مشخصات کتاب
سؤال و جواب درباره : حکم عقد با خواهر زوجه مطلّقه
تالیف : علاّمه فقیه و محقّق متتبّع حاج سیّد محمّد باقر شفتی قدس سره
مشهور به : حجّة الإسلام ( 1180 - 1260 ه )
تحقیق : سیّد مهدی شفتی
اشاره
مقدّمه
بسم الله الرحمن الرحیم
فقیه متبحّر، عالم محقّق و متتبّع مرحوم آیة اللّه العظمی حاج سیّد محمّد باقر شفتی، معروف به : « حجّة الإسلام »، از زعمای بزرگ و اساطین علمی شیعه است که سال های سال، شهر اصفهان از برکات وجودی او بهره مند بوده است .
زعامت دینی و اجرای حدود الهی، بذل و سخاوت حیرت آور، تألیف اثر پربار و کم نظیر : « مطالع الأنوار » و دهها کتاب و رساله فقهی، رجالی، حدیثی
و ... ؛ و تربیت شاگردان فراوان، از برجستگی های خاصّ او بود .
هر چند اصفهان آن روز به وجود نورانی فرزانگانی همچون : مرحوم آیة اللّه العظمی حاج محمّد ابراهیم کلباسی صاحب : « اشارات الأصول »، و دهها فقیه و عالم برجسته دیگر منوّر بود، ولی بار سنگین زعامت دینی بر دوش مرحوم سیّد حجّة الاسلام قرار داشت ؛ از این رو پرسش های فراوان فقهی، اعتقادی
و ... از طرف علما، طلاّب و مقلّدین مرحوم سیّد در محضر او مطرح می گردید، که وی با تبحّر و روشن بینی خاصّ خود آنها را پاسخ می گفت .
أمّا آنچه اینجا به حضور اهل دانش و تحقیق، شما تشنگان چشمه علم و فقاهت تقدیم می گردد، رساله ای است از آثار ارزشمند عالم ربّانی، فقیه نامدار اهل بیت عصمت علیهم السلام، حجّة الإسلام مطلق در شیعه، مرحوم آیة اللّه العظمی حاج سیّد محمّد باقر موسوی شفتی - أعلی اللّه مقامه - که در پاسخ به پرسشی فقهی نگاشته شده است .
این سؤال و جواب از مجموعه ارزشمند کتاب : « سؤال و جواب »، انتخاب شده است .
کتاب « سؤال و جواب » مجموعه ای است شامل : دهها رساله فقهی، و نیز پرسش های فراوانی که از طرف اقشار مختلف مردم از مرحوم حجّة الإسلام استفتاء شده است .
قسمتی از این کتاب - یعنی از « کتاب اجتهاد و تقلید » تا « کتاب ودیعة » - در زمان حیات مرحوم حجّة الإسلام در سال 1247 ه چاپ سنگی شده، ولی باقیمانده آن - که بیش از قسمت چاپ شده می باشد - متأسّفانه تاکنون به طبع نرسیده و همچنان مخطوط باقی مانده است .
توضیحی پیرامون رساله حاضر
این رساله در پاسخ به چند سؤال فقهی نگاشته شده، که متن سؤال چنین است :
هرگاه زید زوجه خود را طلاق خلعی گفت، آیا می تواند در اثنای عدّه، خواهر مطلّقه مزبوره را عقد کند برای خود، یا نه ؟
در صورتی که تواند، آیا عکس می تواند بکند، یعنی : زوجه جدید را طلاق به این گوید و در عدّه او اخت او را که مطلّقه اوّلی باشد عقد نماید، یا نه ؟
آیا در این باب، فرقی میان عقد دائمی و انقطاعی هست، یا نه ؟
مرحوم حجّة الإسلام در پاسخ به این پرسش - همان گونه که دأب او بر آن است که هر مسأله ای را با تحلیل و بررسی جوانب مختلف آن پاسخ بگوید - صورت های مختلف مسأله و اقوال و عبارات فقها در این باره را به طور مبسوط بیان داشته است .
در پایان امیدوارم همان گونه که ألطاف خداوند و روح عالی و بلند مرتبه جدّ بزرگوارم مرحوم سیّد حجّة الإسلام، تاکنون یار و یاور ما بوده و توفیق تحقیق وتنظیم و نشر بعضی از آثار ایشان را نصیب نموده، إن شاء اللّه در آینده نه چندان دور بتوانیم بقیّه مسائل و رسائل فقهی و اصولی ایشان را با تحقیقی جامع واسلوبی زیبا و شایسته تقدیم مشتاقان علم کنیم .
گفتنی است که شرح حالِ مفصّلی از مؤلّف بزرگوار در کتاب : « بیان المفاخر »، به قلم : مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی، نگاشته شده و در دو جلد به چاپ رسیده ؛ لذا ما در اینجا به شرح حال مختصری از مؤلّف بسنده می کنیم .
و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمین، و صلّی اللّه علی محمّد وآله الطاهرین، والسلام علی عباد اللّه الصالحین .
رجب المرّجب 1443 ه
اصفهان - مدرسه و کتابخانه مسجد سیّد اصفهان
سیّد مهدی شفتی
زندگی نامه مؤلّف
نام
عالم و فقیه کامل، محقّق، علاّمه، جامعِ معقول و منقول، مجتهدِ خبیر و بصیر مرحوم حجّة الإسلام حاج سیّد محمّد باقر موسوی شفتی اصفهانی، از فحول علمای شیعه و مفاخر فقها و مجتهدین امامیّه در سده سیزدهم هجری است .
شهرت
شهرت و لقب مرحوم حاج سیّد محمّد باقر شفتی، « حجّة الإسلام » است ؛ و ایشان در بین دانشمندان شیعه نخستین کسی است که به این لقب مشهور و معروف شده، البته در قرن سیزدهم چند نفر از دیگر بزرگان هم به این لقب نامیده شده اند، ولی هیچ کدام اهمیّت و شهرت و مقام مرحوم سیّد شفتی را نداشته اند .
از نگاه دیگران
درباره شخصیّتِ علمی و اجتماعی فقیه و مرجع بزرگ مرحوم علاّمه حاج سیّد محمّد باقر شفتی، افراد بسیاری ایراد سخن و اظهار عقیده نموده اند ؛ عدّه بسیاری به مدح و ستایش وی پرداخته، و بزرگی، علم، زهد، تقوا، فضائل اخلاقی، و خدمات اجتماعی وی را ستوده اند ؛ و عدّه اندکی نیز بر وی و برخی از کارهای او، خرده گرفته و دهان به انتقاد و اعتراض گشوده اند .
امّا ستایش گرانِ سیّد حجّة الإسلام - که تعداد آنها به بیش از صد نفر می رسد - در دو قالب نظم و نثر، و به دو زبان فارسی و عربی، زبان به مدح و ستایشِ وی باز نموده اند، که گزارش و پرداختن به تمامی آن گفته ها، خود به نگارش کتابی جداگانه می انجامد، ولی در اینجا برای نمونه تنها به نقل گفتار بعضی از آنها، بسنده می کنیم .
1 - حکیم ملاّ علی نوری قدس سره
وی در تایید نظر مرحوم حجّة الإسلام شفتی درباره مسأله ای فقهی، او را با این اوصاف ستوده است :
علاّمة العهد، فقیه العصر، حجّة الطائفة المحقّة، قبلة الکرام البررة،
الفرید الدهریّ، والوحید العصریّ، مطاع، واجب الإتباع، معظّم، مجموعة المناقب و المفاخر، آقا سیّد محمّد باقر - دامت برکات فضائله الإنسیّة و شمائله القدسیّة (1).
2 - مرحوم آیة اللّه حاج محمّد ابراهیم کرباسی
ایشان از بزرگان اندیشمندان و فقهای نامی اصفهان است، که در علم و زهد و تقوا و دوری از امور دنیوی معروف و مشهور، و داستان های احتیاطِ او در امور شرعیّه، بر سرِ زبان ها است و در متن کتاب های بسیاری ثبت شده، تا آنجا که مرحوم میرزا محمّد تنکابنی در شرح زندگانی وی می نویسد :
حاجی کرباسی را اعتقاد آن بود که اجتهاد در نهایت سختی است، و آنان که مدّعی اجتهادند، اکثر مجتهد نیستند ؛ و اگر کسی ادّعای اجتهاد و مرافعه می نمود، حاجی او را تفسیق می کرد (2).
با توجّه به این ویژگی ها، سخن ایشان درباره سیّد حجّة الإسلام خواندنی است :
اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله در مدینه بود و مردم اصفهان قاضی
می خواستند، آن حضرت آقا سیّد محمّد باقر را به قضاوت نصب می نمود (1).
3 - علاّمه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری قدس سره
ایشان که سال ها در مجلسِ درسِ حجّة الإسلام شفتی قدس سره شرکت می کرده، و با وی بسیار معاشر و صمیمی بوده، در وصفِ آن بزرگوار می فرماید :
حجّة الإسلام دین دار به تمام معنا بود، چنانچه تمامی متدیّنان و حافظان و خزینه داران دین، در برابر دیانت او تسلیم بودند ؛ بلکه می توان گفت : ایمان همه مردم تنها جزئی از ایمان حقیقی وی به شمار می آمد . من معتقدم در اثبات حقایق علمی، و براهین عقلی و نقلی، کسی همتای او نبوده است (2).
4 - محدّث خبیر مرحوم حاج شیخ عبّاس قمّی
ایشان مرحوم حجّة الإسلام را این گونه توصیف می کند :
حجّة الإسلام اطلاق می شود نزد شیعه بر سَیّدِ أجل، وحید الأیّام،
و مقتدی الأنام، سیّد العلماء العظام، سیّد محمّد باقر بن محمّد نقی موسوی شفتی اصفهانی قدس سره .
جلالت شأنش زیاده از آن است که ذکر شود ؛ در عبادات ومناجات ونوافل و اوراد، حکایات بسیار از آن جناب نقل شده، و فوایدی که از آن بزرگوار به فقرا و سادات و طلاّب علوم می رسیده، زیاده از آن است که ذکر شود (1).
نسب
نسب شریف آن بزرگوار بنا بر آنچه خود در مقدّمه کتاب « مطالع الأنوار » فرموده، با بیست و دو واسطه به امام هفتم حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام می رسد، که بدین ترتیب است :
سیّد محمّد باقر فرزند محمّد نقی ( به نون )، فرزند محمّد زکی، فرزند محمّد تقی، فرزند شاه قاسم، فرزند میر اشرف، فرزند شاه قاسم، فرزند شاه هدایت، فرزند امیر هاشم، فرزند سلطان سیّد علی قاضی، فرزند سیّد علی، فرزند محمّد، فرزند علی، فرزند محمّد، فرزند موسی، فرزند جعفر، فرزند اسماعیل، فرزند احمد، فرزند محمّدِ مجدور، فرزند احمد مجدور، فرزند محمّد أعرابی، فرزند
1) . هدیّة الأحباب : 147 .
أبوالقاسم أعرابی، فرزند حمزه، فرزند امامِ هفتم حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام (1).
نیاکان
نیاکان حجّة الإسلام شفتی قدس سره بیشتر از دانشمندان محلّ خود بوده و کلمه « قاضی » در دنباله نام یکی از آنها، نشانه مقام و موقعیّت اجتماعی اوست، که نشان می دهد در حدود قرن دهم و آغاز حکومت و سلطنت پادشاهان صفوی می زیسته است .
پدر مرحوم حجّة الإسلام، مرحوم حاج سیّد محمّد نقی ( به نون )، در یکی از روستاهای زنجان، زندگی می کرده و پیشوایی مردم آن سامان را عهده دار بوده است . از خصوصیّات زندگانی او هیچ گونه اطّلاعی در دست نیست، جز آن که شاید قبل از سال 1192 ه ، در شفت وفات یافته (2)؛ و دیگر اینکه : وی فرزند دانشمندی جز سیّد حجّة الإسلام داشته به نام : محمّد زکی، که بزرگتر از حجّة الإسلام بوده است (3).
1) . مطالع الأنوار : 1 / 1 .
2) . بیان المفاخر : 1 / 23 .
3) . در برگ نخست نسخه ای خطّی از کتاب « هدایة الأمّة إلی أحکام الأئمّة » تألیف شیخ حرّ عاملی قدس سره، که در کتابخانه جامع گوهرشاد نگهداری می شود، یادداشتی از : سیّد محمّد زکی بن محمّد نقی موسوی، به چشم می خورد به این مضمون که : نسخه در اصل از آن وی بوده و به برادرش سیّد محمّد باقر حجّة الاسلام رشتی، هدیه کرده است، با مهر بیضی شکل با سجع : « عبده محمّد زکی الموسویّ » . و مهر بیضی شکل دیگری نیز به چشم می خورد با سجع : « عبده محمّد باقر بن محمّد نقی الموسویّ »، که مهر مرحوم حجّة الإسلام شفتی است فهرست نسخه های خطّی کتابخانه جامع گوهرشاد : 1 / 255 شماره 300 .
تولّد
مرحوم سیّد حجّة الاسلام، ضمنِ جواب مسأله ای شرعی که از ایشان استفتاء شده، می نویسد : ... چنانچه از سوانح ایّام در سال فوت کریم خان، یا سال بعد از آن، خودم در سنّ چهارده یا کمتر، مدّتی در آنجا ( قریه دستجرده از توابع طارم علیا ) بودم (1).
و بنا به گفته تاریخ نویسان که اتّفاق دارند بر اینکه : فوت کریم خان در سال 1193 ه رخ داده (2)، پس سال تولّد سیّد حجّة الإسلام، باید در سال 1179 یا 1180 و یا 1181 ه اتّفاق افتاده باشد .
چنانچه مرحوم علاّمه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری قدس سره - از شاگردان سیّد حجّة الاسلام - نیز در کتابِ شریف : « روضات الجنّات »، به همین تاریخ اشاره نموده، می فرماید : سیّد حجّة الإسلام در سال 1197 ه یا نزدیک به آن، در سنّ شانزده یا هفده سالگی به عتبات عالیات مشرّف گردیده است (3).
زادگاه
این فقیه و عالم فرزانه در یکی از روستاهای طارم علیای زنجان به نام « چَرْزَه » (1)که در حدود پنجاه کیلومتری شهر زنجان، و شصت کیلومتری شهر شفت واقع است، در یک خانواده متوسّطِ اصیل و روحانی چشم به جهان گشود، و تا سنّ نزدیک به هفت سالگی در همین روستا اقامت گزید (2)
چرزه از قرای طارم که در هفت فرسنگی طرف شمال زنجان و هم از مضافات آن است، بوده و چون در اوائل امر خود برای تحصیل به شفت رفته و اندکی توقّف نموده، بدان منسوب شده،، چنان که حاج شیخ جواد طارمی در کتاب « اثنی عشریة » بدان تصریح نموده و ثقات اثبات نیز مرا چنین خبر دادند . و بنی اعمام وی هم از سادات حسینیه اینک در این قریه موجوداند .
.1) . چَرْزَه ( بفتح اول و سوم و سکون دوم ) در مرآة البلدان آمده : قریه ای است قدیم النسق از قرای طارم واقع در میان کوه، و 25 خانوار سکنه دارد، که به زبان فرس قدیم تکلّم می کنند، هوایش معتدل، زراعتش از آب رودخانه مشروب می شود، و گردنه ای ناهموار و صعب العبور دارد . و در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده : دهی است جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان که در چهل و دو هزار گزی شمال باختر سیردان و ده هزار گزی راه مال رو عمومی واقع است، کوهستانی و سردسیر است و 167 تن سکنه دارد، آبش از چشمه، محصولش : غلات، فندق، گردو، عسل ؛ شغل اهالی : زراعت، مکاری، بافتن گلیم، جاجیم، شال ؛ و راهش مال رو و صعب العبور است ( لغت نامه دهخدا ).
2) . در کتاب « فهرست علماء زنجان : ص 114 » نوشته که : سیّد حجّة الإسلام اصلاً از قریه
وی سپس به اتّفاق پدر و مادر و خانواده خویش به شفت، که در جنوب غربی شهر رشت واقع است، مهاجرت نمود ؛ علّت این مهاجرت معلوم نیست، ولی شاید بنا به دعوت مردم شفت از مرحوم آقا سیّد محمّد نقی - پدر مرحوم حجّة الإسلام - برای سرپرستی امور دینی و امامت جماعت و پیشوایی، بوده است .
مرحوم سیّد حجّة الاسلام در شفت تا سال 1197 ه ، اقامت نمود، و در این مدّت توانست مقدّمات علوم حوزه از صرف و نحو، و دیگر علوم مقدّماتی را نزد پدر عالم و فاضل خویش و استادان آن سامان، به خوبی فرا گیرد (1).
دوران تحصیل
سیّد حجّة الاسلام پس از فرا گرفتن مقدّمات علوم، در سال 1197 ه به سنّ شانزده یا هفده سالگی، جهت ادامه تحصیل و تکمیل علوم خویش، رهسپار عتبات عالیات در عراق می گردد (2).
مدّت زمان توقّف ایشان در اعتاب مقدّسه : کربلا، نجف، و کاظمین، هشت سال به طول می انجامد ؛ مدّت یک سال در شهر مقدّس کربلا به درس اساتیدِ طراز اول و مجتهدین بزرگی چون : مرحوم وحید بهبهانی، و مرحوم حاج سیّد
علی طباطبائی - صاحب ریاض المسائل - حاضر شده، پس از آن رهسپار شهر مقدّس و عالم پرورِ نجف می گردد، و نزد استادانی چون : سیّد بحرالعلوم، و مرحوم کاشف الغطاء، به کسب علم و دانش می پردازد .
وی در سال 1204 ه به علّت ابتلاء به بیماری استسقاء، برای معالجه به شهر مقدّس کاظمین مهاجرت نموده، و در طول مدّت مداوا، در سنّ بیست و پنج سالگی یا کمتر، نخستین اثر تألیفی خود به نام « الحلیة اللاّمعة »، که شرحی است بسیار علمی و تحقیقی و مفصّل بر کتاب « البهجة المرضیّة » تألیف جلال الدین سیوطی، را به پایان می رساند .
او در همین شهر مقدّس از محضر پر فیض علاّمه آقا سیّد محسن أعرجی، بهره مند می گردد و در نزد ایشان بحث قضاء و شهادات را می خواند و در همین راستا، دوّمین اثرِ علمی خود را به سال 1205 ه به رشته تحریر در می آورد .
سرانجام حجّة الإسلام پس از هشت سال تحصیل در شهرهای مقدّس عراق، در سال 1205 ه (1)به ایران باز می گردد، و ابتدا مدّت شش ماه در شهر مقدّس قم توقّف کرده، و در این مدّت کوتاه از محضر مرحوم میرزای قمّی قدس سره - که از بزرگان علماء و مجتهدین آن زمان بوده - بهره های فراوان می برد .
1) . این تاریخ بنا به گفته خود مرحوم حجّة الإسلام است که در حاشیه بعضی از اجازاتش می نویسد : قد حرمنا من مجاورة العتبات العالیات - علی مشرفها آلاف التحیّة والصلوات - وانتقلنا منها إلی دیار العجم فی خمس و مائتین بعد الألف من الهجرة المبارکة کتاب اجازات : نسخه خطّی .
او سپس راهی کاشان می شود، و زمانی کوتاه به درس مرحوم ملاّ مهدی نراقی قدس سره حاضر می شود .
وی سرانجام پس از گذراندن مراحل دشوار تحصیلی و نیل به مقامات عالی علم و اجتهاد، با کوله باری از دانش و معرفت و تقوا، در سال 1206 ه (1)قدم به شهر اصفهان گذاشته، و بالاخره پس از مدّتی تصمیم می گیرد که در همین شهر سکونت کند (2).
استادان
استادان حجّة الإسلام شفتی قدس سره در کربلا، نجف، کاظمین، و سپس در قم و کاشان، عبارتند از :
1) . این تاریخ بنا به گفته خود مرحوم حجّة الإسلام است که در حاشیه بعضی از اجازاتش می نویسد : انتقل المرحوم میر عبدالباقی فی أوایل ورودی فی اصبهان فی سنة سبع و مائتین بعد الألف من الهجرة کتاب اجازات : نسخه خطّی .
2) . بنا به فرموده صاحب روضات قدس سره، سیّد حجّة الإسلام در حدود سال 1216 یا 1217 تصمیم می گیرد اصفهان را وطن خویش قرار دهد و در آنجا سکونت اختیار کند ؛ عبارت ایشان در کتاب « روضات الجنّات : 2 / 102 » چنین است : « و عزم علی التوطن باصبهان فی حدود ستّ أو سبع عشرة بعد مائتین و ألف ».
1 - مرحوم حاج میرزا ابوالقاسم گیلانی قمّی
مدّت زمان تحصیل سیّد حجّة الإسلام نزد مرحوم میرزای قمّی شش ماه، و در شهر مقدّس قم بوده، ولی در همین مدّت کوتاه مرحوم حجّة الإسلام بهره های فراوانی از محضر میرزای قمّی می برد، چنانچه به مرحوم علاّمه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری - از شاگردان خویش - این مطلب را اظهار داشته، می فرماید : برای من در این مدّت کم، به اندازه تمام مدّت تحصیلم در عتبات - یعنی هشت سال - ترقّی کامل حاصل گشت (1).
2 - علاّمه آقا محمّد باقر بهبهانی قدس سره
مرحوم سیّد حجّة الإسلام در ابتدای تحصیل، نزد مرحوم وحید بهبهانی، علم اصول فقه را فرا می گیرد ؛ چنانچه خود سیّد در بعضی از اجازه نامه هایی که برای شاگردانش مرقوم فرموده، به این مطلب تصریح کرده، می فرماید : در ابتدای تحصیل، نزد مرحوم آقا محمّد باقر بهبهانی، کتاب ارزشمندِ وی « الفوائد الحائریّة » را، خواندم (2).
3 - علاّمه حاج شیخ جعفر نجفی رحمه الله ( معروف به : کاشف الغطاء )
مرحوم حجّة الإسلام از محضر مرحوم کاشف الغطاء در نجف اشرف بسیار استفاده می برد، و موفّق به کسب اجازه از وی نیز می گردد .
4 - آخوند ملاّ علی نوری مازندرانی رحمه الله
وی با میرزای قمّی کمال صداقت و ارادت داشته، و در اصفهان به حاجی کرباسی و سیّد حجّة الإسلام ارادت می ورزیده، و پس از فوت میرزای قمّی، از سیّد حجّة الإسلام تقلید می کرده است .
مرحوم آخوند در ماه رجب سال 1246 ه در اصفهان وفات می کند، و مرحوم حجّة الإسلام شفتی بر او نماز می خواند و سپس بدن او به نجف اشرف منتقل، و در عتبه مقدّسه رواق مطهّر، به خاک سپرده می شود .
تراجم نگاران اشاره ای به شاگردی مرحوم حجّة الإسلام نزد آخوند ملاّ علی نوری نکرده اند، تنها مؤلّفِ « قصص العلماء » می نویسد : سیّد و حاجی کرباسی در سوابق ایّام در خدمت آخوند درس خوانده بودند (1).
1) . قصص العلماء : 150 .
5 - علاّمه حاج سیّد علی طباطبائی قدس سره
سیّد حجّة الإسلام در کربلا به درس این عالم فقیه حاضر شده و از وی بهره فراوان می برد (1).
6 - آیة اللّه حاج سیّد محسن اعرجی کاظمینی رحمه الله
مرحوم حجّة الإسلام در شهر مقدّس کاظمین، نزد این عالم فاضل و فقیه زاهد، مبحث « قضاء و شهادات » را می خواند، و کتابی هم در این موضوع، در شهر مقدّس کاظمین می نگارد، که علاّمه حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی قدس سره در کتاب ارزشمندِ « الذریعة »، به نقل از مرحوم آقا سیّد حسن صدر کاظمینی می نویسد : این کتاب از تقریرات درس استادش مرحوم آقا سیّد محسن اعرجی است (2).
7 - علاّمه مجاهد آقا سیّد محمّد طباطبائی قدس سره
در کتب تراجم و رجال اشاره ای به شاگردی مرحوم سیّد حجّة الإسلام نزد سیّد مجاهد، و یا اجازه داشتن ایشان از وی نشده است، تنها مرحوم حاج سیّد
محمّد شفیع جاپلقی ( متوفّی 1280 ) - از شاگردان سیّد حجّة الإسلام رحمه الله - در اجازه نامه : « الروضة البهیّة فی الطرق الشفیعیّة »، ضمن شرح حال حجّة الإسلام، نامِ استادان ایشان را آورده و می نویسد : ... و علی السیّد الأستاد آقا سیّد محمّد أیضًا (1).
8 - علاّمه حاج سیّد محمّد مهدی طباطبائی قدس سره ( سیّد بحرالعلوم )
مرحوم حجّة الإسلام شفتی در نجف اشرف به درس مرحوم سیّد بحرالعلوم حاضر می شود، و مدّت زیادی از محضر او استفاده می برد .
وی در اجازاتش به شاگردی خود نزد سیّد بحرالعلوم تصریح کرده و او را چنین ستوده است :
زبدة العلماء المحدّثین، و عمدة الفضلاء المتبحّرین، أعلم علماء الزمان، مربّی علماء الأعیان، سلطان العلماء العاملین، برهان أهل الحقّ والیقین، ناموس شریعة جدّه سیّد المرسلین، سیّدنا و أستادنا السیّد محمّد مهدی الطباطبائیّ النجفیّ مسکنًا و مدفنًا (2).
9 - مرحوم ملاّ محمّد مهدی نراقی
در کتاب « معارف الرجال » (1)می نویسد : مرحوم حجّة الإسلام شفتی در کاشان به درس مرحوم ملاّ محمّد مهدی نراقی حاضر شد .
مشایخ اجازه
مرحوم علاّمه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری - از شاگردان مبرّز حجّة الإسلام - در کتاب « روضات الجنّات » می نویسد :
حجّة الإسلام به من فرمود : در آن روزگار که به کسب کمال می پرداختم، انگیزه ای برای گرفتن اجازه از اساتیدِ خود نداشتم، و مانند بعضی که خواهان ریاست بودند، در این اندیشه شب را به روز نمی آوردم، با آنکه روش برخورد استادان با من به گونه ای بود که انتظار داشتند از آنان کسب اجازه نمایم، و آنها نیز بی درنگ و به محض اظهارِ من، خواسته مرا اجابت می کردند ؛ به همین مناسبت از اجازه روایتِ مروّج بهبهانی، و سایر دانشمندان زمانِ او محروم ماندم، ای کاش چنان بی نیازی را در خود احساس
1) . معارف الرجال : 2 / 196 .
نمی کردم، و این رویّه را سیره خود قرار نداده بودم، تا امروز این گونه محرومیّت نصیب من نمی شد (1).
در هر صورت، حجّة الإسلام شفتی قدس سره از شش تن از مجتهدان بزرگ زمانِ خویش اجازه دریافت کرد، که عبارتند از :
1 - مرحوم حاج میرزا ابوالقاسم قمّی گیلانی
مرحوم محقّق قمّی در اجازه ای که در چندین صفحه تنظیم شده، و نگارش آن شب عید فطر سال 1215 ه پایان یافته، علاوه بر اجازه نقل روایت، گواهی بر اجتهاد، نبوغ علمی، و زهد و تقوای حجّة الإسلام نیز داده است (2).
2 - مرحوم سیّد محمّد مهدی موسوی شهرستانی
مرحوم شهرستانی در اجازه یک صفحه ای خود به سیّد حجّة الإسلام - که به تاریخِ اواخر رمضان سال 1211 ه می باشد - وی را به این اوصاف ستوده :
العالم الفاضل الجلیل الکامل، مولانا الأکرم الأمجد، الولد الروحانیّ
السیّد محمّد باقر بن السیّد محمّد نقی الشفتیّ الجیلانیّ (1).
3 - مرحوم آیة اللّه شیخ جعفر نجفی ( کاشف الغطاء )
حجّة الإسلام شفتی قدس سره در اجازه ای که برای سیّد قوام الدین قزوینی مرقوم فرموده، مرحوم نجفی را از مشایخ خود شمرده و در وصف او می نویسد :
البحر الزاخر والبدر الباهر، الجامع للمحاسن والمفاخر، العالم العامل والفاضل الکامل، شیخنا المعظّم المکرم، ملاذ العرب والعجم، معدن الفضائل الجلیلة، ناهج المناهج السویّة، بالغ المقاصد العلیّة، مهذّب الأحکام الإلهیّة، ناشر المآثر الجعفریّة، باسط المحسّنات الدینیّة، شیخنا و عمادنا الشیخ جعفر النجفیّ - نوّر اللّه تعالی مرقده و أفاض علی مضجعه المراحم الربّانیّة (2).
4 - مرحوم أمیر سیّد علی طباطبائی حائری
ایشان از مشایخ اجازه مرحوم سیّد حجّة الإسلام بوده، و سیّد در اجازات خود، وی را با این اوصاف ستوده :
شمس فلک الإفادة والإفاضة، بدر سماء المجد و العزّ و السعادة، محیی قواعد الشریعة الغرّاء، مقنّن قوانین الإجتهاد فی الملّة البیضاء، فخر المجتهدین، ملاذ العلماء العاملین، ملجأ الفقهاء الکاملین، سیّدنا و أستاذنا العلیّ العالی الأمیر السیّد علی الطباطبائیّ الحائریّ (1).
5 - مرحوم سیّد محسن أعرجی بغدادی
مرحوم حجّة الإسلام در اجازاتش، از وی چنین یاد می کند :
سیّدنا التقی النقی الوفی الورع العابد العالم الزکی، قدوة العباد والزهّاد والنسّاک، مولانا العماد السیّد الجلیل السعید النبیل سیّدنا السیّد محسن البغدادیّ (2).
6 - مرحوم شیخ سلیمان عاملی کاظمینی
حجّة الإسلام شفتی در اجازه ای که برای سیّد قوام الدین قزوینی نوشته، او را از مشایخ خود شمرده و از وی چنین یاد می کند :
« شیخنا العالم العامل الکامل شیخنا المعظّم المکرّم الشیخ سلیمان بن الشیخ المعتوق العاملی » (1).
ویژگی های اخلاقی
مرحوم علاّمه خوانساری، از شاگردان مرحوم حجّة الإسلام، درباره خصوصیّات اخلاقی و رفتاری استاد خویش می نویسد :
در نرمی و ملایمت آن قدر اخلاقش لطیف و ملایم بود که من اخلاق او را همیشه به اخلاق جدّ بزرگوارش حضرت محمّد صلی الله علیه و آله تشبیه می کردم . در حلم و بردباری او را حلیم ترین افراد در مقام فرو بردن خشم و غیظِ خود دیدم .
در صبر و تحمّل به گونه ای بود که بیشتر از همه بر نفس خویش تسلّط داشت، و مانند کوهی مقابل اندوه ها و مشکلات پا بر جا بود، و هرگز تزلزل و ضعف در وجود او راه پیدا نمی کرد .
1) . کتاب اجازات : نسخه خطّی .
در صفای نفس و وسعت نظر به گونه ای بود که اگر بسیاری از اشخاص و یا بستگان و برادران او در مقام قطع ارتباط با او بودند، او همیشه در برقراری روابط با آنها و احسان به آنها کوشا بود ... . در توجّه و رعایت آداب عرفی و حسن معاشرت، یگانه روزگار بود، و همه در برابر بزرگواری و خوش رفتاری او خاضع بودند (1).
سخاوت
سخن از سخاوت مرحوم حجّة الإسلام و بخشش های بسیار او، تنها به این مختصر تمام نمی شود، بلکه نیاز به تالیف کتابی جداگانه دارد، ولی برای نمونه در اینجا به سخن چند تن از بزرگان درباره کرم و بخشش سیّد حجّة الإسلام، و نیز نمونه ای از بخشش های وی اشاره می کنیم .
1 - مرحوم علاّمه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری در کتاب « روضات الجنّات » می فرماید :
حجّة الإسلام در جود و بخشش به پایه ای بود که می توان گفت : همه موجودات در گرو احسانِ او بوده، و او از علم و مال و مقام نسبت به هیچ یک از نیازمندان دریغ نمی داشت (2).
2 - مرحوم میرزا محمّد علی مدرّس می نویسد :
فوائدی که از وی به سادات و فقرا و طلاّب علوم دینیّه عائد می گردید، خارج از حدِّ احصا می باشد (1).
عبادت
عبادت حجّة الإسلام حاج سیّد محمّد باقر شفتی « به گونه ای بود که از نصف شب تا به صبح به گریه و زاری و تضرّع اشتغال داشته و در صحن کتابخانه اش مانند دیوانگان می گردید و دعا می خواند، و تا صبح بر سر و سینه اش می زد .
وی در اواخر زندگانی آن قدر گریسته بود و ناله و بی قراری کرده بود که او را باد فتق عارض شده بود، و اطبّا هر چه معالجه کردند، مفید واقع نشد، تا اینکه او را از گریه منع کردند و گفتند : گریه بر تو حرام است، پس هر زمان که به مسجد می رفت، ذاکرین تا او نشسته بود بر بالای منبر نمی رفتند، مگر زمانی که از مسجد بیرون می آمد » (2).
مرحوم آیة اللّه سیّد حسن صدر کاظمی از پدر خود نقل می کند که :
پدرم - قدّس سرّه - می گفت : گوشه های چشم حجّة الإسلام از اثر
کثرت گریه کردن در مقام تهجّد مجروح شده بود (1).
شاگردان
از ثمرات مجلس درس حجّة الإسلام شفتی، می توان به تربیت و تعلیم شاگردانی اشاره کرد که هر یک مرجعِ عصر خویش گردیدند .
محقّق نامدار مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی، در کتاب ارزشمندِ : « بیان المفاخر » (2)- که آن را در شرح زندگانی سیّد حجّة الإسلام نگاشته - نام و شرح زندگانی یکصد و چهل وهشت نفر از شاگردان سیّد حجّة الإسلام را آورده است.
داوری
سیّد حجّة الاسلام، چنان چه معاصر او مرحوم وفا زوّاره ای در کتاب : « تذکره مآثر الباقریّة » نوشته :
دو روز تشریف فرمای مَدْرَسِ مقدّس می شوند ، روز دوشنبه را به مرافعه ، و روز چهارشنبه را به شنیدن اشعار شعرا اختصاص می دادند (3).
حجّة الإسلام شفتی قدس سره در امور قضایی، از فراست عجیبی برخوردار بود ؛ به گونه ای که حیله ها، تزویرها، و سند سازی های عجیب - که در آن زمان ها متداول بود - در محضر وی کارگر نمی افتاد .
مرحوم ملاّ محمّد تنکابنی - از شاگردان مرحوم حجّة الإسلام - درباره قضاوت وی گوید :
احکامِ ایشان در نهایتِ اتقان و استواری بود، و در حکم دادن بسیار دقّت می فرمود، و مرافعات را طول می داد، و گاهی اتّفاق می افتاد که یک مرافعه و نزاع میانِ دو نفر را مدّت یک سال، یا کمتر و یا بیشتر، به تأخیر می انداخت، و تا یقین به حقیقتِ موضوعی حاصل نمی کرد، حکم صادر نمی فرمود . آن جناب در امرِ قضاوت فراست و زیرکی عجیب داشت ؛ چنانکه فقها در کتابِ قضاوت، فراست را یکی از صفاتِ قاضی شمرده اند (1).
اجرای حدود الهی
میر سیّد علی جناب ( متوفّای 1349 ه )، درباره اجرای حدود توسط مرحوم حجّة الإسلام شفتی، می نویسد :
1) . قصص العلماء : 138 .
دیگر مسأله اجرای حدود او بوده است، که مهمترین عبادات خود آن را می دانسته، حتّی وقتی جهت استسقاء جمعیّت از شهر به منزل او رفته بودند، که به اتّفاق بروند در مسجد مصلاّی تخت فولاد، سیّد مردم را به بهانه ای متفرّق می کند و یک نفر سارق که در آن وقت محکوم به بریده شدن دست بوده است، حاضر می سازد و با قلم و مرکّب حدّ بریدن را روی دستِ سارق معیّن کرده، به مباشر این قبیل امور خود حکم می کند تا می بُرَد ؛ اتّفاقًا در آن نزدیکی هم باران می آید و موافق می شود با عقیده سیّد که : اجرای حدود باعث نزول رحمت است (1).
در اینجا لازم به ذکر است که : اجرای حدّ شرعی به دست خودِ مرحوم حجّة الإسلام، تنها یک یا دو مرتبه گزارش شده، و بقیّه موارد را مباشرین و عاملانِ سیّد به عهده می گرفتند .
و چنانچه حکایت شده : خودِ حجّة الإسلام پس از اجرای حدّ، به پیروی از جدّ بزرگوارِ خود مولی الموحّدین حضرت أمیرالمؤمنین علی علیه السلام، بر جنازه و پیکرِ کشته شدگان، نماز می خواند، و در حالِ نماز به راز و نیاز با معبودِ خویش پرداخته، از برای آنها طلبِ عفو و بخشش می نمود، و گاه هم در بینِ نماز از شدّت گریه غش می کرد (2).
سفر به مکّه
بنا به فرموده خودِ حجّة الإسلام قدس سره در کتابِ : « مناسک حج »، ایشان در سال 1231 ه از راه دریا مشرّف به مکّه معظّمه شده (1)، و پس از زیارتِ حرمین شریفین، به زیارت اعتاب مقدّسه ائمّه علیهم السلام در عراق مشرّف می گردد .
در کتابِ : « تاریخ علماء و شعرای گیلان » آمده :
و زیارت حجّ ایشان معروف است که دو هزار شیعه در رکابش به حجّ مشرّف شدند (2).
مرحوم سیّد حجّة الاسلام در این سفرِ روحانی، خدمات شایسته ای انجام می دهد، که عبارتند از :
1 - تعیین حدود طواف
2 - تعیین حدود عرفات
3 - باز ستاندن زمین های فدک و واگذاری آن به سادات مدینه
آثار علمی
مرحوم حجّة الإسلام شفتی قدس سره آثار ارزشمندِ قلمی بسیاری از خود به یادگار گذاشت، که به بیش از هفتاد عنوان کتاب و رساله در موضوعات مختلف می رسد، که تاکنون مورد استفاده و بهره برداری دانشمندان علوم دینی بوده است .
بعضی از تألیفات حجّة الإسلام شفتی قدس سره عبارتند از :
فقه
1 - مَطَالِعُ الأَنْوَار فی شَرحِ شَرَائِع الإِسْلام
2 - تُحْفَةُ الأَبْرَار المُلْتَقط مِن آثَارِ الأئمَّةِ الأَطهَار
3 - المصباح الشارقة فی الصلاة
4 - سؤال و جواب
5 - إقامة الحدود فی زمن الغیبة
6 - رساله در نماز شب و فضیلت آن
7 - قضاء و شهادات
8 - مناسک حجّ
9 - رسالة فی اشتراط القبض فی الوقف
10 - رساله در اراضی خراجیه
11 - رساله در احکام غُساله
12 - رسالة القِدْریة
13 - رساله در تقلید از مجتهد میّت
14 - ردّ بر رساله تعیین سلام سوّم در نافله
15 - رساله در مقبولیّت قولِ زن در عدم وجود مانع برای ازدواج
16 - رساله در احکام شک و سهو در نماز
17 - رساله در جواز هبه ولی مدّت را در ازدواج موقّت
18 - شرحِ جوابِ بعضی از مسائل
19 - رساله در کیفیّت زیارت عاشورا
20 - رساله در حرمت محارمِ موطوء بر واطی
21 - رساله در حکم عقد با خواهر زوجه مطلّقه
22 - رساله در ثبوت زنا و لواط به اقرار نزد حاکم
23 - رساله در ولایت حاکم بر بالغه غیر رشیده
24 - رساله در نمازِ استیجاری
25 - رساله در تعیین آیة الکرسی
26 - رساله در طهارت عرق جُنب از حرام
27 - رساله در حکم نماز در پوست دبّاغی شده مرده
28 - رساله در نمازِ جمعه
أصول فقه
29 - الزهرة البارقة لمعرفة أحوال المجاز والحقیقة
30 - رسالة فی الاستصحاب
31 - حاشیه بر اصول معالم الدین
32 - حاشیه بر تهذیب الوصول
حدیث
33 - حاشیه بر فروع کافی
34 - حاشیه بر وافی
رجال
35 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أبان بن عثمان، و اصحاب اجماع
36 - رساله در تحقیق و بررسی احوال إبراهیم بن هاشم
37 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أبو بصیر
38 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أحمد بن محمّد بن خالد برقی
39 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أحمد بن محمّد بن عیسی قمّی
40 - رساله در تحقیق و بررسی احوال إسحاق بن عمّار ساباطی
41 - رساله در تحقیق و بررسی احوال حسین بن خالد
42 - رساله در تحقیق و بررسی احوال حماد بن عیسی جهنی
43 - رساله در تحقیق و بررسی احوال سهل بن زیاد آدمی رازی
44 - رساله در بیانِ حکمِ روایاتِ شهاب بن عبد ربّه
45 - رساله در بررسی احوال عبدالحمید بن سالم عطار، و فرزندش محمّد
46 - رساله در تحقیق و بررسی احوال عمر بن یزید
47 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن إسماعیل
48 - رساله در بررسی احوال محمّد بن أحمد، که از عمرکی روایت می کند
49 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن خالد برقی
50 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن سنان
51 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن الفضیل
52 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن عیسی یقطینی
53 - رساله در بررسی احوال اشخاص ملقّب به : ما جیلویه
54 - رساله در اتّحاد معاویة بن شریح، با معاویة بن میسره
55 - رساله در بیان مقصود از : « عدّة من أصحابنا » در بعضی اسانید کافی
56 - حاشیه بر کتاب فهرست
57 - حاشیه بر رجال شیخ طوسی
کلام
58 - اصول دین
59 - سؤال و جواب درباره شیخیّه