر سه فرزند وی می آمدند و پیش من می نشستند، مسائلی می پرسیدند و احترام می کردند و چای می آوردند، اما بعد که آنها با سازمان مرتبط شدند، چند بار که من به منزل حاج احمد آقا رفتم، اصلاً به دیدن من نیامدند و احوالپرسی هم نکردند، پدرشان هم عذر می آورد که آنها در اتاق خود مشغول مطالعه هستند! بعد هم در جریانات سازمان، مفقودالأثر شدند.

خواهرزاده دانشجوی خود من در تبریز با اینها مرتبط شد. زمانی که من به تبریز رفته بودم، چون پدرشان فوت شده بود در منزل پدری من می نشستند، اصلاً به دیدن من نیامد؛ یعنی همیشه می آمد و می گفت: «آقا دایی» چه خبر، کار دارید یا نه؟ پس از ارتباط با سازمان، اصلاً سراغ من نیامد، آن سالی که من تبریز بودم احوالپرسی هم نکرد. این جدا کردن و دور کردن افراد از روحانیت، به خاطر ایزوله کردن اعضا بود؛ چرا که می خواستند آنان فقط همان اندیشه سازمان را داشته باشند. البته کل سازمان هم با این دور شدن، دچار اشتباه استراتژیک عمیقی

شد؛ چون بعضی از مسائل خود را می توانستند با روحانیت حل کنند یا بعضی از مسائل را از آقایان علما یاد بگیرند. این که من خودم همه چیز را می دانم «خودخواهی» است و بنی صدر هم دچار نوعی از این حالت بود که «کیش شخصیت» می نامید و البته خود گرفتار آن بود.

من اعتقادم بر این است که دوری اینها از روحانیت و جدا شدنشان از توده مردم، آن هم تنها به خاطر رسیدن به «قدرت»، باعث انحراف شد. شاید یکی از عوامل همین دوری این بود که دوستانی که پس از پیروزی انقلاب سر کار بودند، به اینها اجازه شرکت در امور را ندادند و این آقایان نتوانستند در پُست هایی حضور یابند. بعضی از آنها از دوران قبل هم، با روحانیون زندانی اختلاف داشتند و از آنها جدا بودند، حتی در جلسات تفسیر قرآن آنان شرکت نمی کردند و می گفتند که ما باید خودمان تفسیر بگوییم که خود این امر در نهایت به انحراف کلی انجامید.

عملکرد آنان در زندان و پس از انقلاب در بیرون، جمع کردن اسلحه، مطالبی که در روزنامه های خود منتشر می کردند، اتهام زدن به مرحوم شهید دکتر بهشتی و دیگران و ترور شخصیت ها نشان می دهد که آنان از اول، هدف خاصی را دنبال می کردند و امام خمینی هم کاملاً هوشیار بود و در جریان امر قرار داشت.

من به طور کلی معتقدم که این آقایان عملکرد درستی، پیش و پس از انقلاب، در قبال نظام اسلامی نداشتند و همین باعث شد که این اختلافات پیش بیاید. در واقع، همان طور که امام گفت: «دعواها برای اسلام نبود، و همه آنهایی که دعوا کردند، همه برای خودشان بود.»

در مسائل بعدی هم، چه مسائل قانون اساسی و چه مسائل سیاسی و اجتماعی دیگر دیدیم آقایان همچنان حرف خود را می زدند که: ... اعدام باید گردد... ارتش منحل باید گردد و...

ما طبق قانون، به همه آنهایی که دارای شرایط قانون مصوبه شورای انقلاب بودند، اجازه نشر و امتیاز دادیم. برای من چپ و راست مطرح نبود، به هر کدام از آن ها که شرایط قانونی اش کامل بود، امتیاز نشر داده شد.

اول باید نبرد مسلحانه را معنا کنیم و بعد نظر بدهیم. اصولاً به نظر من، کشتن یک پاسبان و ژاندارم در سیاهکل یا یک بقال و عطار در گوشه ای از شهری، مبارزه مسلحانه نیست بلکه آنارشیسم و ترور کور است، ولی اگر عنصری مثل ژنرال رزم آرا را از میان بردارند، در نتیجه آن، اوضاع برمی گردد و مثلاً انتخاباتی جدید و آزاد پیش می آید و یا نفت ملی می شود که این نوع مبارزه، مسلحانه و مشروع است.

همه می دانند که مرحوم امام به طور مطلق موافق این قبیل کارها نبودند و تا آخر عمر هم اجازه ندادند که به مبارزه مسلحانه ای به این معنا که مطرح هست، اقدام شود. در واقع روشی داشتند که ویژه

خودشان بود و در کل با این نوع خشونت های بی ثمر هرگز موافقتی نداشتند.

این را باید از رهبری سازمان پرسید؛ چون همه می دانیم که این آقایان با سران نظام مانند: مرحوم شهید بهشتی، آیت الله رفسنجانی، آیت الله خامنه ای، آیت الله مهدوی کنی، احمد آقا خمینی، مهندس بازرگان، دکتر یزدی، مهندس سحابی و... ارتباط و ملاقات داشتند. اگر واقعاً قصدشان همکاری و اصلاح بود، می توانستند به تفاهم برسند، ولی چون آنها از اول برنامه خاص خود را داشتند، این جلسات هم که به ظاهر برای صلح و تفاهم با شرکت آقایان برگزار می شد، به نتیجه نمی رسید؛ چون در واقع برای ارزیابی اوضاع از سوی آنها بود و نه برای تفاهم... آنچه موجب تأسف است اینست که افرادی اینها را از مسیر صحیح مبارزه و ادامه همکاری با انقلاب اسلامی و رهبری آن دور کرده و آنها با توهم این که میدان برای ترکتازی آماده است و رقیب را می توان به آسانی از صحنه خارج کرد و قدرت را به طور کامل در دست گرفت، وارد فاز به اصطلاح نظامی شدند و با به خیابان کشیدن جوانان بی تجربه و ساده دل، مبارزه به اصطلاح مسلحانه! را آغاز کردند که نتیجه آن را همگان دیدیم.

اینها متأسفانه همه ارزش هایی را که خود سابقاً مدعی آن بودند، زیر پا گذاشتند و ناگهان از اروپا و آمریکا سر درآوردند و در دامن امپریالیست های غربی، برای مبارزه با به اصطلاح ملاتاریا! به هر اقدامی

دست زدند... و در نهایت هم به کمک جنایتکاری به نام صدام شتافتند و علیه نیروهای دفاع مقدس ایرانی و به نفع رژیم بعث عفلقی جنگیدند، که البته نتایج و سرانجام آن را هم همگان دیدند.

اصولاً در هر کشوری که انقلاب رخ می دهد، امنیت و آرامش و انسجام اداری و حکومتی قبلی از بین می رود. در ایران، پس از پیروزی انقلاب، ارتش در واقع از هم پاشیده شد، سازمان های اداری حکومتی و نظام انتظامی به طور کلی از هم گسیخت. ادارات، وزارتخانه ها، استانداری ها و فرمانداری ها و خلاصه کل بلاد، غرق در آشوب و بحران بود. از سویی هم عناصر مفسد و چپ نماها در کردستان، آذربایجان، خوزستان، ترکمن صحرا، بلوچستان و در واقع در همه نقاط ایران، مشغول توطئه شدند و به ترور افراد، تخریب اماکن، اشغال پادگان ها، جمع آوری و دزدیدن سلاح ها و کارهای مشابه دیگر دست زدند که رفع این بحران ها، وقت دولت و حاکمیت را به کلی می گرفت و آنها را به خود مشغول می داشت. در آن بحران، نمی شد گفت که چرا وقتی دوستان دیروز داشتند کنار می رفتند و دور می شدند، حاکمیت به فکر آنها نبود؛ برای این که در آن بحران شدید به فکر تأمین امنیت کلی کشور و دفع توطئه های ضد انقلاب بودند و حق آن بود که دوستان قدیم، خود به میدان می آمدند و همکاری می کردند و در کشف توطئه ها شرکت می نمودند و سپس طلب سهم

می کردند که آنها هم در حاکمیت و نظام شرکت کنند، نه این که خود از پشت خنجر بزنند.

البته اشاره کردم که این آقایان - چه رجوی و چه افراد دیگر - با عناصر و شخصیت های درجه یک نظام ملاقات هایی داشتند و شاید در ارتباط دائم بودند، ولی آنها هرگز به فکر همکاری نبودند و عملاً می خواستند اوضاع شلوغ تر شود تا به نتیجه مطلوب خودشان برسند. به هر حال، آنچه به نظرم می رسد این است که با توجه به ارتباط آنان با مسئولان نظام، اگر واقعاً آنان می خواستند، می توانستند از تضاد و برخورد جلوگیری کنند، ولی در عمل با توجه به هدف نهایی خود، نمی خواستند چنین بشود. شاید هم اعتقادشان این بود که «این انقلاب زودتر از موعد - همان طور که بعضی از آنها گفتند - رخ داد و زحمات ما هدر رفت، وگرنه قرار بود این نتیجه دربست در اختیار ما باشد!»

البته این هم تحلیل اشتباه و غلطی است. اینها فکر می کردند که با طرفداری عده ای از جوانانی که هنوز حتی آشنایی با مسائل زندگی نداشتند، حکومت و انقلاب در اختیار آنها قرار می گیرد، اما این طور نبود؛ در هیچ کجای دنیا هم این طور نیست و ایجاد تضاد و برخورد هم به نفع هیچ یک از سازمان های سیاسی نمی توانست باشد.

اگر دقت کنیم اینها تنها اسلحه تهیه می کردند و در فکر انفجار، تخریب و حذف فیزیکی رقبا بودند، وگرنه انفجار مرکز حزب جمهوری اسلامی و دفتر نخست وزیری و... که کار یک شب نبود، بلکه مستلزم آمادگی های قبلی و فراهم نمودن مقدمات آن بود.

افزون بر اینها، در مطبوعات خود، به ویژه روزنامه «مجاهد»، به

تخریب افراد می پرداختند و به همین دلایل، می توانیم یقین داشته باشیم که آنان اصولاً در فکر سازش و همکاری نبودند. بنابراین اگر حاکمیت هم اقدام مثبتی می کرد، با توجه به نیت باطنی آنان، من فکر نمی کنم که نتیجه ای حاصل می شد.

به گفته مرحوم دکتر شریعتی، شیعه یک حزب به تمام معناست و در سراسر ایران، هسته ها و شبکه های مردمی وجود داشت که رهبری آنان هم با مرجعیت و روحانیون محل بود. نمی شود گفت که مردم و رهبری آنها کنار بروند و یک سازمان سیاسی، که مثلاً چند هزار عضو دارد، حق اداره امور کشور را داشته و در اولویت باشد. اشتباه آنها در همین بود که فکر می کردند روحانیت کادر لازم و پشتیبانی مردم را ندارد، در حالی که چنین نبود.

اصلاً انقلاب را چه کسانی به پیروزی رساندند؟ بی تردید، مردم به رهبری روحانیت. پس از کودتای آمریکایی سال 1332، مبارزات زیادی را از سوی جبهه ملی، حزب توده و دیگران دیدیم، ولی هیچ کدام به نتیجه نرسید. پس، قبول رهبری روحانیت مبارز، تنها راهی بود که مردم انتخاب کردند و با موفقیت هم همراه بود. این که تنها آن

آقایان کادر لازم برای اداره امور کشور را در اختیار داشتند، نمی دانم تا چه حدی صحیح باشد، ولی این طور نبود که اسلام گرایان و به گفته بعضی ها، اصول گرایان و افراد وابسته به روحانیت، کادر لازم برای اداره کشور را نداشته باشند. خیر، این طور نبود، کادرهای زیادی داشتند و عناصر تحصیل کرده زیادی در اختیارشان بود، و همان ها بودند که توانستند مملکت را اداره کنند.

از همه مهمتر، نوع اداره جنگ تحمیلی 8 ساله بود؛ چرا که تمام دنیا علیه انقلاب اسلامی ایران بسیج شده بود. ما پس از سی سال می توانیم به طور دقیق ببینیم که این 8 سال جنگ علیه ایران را چه کسانی تغذیه مالی کردند، چه کسانی به عراق اسلحه دادند، چه کسانی در مقابل انقلاب اسلامی ایران ایستادند و چه کسانی همه امکانات را در اختیار دشمن و رژیم بعث عراق قرار دادند و ما امروز دقیقاً می دانیم که کشورهای ارتجاعی عرب زبان در حوزه خلیج فارس چه کمک های مالی ای به رژیم صدام کردند، حتی بعضی از شیوخ خلیج فارس و در رأس آنها بنی سعود وهابی، خودشان اعتراف کردند که 80 میلیارد دلار برای جلوگیری از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار مجدد نظام پادشاهی در ایران، به صدام کمک مالی کرده اند.

البته همه می دانیم که اروپایی ها و آمریکایی ها، سلاح های کشتار جمعی و شیمیایی یا مانند آنها را در اختیار صدام قرار دادند که علیه مردم ایران، حتی مردم خود عراق - به ویژه کُردها در حلبچه و... - به کار گرفته شد و با توجه به نوع اداره این جنگ، به مدت 8 سال، باید باور کرد که در دفاع مقدس، هیچ یک از این سازمان های سیاسی

نقشی نداشتند و اصولاً نه تنها همکاری نکردند، بلکه متأسفانه به نحوی به کمک دشمن رفتند.

آخرین مرحله آن، استقرار نیروهای سازمان خلق در عراق بود که اطلاعات لازم را در اختیار دشمن قرار می دادند و یا برای دفاع از صدام، شیعیان و کردهای عراق را قتل عام کردند و آنها را در شهرهای خود به رگبار بستند. پس اداره کشور این طور نبود که بتواند حتماً در اختیار یک جناح باشد، تازه عملاً دیدیم آن جناح از دوستان هم که در دولت موقت کار می کردند، کارآیی لازم را نداشتند. بعد هم که آقای بنی صدر روی کار آمد، عملاً نشان داد که علی رغم ادعای داشتن 160 نوع علم، کفایت لازم را برای اداره کشور ندارد.

من شخصاً یک بار با آقای بنی صدر ملاقات داشتم و به او گفتم اگر شما نتوانید با این روحانیت همکاری کنید، شکست می خورید. ایشان مغرورانه گفت: من یازده میلیون رأی دارم و ملت با من است! به آقای بنی صدر گفتم: به نظر من حداکثر 50 هزار نفر در ایران شما را می شناختند. اگر شما صاحب رأی یازده میلیونی شده اید، این ناشی از توجه مردم به امام است؛ چون برادر امام، دختر امام، نوه امام، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و جامعه روحانیت مبارز، نمایندگان امام در نهادها، همه و همه از شما پشتیبانی کردند و شما رأی آوردید و فکر می کنید رأی مال خودتان است.

متأسفانه آقای بنی صدر به جای همکاری و تفاهم با روحانیت روشنفکر و نو اندیش، و به جای سازگاری با آنها و در واقع با امام، با احزاب و سازمان های سیاسی مانند سازمان مجاهدین تازه به قوت

رسیده، همکاری کرد و نتیجه را نیز همه دیدیم. من معتقد نیستم که این آقایان مدیریت و کادر لازم را داشتند و روحانیت مبارز کادر نیرومند و لازم را نداشت. خیر، داشت و در عمل هم دیدیم و اکنون هم می بینیم که در همه زمینه ها، تا چه حدی در پیشبرد کشور نقش داشته اند.

در یک مجموعه حزبی متشکل از افراد و عناصر گوناگون، نمی توان گفت که همه یکسان بودند و یکسان فکر می کردند و باید در مورد آنها یکسان قضاوت کرد، منتها سانترالیزم غیر دموکراتیک سازمان، هرگز به اعضا اجازه نمی داد آنچه را که می خواهند بیان کنند. در واقع، آنها صاحب رأی نبودند تا بتوانند مسیر را در راستای اهداف صحیح تغییر بدهند، بلکه باید کورکورانه اهداف سازمان را پی گیری می کردند.

اصولاً اعضای سازمان را باید به دو بخش تقسیم کرد: بخش مرکزیت و رهبری و بخش بدنه سازمان و افراد عادی. رهبریت در کل، خودمحور بودند و اکثریت اعضای بدنه را گروهی از افراد ساده و جوان و مسلمان تشکیل می دادند که پس از انقلاب به علت عدم جذابیت سازمان های اسلامی موجود، به این سازمان روی آورده بودند. البته ترفندهایی هم که سازمان داشت در جذب آنها مؤثر بود، به ویژه کسانی که احزاب اسلامی نتوانسته بودند آنها را جذب کنند بلکه در

دفع آنها به نحوی کوشیده بودند، بنابراین سازمان در جذب آنها موفق بود. اغلب این افراد کسانی بودند که با حُسن نیت وارد سازمان شدند و با عدم حُسن عاقبت روبه رو شدند؛ یعنی کسانی بودند که در ایران گوشت قربانی اهداف تروریستی سازمان بودند یا پس از این که به خارج رفتند باز گوشت قربانی توپ ها شدند و از آنها به مثابه ابزار استفاده کردند، درست مانند نظام های توتالیتر کمونیستی... فاشیستی!

پس از شکست در ایران، رهبری سازمان در شرایط اشرافی ویژه، در فرانسه و جاهای دیگر زندگی می کردند، حتی در عراق هم، رهبری در بدترین شرایط محیط موجود، در رفاه و آسایش کامل بودند و این اعضای عادی بودند که همه مشکلات را در پادگان اشرف تحمل می کردند و قواعد و قوانین سختی هم گذاشته بودند که واقعاً برای یک انسان تحملش بسیار مشکل بود. طلاق های اجباری، جدا کردن بچه ها از پدر و مادر، عدم امکان دسترسی به وسایل ارتباط جمعی غیر سازمانی، بریده شدن از پدر و مادر و خانواده ها و مسائل اخلاقی و اجتماعی خاصی که بر اعضای سازمان حکمفرما بود، آنها را در محاصره قرار داده بود. به هر حال، آنها اکثریتی بودند که فدای اقلیت رهبری شدند و متأسفانه شرایط به گونه ای بود که نه می توانستند به ایران برگردند و نه می توانستند به کشورهای دیگر بروند و نه در عراق کار مثبتی انجام دهند. این گروه از جوان ها فدای اهداف از پیش تعیین شده رهبری و شعار: «رجوی ایران - ایران رجوی!» شدند. می دانیم که تقریباً 35 سال از عمر بیشتر اینها در غربت به سختی گذشت و جوان هایی که آن وقت مثلاً 25 یا 30 سال داشتند، اکنون پنجاه -

شصت ساله شده اند و نزدیک به پیری هستند و در واقع همه چیز را از دست داده اند. به هر حال ما امیدواریم که خداوند توفیق دهد آنهایی که مشکلات را تحمل کردند و امروز مایلند به ایران بیایند، بتوانند به میهن خود برگردند.

اگر شما مطبوعات دوران نخستین انقلاب را مطالعه کنید دقیقاً روشن خواهد شد که چه گروه ها و سازمان هایی در ترورها نقش داشتند و با چه اهدافی اقدام می کردند. تروریسم به عنوان یک پدیده ضد انقلابی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سراسر ایران آغاز شد. ترورهای عمده و مهم به نام گروه «فرقان» انجام می شد و شخصیت هایی مانند: شهید مطهری، شهید دکتر مفتح، شهید سرلشکر قرنی، شهید قاضی طباطبایی، شهید رجایی، شهید مهدی عراقی و مانند اینها را از مردم ایران گرفت، ولی پس از دستگیری اعضای گروه و متلاشی شدن فرقه فرقان، دیگر نمی بایست سازمان دیگری به این ترورها دست می زد، در حالی که ترورها ادامه یافت...

در نشریه «شهروند امروز»، شاهدانی چون آقایان: عطریانفر، معادیخواه، ناطق نوری، نقاشان و جمال اصفهانی معتقدند که فرقان وابسته به سازمان خلق بود و من خودم دیدم که شیخ گودرزی، رهبر فرقه فرقان، پیش از پیروزی انقلاب، در تظاهرات معروف روز عاشورا،

با برادر مرحوم شهید هاشمی نژاد در جلوی دانشگاه، بالای سکوی درب ورودی، نشسته بودند و درباره آرم سازمان مجاهدین، که بر روی پارچه سفیدی نقش بسته بود، برای مردم توضیح می دادند که این خوشه گندم و یا سلاح چیست؟ و آیه «فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجراً عظیماً» یعنی چه؟ و... که این وابستگی آنها را به سازمان نشان می داد، ولی پس از پیروزی انقلاب، گروه فرقان بلافاصله به مخفیگاه رفتند و شروع به ترور و صادر کردن اعلامیه های دادگاهی کردند، البته همان ایام سازمان خلق این نوع ترورها را محکوم می کرد، برای نمونه شما اگر مجموعه اعلامیه های چاپ شده مجاهدین را ملاحظه کنید، خواهید دید که آنان، همه این ترورها را تقبیح و محکوم کرده اند و یا حتی در سرمقاله ای در تاریخ اردیبهشت 1359 در روزنامه «مجاهد» - که نشریه رسمی سازمان بود - نوشته اند: «انفجار و ترور ادامه مأموریت ایادی داخلی آمریکاست» و در همان شماره به صراحت، این انفجارها و تخریب ها و ترورها را جنایاتی نامیده اند که توسط مأمورین داخلی آمریکا در ایران ادامه پیدا می کند، ولی متأسفانه چیزی نگذشت که ما می بینیم پس از سرکوب گروه فرقان، خود این آقایان رسماً به صحنه آمدند و با تغییر موضع 180 درجه ای، به تروریست های حرفه ای تبدیل شدند. تا آنجا که من اطلاع دارم و در نشریات آنان می دیدم - حتی نشریه ای که به عنوان انجمن دانشجویان مسلمان در پاریس چاپ می شد - اینها مسئولیت بیشتر ترورهایی را که در ایران انجام می شد به عهده می گرفتند، که معلوم نبود آیا این استمرار همان مأموریت ایادی داخلی آمریکا بود، یا چیز دیگر؟

متأسفانه این ترورها توسط این آقایان انجام گرفت و هزاران انسان بی گناه در سطوح مختلف دانشجو، دکتر، مهندس، روحانی، ارتشی، طلبه، پاسدار، کشاورز، میوه فروش، بقال و... را ترور کردند و برای هر اقدامی هم نامی می گذاشتند؛ مثلاً سرانگشتان رژیم را بزنید! حزب جمهوری اسلامی را که منفجر کردند و سقف آن پایین آمد، آیه آوردند که ما سقف را بر سر آنها خراب کردیم: «فخّر علیهم السّقف من فوقهم»! متأسفانه به این کارها رسماً اعتراف کردند و همه هم شاهد آن بودیم و منابع آن در آرشیو کتابخانه ها موجود است.

تا آنجا که من به یاد دارم آقای بنی صدر در سرمقاله شماره 48 روزنامه «انقلاب اسلامی» - تاریخ دقیق آن به خاطرم نیست - تحت عنوان «ای تروریست ها»، هرگونه اعمال تروریستی را ضد اسلامی و تبهکارانه نامید و جملاتی از آن را که من یادداشت کرده بودم این گونه بود:

«ای تروریست ها! شما با نوع معینی از آخوند مخالف هستید، آن نوعی که در بارور کردن این انقلاب نقش تعیین کننده ای را بازی کرده است.

ای تروریست ها! اگر شما بر فرض محال موفق بشوید این روحانیت را از پای در بیاورید، خود اولین قربانیان این جنایت

بزرگ هستید؛ چرا که در ایران به علت کاری که کردید، باید حذف شوید.

ای تروریست ها! شما چه بدانید و چه ندانید در خدمت تبهکارترین دشمنان ایران هستید. شما بر ضد استقلال ایران عمل می کنید.»

مقاله خیلی مفصل و تندی بود. او با آنچه که در آن سرمقاله نوشت به شدت به تروریست ها حمله کرد... از دیگر جملاتی که یادداشت کرده بودم و یادم هست اینست که آقای بنی صدر در آن سرمقاله می نویسد:

«شما تروریست ها با این اعمال خود سه هدف را تعقیب می کنید، یا یکی از این سه هدف را:

1- تضعیف روحانیت و از بین بردن تحرک آن،

2- حذف روحانیت،

3- با خود گرداندن روحانیت، با نظم و نظامی که از پیش آن را تعیین کرده اید.»

سپس اعتراض می کند که چرا شما روحانیت را هدف قرار داده اید و چرا روحانیت پیشرو را سدّ راه خود می شمارید؟ و در آخر می نویسد: «بر فرض هم اگر موفق شدید، اول خودتان حذف خواهید شد.» که البته ما در جریانات بعدی دیدیم که هدف، وسیله را از دیدگاه آقای بنی صدر هم توجیه می کند؛ چرا که سرانجام در پاریس موافق ترور شد و حتی آن را نبرد آزادی بخش! نامید. در حالی که آقای بنی صدر، پیشتر حتی کتاب و رساله ای در ردّ افکار و عقاید سازمان

مجاهدین منتشر کرده بود و از لحاظ عقیدتی هم واقعاً با آنها مخالف بود اما وقتی صحبت «ریاست» و «قدرت طلبی» پیش می آید و هدف، وسیله را توجیه می کند، در پناه آنها به آخرین جنایت دست زده و دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی را منفجر می کنند. ایشان به قول خودش در آن نزدیکی صدای انفجار را شنیده و سپس همراه رهبری سازمان فرار کرده است.

آقای بنی صدر، که خود را «اندیشه بزرگ قرن» می نامید و گویا با 160 نوع علم و دانش! آشنا بود، متأسفانه پس از جریان انفجار حزب جمهوری اسلامی و شهادت 72 نفر، در یک گفت وگوی مطبوعاتی در خارج، این اقدام و ترورهای دسته جمعی پیشین یا ترورهای روحانیون و پاسداران را «جنگ آزادی بخش» نامید. این را روزنامه های خارجی نوشتند و من آن را در مطبوعات ایتالیا خواندم و روزنامه های پاریسی هم اصل آن را نقل کرده بودند.

به هر حال، ایشان در واقع نخست مخالف ترور بود و آن را «مأموریت ایادی داخلی آمریکا» می نامید و این تروریست ها را «تبهکارترین دشمنان ایران و اسلام» می دانست، اما متأسفانه پس از عزل و دوری از سلطه، به یک عضو «سازمان تروریستی» یا «تروریست بزرگ قرن»، که طبق تشخیص خودش می بایست حذف شود، تبدیل شد و البته حذف هم شد، ولی می دانیم که این جنگ آزادی بخش آقای بنی صدر، که با همکاری سازمان مجاهدین همراه بود، طولی نکشید و پس از ازدواج پُرشکوه دختر بی گناه ایشان با مسعود رجوی، دعواها شروع شد و جدایی سیاسی و «طلاق باین» پیش آمد. این جدا

شدن ها خودش یک تراژدی بود؛ یعنی در واقع سوءاستفاده از سادگی و نوجوانی دختر آقای بنی صدر از سوی پدر و رهبری سازمان به عمل آمد و نامبرده قربانی معامله سیاست بازی آقایان شد.

پس از جدا شدن از سازمان، آقای بنی صدر دیگر توجیهی برای ادامه این ترورها نداشت و تازه خودش از سوی مجاهدین متهم به این شد که «شمقدر مزدوری» است. روزنامه های سازمان، به ویژه مجاهد، آن روزها در افشای آقای بنی صدر سنگ تمام گذاشتند، البته این ترورها به نظام جمهوری اسلامی ایران ضربه زد، ولی همان طور که شاهد بودیم نتوانستند آن را از پای در بیاورند.

نه، من به زبان فرانسه آشنایی ندارم و روزنامه های فرانسوی را هم ندیدم، ولی در ایتالیا خبرنگار روزنامه «لا رپوبلیکا»⁽¹⁾در این مصاحبه حضور داشته و آن را در ایتالیا منتشر ساخت. طبق نسخه ای که از آن دارم، که با تیتر «تروریسم تنها راه سرنگونی رژیم خمینی است» و «این تروریسم نیست، بلکه جهاد آزادی بخش است» منتشر شده است، ترور گروهی روحانی، کارگر، مهندس، کشاورز، دکتر، کاسب، بازاری، دانشجو و... از نظر آقای بنی صدر «جهاد آزادی بخش» برای نجات مملکت از سوی این آقایان است، در واقع بنی صدر خود شامل محتوای

همان مقاله ای می شود که تحت عنوان «تبهکارترین دشمن ایران» نوشته بود.

خیر، من قصد ندارم کتاب خاصی در این باره بنویسم، ولی خاطرات و کتاب هایی که توسط اعضای سابق سازمان و شورا، چه اعضای مرکزیت مانند آقای مسعود بنی صدر و یا آقایان سعید شاهسوندی، حاج سید جوادی، محمدعلی سبحانی و... و افراد دیگری که جدا شده و از سازمان بیرون آمده اند نوشته شده است، بخشی از حقایق را به طور روشن بیان می کنند.

من تقریباً 25 سال هست که از اینها به دور هستم و اطلاعات دقیقی از تشکیلات و داخل آنها ندارم، از این رو زیاد منطقی به نظر نمی رسد که چیزی در این باره بنویسم، ولی معتقدم که مطالعه کتاب های این جدا شده ها و اسناد و مدارکی که منتشر می کنند، بسیار تکان دهنده است، متأسفانه این کتاب ها نوعاً در ایران نیست، من گاهی که به خارج سفر می کنم در نمایندگی ها یا نزد دوستان، آنها را می خوانم و مطالعه می کنم.

در یک کلمه می توان خلاصه کرد که عامل اصلی سقوط آنها بی تقوایی بود. وقتی که آنها اعلام کردند می خواهیم به جماران بیاییم، حضرت امام(رحمة الله) فرمودند: شما اسلحه هایتان را به دولت بدهید، لزومی ندارد بیایید اینجا، من می آیم پیش شما.

تحقیقاً امام حرف خلافی نمی گفت، اگر اینها آن اقدام اصلی را انجام و سلاح ها را تحویل می دادند حتماً امام به وعده خود وفا می کرد و اینها هم در متن جامعه می ماندند، هم به مبانی اسلامی وفادار می شدند و هم به پست و مقامی می رسیدند و هم این که می توانستند به مملکت خدمت کنند و این همه خسارات جبران ناپذیر از دوسو، به وجود نمی آمد. بالأخره اغلب جوان هایی که در سازمان بودند، با حسن نیت به سازمان پیوسته بودند و متأسفانه کشته شدند، بی شک کسی از این امر خوشحال نیست. آنها مدعی هستند که چند ده هزار نفر را در ایران اعدام کرده اند، ولی طبق آماری که یک مؤسسه (NGO) منتشر کرده مجموعه قربانیان ترورهای آنان، و یا کشتار توسط آنان را در جبهه و جاهای دیگر، افزون بر شانزده هزار نفر خوانده است. این مؤسسه درباره قربانیان تروریسم تحقیق می کند و سایتی هم دارد، البته من اطلاعی ندارم که مسئولان آن مؤسسه چه کسانی هستند و چه نقشی دارند، ولی به هر حال این خسارت دو طرف را نشان می دهد که موجب تأسف است. امیدوارم خداوند عاقبت همه ما را ختم به خیر کند.

به نظرم پیشتر اشاره کردم که پس از انقلاب، جز یک تماس مستقیم با مرکزیت سازمان، آن هم در ساختمان مرکزی که با کنترل شدید و میلیشیای مسلسل به دست نگهبانی می شد و با آقای مهدی

ابریشم چی دیدار داشتم، تماسی با بقیه نداشتم، ولی چون مجوز صدور نشریات آنها، از جمله روزنامه «مجاهد» و همین طور مجوز هفته نامه ای برای بانوان سازمان و به نام «مریم قجر عضدانلو» - که برادرش توسط آقای مهدی ممکن پی گیر تسریع در صدور مجوز آن بود - را امضا کرده بودم، ظاهراً آقایان مرا به عنوان «سمپات»! خود تلقی می کردند و به ظاهر هم احترام مرا داشتند، از این رو نشریاتشان را هم مرتباً به دفتر من در وزارت ارشاد می فرستادند، تا این که آقای دکتر کیانوری، دبیرکل حزب توده - که او هم به خاطر صدور مجوز روزنامه «مردم»، ارگان حزب، با من به اصطلاح خودشان «رفیق»! شده بود و نشریات حزب را می فرستاد و گاهی گزارش های امنیتی و سیاسی ویژه ای را هم توسط آقای عمویی و دیگران برایم ارسال می کرد -. یک بار در میان روزنامه ها و کتاب ها، تعدادی از نشریه «سخنی با رهبری سازمان» را هم به دفتر من در قم فرستاده بود که در آن، حزب توده سازمان را «نصیحت» کرده بود که از «خط امام» خارج نشود و دوستان دفتر هم بدون مشورت با من، آنها را در قم به این و آن داده بودند که ناگهان رابطه سازمان قطع شد و حتی نشریاتشان را هم به دفتر من در وزارت ارشاد نفرستادند. شاید هم فکر کردند ما این بار «هوادار» یا «سمپات» حزب توده شده ایم!، در صورتی که من نه هوادار سازمان پس از انقلاب بودم و نه سمپات حزب توده پیش و پس از انقلاب، ولی باید توجه کرد که اصولاً در سیاست، آشنایی و ارتباط با حزب یا سازمانی نباید به مفهوم «هوادار» بودن تلقی شود و در وزارت ارشاد هم امضای

مجوزهای نشریات، از باب عمل به قانون مطبوعات مصوبه شورای انقلاب بود، نه هواداری و تمایل به فلان شخص یا حزب و سازمان. هر سازمان یا شخصی که شرایط قانونی برای گرفتن مجوز نشر روزنامه یا مجله را داشت، برای آن، بدون توجه به مشی سیاسی و اندیشه، مجوز صادر می کردیم.

تکمله!

قبل از پیدایش سازمان، اعضا و کادر اصلی آن از اصحاب مسجد هدایت، انجمن های اسلامی دانشجویان و سرانجام سازمان جوانان نهضت آزادی ایران بودند و من به طور طبیعی با اغلب آنها، چه در مسجد هدایت و چه در تشکیلات دیگر، به ویژه در مراسم مذهبی جشن و سرور و اعیاد، ارتباط داشته و در مجالس عمومی آنها اغلب حضور داشتم و عکس های باقیمانده از آن زمان، حضور و شرکت مرا در آن مراسم ها، در کنار این برادران، نشان می دهد.

از کسانی که تماس و ارتباط بیشتری با آنها، در تبریز و تهران و قم داشتم، افراد زیر به خاطرم مانده اند: محمد حنیف نژاد، سعید محسن، ناصر صادق، اصغر بدیع زادگان، لطف الله میثمی، سید محمد میلانی، کاظم حق شناس، مهدی ابریشم چی، یزدان حاج حمزه، موسی خیابانی، مهدی خسروشاهی، حسین خسروشاهی، محمد غرضی، احمد رضایی و...

البته آشنایی و ارتباط با این برادران، مربوط به قبل از تشکیل سازمان می شود؛ چرا که مبنای سازمان بر مخفی کاری استوار بود. روزی محمدآقا حنیف نژاد به من پیشنهاد نمود که در بخش ایدئولوژی

سازمان با آنها همکاری کنم و دو بار هم برای همین منظور، با آقای لطف الله میثمی به قم آمد و به گفتگو نشست، ولی من چون با عضو شدن در هیچ حزب و سازمانی، حتی نهضت آزادی، موافق نبودم، دعوت دوستان را نپذیرفتم و تعهد اخلاقی هم دادم که درباره سازمان و اهداف و پیشنهاد آنها با کسی صحبت نکنم و به تعهد اخلاقی خود تا امروز نیز عمل نمودم.

بیشتر در مسجد هدایت، در مراسم اعیاد و جشن های انجمن های اسلامی و یا در تبریز - مثلاً با محمدآقا و دکتر سید محمد میلانی و تراب حق شناس - در قم و تهران و البته با بقیه برادران انجمن های اسلامی دانشجویان، مهندسان و پزشکان هم روابط دوستانه و همکاری فرهنگی داشتیم... یا با مهدی ابریشم چی، بیشتر در روزهای پنج شنبه یا جمعه که من به تهران می آمدم، در منزل پدری ایشان، مرحوم حاج آقا موسی ابریشم چی - عضو هیأت مالی مجله «مکتب اسلام» - در خیابان عین الدوله، دیدار داشتم که آیت الله حاج میرزا خلیل کمره ای و آیت الله طالقانی در آن روزها، در منزل حاج موسی، جلسه تفسیر قرآن یا نهج البلاغه برگزار می کردند...

پس از اعلام موجودیت سازمان، در واقع همه و یا اغلب دوستان، فعالیت علنی نداشتند و بعضی ها هم اصولاً مخفی و زیرزمینی شدند و قهراً خارج از چارچوب سازمانی، با کسی ملاقات نمی کردند...

ولی من برای آخرین بار شهید احمد رضایی را، پس از لو رفتن سازمان و دستگیری اکثریت اعضای کادر مرکزی و رهبری، طی قرار قبلی، در منزل آقای حاج احمد آقا طهماسبی - داماد ابریشم چی ها - در خیابان عین الدوله، دیدم که از سرنوشت افراد دستگیر شده به شدت نگران بود و از من خواست که نزد مراجع قم و علمای بلاد، از طرق مقدور، وساطت و اقدام کنم که «بچه ها» زیر شکنجه نروند و اعدام نشوند... و در همین رابطه، فهرست اسامی کل افراد دستگیر شده را - با تعیین نوع شغل و کار و تحصیل آنها - به من داد که با استناد به آن اسامی، اقدام کنم... و به نظرم همه آن اسامی به خط رضایی بود و البته او اصرار داشت که اسامی تایپ و به مراجع داده شود تا از طریق دست خط، رابط و واسطه تحت تعقیب قرار نگیرد و من نیز این نکته امنیتی را مراعات کردم و به همین دلیل هم اصل دست خط نزد من باقی ماند و اکنون برای اولین بار، در این کتاب، آن اسامی - با دست خط احمد رضایی - نقل می شود.⁽¹⁾

رابطه عام، مانند بقیه دوستان، برقرار بود، ولی ارتباط تشکیلاتی و یا همکاری عملی حتی در زمینه های فکری، مطرح نبود؛ چرا که بعد از فاجعه تغییر ایدئولوژی و انحراف عجیب اکثریت اعضای سازمان و مارکسیست شدن آنها، دیگر میدانی برای ملاقات و یا همکاری وجود نداشت و به علت سلب اعتماد، از بقیه اعضا هم عملاً دور شدیم.

فقط یک بار قبل از این حوادث، برای دیدن رهبری سازمان، به دفتر مرکزی آن رفتم که چون بدون تعیین وقت قبلی بود و گفتند که «جلسه شورای مرکزی» تشکیل شده، آقای مهدی ابریشم چی از جلسه خارج شد و به طبقه پایین آمد و با احترام کامل با من برخورد کرد و به دلیل تشکیل جلسه رسمی شورای مرکزی، از اینکه «برادر مسعود»! نتوانست «خدمت برسد»! عذرخواهی نمود.

من در آن جلسه فقط تذکر دادم که از امام و نهضت دور نشوند و پیشنهاد کردم که برای جلب اطمینان روحانیت و مرجعیت، حتماً از دو سه نفر از روحانیون موجّه و مورد وثوق علمای بلاد درخواست همکاری در داخل سازمان را بنمایند که دچار مشکلات عدیده نشوند و البته پیشاپیش، عدم آمادگی خود را برای قبول این نوع همکاری با سازمان به نامبرده ابلاغ کردم و ایشان هم - به ظاهر - از پیشنهاد من استقبال کرد و قرار شد که در جلسه شورا مطرح و برنامه ریزی و اقدام شود... اما در عمل، نتیجه ای به دست نیامد و تنها مُعمّمی که عضو سازمان شد آقای گنجه ای بود که سابقه زیادی در حوزه و جامعه روحانیت نداشت و موقعیت او بیشتر به عنوان «روحانی کاروان حج» بود و عملاً هم نتوانست در زمینه همکاری روحانیت مترقی! با سازمان کاری انجام دهد و می دانیم که هواداران روحانی سازمان هم اغلب به علت موضع گیری های رهبری سازمان پس از انقلاب از آن

دور شدند...

آقای گنجه ای هنوز هم عضو سازمان است و به عنوان تنها نماینده روحانی در شورای ملی مقاومت! حضور دارد و من چندین بار در

ماهواره ها، در مراسم عمومی سازمان در اروپا، او را دیدم که در جمع «حضار» و در کنار «بانوان بی حجاب» برای «سخنران»! کف می زند!...

البته با آقای گنجه ای، در قم که بود، رفیق بودیم ولی بعدها دیگر ارتباط قطع شد و ایشان هم راه خاص خود را در پیش گرفت که با راه و روش انتخابی ما سازگاری و هماهنگی نداشت.

یادآوری این نکته هم ضروری است که نامبرده، سواد و معلومات قوی اسلامی - حوزوی نداشت... و اکنون هم که گاهی در تلویزیون سازمان، در مناسبت­های مذهبی سخنرانی می­کند، کاملاً آشکار است که توان صحبت و سخنرانی مفید و اثرگذاری را ندارد و در واقع با نوعی «فشار بر خود»! جملات بی سروتهی را به هم می بافد و تحویل خلق الله می­دهد و از محتوای غنی و علمی خبری نیست.

پیوست ها

اشاره

1- اسامی کامل دستگیرشدگان

2- درباره سازمان

3- محمد حنیف نژاد

پیوست 1 : اسامی کامل نخستین دستگیرشدگان سازمان

اسامی کامل نخستین دستگیرشدگان سازمان⁽¹⁾

پیوست 2 : درباره سازمان مجاهدین خلق

درباره سازمان مجاهدین خلق⁽¹⁾

بنیان گذاران اولیه سازمان، تقریباً همگی و بدون استثناء، از شاگردان مکتب تفسیری مرحوم آیت الله طالقانی در «مسجد هدایت» تهران بودند. بنده هم از «قم»، یکی از مشتاقان حضور در این جلسات تفسیری بودم و هر شب جمعه که برایم مقدور بود، خود را از «قم» به «تهران» می رساندم و در آن جلسه معنوی - روحانی - تفسیری، حضور می یافتم.

دوستان، یا به قول خودمانی «بچه ها»!، در انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران فعال بودند و به مناسبت های مختلف، مراسم و مجالسی برپا می داشتند که طبق اطلاع قبلی، بنده هم در بعضی از آن مجالس شرکت می کردم.

بعدها آشنایی بنده با دانشجویان، پس از حضور فعال شان در سازمان «نهضت آزادی» - بخش دانشجویی - بیشتر شد و البته در آن برهه، سخنی از سازمان مستقلی به نام سازمان مجاهدین در میان نبود، ولی آشنایی و دوستی و همفکری و همکاری، در چارچوب: مسجد هدایت، انجمن اسلامی دانشجویان و سپس نهضت آزادی - و البته نه به عنوان عضو رسمی یا وابسته، بلکه به عنوان فردی هوادار و سمپات! - ادامه یافت... تا اینکه فشار رژیم و سرکوب و اختناق حاکم، گویا «بچه ها» را به سویی سوق داده بود که دیگر فعالیت های مسجدی و انجمنی و یا حتی نهضتی هم آنها را قانع نمی کرد.

در این برهه، چند نفر از آنها، از جمله محمد حنیف نژاد و لطف الله میثمی، به قم آمدند و دیدار مفصلی با شهید بهشتی و اینجانب داشتند و هدفشان یافتن راه حل ایدئولوژیک، برای پاسخگویی به پرسش های بیشمار جوانان درباره مسائل سیاسی - اجتماعی - اقتصادی و دینی بود.

در قم، آیت الله بهشتی آنها را به مطالعه آثار شادروان مهندس بازرگان توصیه نمودند. بنده هم علاوه بر آثار ایشان، مطالعه نشریات جدید حوزوی را پیشنهاد کردم... که به ظاهر، آنها این پیشنهادها را پذیرفتند، ولی محمد حنیف نژاد به من گفت: این کتاب ها و نشریات خوب و مفید هستند، اما به نظر می رسد که فقط جنبه «مسکن» داشته و برای درمان بیماری جوانان تأثیری جدی نداشته باشند... مگر شما جوان ترهای حوزه، فکری بکنید!

شاید از پیش از این تذکار «محمدآقا» بود که من به تنهایی، یا به نوبه خود، به فکر ترجمه آثار شخصیت هایی چون: شهید حسن البنا،

سید قطب، محمد قطب، ابوالاعلی مودودی و... افتاده بودم که بعضی از آنها پس از چاپ، در کلاس های نخستین جوانان دانشجو - پیش از تشکیل رسمی سازمان - مورد مطالعه و بحث قرار می گرفته است...

علاوه بر دیدارهای متعدد و مکرری که در تهران با محمدآقا داشتیم، یک بار دیگر او به تنهایی به قم آمد و یک شب میهمان من بود و طبق معمول، خیلی صحبت و بحث کرد و خواستار تدوین ایدئولوژی اسلامی، به سبک روز گردید که من شخصاً خود را فاقد این توان می دانستم و ایشان را به دیدار و مذاکره با علامه طباطبایی و شهید مطهری و شهید بهشتی توصیه کردم که به علت عدم پیگیری، از تحقق این امر و نتایج احتمالی این دیدارها، اطلاع دقیقی پیدا نکردم.

... ظاهراً در کل، محمدآقا در تحقق آرزوی خود توسط «حوزه» یا «علما» مأیوس شده بود که خود، با همکاری چند نفر از دوستان دانشجوی دیگر، به تدوین ایدئولوژی جدید، بر مبنای اصول اسلامی می پردازند که به طور طبیعی به علت نقص معلومات، دارای اشتباهات و اشکالاتی بود، به ویژه که این دوستان، به موازات مطالعات اسلامی، به آثار و ادبیات مارکسیستی هم به مثابه «یک علم»! - طبق ادعای خودشان - مراجعه می کردند که نتیجه این نوع پژوهش، پیدایش نوعی اختلاط، شاید هم غیرعمد، در آثار نخستین بود.

محمد حنیف نژاد، یا به قول ما «محمدآقا»، نوه خوانده خاله من، مرحومه ربابه خانم فروغی، محسوب می شد. یعنی پدر وی، مرحوم «حمدالله»، که از مریدان مرحوم پدرم آیت الله سید مرتضی خسروشاهی

بود و در روزهای جمعه و یا ایام ماه مبارک رمضان با حضور مستمر در مسجد پدری در بازار، پای سخنان پدر می نشست، پس از فوت مادر محمدآقا، با دخترخاله من «ربابه خانم» در تبریز ازدواج کرده بود و از او صاحب فرزند هم شد... و همین ارتباط فامیلی ما عامل رفت وآمد خانوادگی و ارتباط نزدیک و بیشتر من با محمدآقا در تبریز، قبل از حضور وی در تهران و شرکت در دانشگاه، گردید.

محمدآقا در آن دوران یک جوان متدین، متعهد و ملتزم به احکام شرع بود. در نماز و روزه، دقتی در حدّ وسواس داشت. روی عقیده به مکتب حسینی، به «نوحه خوانی» در مساجد و یا مجالس و هیئت های عزاداری می پرداخت... یک دفترچه یا «بیاض»، که شامل نوحه های زیادی بود، همیشه همراه داشت و از آن در مراسم نوحه خوانی، مانند بقیه، استفاده می کرد. اما من فکر می کردم که این امور، محمدآقا را «ارضا» نمی کند بلکه بخشی از نیازهای معنوی او را برطرف می سازد، این بودکه نداشتن صوت جمیل! را بهانه قرار دادم - چون او صدای گرفته ای داشت و در نوحه خوانی نمی توانست مانند بقیه با صدای بلند و خوش نوحه بخواند - و گفتم که به جای نوحه خوانی، در جلسه تفسیر قرآن که هر شب در مسجد «کلکته چی»، در اول راسته کوچه، برگزار می­شد شرکت کند. این جلسه تفسیر توسط مرحوم آیت الله حاج شیخ حسین شنب غازانی - شنب غازان نام محله ای در تبریز است - هر شب برگزار می شد و مطالب خوبی به سبک روز، در تفسیر آیات مطرح می گردید... و محمد، نخست همراه من در این جلسات شرکت کرد؛ یعنی توصیه مرا در هر دو امر پذیرفت و به جای رفتن به این هیئت و

آن هیئت برای نوحه خوانی، این بار در مراکز تفسیری حضور یافت و علاوه بر مسجد کلکته چی، در جلسات درسی مرحوم آقا سید حسین کهنمویی که فردی شاعر، باسواد، مطلع، اهل مطالعه و صاحب فضیلت بود حضور می یافت. مرحوم کهنمویی سخنان خود را همواره با تفسیر آیاتی از قرآن، مطرح می کرد که مورد توجه نسل جوان تبریز قرار گرفته بود و چون «کت و شلواری»! و گاهی «ریش تراش»! بود، مورد هجمه اهالی پیرو تحجّر! قرار داشت و حتی به من، که چند بار در جلسات او حضور یافته بودم، تذکر دادند که صلاح نیست یک فرد «معمّم»! در جلسه سخنرانی یک «مکلّا» شرکت کند!

علاوه بر این دو جلسه، محمدآقا، روی همان حس کنجکاوی و حقیقت جویی، چند جلسه ای هم در جلسه تفسیر آقای یوسف شعار، حضور یافت. آقای شعار، که طبق نوشته فرزندش مرحوم دکتر جعفر شعار، سواد کافی نداشت، مطالب عوامانه ای را به عنوان تفسیر قرآن مطرح می ساخت که گاهی مورد پسند عوام! قرار می گرفت ولی به طور طبیعی نمی توانست روح جوانی مثل محمدآقا را سیراب کند! و این بود که دیگر در آن جلسات شرکت نکرد، به ویژه که در تبریز، افرادی را که در آن جلسه شرکت می کردند، «شعاری ها» - چیزی شبیه کسروی ها! - می نامیدند که در واقع «انگشت نما» می شدند و... که البته جلسه او خیلی اوج نگرفت... و محمدآقا هم دیگر به آن جلسه نرفت... ولی به هر حال، آن حالت تعبّد و تشرع در او همچنان قوی بود و این امر در تمامی افعال و اعمال او نمایان بود. در همین مرحله، بنده با همکاری محمدآقا، شهید دکتر معیری، دکتر سید محمد میلانی و دکتر

قهرمانی، انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تبریز را تأسیس کردیم و من به درخواست دوستان، به قم آمدم و همراه آیت الله ناصر مکارم شیرازی به تبریز بازگشتیم و نخستین جلسه انجمن تبریز با سخنرانی ایشان، آغاز گردید...

... پس از هجرت محمدآقا به تهران برای شرکت در دانشگاه، آن طور که من می دیدم، او همچنان فردی متشرع و دین باور بود و آنطور که از دوستان شنیدم، حتی نماز شب او، ترک نمی شد... و این تا آغاز کار رسمی سازمان و پیدایش پدیده زندگی مخفی اعضا و کادرهای سازمان، ادامه یافت و بعد از آن، چون من از وضع زندگی خصوصی محمدآقا اطلاع نیافتم، نمی توانم داوری خاصی داشته باشم... ولی باز دوستان آن دوران محمدآقا، می گفتند که محمد همچنان به اصول و مبادی دین و شریعت پای بند بوده است.

تفاسیر و برداشت های التقاطی از پاره ای از مسائل دینی، که در نشریات نخستین سازمان، یعنی نوشته های بنیان گذاران دیده می شود، در واقع ناشی از سرخوردگی آنان از عدم همکاری عمیق و دقیق حوزه علمیه قم و روحانیت با آنها بود که همین نوع برخوردها - که من به تفصیل آن نپرداختم - باعث گردید که این برادران نخستین، خود به فکر تبیین ایدئولوژی بیافتند، نتیجه آن هم، به علت نقص معلومات، کاملاً می توانست روشن باشد.

یعنی باید پذیرفت که احساس استغنا از روحانیت به دو دلیل در آنها به وجود آمد: اول، عدم استقبال صمیمانه و عدم همکاری جدی فکری با آنها، از طرف بعضی از روحانیون... دوم، اختلاط و همزمانی بررسی مبانی اسلامی با مطالعه و بررسی ادبیات مارکسیستی، که شاید به طور ناخودآگاه و بدون تعمد اختلاطی عمل کردن بود، به وجود آمد که این امر به علت عدم حضور حتی یک روحانی و عالم دینی آشنا به مسائل روز در تشکیلات آنان - حتی در بخش ایدئولوژیک - فاجعه بار بود و شاید نتیجه نهایی آن، صدور بیانیه اعلام مواضع! و تغییر مبانی ایدئولوژی سازمان به اصول مارکسیستی و اعلام رسمی آن، در درازمدت بودکه همگی از چگونگی آن و محتوای کاملاً مارکسیستی - لنینیستی بیانیه و حذف کامل «اسلام» از برنامه سازمان، آگاه هستیم.

*رابطه حنیف نژاد با آیت الله خامنه ای چگونه بود؟

محمدآقا در تهران و قم و شهرهای دیگری که به آنجا سفر می کرد با علما و فضلای روشنفکر تماس می گرفت و به بحث و جدال به احسن می پرداخت... شاید او در سفرهایی هم که به مشهد داشت و یا در سفرهایی که آیت الله خامنه ای به تهران می آمدند، با معظم له دیدارهایی داشته است که چون من در آن دیدارها حضور نداشتم، نمی توانم به چگونگی امر اشاره کنم.

در آغاز کارها، محمدآقا و بقیه مسئولین سازمان نگرش مثبتی به آثار شادروان بازرگان داشتند و در واقع، بستر اصلی پرورش فکری

آنان، آثار آقای بازرگان و شخصیت های همفکر ایشان - مانند آیت الله طالقانی، سید غلامرضا سعیدی و چند نفر دیگر - بود و در دیدارها یا حوزه های مشورتی - قبل از تشکیل رسمی سازمان و آغاز انفرادی تهیه و تبیین ایدئولوژی - این دیدگاه مثبت در عملکرد آنان به وضوح دیده می شد و علاوه بر مطالعه مداوم آن آثار، در بحث ها و گفتگوها، به بخش هایی از مطالب کتاب های آن بزرگواران استشهاد می کردند... اما به تدریج این رغبت و اشتیاق کم شد و اظهار کردند که با کتاب «مطهرات در اسلام» و یا حتی کتاب «راه طی شده» نمی توان راه یابی کرد و به مقصد رسید و تعبیری که محمدآقا از محصول درس تفسیری یوسف شعار داشت، با این مضمون که «از این مباحث، طرح اصلی مبارزه به دست نمی آید»!، در مورد آثار مرحوم بازرگان هم به کار رفت. در واقع در دورانی، نگرش به این آثار کاملاً مثبت بود و به تدریج و با مرور زمان و تحول فکری دوستان، این دیدگاه به گردونه منفی گرایی رسید!

امام خمینی(رحمة الله) اصولاً با کارها و اقدامات انفرادی یا سازمانی، که به اصطلاح «مبارزه مسلحانه» نام می گرفت، موافق نبودند و به طور صریح و شفاف هم، به هر سؤالی در این زمینه، از هر طرفی که مطرح می شد، پاسخ منفی می دادند و معتقد بودند که مثلاً با ترور چند نفر، اصلاحات ریشه ای به وجود نمی آید، بلکه با سرکوب بیشتر، عناصر دیگری بر سر کار گماشته می شوند.

با صرف نظر از اینکه این برداشت، کلیت نمی توانست داشته باشد، امام به طور جد مخالف عملیاتی از این قبیل بودند و در جریان منصور - نخست وزیر شاه - هم پاسخ امام به آن اقدام مثبت نبود و ظاهراً مسئولین آن برنامه، آن طور که خود می گویند، در این زمینه از آیت الله میلانی مجوز و حکم گرفته بودند.

بی­تردید همکاری و کمک انقلابیون روحانی با این سازمان، در رابطه با تجویز ترورهای فردی و یا خلع سلاح یک کلانتری و کشتن یک ژاندارم و مأمور نظامی و پلیس نبود، بلکه آنها در قیاس وسیع تر، یعنی گسترش مبارزه بر ضد ظلم و ستم و استعمار و استبداد و عوامل فساد و تباهی کشور، با این سازمان همکاری و یا به آن کمک رسانی می کردند تا بتوانند در برنامه هایی که اعلام داشته اند، بدون توسل به خشونت کور، توفیق حاصل کنند.

در آغاز می توان گفت که همه نیروهای مذهبی و جناح مبارز روحانیت، با فعالیت های سازمان موافق بودند و پناهگاه سازمان هم عمدتاً همین ها بودند و از لحاظ مالی هم باز بخش اعظم کمک ها از این گروه ها تأمین می شد... از روحانیون سرشناس و معروف، می توان گفت که فقط مرحوم آیت الله طالقانی از سازمان پشتیبانی رسمی می کرد و آنها را «فتیة آمنوا بربهم» می دانست و به تدریج که گرایش های ضد روحانیت سازمان روشن گردید، پشتیبانی ها کمتر شد... و از جمله مخالفین روحانی سرسخت، مرحوم آیت الله شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی بود...

... گرایش ضد روحانی - و یا دوری از روحانیت - یک هدف مشخص سازمان بود. اعضای سازمان موظف شده بودند که در مساجد کمتر حضور یابند و با علمای محل خود تماس نگیرند!

به هر حال، این نوع برخوردهای غیر منطقی باعث گردید که روحانیون مبارز هم متقابلاً با آنها همان رفتار را داشته باشند، که به نظر من هر دو گروه! در اشتباه بودند... گرچه آغازگران معرکه، رهبری سازمان بودند که به عنوان مبارزه با ارتجاع! از روحانیت دور شدند و سازمان را دچار بحران و خسارت های جبران ناپذیری کردند...

مسعود رجوی به یکی از مبارزین مسلمان در زندان، که گفته بود «تضاد ما و شما با امپریالیسم آمریکا است، چرا نباید همکاری کنیم؟»، به صراحت پاسخ داده بود: «نه! تضاد ما با شما است که در رأس ارتجاع قرار دارید!»

با این نوع اندیشه نتیجه همان می شود که در ایران دیدیم و پس از فرار آقایان از ایران هم روشن شد که نه تنها تضادی با امپریالیسم در کار نبوده، بلکه همکاری تنگاتنگی هم با کلیت امپریالیسم غرب و ارتجاع عرب برقرار بوده است!...

تغییر ایدئولوژیک سازمان، پس از بسترسازی های لازم که به آن اشاره شد و پذیرفتن مارکسیسم به مثابه علم!، می تواند نتیجه طبیعی روند سازمان محسوب شود اما این موضع گیری ناگهانی و اعلام رسمی آن در کشوری که بر بنیاد اسلام گرایی استوار است، نه تنها دور از

عقل و منطق بود، بلکه عامل اصلی شکست های بعدی سازمان شد.

بی تردید فرصت طلبان چپ نفوذی در سازمان هم در این اعلام مواضع نقش عمده و اصلی را داشتند اما بسترسازی قبلی، عامل پیروزی اپورتونیست های چپ و سقوط سازمان گردید. تصفیه های درون گروهی و ترورهای ناجوانمردانه عناصر اسلام گرا توسط هژمونی طلبان نومجاهد بدون فضل الله المجاهدین، نشان دهنده ماهیت جریان می تواند باشد... و البته آسیب شناسی جریان سازمان، نیاز به تحلیل مستندی دارد که طبعاً پرداختن به آن در یک گفتگوی کوتاه مقدور نخواهد بود.

سازمان در عمق با انقلاب رقابت داشت ولی در اوایل خود را مانند حزب توده! در خط امام معرفی می کرد تا آنجا که روز تولد امام خمینی را، که ما شاگردان ایشان نمی دانستیم چه روزی است؟، کشف کرده! و آن را تبریک گفتند.

... در قم خدمت امام رسیده و اصول عقاید خود را بیان و اعلام نمودند و سرانجام، امام خمینی را برای مقام ریاست جمهوری! کاندیدا کردند و... ولی به تدریج که خود را قدرتمند تصور نمودند و از طرف دیگر، با تشدید یافتن برخوردهای جناح های مخالف، این رقابت به دشمنی بدل شد و نتیجه نهایی، برخورد مسلحانه و شکست سازمان بود...

در جریان درخواست رهبری سازمان از امام خمینی برای حضور در جماران، امام خمینی پاسخی دادند که اگر رهبری سازمان عقل و تدبیر داشتند و به آن توجه می کردند و آن را صادقانه می پذیرفتند، بی شک حوادث نوع دیگری رقم می خورد و این همه خسارت، به دو طرف وارد نمی شد.

امام خمینی در پاسخ به درخواست سازمان گفتند: «شما سلاح هایی را که از پادگان ها جمع کرده و برده اید، به دولت تحویل دهید، آن وقت من به دیدار شما می آیم.»

ما به عین الیقین می دانیم که امام خمینی اهل مداهنه و سازش ظاهری سیاسی نیست. اگر سازمان به توصیه امام عمل می کرد، به طور حتم امام به سراغ آنها می رفت و نتیجه نهایی به نفع آنها و ملت و کشور بود... اما افسوس که تشکیل میلیشیای! سازمان، امر را بر رهبری مشتبه ساخت و جوانان هر دو طرف، در اثر جهل رهبری سازمان، به مسلخ رفتند تا آقایان در اروپا، دولت آزاد و ریاست جمهوری منتخب خودی! تشکیل دهند و سی سال تمام، چندین هزار عضو خود را در اردوگاه «اشرف» صدام و اردوگاه «لیبرتی» آمریکایی ها عاطل و باطل نگه دارند. وقتی من چهره بعضی از آنها را، که از نزدیک می شناختم، در ماهواره ها می بینم، آثار پیری و عبور از شصت سالگی در چهره نوعاً غمگین و شکسته آنان به وضوح دیده می شود که ای کاش، این نیروها در داخل کشور می ماندند و در چارچوب قانون، به مبارزه سیاسی ادامه می دادند و به پیشرفت کشور کمک می کردند، البته ای کاش...

اصلی ترین تضاد و اختلاف بین سازمان و انقلاب، ایدئولوژی انحرافی به نام اسلام بود... از یک سو: اسلام محمدی و از سوی دیگر اسلام به اضافه مارکسیسم!... شرح این ماجرا، نیاز به تألیف کتاب هایی دارد که جامعه شناسان معاصر، که خود شاهدان عینی حوادث و ماجراها بوده اند، باید به طور علمی و منطقی، نه احساسی و سیاسی، به آن بپردازند، حَتَّی یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّب.

پیوست 3 : درباره محمد حنیف نژاد

محمدآقا، همانطور که قبلاً اشاره کردم، از آغاز زندگی فردی و اجتماعی خود، همواره در محافل مذهبی و مجالس دینی شرکت می کرد و به طور طبیعی با علما و وعاظ هم روابط دوستانه ای داشت... و به علت داشتن روحیه مبارزه طلبی، نخست در انجمن اسلامی دانشجویان تبریز و سپس تهران فعال بود و بعد به نهضت آزادی پیوست و در مراحل تکامل فکری - سیاسی، به فعالیت های ویژه پرداخت...

محمدآقا به اصطلاح ما، «مرید علمای مبارز» بود ولی هرگز پشت سر علمای غیرمبارز هم بدگویی نمی کرد، بلکه معتقد بود که باید شناخت آنها را نسبت به مسائل روز ارتقا داد تا خود به خود به نهضت بپیوندند؛ چون معقول نیست که شخصی در جرگه علمای دینی قرار بگیرد و پس از شناخت دقیق حقایق مسائل اجتماعی - سیاسی، به مبارزه نپردازد...

در همین راستا، او نهضت امام خمینی را اقدامی مبارک و میمون

می دانست و معتقد بود که همین اقدام موجب حرکت مجموعه ای بزرگ از علمای بلاد خواهد بود؛ به ویژه که ایشان - امام خمینی - هیچ نقطه مبهمی در زندگی خود ندارد و مانند امام صادق علیه السلام بیشتر به تدریس و تربیت شاگردان ممتاز می پردازد که خود این روش، می تواند در آینده راهگشا باشد و توسط شاگردان ایشان، همه توده های جامعه را به صحنه بکشاند... که در نهایت دیدیم تحلیل او درست بود.

به هر حال، آنچه که من در دیدارها از محمدآقا درباره امام خمینی شنیدم کاملاً مثبت، منطقی و ناشی از دوراندیشی بود... او در کل معتقد بود که امام خمینی با توجه به پشتوانه نیرومندی که در میان طلاب حوزه ها و محافل مذهبی ایران دارد، می تواند نقش ویژه ای در به پیروزی رساندن حرکت مردم ایران داشته باشد...

البته در آن برهه، سخنی از تشکیل حکومت یا دولت اسلامی توسط ایشان مطرح نمی شد، ولی او این نهضت را سرآغاز یک قیام عمومی برای ایجاد جامعه ای نوین می دانست.

محمدآقا تا آنجا که من اطلاع دارم با علما و روحانیون مبارز مانند: آیت­الله طالقانی، شهید بهشتی، آیت­الله حاج میرزا خلیل­کمره­ای و آیت الله هاشمی رفسنجانی روابط صمیمانه ای داشت و در واقع می توان گفت که او شاگرد مکتب آیت الله طالقانی و آموزش دیده در محضر بقیه علمای مبارز تبریز و تهران بود.

محمدآقا در راستای اهداف دوران پس از دوری عملی از «نهضت

آزادی» و آغاز حرکت فکری - سیاسی جدید، برای تشکیل سازمانی متفاوت از آنچه که تا آن برهه در صحنه بودند، چندین بار به «قم» آمد - که یکی دو بار آن همراه با آقای مهندس لطف الله میثمی بود - و با بعضی از علما از جمله شهید آیت الله بهشتی ملاقات کردند، البته همراه آقای میثمی به دیدار اینجانب هم آمد که عمده بحث و گفتگو درباره شناخت و شناسایی مکتب اسلام و عرضه آن به شکل نوین برای نسل جوان، در مقابل ایدئولوژی های مطرح در جامعه، به ویژه محافل دانشگاهی - دانشجویی بود. (آقای میثمی در خاطرات خود به گوشه ای از نتایج این دیدارها اشاره دارد) و البته محمدآقا چون جستجوگر سیری ناپذیری بود به نتایج این قبیل دیدارها بسنده نکرد و خود همراه جمعی، به تحقیق و بررسی درباره اصول سیاسی - اجتماعی مکتب اسلام مشغول گردید که به نظر من عدم حضور مشاوری از علمای آگاه و مبارز در این جمع، سبب اشتباهاتی گردید که بعدها نتیجه آن در آثار منتشر شده از سوی باقیماندگان سازمان، به وضوح دیده شد....

البته محمدآقا با آیت الله هاشمی رفسنجانی، شهید محلاتی، آیت الله شهید محمد مفتح و امثال این بزرگواران هم در ارتباط بود که این نشان دهنده ارزش حرکتی بود که او می خواست آن را در قالب یک تشکیلات و سازمان اسلامی عملگرا، سامان دهد.

ارتباط بنده با محمدآقا از آغاز زندگی او - در تبریز - تا دوران شروع فعالیت های مخفی ادامه داشت و حتی در دورانی هم که هنوز

سازمان مجاهدین، به شکل رسمی نام گذاری هم نشده بود، برقرار بود... البته او در این دیدارها از ضرورت ایجاد تشکلی جدید و متفاوت سخن می گفت که پیدا بود هدفی را دنبال می کند و من چون قبلاً در مقابل پیشنهاد

او، عدم آمادگی خود را در رابطه با همکاری رسمی و پژوهش خاص درباره ایدئولوژی اسلام، اعلام کرده بودم، محمدآقا دیگر درباره چگونگی «تشکل جدید» توضیح خاصی نمی داد و من هم چون با اندیشه های او آشنا بودم، زیاد پی گیر مسئله نبودم. البته در گفته های وی، پس از یک دیدار «محرمانه» و دعوت به همکاری و پاسخ منفی من، دیگر نشانه ای از اینکه قصد «عضوگیری» داشته باشد نبود و به هر حال، تا آغاز زندگی مخفی، ارتباط ما برقرار بود.

تلاش برای دیدار با او در زندان، در آن دوران سیاه، مساوی با «زندانی شدن» در همان زندان بود! و معقول به نظر نمی رسید که انسان تلاش غیرمثمری را انجام دهد که نتیجه معکوس داشته باشد و عملاً خود را «لو» بدهد که من با این ها ارتباط داشته ام!...

... و اما پیام از زندان، فقط یک بار آن هم در آغاز دستگیری های گسترده کادرها و ضربه خوردن کلّ سازمان اتفاق افتاد و آن این بود که روزی برادر عزیز آقای حاج احمد طهماسبی، از من خواست که برای «مشورتی»! از قم به تهران بیایم... من هم بدون اطلاع از موضوع «مشورت»، به تهران آمدم.

چون پاتوق من در تهران، منزل ایشان و منزل مرحوم حاج احمدآقا

ابریشم چی، برادر همسر ایشان، بود - هر دو هم در خیابان «عین الدوله» سکونت داشتند - عدم اجابت درخواست فوری ایشان از لحاظ اخلاقی صحیح نبود، به همین دلیل زود به تهران آمدم و به منزل ایشان رفتم... و طبق معمول شب هم در منزل ایشان ماندم... حاج احمدآقا که هر دو سه فرزندش عضو سازمان شده بودند، موضوع «مشورت» را مطرح نکرد و گفت یک نفر از دوستان می آید و موضوع را مطرح می سازد...

... صبح روز بعد که هنوز آفتاب طلوع نکرده بود، آن «فرد» آمد و معلوم شد که «احمد رضایی» است و البته قبلاً گفتم که بنده با همه یا اغلب کادرهای اصلی و نخستین سازمان از مسجد هدایت و یا در جلسات انجمن اسلامی دانشجویان آشنایی داشتم و در واقع همه آنها را از نزدیک می شناختم.

احمد که پیدا بود عجله دارد و از درب اصلی منزل وارد شده بود، گفت: محمدآقا پیام فرستاده که من فهرست کامل اسامی دستگیرشدگان را به شما بدهم و شما در قم و نزد مراجع اقدام کنید؛ چون خطر اعدام برای اعضای اصلی وجود دارد...

احمد رضایی، اسامی 83 نفر را، که ظاهراً به خط خود او نوشته شده بود، به من داد و ضمن روبوسی و التماس دعا بدون اینکه صبحانه هم بخورد، از درب فرعی منزل حاج احمدآقا طهماسبی که به یک کوچه باریک باز می شد، خارج شد و به سرعت رفت...

من به قم برگشتم و اصل دستخط را نگه داشتم و چند نسخه تایپی از آن را تهیه کردم که به طور خیلی محرمانه، ضمن ارائه گزارشی کوتاه، به بعضی از مراجع و چند نفر از مدرسین حوزه دادم. مرحوم آیت الله

مرعشی نجفی طبق معمول، وعده «دعا» داد و مرحوم آیت الله شریعتمداری هم طبق معمول با «احتیاط» وعده «اقدام غیرمستقیم» داد که اتفاقاً آن ایام مصادف شد با آمدن امام موسی صدر به قم و دیدار با مراجع و علما از جمله آیت الله شریعتمداری، که من در آن جلسه دیدار حضور داشتم، و آیت الله شریعتمداری از امام موسی صدر، که پیشنهادهای مشابه دیگری از بعضی علما دریافت کرده بود، خواست که ملاقاتی با شاه داشته باشد و موضوع این «جوانان» را مطرح سازد... و امام موسی صدر از روی صدق و صفا، موضوع را پذیرفت و در دیداری با شاه، مسأله را مطرح کرد که پس از این ملاقات، من همراه مرحوم علی حجتی کرمانی به دیدار ایشان در منزل برادرش آیت الله سید رضا صدر رفتیم و نتیجه را جویا شدیم، و ایشان گفت: شاه خیلی از این مسأله ناراحت بود و برخورد خوبی هم با من نداشت ولی من پیام آقایان را که خواستار عفو و اغماض بودند، به شاه ابلاغ کردم

اما پیدا بود که او از این پیغام ناراحت شد... و قیافه نامطلوبی بر خود گرفت...

و البته می دانیم که امام موسی صدر به خاطر این ملاقات، بعدها مورد هجمه دوستان! قرار گرفت که چرا به دیدار شاه رفته است؟ که خود داستان دیگری دارد و من در خاطرات خود درباره امام موسی صدر که اخیراً منتشر شده است به آن اشاره کرده ام.

اعدام رهبری سازمان و در رأس آنها محمد حنیف نژاد، ضربه

مهلکی بر سازمان زد. حنیف نژاد یک مسلمان متعبّد و متشرع بود. او تا آخر عمر، بر عمل به احکام اسلام پای بند بود حتی در زندان هم به گفته مرحوم شیخ محمدحسن بکایی، از وعاظ معروف تبریز، نماز شبش ترک نمی شد که ناشی از باور عقیدتی او بود.

اعدام حنیف نژاد و یاران اصلی او، در واقع سازمان را به تدریج از اهداف و اصول اساسی خود دور ساخت و باقی ماندن افرادی در رأس سازمان، که مارکسیسم را به اصطلاح به مثابه یک علم پذیرفته بودند، باعث انحراف کلی و اعلام مواضع جدید، یعنی تبدیل یک سازمان اسلامی به یک سازمان کاملاً مارکسیستی، گردید.

در نشریات و رساله های نخستین سازمان گرچه رگه هایی از مارکسیسم دیده می شود، اما اگر محمدآقا و یارانش مانده بودند، سرنوشت سازمان به این مرحله تکاملی!! نمی رسید. و در واقع کودتای درون سازمانی سال 54 موجب شد که رهبری سازمان به دست کسانی چون مسعود رجوی بیافتد و او در درون زندان هم حتی حاضر نشد با شخصیت های انقلابی چون سید محمدکاظم بجنوردی، که خود به عنوان رهبر «حزب ملل اسلامی» و به خاطر مبارزه مسلحانه به اعدام محکوم شده بود، به گفتگو بنشیند و صریحاً به وی، که گفته بود هدف مشترک ما مبارزه با امپریالیسم است، پاسخ داده بود: «نه! هدف اصلی ما مبارزه با ارتجاع است و شما در رأس ارتجاع قرار دارید...!»

نتیجه این نوع تفکر همان شد که در نهایت به دست آمد، یعنی کنار گذاشتن نیروهای اصیل اسلامی... و سلطه توتالیتاریستی سازمانی هم نمی توانست ثمره ای جز انحراف و انحطاط داشته باشد و همین

ثمره، باعث شد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی، رهبری سازمان علیرغم ملاقات با امام و اعلام کتبی به اعتقاد داشتن به همه باورهای اصلی تشیع، در عمل بر ضد آن اقدام کنند و برای رسیدن به قدرت و حکومت به هر قیمتی! که تنها هدف آنها بود، به اخلال در امور و تدارک مقدمات رو در رویی و جمع آوری سلاح و آموزش های نظامی به میلیشیای! حزب بپردازند و در همان زمان، مانند حزب توده تظاهر به پیروی از خط امام نمایند - مقالات بی شمار شماره های نخستین سال انتشار روزنامه مجاهد شاهد این مدعا است - اما دعوت صادقانه امام از آنها برای همراهی با انقلاب و تحویل دادن سلاح ها، با پاسخ منفی عملی روبه رو شد و سازمان با تصور اینکه رئیس جمهور - بنی صدر - را همراه خود کرده و در واقع وی را رهبر اپوزیسیون نظام! ساخته اند، جنگ به اصطلاح مسلحانه 30 خرداد را به راه انداختند و این البته نشان داد که نه رهبری سازمان و نه آقای دکتر بنی صدر، علی رغم ادعای داشتن همه علوم!، تحلیل علمی و منطقی ای از شرایط زمان و مکان نداشتند و اگر داشتند، با روش مسالمت آمیز و همکاری با نظام و انقلاب، سازمان در دراز مدت به جایگاه بالایی ارتقا می یافت و کشور و انقلاب دچار بحران و تنش نمی شد و فرزندان مسلمان این کشور، - از هر دو طرف - کشته نمی شدند و بقیه نیز دچار تبعیدهای خودخواسته و آوارگی و دربدری و سرانجام همکاری با امپریالیسم غربی و ارتجاع عرب و رژیم صدام! نمی شدند...

جنگ مسلحانه با نظام و ترور رهبران روحانی جامعه و امامان جمعه و جماعات و مردم عادی، مظلوم نمایی های سازمان را در مورد فشار و

اختناق، در میان توده های مردم، خنثی کرد و اکثریت مردم، که رهبری امام را پذیرفته بودند و او را مرجع تقلید خود می دانستند، در عمل به جای پیوستن به میلیشیا! در کنار روحانیت و نظام قرار گرفتند و در نتیجه تحلیل بنی صدر و رجوی، اشتباه از آب درآمد.

امام خمینی در هر فرصتی، علاوه بر سفارش ها و نصحیت های عام و در سخنرانی ها برای مردم، به طور خاص هم بنی صدر و هم مجاهدین را به نیکی، اصلاح، وحدت و دفاع از انقلاب و اسلام دعوت نمود. اما وقتی هدف، رسیدن سریع به قدرت! باشد، این نصایح نمی توانست ثمربخش باشد.

به عنوان نمونه، جملاتی از یک سخنرانی امام را نقل می کنم تا ملاحظه کنید که امام چگونه دلسوزانه، این ها را حتی پس از سقوط هم نصیحت می کند و گویی امام علی علیه السلام است که پس از نصیحت خوارج و دعوت آنها به راه راست، مجبور به جنگ می شود اما پس از شکست آنها نه تنها گریه می کند، بلکه بر کشته های آن ها نماز می خواند!

امام در روز اول تیرماه 1360، با اشاره به ماجرای بنی صدر و نهضت آزادی و جبهه ملی و منافقین فرمود: «باید متأسف باشم از این مسائل که گرفتارش هستیم. من نمی خواستم که آنها هم این سرنوشت را داشته باشند. عبرت بگیرید از این حوادث تاریخ... من به شما عرض کردم که یک مطلبی که برخلاف ضرورت اسلام است و برخلاف

نص قرآن است و از یک گروهی صادر شده با اسم و رسم، من دعوت کردم که از اینها حسابتان را جدا کنید. چرا نکردید؟ آن آقا، من کراراً به او گفتم که حسابت را از این منافقین جدا کن و اعلام کن به اینکه شماها به من ارتباط ندارید. نپذیرفت و دید آنچه دید و من امیدوارم تؤبه کند که خدای تبارک و تعالی او را بیامرزد و در آن عالم، روسیاه نباشد. شما الآن وقت دارید، شما از اینها که دیروز پریروز ریختند در خیابان ها و آن همه جنایت کردند و اعلام کردند که ما برخلاف جمهوری اسلامی مسلحانه جنگ می کنیم، شما از اینها تبری کنید. من صلاح شما را می خواهم، شماها با اینکه در سیاست بزرگ شدید، شمّ سیاسی ندارید چنانچه آقای بنی صدر هم نداشت. من الآن هم نصیحت می کنم آقای بنی صدر را به اینکه مبادا در دام این گرگ هایی که در خارج از کشور نشستند و کمین کردند، بیافتید و این آبرویی که از دست دادید، بدتر بشود. من علاقه دارم که تو بیشتر از این خودت را تباه نکنی... اگر این نصیحت های من را گوش کرده بودی، این مسائل پیش نمی آمد. لکن نگذاشتند، آنهایی که به تو اظهار علاقه می کردند، به اسلام علاقه نداشتند و تو را کشاندند به جایی که تباه کردند. بیش از این خودت را تباه نکن. به دام این اشخاص که مثل اژدها دهان باز کرده اند تا همه حیثیت تو را به باد فنا بدهند و ببلعند، نیافت...».⁽¹⁾

البته این نمونه ای از نصایح امام به معارضین و ملی گراها بود و می بینیم در مورد آقای بنی صدر، پس از سقوط و فرار هم، باز امام او

را نصیحت می کند که در دام گرگ ها نیافتد و خود را تباه نکند...

اجازه بدهید اشاره کوتاهی در تکمیل بحث داشته باشم. سازمان در یک پیام تبریک خطاب به مردم ایران، پس از اشاره به کلیات مسئله انقلاب، انتظار مراجعت «زعیم عالیقدر حضرت آیت الله العظمی خمینی» به مثابه «سمبل و چهره درخشان جنبش جاری میهن» و پیروزی انقلاب را آرزو می کند و در پیامی دیگر با امضای «مسعود رجوی - موسی خیابانی» که با این عنوان: «محضر مبارک مجاهد اعظم حضرت آیت الله العظمی خمینی» آغاز شده بود، می گویند: «ما آزادی خود را مدیون مجاهدت و جان فشانی های خلق رزمنده و ستم کشیده ایران در پرتوی الهامات آن زعیم استوار و سازش ناپذیر هستیم...».⁽¹⁾

این نوع برخوردها و مطرح ساختن عناوین و القاب، زیاد دوام نیاورد و سازمان در عمل، برخلاف عقل و منطق و بینش سلیم سیاسی، به فتنه انگیزی و تحریک احساسات پاک جوانان پرداخت تا سرانجام به طور مسلحانه در مقابل نظام قرار گرفت ولی امام، در همان مرحله هم به نصیحت خود ادامه داد و خطاب به سازمان و گروه های چپ مسلح، خواستار بازگشت آنان به آغوش ملت و کنار گذاشتن اسلحه گردید:

«... اینها اشتباه می کنند. این ها اگر به ملت برگردند برای خودشان هم صلاح است و اگر ادامه به این امر بدهند، یک روز است که پشیمانی دیگر سودی ندارد و آن روزیست که به ملت تکلیف شود... پس صلاح شما و صلاح ملت شما و صلاح همه در این است که اسلحه ها را زمین بگذارید و از این شیطنت ها دست بردارید و به آغوش ملت برگردید.»⁽¹⁾

پس از این اتمام حجت، در 10 اردیبهشت 1360 سازمان طی نامه ای به محضر امام، خواستار راهپیمایی به سوی جماران شد و با تحلیل غلطی که داشتند فکر می کردند که اگر امام این درخواست را بپذیرد، آنها با میلیشیای خود! قدرت نمایی خواهند کرد و اگر نپذیرد، مردم خواهند گفت سازمان می خواست به تفاهم برسد و کشور دچار تفرقه و بحران نشود و امام آن را قبول نکرد!... ولی امام پاسخی داد که سازمان اگر آن را می پذیرفت همه مشکلات سیاسی برطرف شده و خود نیز مانند بقیه احزاب به فعالیت ادامه می داد و بالأخره روزی، با اقدامات مثبت و ابراز حسن نیت، به آرزوی خود می رسید.

امام در 21 اردیبهشت در سخنرانی خود گفت:

«آنهایی که این طور هم با قلم هایشان علاوه بر تفنگ هایشان با ما معارضه دارند، ما به آنها کراراً گفته ایم و حالا هم می گوییم مادامی که شما تفنگ ها را در مقابل ملت کشیده اید، یعنی در مقابل اسلام با اسلحه قیام کرده اید، نمی توانیم صحبت کنیم و نمی توانیم مجلسی با هم داشته باشیم. شما اسلحه ها را زمین بگذارید و به دامن اسلام برگردید،

اسلام شما را می پذیرد... در آن نوشته ای که نوشته اید باز ناشی گری کردید و ما را تهدید به قیام مسلحانه کردید. ما چه طور با کسانی که قیام مسلحانه بر ضد اسلام می خواهند بکنند می توانیم تفاهم کنیم؟... اسلام دین رحمت است، دین عقل است، دیانت قانون است، شما به قوانین اسلام سر بگذارید و گردن فرو بیاورید، کشور اسلامی ما همه شما را می پذیرد. و من هم که یک طلبه هستم، با شما حاضرم که در یک جلسه نه... در ده ها جلسه با شما بنشینم و صحبت کنم... و من اگر در هزار احتمال یک احتمال می دادم که شما دست بردارید از آن کارهایی که می خواهید انجام بدهید، حاضر بودم که با شما تفاهم کنم و من پیش شما بیایم، لازم هم نبود شما پیش من بیایید و حالا هم به موجب حکم اسلام نصیحت به شما می کنم که شما در مقابل این سیل خروشان ملت نمی توانید کاری انجام بدهید... برگردید به دامن اسلام... دست بردارید از قیام مسلحانه... مادامی که اسلحه در دست شماست و تهدید به قیام می کنید، ما نمی توانیم از شما این طور مسائل را قبول کنیم.»⁽¹⁾

این اوج صداقت امام است که حاضر بود ده جلسه با آنها به گفتگو بنشیند و رهبری سازمان اگر صداقت و عقل داشت، این پیشنهاد امام را می پذیرفت و به 30 خرداد نمی رسید... که ای کاش چنین می شد و آنها هم به آغوش اسلام و ملت بازمی گشتند... البته ای کاش!

2 : حزب توده در خط امام!

اشاره

حزب توده پس از پیروزی انقلاب اسلامی

حزب توده پس از پیروزی انقلاب اسلامی⁽¹⁾

اشاره:

یکی از فعالیت های استاد سید هادی خسروشاهی، در دوران نمایندگی امام خمینی در وزارت ارشاد، امضای مجوز نشریات بود و اعطای مجوز نشریه به حزب توده هم، که از گروه های فعال در آن مقطع به شمار می رفت، سبب آشنایی حزب با آقای خسروشاهی می شود و این آشنایی باعث می گردد که آنها به ایشان اعتماد کنند و برخی اخبار محرمانه را در اختیار استاد قرار دهند تا به اطلاع مسئولان نظام برسد. تفصیل ماجرا در این گفت وگو می آید:

گزارش ها عمدتاً درباره فعالیت های ضد انقلاب و توطئه های آنها بود و من آنها را به توصیه مرحوم شهید قدوسی، دادستان انقلاب،