مشخصات کتاب

سرشناسه:امرایی، رحیم، 1363 -

عنوان و نام پدیدآور:بررسی روایات خلافت در اندیشه اهل سنت با تاکید بر روایات اثنا عشر خلیفه/ رحیم امرایی؛ تهیه و تدوین پژوهشکده حج و زیارت.

مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر، 1395.

مشخصات ظاهری:227 ص.؛ 14/5×21/5 س م.

شابک:114000 ﷼: 978-964-540-670-5

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [215] - 227؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- احادیث اهل سنت

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Hadiths (Sunnite)

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- نظر اهل سنت

موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Views of sunnites

موضوع:احادیث اهل سنت -- قرن 14

*Hadith (Sunnites) -- Texts -- 20th century

ائمه اثناعشر -- نظراهل سنت

Imams (Shiites) -- *Views of Sunnites

ائمه اثناعشر -- احادیث اهل سنت

Imams (Shiites) -- Hadiths (Sunnite)

امامت -- احادیث اهل سنت

Imamate -- Hadiths (Sunnite)

شناسه افزوده:حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. پژوهشکده حج و زیارت

شناسه افزوده:Representative of the Supreme Leader in Hajj and Pilgrimage. Research Institute of Hajj and Pilgrimage

رده بندی کنگره:BP223/52/الف8ب4 1395

رده بندی دیویی:297/452

شماره کتابشناسی ملی:4424149

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست

دیباچه 13

مقدمه 15

فصل اول: جایگاه روایت در کشف مصادیق امامت از منظر فرقه های کلامی

مقدمه 23

الف) تأکید امامیه بر روش نقلی - حدیثی 25

ب) التزام اسماعیلیه به نص در شناسایی ائمه 26

ج) اهتمام زیدیه به نص در تشخیص امام 27

د) انحصار کشف امام از طریق نص در برخی از فرقه های معتزلی 29

ه) روش تعیین امام در اندیشه اشاعره 29

الف) برتری های روش نقلی 32

یک - روش نقلی و کاهش تفرقه در امت اسلام 32

دو - معنای واحد و تأویل ناپذیری نصوص امامت 33

سه - روشنی نصوص و بی نیازی از ادله سایر فرقه ها 35

ب) اشکالات روش های غیر نقلی (اجماع، شورا و...) 36

یک - لزوم ابطال حقانیت فرقه های مخالف در روش های غیرنقلی 36

دو - منصوص بودن اصول و احکام فروتر از امامت 37

سه - نشناختن معصوم 37

چهار - سست شدن بنیان های دینی 39

پنج - رها شدن امت از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله 40

شش - عدم حجیّت اجماع و واقع نشدن آن 44

هفت - اشکالات وارد بر روش شورا (اهل حل و عقد) 46

هشت - احادیث اهل سنت در زمینه امامت 49

نُه - ناتمامی نظریه معرفی مصداق در روش نقلی قرآنی 49

نتیجه گیری 51

فصل دوم: روایات امامت ائمه علیهم السلام

مقدمه 53

الف) ذکر تعداد ائمه علیهم السلام 54

ب) معرفی امام بعدی 55

ج) در دست داشتن سلاح رسول الله صلی الله علیه و آله 55

د) اشاره به آخرین امام (حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف) 56

ه) نام چند امام اول و نُه نفر از نسل حسین علیه السلام 56

و) ذکر نام دوازده امام 57

ز) رد ائمه فرقه های دیگر 59

ح) بیان معجزات ائمه اطهار علیهم السلام 60

نتیجه گیری 71

فصل سوم: بررسی سند حدیث «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَخَلِیفَةً»

مقدمه 73

نتیجه گیری 91

فصل چهارم: بررسی دلالت حدیث «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً»

مقدمه 95

الف) تفسیر حدیث به خلفای اموی 96

نقد و بررسی 100

یک - قطعیت نداشتن قرشی بودن در احادیث 100

دو - ارتباط قرشی بودن و اموی بودن 100

سه - بدگویی از علی علیه السلام 100

چهار - هَرَج در حکومت بنی امیه 103

پنج - تغییر سنت های رسول الله صلی الله علیه و آله 104

شش - خلفای اموی و حدیث «تدور رحی الاسلام» 105

هفت - سلطنت بنی امیه و حدیث سفینه صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله 106

ب) تفسیر حدیث به خلفای راشدین و خلفای اموی مورد اجماع امّت 110

نقد و بررسی 112

یک - عدم مدخلیت اجماع امّت در خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله 112

دو - اشکال سندی عبارت «کُلُّهُمْ تَجْتَمِعُ عَلَیْهِ الْأُمَّة» 113

سه - عدم وقوع اجماع امّت بر خلفای مورد نظر 115

چهار - اشکالات لیست خلفای مجمع علیه 116

پنج - مورد تأیید نبودن خلفای مجمع علیه 117

نقدهای وارد بر نظر دوم اهل سنت 119

الف) شایسته نبودن بنی امیه و بنی عباس 119

ب) متوالی نبودن خلفای نامبرده 119

نقدهای وارد بر نظر سوم اهل سنت 123

الف) ناسازگاری این تفسیر با معنای خلیفه 123

ب) عوامل مختلف وقوع منکرات 123

ج) مفاد حدیث «تکون النّبوة فیکم ما شاء الله» 124

د) تضاد حدیث «تکون النّبوة فیکم ما شاء الله أن تکون» با بنی امیه و بنی عباس 124

ه) ارتباط نداشتن حدیث «لا یلبث الجور بعدی» با موضوع 125

و) ارتباط نداشتن حدیث «خلافة النّبوة ثلاثون» با موضوع 126

ز) توالی خلفا، عامل صلاح و عزّت دین 127

نقدهای وارد بر نظر چهارم اهل سنت 129

الف) وجود هرج و مرج در زمان خلفای همزمان 129

ب) کذب خلفای هم زمان و قبول نداشتن همدیگر 130

ج) تضاد با عزّت خلفا و اسلام 131

د) اشکال بدرالدّین غیتابی بر خلفای هم زمان 131

نقدهای وارد بر نظر پنجم 133

مخالفت احادیث با نظر ابن منادی 133

الف) اهمیت دادن پیامبر صلی الله علیه و آله به معرفی خلفا 134

ب) اشکال مبهم ماندن نام خلفا 134

ج) بی خلیفه بودن اهل سنت 135

د) ذکر شدن نام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در تفاسیر 137

اشکالات اهل سنت بر نظر شیعه و پاسخ آنها 140

الف) اشکال اول بر امامیه (اعتقاد نداشتن امامان شیعه به امامت خویش) 141

جواب های اشکال اول 142

یک - لزوم انکار امامت در برخی موارد 142

دو - نارضایتی امام حسن علیه السلام از خلافت معاویه 142

سه - تأیید نشدن بنی عباس از سوی ائمه شیعه علیهم السلام 144

ب) اشکال دوم بر امامیه (تفاوت امامت با خلافت) 145

جواب اشکال دوم 146

ج) اشکال سوم (اشکال قفاری بر نصوص امامیّه) 148

د) اشکال چهارم بر امامیه (ظهور نداشتن مکتب تشیع) 154

جواب اشکال چهارم 154

) اشکال پنجم (نبودن لفظ بنی هاشم در حدیث) 156

جواب های اشکال پنجم اهل سنّت 157

یک - نبود قید «کلّهم من قریش» در دیگر روایات 157

دو - افزودن عبارت» کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ» به حدیث 158

سه - وجود عبارت «کلّهم من بنی هاشم» در برخی روایات 161

چهار - تعارض علمای اهل سنت در تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله بر دوازده جانشین 168

و) اشکال ششم (حکومت نکردن ائمّه شیعه در جامعه) 170

جواب های اشکال ششم 171

یک - معنای حدیث، به فرض وجود قید «عزیزاً» 171

دو - هدایت مردم، بدون در دست داشتن حکومت 173

سه - استمرار عزت دینی در گرو استمرار خلافت دوازده جانشین 174

چهار - تفکیک عزّت اسلام با عزّت مسلمانان 177

ز) اشکال هفتم بر امامیه (حضور نداشتن امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف) 178

جواب اشکال هفتم 179

یک - عدم تهافت غیبت امام با لطف الهی 179

دو - فواید وجود امام در سراپرده غیبت 180

اول - پایداری جهان 180

دوم - ایجاد امید و انتظار سازنده و تأثیر آن بر رعایت اخلاق و احکام 181

سوم - امکان هدایت تشریعی و تکوینی در دوره غیبت 182

چهارم - حضور غیرعادی حضرت 184

سه - ضرورت نداشتن وجود عینی امام 186

چهار - اقرار به وجود امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف 187

پنج - اعتقاد فرقه های اسلامی به ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 187

ح) اشکال هشتم (نبود هرج و مرج پس از ائمّه شیعه علیهم السلام) 187

جواب اشکال هشتم 188

نتیجه گیری 190

فصل پنجم: دلایل رویگردانی عامّه مسلمانان از امامت اهل بیت علیهم السلام

مقدمه 193

الف) گرایش های قبیله ای و جناحی 195

ب) تأثیر خلفا و دستگاه خلافت 197

ج) وابستگی برخی از علما به خلفا و جعل حدیث 198

د) اسلام ظاهری و دور بودن از روح ایمان 199

ه) علم توأم با عناد در برخی از خواص 200

الف) تفسیر به رأی آیات 202

ب) توجه نکردن به سبب نزول آیات 203

ج) تغییر در معنای آیات 205

الف) تحریف لفظی احادیث امامت خاصّه 207

ب) تحریف معنوی احادیث امامت خاصّه 208

ج) قرینه سازی در فضایل 210

نتیجه گیری 213

کتابنامه 215

دیباچه

امامت و رهبری جامعه از مسائلی است که شیعه و سنی در اهمیت آن اتفاق نظر دارند؛ چراکه بی تردید باید شخصی عهده دار اداره جامعه شود. اما در چگونگی تعیین امام برای جامعه، اختلافاتی میان شیعه و سنی وجود دارد. پیروان مذهب اهل بیت علیهم السلام معتقدند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله این امر مهم را فرو نگذاشته و تکلیف امت را در امر امامت روشن کرده است. در مقابل، اهل سنت معتقدند رسول خدا صلی الله علیه و آله، در این امر خطیر، هیچ اظهار نظری نکرد و آن را به امت واگذار نمود.

گفتنی است روایات فراوانی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره جانشینی پس از خویش نقل شده است که اهل سنت، با آنکه مدعی توجه به روایات هستند، به سادگی از کنار آنها می گذرند. یکی از روایات مهم در این زمینه احادیث «اثناعشر خلیفه» یا «جانشینان دوازده گانه» است.

کتاب پیش رو به نقد و بررسی توجیه و تفسیرهایی پرداخته است که اهل سنت برای این روایات بیان کرده اند. و در پایان، دلیل اصلی رویگردانی اهل سنت از این روایات بیان شده است.

امید است کتاب حاضر که به همت جناب آقای دکتر رحیم امرایی نوشته شده است، رضایت اهل بیت علیهم السلام را جلب کند، برای خوانندگان گرامی مفید باشد و قدمی در راستای روشن شدن حقیقت و وحدت میان مذاهب اسلامی محسوب شود.

بمنه و کرمه

پژوهشکده حج و زیارت

گروه کلام و معارف

مقدمه

مسئله امامت از مباحث مهمی است که در روایات و اخبار، بر آن تأکید شده و از اصول عقاید شیعه محسوب می شود. اهل سنت در مسائل امامت عامّه، نظیر مسئله روش های تعیین امام و اوصاف امام (همچون عصمت، علم جامع و کامل و...) با امامیه اختلاف اساسی دارند و آثار این اختلاف در امامت خاصّه، ظهور عینی یافته است. مسئله ای که اهل سنت در امامت خاصّه مطرح می کنند، تصریح نکردن پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله، به ائمه دوازده گانه شیعه است.

اثبات راه و روش مناسب در کشف جانشینان برحق پیامبر صلی الله علیه و آله، یکی از اهداف ابتدایی نگارش این اثر است که در نهایت، ما را به بهره گیری از نصوص و روایات رسیده در این موضوع رهنمون می کند. در این بین اهمیت پرداختن به حدیث «یکون بعدی اثناعشر خلیفة» به آن دلیل است که حدیث مذکور از جمله احادیثی است که ابهامات موجود در مسئله امامت را روشن می کند. این حدیث، در کتب روایی اهل سنت به ثبت رسیده و تفاسیری برای تطبیق این حدیث با خلفای سنی، از سوی علمای اهل سنت، ارائه شده است.

بحث هایی در مورد شناخت مصادیق امامت در کتب شیعه نیز صورت پذیرفته و به ویژه این حدیث در بسیاری از کتب شیعه⁽¹⁾نقل شده است. بحث های مختلفی در شرح این حدیث، در کنار بحث از دیگر احادیث، به صورت مختصر در این کتب ارائه شده است. مجلسی اول می گوید:

آنچه علمای متقدمین ما روایت نموده اند، از طرق عامه در ذکر ائمه اثناعشر مجملاً و مفصلاً با اسامی ایشان، زیاده از حد و حصر است و آنچه از طرق شیعه از ثقات و عدول روایت شده است، از حضرت سید المرسلین و ائمه طاهرین از حضرت امیرالمؤمنین تا حضرت صاحب الامر به اضعاف مضاعفه تواتر است.⁽²⁾

حدیث «یکون بعدی اثناعشر خلیفة» در منابع اهل سنت هم به وفور ذکر شده و بحث از آن در کتب اهل سنت⁽³⁾صورت گرفته است؛ ولی با تمام اهمیتی که این حدیث از جهت موضوع، سند و دلالت دارد، بحث های در مورد آن به صورت خاص صورت نگرفته و اثر مستقلی درباره این حدیث به چاپ نرسیده است.

علمای مشهور اهل سنت شرح های مختلفی در تفسیر این حدیث ارائه کرده اند که در پنج دسته عمده، به تفصیل در این کتاب بیان خواهد شد. بسیاری از این نظرات، از سوی علمای اهل سنت مورد نقد و اشکال واقع شده اند و در شروح اهل سنت، تفسیر شیعه امامیه را با وارد کردن اشکالاتی مردود دانسته اند. این مطالب در کتب مستقلی مطرح نشده و در حواشی این حدیث و در خلال بحث های دیگر به آن پرداخته اند.

از طرفی علمای شیعه هم به بحث و بررسی مستقلی در مورد این حدیث در یک..

اثر مجزا نپرداخته و صرفاً در خلال بحث از احادیث دیگر، این حدیث را شرح و تفسیر کرده اند؛ برای نمونه، شیخ صدوق در «کمال الدین»، علی بن عیسی اربلی در «کشف الغمة فی معرفة الائمة»، فضل بن حسن طبرسی در «اعلام الوری باعلام الهدی» و سلطان الواعظین در «شب های پیشاور» صرفاً به نقل حدیث پرداخته اند و کمتر به جرح و نقد نظرات مختلف اهمیت داده اند.

در کتب شیعه، در کنار حدیث «اثناعشر خلیفه»، روایات مشابه آن هم نقل شده و دقت در معنای این روایات به خوبی نشان می دهد که مراد پیامبر صلی الله علیه و آله از ذکر این احادیث روشنگر، بیان ولایت و جانشینی علی علیه السلام و یازده نفر از فرزندان ایشان است. طبرسی در اعلام الوری، پس از بیان حدیث اثناعشر خلیفه با برخی از اسناد اهل سنت، در پایان فصل نتیجه می گیرد که بیان این حدیث به طرق مختلف از سوی اهل سنت و اذعان اهل سنت به اینکه تعداد جانشینان حقیقی پیامبر صلی الله علیه و آله، دوازده نفر است و مطابقت این عدد با تعداد ائمه شیعه را مشیت الهی می داند به این صورت که خداوند متعال، برای اقامه حجت خود، موجب نقل این حدیث در منابع اهل سنت و اذعان اهل سنت به تعداد دوازده خلیفه شده است؛ طبرسی نقل این حدیث و اذعان اهل سنت به دوازده جانشین داشتن پیامبر صلی الله علیه و آله را امری خارق العاده و غیر معمول می داند که کسی جز خدای متعال که قلوب را دگرگون و امور سخت را آسان می سازد، بر این امر توانایی ندارد.

طبرسی در فصل دوم به بیان احادیثی از کتب شیعه می پردازد که مؤیّد این مطلب هستند که تعداد خلفای دوازده گانه در منابع اهل سنت، بیانگر ائمه دوازده گانه شیعه است. وی به تفسیر و شرح حدیث یا بیان نظرات علمای اهل سنت و اشکال بر آنها نمی پردازد.⁽¹⁾

همچنین ابن شهر آشوب در «مناقب آل ابی طالب علیهم السلام»، علاوه بر ذکر اسناد اهل سنت، بسیاری از اسناد راویان شیعه را برای این حدیث و احادیث دیگری که تعداد خلفای رسول الله صلی الله علیه و آله را دوازده نفر معرفی می کنند، ذکر کرده که برخی از این اسناد به5.

ابوسعید خدری، ابن معتمر، ابوذر، سلمان، جابر، فاطمه، ابوعمامه، ابوبصیر، عبدالله بن جعفر و برخی دیگر از صحابه می رسد. در برخی از این احادیث، پیامبر صلی الله علیه و آله، نام علی علیه السلام و دیگر ائمه شیعه اثناعشریه را بیان کرده است. ولی ابن شهر آشوب به شرح و تفسیر حدیث و نقد تفاسیر مختلف از آن نپرداخته است.⁽¹⁾

علی بن عیسی اربلی، نویسنده «کشف الغمة»، معتقد است اهل سنت در موضوع احادیث اثناعشر خلیفه که در منابع سنی آمده است، باید یکی از این دو موضع را اختیار کنند: یا مراد از این تعداد خلیفه را امامان دوازده گانه شیعه بدانند یا اینکه به ضعیف بودن اخبار کتب خود اقرار کنند. در هر دو صورت، بطلان عقیده آنها، در بحث دوازده جانشین، روشن خواهد بود. لازم به ذکر است که این اشکال، بر زیدیه نیز وارد است.⁽²⁾

نورالله شوشتری در کتاب «الصوارم المهرقه» پس از بیان حدیث «اثناعشر خلیفه»، تفسیر ابن حجر عسقلانی در کتاب «فتح الباری» را بیان می کند و در رد نظر ابن حجر و تأیید نظر امامیه، استدلال می کند که تنها امامیه (اثناعشریه) تعداد خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله را در عدد دوازده منحصر می دانند و این نظر قائل دیگری ندارد و اینکه خلفا باید از سوی خدا و رسول صلی الله علیه و آله، معصوم و منصوص باشند. وی همچنین به بیان احادیث دال بر جانشینی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، و ذکر اشکالاتی بر اجماع مورد نظر ابن حجر عسقلانی می پردازد.⁽³⁾

تک نگاری آقای زینلی، با عنوان «دوازده جانشین» با وجود بحث های مفید، از جهات مختلف، جامع و مانع بحث های مربوط به این حدیث نیست. بسیاری از نقل های مختلف حدیث مذکور در کتب اهل سنت، در این تک نگاری نقل نشده است که نقل آنها در این اثر، در بررسی اعتبار سندی این حدیث بسیار مفید خواهد بود.

همچنین توجیه و تفسیر برخی از علمای مشهور اهل سنت در تک نگاری «دوازده جانشین» ذکر نشده است و برخی از تفاسیر اهل سنت به صورت مبنایی و بر اساس منابع اهل سنت نقد نشده اند.

در اثر پیش رو، نظرات غالب علمای مشهور اهل سنت، در پنج دسته عمده، به همراه اختلافات آنها ذکر خواهد شد. در نقد مبنایی نیز در بسیاری از موارد به منابع اهل سنت استناد خواهیم کرد و به صورت روشن و مشخص، تضاد و تعارض نظرات اهل سنت را نشان خواهیم داد. همچنین دیگر اشکالات وارد بر تفاسیر آنها را بر اساس قرآن، حدیث و اصول مسلم اسلامی ذکر خواهیم کرد.

از سوی دیگر، علمای اهل سنت احادیث دیگر را، در تفسیر این حدیث، مستمسک نظر خویش قرار داده اند. ازاین رو باید در کشف معنای حقیقی این حدیث، از سند و دلالت احادیث دیگر بحث کرد. این مسئله در آثار نگاشته شده، مغفول مانده و در این اثر مورد بررسی قرار گرفته است.

در این کتاب تمام آرای اهل سنت به صورت دسته بندی منسجم و تفکیک شده ارائه می شود که این کار در دیگر کتب، انجام نشده است. همچنین لازم است ادعاهای اهل سنت در تفسیر این حدیث و تطابق آن با خلفای بنی امیه و بنی عباس و اشکالات اهل سنت بر تفسیر شیعیان، به صورت کامل بحث شود. به علاوه، نقد این مبانی باید به میزان بیشتری به شواهد تاریخی و روایی اهل سنت مستند باشد تا بحث از این حدیث از اتقان و استحکام لازم برخوردار شود. این مسئله در کتب شیعه لحاظ نشده است که بایسته بود با توضیحات بیشتری ذکر می شد؛ به گونه ای که اشکالات اهل سنت بر نظر شیعه و مبانی عقلی و نقلی آنان بررسی می گردید. در این کتاب کوشیده ایم این موارد، رعایت شود.

گروه فتوای شبکه اسلامی، معروف به «فتاوی الشبکة الإسلامیه»، و همچنین کتاب «أصول مذهب الشیعة الإمامیة الإثنی عشریه» تألیف ناصربن عبدالله بن علی القفاری، در

این زمینه مباحثی را ارائه کرده اند. در این دو منبع، علمای اهل سنت به بیان احتمالاتی در تعیین مصداق این حدیث و ذکر چند دلیل در تأیید احتمالات مطرح شده پرداخته اند. در این اثر این مبانی به تفصیل نقد شده و اشکالات آنها بر نظر شیعه پاسخ داده شده است. پیشینه ضعیف این بحث در کنار اهمیت بسزای این حدیث و کلیدی بودن آن در موضوع، می طلبید که اثری مستقل و مجزا در مورد سند، متن و دلالت حدیث مورد نظر نگاشته شود؛ به گونه ای که مهم ترین نظرات اهل سنت به همراه نظر شیعه در آن ذکر شود. همچنین باید در نقد و بررسی این نظرات، دیگر احادیث مستمسک اهل سنت در تفسیر این حدیث و استدلال های ایشان به همراه اشکالات وارد شده بر نظر شیعه، بررسی شود.

مسئله دیگری که در این نوشتار بررسی شده و در بسیاری از کتب به صورت سطحی از آن عبور شده است، بررسی میزان روشنگری و شاخص بودن این حدیث و احادیث مشابه آن در مسئله امامت و جانشینی است. در فصل نخست این کتاب، پیش از ذکر احادیث جانشینی، با تکیه بر منابع متقن اهل سنت، این مسئله روشن می شود که شاخص و مبنای صحیح در اثبات مسئله جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و کشف مصادیق جانشینی، باید احادیث و روایات رسیده از ایشان باشد، نه روش هایی همچون اجماع، شورا و....

در ابتدای این اثر، نکات قوت روش نقلی - حدیثی، در کنار نقاط ضعف روش اجماع و شورا و اشکالات وارد بر این روش ها، بیان شده است؛ یعنی پس از اثبات شاخص بودن احادیث در زمینه تعیین جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله، به بررسی احادیث وارد شده، به ویژه حدیث «اثناعشر خلیفه» پرداخته ایم؛ به همین دلیل در ابتدای این اثر می کوشیم ملاک های شناخت امام در بین فرقه های مختلف را بررسی کنیم و به سؤالات مهمی در این مورد پاسخ دهیم. از جمله این سؤال که روش و راه حل مناسب در کشف مصادیق امامت، روش نقلی است یا روش های برگرفته از عقل بشری، همچون اجماع، شورا و...؟ امتیازات و اشکالات این روش ها چیست؟ در گام بعد به این سؤالات پاسخ داده

می شود که اعتبار سندی حدیث «یکون بعدی اثناعشر خلیفة» چگونه است؟ علمای اهل سنت چه تفاسیر و مصادیقی برای این حدیث ذکر کرده و چه نقدهایی بر آن وارد است؟ شرح و تفسیر برگزیده در باب این حدیث چیست؟ آیا اشکالات علمای اهل سنت بر نظر شیعه پذیرفتنی است؟

موضوع مهم دیگری که معمولاً در این دسته از کتب مغفول می ماند، بررسی این مسئله است که با وجود احادیث دال بر جانشینی اهل بیت، چگونه غالب مسلمانان در تعیین جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل بیت علیهم السلام اعراض نموده اند. لذا در فصل آخر، دلایل این اعراض واکاوی شده است.

«سازماندهی فصول» در این اثر چنین است که ابتدا ویژگی ها و برتری های نصوص و روایات، در مصداق یابی امامت، در مورد روش هایی همچون اجماع، شورا و... بیان می شود. پس از تعیین معیار نقلی و حدیثی و اثبات برتری روش نقلی - حدیثی نسبت به دیگر روش های برگرفته از عقل، و اذعان به این مهم که کشف مصادیق حقیقی امامت باید بر اساس نصوص و روایات باشد، برخی از نصوص و روایات مربوط به امامت و جانشینی اهل بیت علیهم السلام را در فصل دوم ذکر می کنیم.

در فصل سوم به بحث و بررسی سندی حدیث

«یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً» و عبارات و قیدهای مختلف آن در منابع روایی اهل سنت می پردازیم و درجه سندی حدیث را از نظر علمای برجسته اهل سنت می سنجیم تا نقد و استدلال شرح ها و تفاسیر آنها از حدیث مذکور اتقان و استحکام لازم را داشته باشد. در فصل چهارم، تفاسیر و شرح های علمای اهل سنت از حدیث مورد نظر، بررسی و نقد خواهد شد. در نهایت پس از تعیین تفسیر صحیح این حدیث، دلایل اعراض اکثریت مسلمانان از تفسیر حقیقی این حدیث و احادیث مشابه آن را در فصل آخر بررسی می کنیم.

فصل اول جایگاه روایت در کشف مصادیق امامت از منظر فرقه های کلامی

مقدمه

از منظر اهل سنت، امامت مقامی جدای از خلافت است و امام، مسئول امور دینی و عهده دار هدایت معنوی جامعه است. درحالی که خلیفه، مدیریت سیاسی جامعه را عهده دار است؛ به همین دلیل ائمه فرقه های چهارگانه اهل سنت افرادی جدای از خلفای اهل سنت هستند.

امامت در دیدگاه تشیع، مقام هدایت و رهبری دینی و دنیایی جامعه است؛ یعنی خلافت ظاهری را هم شامل می شود. مقام خلافت از شئون مهم امامت است و باید در اختیار امام باشد. ولی این امر در تاریخ اسلام، آن گونه که باید محقق نشد. از این منظر، ایجاد انحراف در خلافت ائمه، نوعی انحراف در امامت ائمه هم محسوب می شود. مسئله شناخت مصادیق امامت، یکی از مسائل مطرح در طول تاریخ اسلام و از چالش هایی است که بسیاری از مسلمانان در مواجهه با آن با مشکل روبه رو شده و از یافتن و متابعت از امام حقیقی که شایستگی مقام امامت را داشته باشد، محروم مانده اند.

اتخاذ نکردن روش صحیح در کشف ائمه برحق، از عمده ترین دلایل گمراهی

مسلمانان در گذشته و حال است. عامه مردم راه و روش صحیح شناخت مصادیق امام را نمی دانستند و در بسیاری از موارد به اشتباه، فرد دیگری را به جای امام برمی گزیدند؛ برای مثال بعد از رحلت امام صادق علیه السلام، گروهی از مردم در جامعه شیعی در بحث امامت به خطا رفتند و امر بر آنها مشتبه شد.

در این فصل در صدد هستیم به سؤالات ذیل پاسخ دهیم:

در پاسخ به سؤال نخست، از یک سو عقل، اختیار، اجماع، شورا، هاشمی بودن و قیام به سیف، و از سوی دیگر استدلال نقلی قرآنی و استدلال نقلی حدیثی، به عنوان روش های شناخت امام، مطرح می شوند. فرضیه برگرفته از سؤال دوم، ارجحیت روش نقلی - حدیثی بر سایر روش هاست که وجوه ترجیح آن به همراه اشکالاتی که بر روش های دیگر وارد است، به تفصیل بیان خواهد شد.

1. فرقه های اسلامی و جایگاه عقل و نقل در تعیین امام

اشاره

فرقه های مختلف برای تعیین جانشینان برحق رسول الله صلی الله علیه و آله، ملاک های متفاوتی اتخاذ کردند. برخی، آیات قرآن را مستمسک تأیید نظر خود قرار دادند و به شواهدی از آیات استناد کردند. برخی دیگر به مستندات نقلی و نصوص روایی پرداختند. شیعه اثناعشریه، سایر فرقه های شیعه و برخی از فرقه های اهل سنت، استفاده از نص را جایز می دانند. امامیه به صورت جدی در حل مسئله امامت از نص بهره برده، عقاید خود را به نصوص و روایات ارجاع می دهد.

فرقه معتزله در دفاع از عقاید خویش، از دلایل عقلی بهره می گیرد. البته معتزلیان چند دسته اند و در قسمت های بعد، اعتقاد هر کدام به تفکیک بیان می شود. اشاعره

معمولاً اجماع امت و نظر بزرگان و اهل حل و عقد را روش تعیین امام می دانند. برخی از فرقه های زیدیه همچون جارودیه، قائل به نص بودند و برخی دیگر، هاشمی بودن و دعوت را ملاک شناخت امام می دانند.

فرقه عباسیه نیز علاوه بر ارث، به طریق نص نیز قائل بودند و باور داشتند که بر امامت عباس بن عبدالمطلب، از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نص وجود دارد.⁽¹⁾در ادامه معتقدات فرقه ها را به صورت مجزا و مستند تبیین می کنیم.

الف) تأکید امامیه بر روش نقلی - حدیثی

شیعه اثناعشریه، نص جلی بر امامت را برای همه امامان واجب می داند.⁽²⁾آنان معتقدند که ائمه، حافظان شرع و برپادارنده آن هستند و حکم آنها در منصوب شدن از سوی خداوند و عصمت، همان حکم پیامبران است. شیعه اثناعشریه بر آن است که عقل برای رساندن بشر به سعادت واقعی، محتاج نقل است و این احتیاج، بعثت پیامبران و نصب امامان را ایجاب می کند.⁽³⁾

بر خلاف اشاعره و معتزله که قائل به به کارگیری اجماع، شوری و... شده اند، امامیه در اثبات امامت، بر اساس نصوص و روایات اتفاق نظر دارند. امامیه معتقد است که تعیین امام به دو روش صورت می پذیرد:

البته در خصوص طریقیت معجزه در تعیین امام، بین علمای امامیه اختلاف است. برخی آن را طریقی در عرض نص، برخی تأیید نص و برخی مربوط به موارد استثنا

می دانند.⁽¹⁾تأکید بر سنت در سیره علی علیه السلام نیز به گونه ای است که برتری آن در مقابل دیگر روش ها همچون اجماع، شورا و... بارز و آشکار است. چنانچه در اعتراض گروهی از اعیان و اشراف همچون طلحه و زبیر به علی علیه السلام مبنی بر اینکه چرا در امور عامه با ما مشورت نمی کنی، حضرت فرمود: «چنان که اتفاقی رخ داد که حکمش در کتاب و سنت نبود و احتیاج به مشورت داشتم، با شما مشورت می کنم».

پس در اتفاقات پیش رو همچون موضوع جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله، با وجود نص و وصایت، نوبت به شورا نمی رسد و تعیین امام، منحصراً با نص و وصایت است.⁽²⁾جدای از اثبات اصل امامت و جانشینی که از طریق عقل ثابت می شود، اثناعشریه، ائمه و جانشینان برحق را انتخاب شده و معرفی شده از سوی خدا می دانند و اصالتی برای روش هایی همچون اجماع و شورا قائل نیستند. همچنین استفاده ایشان از مباحث عقلی و جدلی در اثبات امامت، صرفاً قرینه و مؤیدی بر نصوص و روایات است.

ب) التزام اسماعیلیه به نص در شناسایی ائمه

اسماعیلیه گروهی از شیعیان اند که در امامت شش امام نخست، همسو و هم نظر با شیعیان اثناعشری هستند، ولی به جای امام موسی کاظم علیه السلام (امام هفتم اثناعشریه)، اسماعیل و پس از او محمدبن اسماعیل را امام می دانند.⁽³⁾اسماعیلیه معتقدند پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله، امام علی علیه السلام به امر الهی و با نص پیامبر صلی الله علیه و آله در زمان حیات ایشان به عنوان امام برگزیده شد و امامت باید به صورت موروثی در نسل علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام ادامه یابد و جانشینی امام لاحق مبتنی بر نص امام سابق است.⁽⁴⁾بر پایه اعتقاد فرقه اسماعیلیه، بدون تصریح و نص خداوند متعال یا رسول خدا صلی الله علیه و آله یا امام منتخب ایشان،

امامت امام، امکان پذیر نیست.⁽¹⁾

طبق نظر شیخ مفید «سبب توهم اسماعیلیه در امامت اسماعیل آن بود که مردم در زمان حیات اسماعیل، گمان کردند که امام صادق علیه السلام به سبب آنکه اسماعیل بزرگ ترین فرزند ایشان بود، به امامت او تصریح خواهد کرد»؛ حال آنکه خبر یا روایتی در این باره نرسیده و کسی از ناقلان اخبار طایفه شیعه، بر آن روایت اطلاع نیافته است.⁽²⁾

درباره امامت محمدبن اسماعیل نیز، گذشته از وجود اختلاف در شخص تصریح کننده به امامت وی (امام صادق علیه السلام یا جناب اسماعیل)، از هیچ یک از ایشان گفتاری بر امامت وی نقل نشده است. با این حال منابع اسماعیلی با بیانی کلی، گزارش کرده اند که امام صادق علیه السلام یا اسماعیل، بر امامت محمدبن اسماعیل تصریح کردند. اما در کجا، چگونه، در کدام مجلس، در حضور چه کسی و با نقل چه کسانی، روشن نیست.⁽³⁾به طور کلی روش اسماعیلیه همان روش شیعیان اثناعشریه است، ولی برخلاف اثناعشریه، اسماعیلیان در اثبات امامت امام هفتم، به نقل حدیث نپرداختند و از این تاریخ به بعد، از امامیه (اثناعشریه) جدا شدند.

ج) اهتمام زیدیه به نص در تشخیص امام

زیدیه گروهی از شیعیان اند که امامت به نص را صحیح می دانند و با اختلاف نظری که میانشان وجود داشته، در امامت علی و حسنین علیهم السلام، قائل به وجود نص خفی شده اند، ولی غیر از سه امام نخست، برای دیگر ائمه، نص مشهوری ندارند.⁽⁴⁾یحیی بن حمزه زیدی (از ائمه مشهور زیدی)، زیدیه را به دو گروه کلی صالحیه و غیرصالحیه

تقسیم می کند که غیر از اثبات امامت علی و حسنین علیهم السلام از طریق نص، در اثبات امامت دیگران بر اساس انتخاب یا دعوت، اختلاف نظر دارند.

صالحیه طریق تعیین امام را نص و انتخاب اهل حل و عقد می دانستند؛ یعنی غیر از پذیرش نص بر امامت علی و حسنین علیهم السلام، در اثبات امامت دیگران، همانند اهل سنت، قائل به اختیار و انتخاب بودند. زیدیه (صالحیه) بر اصل شور که در شعار «الرّضا من آل محمّد» نمودار می شد، بسیار تأکید داشتند. ازاین رو در باور ایشان، پذیرش امت در تعیین امام نقش اساسی داشت.⁽¹⁾ایشان امامت ابوبکر، عمر و عثمان را به این دلیل که مسلمانان صدر اسلام به امامت آنها گردن نهادند و آنها ترویج دین کردند، مجاز می دانند.⁽²⁾به عبارت دیگر زیدیه، امامت مفضول را با وجود قیام افضل به خاطر مصلحت و خاموش کردن آتش فتنه و...، صحیح می دانند.⁽³⁾

غیرصالحیه، در بطلان طریق بودن اختیار و انتخاب در تعیین امام، استدلال می کنند که دلالتی از سوی شرع مبنی بر طریق بودن انتخاب و اختیار امت وارد نشده و اجماع مورد استناد اهل سنت، منشأ مشاجره و تفرقه در امت اسلامی است. پس نه تنها در مسئله بسیار خطیر امامت، بلکه در مسائل کم اهمیت تر نیز نمی توان اجماع را ملاک تعیین قرار داد. اینان طریق تعیین امام را نص و دعوت می دانند؛ به این نحو که معتقدند برای امامت حضرت علی، امام حسن و امام حسین علیهم السلام، نص خفی وجود دارد و امامت سایر امامان با دعوت اثبات می شود. مقصود از دعوت، فاصله گرفتن از ظالمان، امر به معروف و نهی از منکر نمودن، و دعوت به خویش است.⁽⁴⁾از دیدگاه این گروه، اگر شخصی که شایستگی امامت دارد، به خویش دعوت کند، به امر به معروف و نهی از منکر برخیزد و اجرای احکام اسلام را خواستار باشد، امامتش صحیح است.

د) انحصار کشف امام از طریق نص در برخی از فرقه های معتزلی

برخی از فرقه های معتزلی در ملاک قرار دادن مسئله نص، با امامیه همسو هستند؛ مثلا ًطایفه نظامیه از معتزله، روش مصداق یابی در موضوع امامت را صرفاً بر اساس نص و تعیین می دانند و معتقدند که پیامبر صلی الله علیه و آله بر حضرت علی علیه السلام در مسئله امامت تصریح کرد.⁽¹⁾همچنین دیدگاه برخی از معتزلیان بغداد در بحث امامت، متناسب با شیعیان است؛ ولی کلام معتزلیان بصره، هم رأی اهل سنت است و تعیین مصداق امام از سوی آنان، یک امر انتخابی به حساب می آید.⁽²⁾

جمهور معتزله امامت را برای کسی که بر امامت وی نصی وجود ندارد، جایز می دانند.⁽³⁾به غیر از معتزله بغداد، بقیه بر آنند که عقل، بدون نیاز به سمع، می تواند علم مورد نیاز بشر را تأمین کند.⁽⁴⁾قاضی عبدالجبار معتزلی نیز طرق امامت را در نزد معتزله، بر اساس عقد و اختیار می داند.⁽⁵⁾

ه) روش تعیین امام در اندیشه اشاعره

ابوالحسن اشعری (مؤسس فرقه اشعری) در اثبات خلافت ابوبکر، به نص بر خلافت ابوبکر استناد می کند و مردم را معتقد به نص می داند؛ به گونه ای که در اعتقاد به نص رسیده از رسول خدا صلی الله علیه و آله، در مسئله خلافت سه گروه اند. به این شرح که گروهی نص بر خلافت ابوبکر، گروهی نص بر امامت علی علیه السلام و گروهی نص بر عباس، عموی پیامبر صلی الله علیه و آله را نص صادر شده از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله می دانند؛ ولی چون با ابوبکر بیعت شد و بر امامت او اجماع صورت گرفت، پذیرش امامت او را واجب می داند.⁽⁶⁾

قاضی ابوبکر باقلانی (از متکلمان معروف اشاعره) نیز قائل به استفاده از نص در موضوع امامت است. به عقیده وی، امامت باید به نص صورت پذیرد. ولی نصوص پیامبر صلی الله علیه و آله را در موضوع خلافت (بر خلاف نصوص موضوعاتی همچون نماز، روزه، حج و... که در میان مسلمانان ظاهر و شایع است) ظاهر و شایع نمی داند و به همین دلیل، استفاده از نص را در حل موضوع خلافت باطل می داند. از آنجا که نصوص رسیده در باب امامت را از قبیل اخبار آحادی که راویان آنها ضعیف هستند به حساب آورده و آن را مخالف اجماع امت بر مسئله خلافت خلفای راشدین دانسته، در نهایت قائل به مسئله اختیار شده است.⁽¹⁾

ابن کثیر (از دیگر علمای اشعری مذهب) نیز عقیده اهل سنت را چنین تبیین می کند که رسول الله صلی الله علیه و آله در موضوع خلافت، بر کسی تنصیص نفرمود. در نتیجه به دلیل نبود نصوص و روایات، خلافت را از طریق اجماع امت اثبات پذیر می دانند.⁽²⁾مراد از اجماع امت، اجماع اهل حل و عقد (اهل شورا) است که بزرگان صحابه اند. آنها حتی معتقدند اثبات امامت به اجماع اهل حل و عقد، احتیاج ندارد، بلکه اعلام یک یا دو نفر از اهل حل و عقد در ثبوت امامت کافی است. به همین دلیل صحابه در مورد خلافت ابوبکر، به نظر عمر اکتفا کردند؛ همان طور که در مورد خلافت عثمان، به نظر عبدالرحمن بن عوف اکتفا کردند.⁽³⁾

البته برخی از اهل سنت در شیوه و چگونگی اجماع، نظر دیگری دارند و معتقدند که باید تمام اهل حل و عقد از شهرها جمع شوند و فردی را به عنوان امام برگزینند (که البته چنین اجماعی بر هیچ یک از خلفا صورت نپذیرفته است). برخی دیگر با این استدلال که بیعت ابوبکر از سوی پنج نفر (عمر، ابوعبیده جراح، اسیدبن حضیر،

بشیربن سعد و سالم مولا حذیفه) صورت گرفت و آن گاه مردم از آنها تبعیت کردند، گفته اند که پنج نفر کافی است؛ چنان که عثمان نیز با رضایت پنج نفر از اعضای شورای عمر به خلافت رسید. برخی دیگر گفته اند با یک نفر هم این امر محقق می شود؛ زیرا عباس به علی علیه السلام گفت: «دستت را دراز کن تا با تو بیعت کنم».⁽¹⁾

آرای متکلمین بزرگ اشعری نشان می دهد که اهمیت نص در مسئله امامت و جانشینی، مورد تأیید اشاعره بوده است و در بحث نظری، قائل به اصالت نص هستند؛ ولی به عقیده آنها، نص معتبری در این موضوع از سوی رسول الله صلی الله علیه و آله صادر نشده است و نصوص رسیده در این زمینه را از قبیل اخبار آحاد می دانند. این دیدگاه در نهایت، آنها را به پیروی از روش اجماع اهل حل و عقد (اهل شورا) کشانده است.

2. مقایسه روش نقلی (روایات) با روش های غیرنقلی

اشاره

پس از بیان میزان استفاده فرقه های اسلامی از روش نقلی (نصوص و روایات) و تکیه برخی از فرقه های بر روش های غیرنقلی (همچون عقل و اختیار، شورا و اجماع)، در ادامه به مقایسه ویژگی های روش نقلی با دیگر روش ها می پردازیم. روش نقلی در تعیین مصداق امام، نسبت به روش های غیرنقلی، ویژگی های مثبتی دارد و در مقابل بر روش های غیرنقلی اشکالاتی وارد است. به منظور تعیین سهم روش نقلی (نصوص و روایات) در مقابل روش های غیرنقلی (عقل و اختیار، شورا و اجماع)، برتری های روش نقلی - حدیثی و اشکالات دیگر روش ها را بررسی می کنیم.

البته ذکر این نکته لازم است که تمام فرقه های اسلامی، اصالت را با نقل می دانند. بدین معنا که هیچ فرقه ای مدعی نیست که حتی با وجود نقل معتبر از رسول اکرم صلی الله علیه و آله، می توان آن را کنار نهاد و به روش های دیگر متمسک شد؛ بلکه معتقدند که در صورت وجود نقل معتبر، نوبت به دیگر روش ها نمی رسد.

مدعای فرقه های اهل سنت چنین است که می گویند، نقل معتبر نداریم، نه آنکه بگویند روش نقلی را قبول نداریم. ولی مدعای شیعه چنین است که نصوص و روایات، به میزان کافی وجود دارد. در این پژوهش، ابتدا باید برتری نصوص و روایات (روش نقلی) از زوایای مختلف نسبت به روش های دیگر به خوبی بحث شود تا در فصل های بعدی، وجود این نصوص و دلالت تام آنها را بررسی کنیم. ابتدا برتری های روش نقلی - حدیثی و پس از آن اشکالات دیگر روش ها را ذکر می کنیم.

الف) برتری های روش نقلی

یک - روش نقلی و کاهش تفرقه در امت اسلام

در هر زمان، یک نفر عهده دار مسند امامت و خلافت است. پس در میان مدعیان این مسند و فرقه های طرفدار آنها، صرفاً یک فرقه بر حق است و سایر فرقه هایی که با فرقه ناجیه اختلاف دارند، در گمراهی هستند. متأسفانه تعدد فرقه ها و مذاهب اسلامی، نشانه انحراف جمعیت کثیری از مسلمانان، حداقل در برخی از مسائل مهم دین، از جمله انحراف در مسئله امامت است.

مسلمانان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله، به فرقه های فراوانی تقسیم شدند.⁽¹⁾آراء و نظرات بسیار مختلف موجب شد که مسلمانان نتوانند در موضوع امامت بر شخص واحدی متفق شوند. از قرن اول به بعد، تعداد فرقه های اسلامی روز به روز بیشتر شد و این جریان با به وجود آمدن اهل حدیث، معتزله، اشاعره، زیدیه، اسماعیلیه و... گسترش یافت و اتحاد میان مسلمانان بسیار کم شد.

از جمله عوامل بسیار مؤثر در ایجاد انحراف و تفرقه مذکور، آراء و نظرات بسیار مختلفی

بود که موجب می شد فرقه ها نتوانند برای هدایت و زعامت مسلمانان، بر شخص واحدی اتفاق نظر داشته باشند. اگر مسلمانان صدر اسلام در انتخاب امام به جای تمسک به روش های غیرنقلی، صرفاً به نصوص و روایات پیامبر صلی الله علیه و آله عمل می کردند و امام و جانشین مورد نظر ایشان را اطاعت می کردند، اختلافات فراوان و فرقه های بی شماری که همدیگر را تکفیر می کنند، به وجود نمی آمد و عمل به نصوص و روایات مانع از ایجاد آن می شد.

دو - معنای واحد و تأویل ناپذیری نصوص امامت

اقتضای روش های غیرنقلی، تعدد آراء و نظرات است که این امر، فرقه های متفاوتی را به وجود می آورد. این در حالی است که از نصوص حدیثی در اکثر موارد (احادیثی که مشکل فقه الحدیثی ندارند و به ویژه آن نصوصی که در آنها اسم امامان به طور مشخص به عنوان امام آمده است) نمی توان بیش از یک معنی برداشت کرد و تعدد نظرات و اختلاف نظر را به دنبال ندارند.

از جمله تفاوت های بارز روش نقلی - حدیثی با دیگر روش ها، وضوح معنایی این روش است. احادیث و نصوص روایی، دارای معنای روشن هستند و در کشف مصداق خلفا و ائمه، دلالت تام دارند. برای مثال در حدیث ذیل،⁽¹⁾اسامی چند تن از امامان اول ذکر شده است و نُه نفر از فرزندان امام حسین علیه السلام به عنوان ائمه بعدی معرفی شده اند. شیخ صدوق = از علی بن حسین علیه السلام نقل می کند:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: یابن مسعود ان علی بن ابیطالب علیه السلام امامکم بعدی و خلیفتی علیکم فاذا مضی فابنه الحسن امامکم بعده و خلیفتی علیکم فاذا مضی فابنه الحسین امامکم بعدی وخلیفتی علیکم ثم تسعة من ولد الحسین واحد بعد واحد ائمتکم وخلفائی علیکم تاسعهم قائمهم.⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابن مسعود فرمودند: همانا علی بن ابی طالب علیه السلام پس از من امام شما و جانشین من بر شماست؛ پس از در گذشت علی، پسرِ علی (حسن) امام شما و جانشین من بر شماست؛ پس از در گذشت حسن، پسرِ علی (حسین) امام شما و جانشین من بر شماست؛ سپس نُه نفر از نسل حسین، یکی پس از دیگری، امامان شما و جانشینان من بر شما هستند که نهمینِ آنها، قیام کننده آنهاست.

البته تأکید ما بر «روشنگری نص و اختلاف آن با دیگر روش ها»، به معنای تأویل ناپذیری نصوص تحت هیچ شرایطی یا عدم تأویل آنها از سوی فرقه های مخالف نیست، بلکه فرقه های مخالف در بسیاری از مواقع، سعی در تأویل نصوص و روایات دارند؛ به گونه ای که معنای نص و روایت را متناسب با عقاید خود تأویل می کنند. اما مطلب مورد نظر ما این است که میزان تأویل پذیری نصوص، بسیار کم و به ویژه بسیار کمتر از آیات قرآن است و با مقداری توجه در نصوص، حقیقت موضوع امامت و تأویل و تفسیر صحیح از ناصحیح، به خوبی مشخص می شود؛ زیرا نصوص از روشنی و وضوح بالایی برخوردارند و به همین دلیل شایسته است که در کشف ائمه برحق، از آنها استفاده شود.

اهمیت نصوص، در قابلیت اثبات گرایی بسیار قوی آنهاست و این مسئله که تعداد اندکی از مسلمانان (در فرقه های مختلف) بر رأی و نظر خود اصرار می ورزند و در صورت تعارض نظر خود با حقیقت، قصد تأویل حقیقت و تفسیر نادرست آن را دارند و حتی نصوص واضح و روشن را به شیوه ناصحیحی متناسب با اعتقاد و خواست خود تفسیر می کنند، مسئله دیگری است و البته نتیجه گیری عادلانه یا مغرضانه از نصوص و روایات، تشخیص پذیر است.

همچنین اکثر مسلمانان از شیعه و سنی، پذیرای نظر صحیح و مفاد نصوص و روایات هستند و تعداد افرادی که بی دلیل بر نظر خود اصرار می ورزند و تفسیر نادرستی از روایات را مطابق تأکید خود بر نظرشان ارائه می کنند، اندک است. ولی

نصوص روایی و احادیث رسیده در موضوع امامت (برای محقق بی طرف شیعه و سنی) منابع متقنی هستند که بسیار ساده تر از روش های دیگر، حقیقت را مشخص می سازند.

از آنجا که نص و روایت، وجوه مختلف معنایی ندارد و بر خلاف آیات قرآن، معمولاً نمی توان بیش از یک معنا از نص و روایت فهمید، با استفاده از نص و تأکید بر آن، مصداق یابی در موضوع امامت و خلافت، به درستی و دقت صورت می گیرد. بر خلاف آیات قرآنی و شیوه های برگرفته از عقل بشری همچون اجماع، شورا و...، استناد به نصوص و روایات، تعدد نظرات و ایجاد فرقه های مختلف را به دنبال ندارد و سردرگمی و اغتشاش میان مسلمانان را موجب نمی شود.

سه - روشنی نصوص و بی نیازی از ادله سایر فرقه ها

از دیگر تفاوت های بارز روش نقلی - حدیثی با دیگر روش ها، اطمینان بخش بودن این روش است. از آنجا که سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله به واسطه روشنی و وضوح فراوان، تا حدود زیادی مشخص و مبرهن هستند، دلالت نصوص و روایات ایشان در معرفی جانشینان نیز از این وضعیت مستثنا نیست. مبرهن بودن نص و روایت ایشان بر جانشینی افراد، به قدری است که دیگر نیازی به بررسی و ابطال دلایل مخالفان و هواداران آنها نیست.

پس از استفاده از نصوص معتبر و روشنگر که در دلالت خود تام هستند و به خوبی مصادیق امامان را معرفی می کنند، حقیقت به روشنی بر جوینده حق، عرضه می شود؛ زیرا بر خلاف سایر روش ها، نتیجه به دست آمده از بررسی دقیق نصوص و روایات، یقین آور و قطعی است. پس با وجود در دست داشتن نصوص و روایات معتبر و روشن، دیگر نیازی به بررسی نظرات غیرنقلی و ادعاهای فرقه های دیگر، احساس نمی شود. به همین دلیل در روش نقلی - حدیثی، ظرف مدت زمان بسیار کمتری، حقیقت قطعی به کمک روشنگری نصوص و روایات کشف می شود. این در حالی است که نتیجه به دست آمده از شیوه های غیرنقلی، قطعی و یقین آور نیست. بدین معنا

که هیچ تضمینی وجود ندارد که فرد منتخب اجماع یا شورا، واقعاً شایسته ترین فرد برای جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله باشد.

ب) اشکالات روش های غیر نقلی (اجماع، شورا و...)

اشاره

اشکالات فراوانی بر روش اجماع، شورا و دیگر روش های غیرنقلی وارد است که در ادامه به ذکر برخی از این اشکالات می پردازیم.

یک - لزوم ابطال حقانیت فرقه های مخالف در روش های غیرنقلی

بشر همواره در مورد بسیاری از امور بی اطلاع و نادان است. آگاهی از بسیاری از این مجهولات، اساساً از محدوده ادراک عقل بشری خارج است (نقص مطلق عقل بشری) و فهم بسیاری از مجهولات که برای عقل بشری فهم پذیر هستند، نیازمند گذشت زمان فراوان است (نقص نسبی عقل بشری).

عقل بشری همواره در معرض نقص مطلق و نقص نسبی قرار دارد و بعید نیست که در مصداق یابی ائمه و جانشینان برحق، به بیراهه برود. این نقص عقل و ادراک، تمام افراد (غیر از معصوم) را در بر می گیرد و با توسل به عقل چند نفر خبره (شورا) یا عقل گروه و جمعیت یا حتی عقل یک ملت (اجماع)، نمی توان از این نقص ایمن و مصون ماند.

روش های غیرنقلی (اجماع، انتخاب و شورا)، مؤید به نصوص و روایات یقین آور پیامبر صلی الله علیه و آله نیستند، بلکه دلایلی برگرفته از عقل بشری هستند و نتایج حاصل از به کارگیری این روش ها، همواره در معرض خطاهای ناشی از نقص نسبی و نقص مطلق دانش بشری هستند؛ پس یقین آور و اطمینان بخش نیستند. عقل در کشف بسیاری از مسائل، نیازمند دلیل و مدرک یقین آور است و چنان که در کشف پیامبران، نیازمند معجزه است، در شناسایی مصادیق جانشین و خلیفه لایق هم نیازمند و محتاج تنصیص پیامبر صلی الله علیه و آله بر جانشینان شایسته مقام امامت و خلافت است.

پس عقل بشری به تنهایی (بدون استفاده از نصوص و روایات) و با ارائه روش های

اجماع، انتخاب و شورا، قدرت شناخت مصادیق امامت را ندارد. از سویی به خاطر قطعیت نداشتنِ نتیجه برآمده از روش های غیرنقلی، مقایسه ویژگی های ائمه تمام فرقه های اسلامی و ارزیابی و ابطال دلایل فرقه های مخالف، لازم می شود و از آنجا که تعداد فرقه های اسلامی بسیار فراوان است و علمای فرقه ها در اثبات حقانیت خود به یک دلیل بسنده نمی کنند، فحص و بررسی نظرات فرقه های مخالف و ابطال دلایل آنها، بسیار دشوار است و بعید نیست که جوینده حقیقت، فرصت لازم را برای شناخت مصادیق امامت نداشته باشد. با این وصف، روش های غیرنقلی نمی توانند به عنوان راه حل مناسبی در شناخت مصادیق ائمه به کار آیند.

دو - منصوص بودن اصول و احکام فروتر از امامت

امامت، جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و از ارکان عظیم دین اسلام است و از آنجا که احکامی با مرتبه پایین تر (همچون نماز و زکات) بدون نص ثابت نمی شوند، به طریق اولی امامت هم بدون نص و بر اساس انتخاب و اجماع مردم اثبات پذیر نیست.⁽¹⁾بی گمان پیامبر صلی الله علیه و آله درباره امامت مسلمانان و اینکه پس از ایشان چه کسی شایستگی جانشینی را دارد، دستوراتی داده اند و بهترین روش در تعیین مصداق ائمه و جانشینان ایشان، تبعیت از دستورات ایشان در این زمینه است.

سه - نشناختن معصوم

انسان معصوم در اندیشه و رفتار خود خطا و گناه نمی کند. به همین دلیل در صورت پیروی از او، جامعه به شکل صحیح هدایت می شود و در مسیر ناصحیح قرار نمی گیرد. از دیگر عوامل ضرورت معصوم بودن امام، نیاز جامعه به تفسیر دقیق آیات قرآن و روایات و ممانعت از ارائه تفاسیر ناصحیح است که باید از سوی فرد معصوم انجام پذیرد.

همچنین عاری بودن رهبر معصوم از خطا و اشتباه، اطمینان خاطری از صحت عملکرد او در قلوب مردم ایجاد می کند که حاصل آن، عزم و اراده قوی تر مردم در پیروی از دستورات رهبر معصوم است که در پی اجرای فرامین الهی است. پس امام باید معصوم و افضل از رعیت باشد.

اینکه در حدیث ثقلین، ائمه به عنوان ثقل دوم و همراه همیشگی قرآن و همچون قرآن، عامل همیشگی نجات از گمراهی معرفی شده اند، نشان دهنده این مسئله است که خود ائمه از ضلالت ناشی از خطا و گناه، مصون هستند⁽¹⁾و در اثبات نقلی عصمت ائمه، احادیث فراوانی وارد شده است؛ از جمله: شیخ صدوق از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله نقل می کند:

حدثنا محمدبن علی مَاجِیلَوَیْهِ وَأَحْمَدَبن عَلِیِّبن إِبْرَاهِیمَ وَابْنَ تَاتَانَةَ جَمِیعاً عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِبن عَلِیٍّ التَّمِیمِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی سَیِّدِی عَلِیُّبن مُوسَی الرِّضَا علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَنْظُرَ إِلَی الْقَضِیبِ الْیَاقُوتِ الْأَحْمَرِ الَّذِی غَرَسَهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ بِیَدِهِ وَیَکُونَ مُتَمَسِّکاً بِهِ فَلْیَتَوَلَّ عَلِیّاً وَالْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِهِ فَإِنَّهُمْ خِیَرَةُ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ وَصَفْوَتُهُ وَهُمُ الْمَعْصُومُونَ مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ وَخَطِیئَةٍ».⁽²⁾

هر کس خوشحال می شود که به شاخه یاقوت سرخ بنگرد که خداوند با دست خود کاشته و به او چنگ اندازد، باید علی و امامان از فرزندانش را دوست بدارد؛ چراکه آن ها بهترین خلق اند و برگزیده او و از هرگونه گناه و اشتباهی معصوم هستند.

خزار قمی در کفایة الأثر می نویسد:

أخبرنا القاضی المعافی بن زکریا قال حدثنا علی بن عتبة قال حدثنی الحسین بن علوان عن أبی علی الخراسانی عن معروف بن خربوذ عن أبی الطفیل عن علی علیه السلام قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله: «أنت الوصی... أنت الإمام ابوالأئمة الإحدی عشرة من صلبک أئمة مطهرون معصومون».⁽³⁾

ابوطفیل از امیرمؤمنان علیه السلام نقل کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی، تو جانشین من هستی... تو امام و پدر یازده امام از نسل خودت هستی؛ تمام آنان، امامان پاک و معصوم هستند.

ولی امکان تشخیص عصمت و افضلیت امام برای عموم مردم وجود ندارد و در نتیجه تفویض تعیین امام به بندگان از سوی خداوند (دلیل اهل سنت در به کارگیری اجماع، شورا و...)، تکلیف بما لا یطاق است. عصمت و افضل بودن، هر دو از امور خفیه است؛ ولی قضاوت و حکم انسان ها بر اساس ظواهر است و انسان ها نمی توانند به باطن مدعی امامت که نشان دهنده حقیقت عصمت و افضلیت اوست، رسوخ کنند.⁽¹⁾

پس با روش هایی مانند عقل و اختیار، اجماع و شورا که بر اساس قضاوت و حکم انسان های عادی صورت می پذیرند، نمی توان شایسته ترین شخص را که همان انسان معصوم و برتر است، برای خلافت و رهبری مسلمانان شناسایی کرد. بلکه جانشینان معصوم، باید از سوی خدا به مردم معرفی شوند؛ به همین دلیل از سوی خدا و از طریق روایات پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی شده اند. در فصل های بعد، برخی از روایات مذکور در منابع شیعه و اهل سنت را بررسی خواهیم کرد.

چهار - سست شدن بنیان های دینی

امامت، استمرار مقام رسالت در تبیین احکام، تفسیر قرآن و سنت و اداره جامعه بر اساس آموزه های دینی است. پس در صورت معصوم نبودن امام (با توجه به اهمیت و حساسیت فوق العاده مقام امامت)، اقدامات او به سوء مدیریت در رهبری جامعه اسلامی منجر می شود. از طرفی فرقه های غیرامامی که در کشف امام از روش های غیرنقلی پیروی کرده اند، هیچ گاه ادعای عصمت افراد منتخب را نداشته اند و غیر از خداوند و افرادی که خداوند، آنها را از مقام عصمت آگاه کرده است، هیچ کس علم به

عصمت دیگری ندارد.⁽¹⁾پس پیروی از روش های غیرنقلی، منجر به امامت غیرمعصوم می شود و امامت غیرمعصوم، موجب سست شدن بنیان های دینی است.⁽²⁾

پنج - رها شدن امت از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله

مبنای اهل سنت در به کارگیری اجماع، انتخاب و شوری در اثبات امامت، چنین است که پیامبر صلی الله علیه و آله، امت خویش را در این امر مهم به حال خود رها کرده است. ولی سیره پیامبر صلی الله علیه و آله نشان می دهد که ایشان مردم را در امور مهم دین و جامعه رها نمی کرد و وظیفه آنان را در هر جایی معین می کرد. ایشان بر امت خود، از پدر مهربان تر بود و آنان را در کوچک ترین احکام، رهبری می فرمود. هرگاه تنها دو روز در مدینه حضور نداشت، یکی را به جای خویش می نشاند. حال چگونه ممکن است که مهم ترین امر، یعنی خلافت روی زمین را مهمل گذارد و مسلمانان را در این امر به حال خود رها کند و مردم را به طریق حق ارشاد نکند؟⁽³⁾

اگر انتخاب خلیفه از سوی خدا نبود و در اختیار امت بود، پیامبر صلی الله علیه و آله این موضوع را به مردم گوشزد می کرد، در صورتی که از نظر برخی فرقه های اهل سنت، ایشان کمترین سخنی در این باره نگفته اند. آیا زعامت مسلمانان درجه کمتری نسبت به مکروهات و مستحبات دارد؟.⁽⁴⁾بدیهی است که ایشان برای هدایت و اداره امور مسلمانان و جلوگیری از اختلاف در امامت، جانشینان برحق خود را معرفی کرده اند و اساساً محال است که پیامبر صلی الله علیه و آله، امت خویش را بدون سرپرست رها کرده باشد. ازاین رو باید دنبال سخن پیامبر بود و با وجود دستورات ایشان، نوبت به دیگر روش ها نمی رسد.

برخی علمای اهل سنت (همچون باقلانی) نسبت به نصوص پیامبر صلی الله علیه و آله بر امامت و

خلافت علی علیه السلام، مشکوک بودند، ولی نص ابوبکر بر عمر را پذیرفته اند. همان گونه که ابوبکر این تشخیص را داشت که امت را بدون سرپرست رها نکند و تعیین جانشین کند، از پیامبر صلی الله علیه و آله که عقل کامل جهان خلقت بود نیز انتظار می رود که جامعه مسلمانان را بدون جانشین رها نکرده باشد.

بی شک پیامبر صلی الله علیه و آله نیز جانشین خود را تعیین کرد و بلیغ ترین سخن در رد این نظر که ایشان جانشینی تعیین نکرد، سخن ابن عباس است که می گریست و می گفت: «مصیبت بزرگ آن بود که بین رسول خدا و نوشتن آن مکتوب، فاصله ایجاد کرد». با این استدلال که پیامبر صلی الله علیه و آله در حال مرگ است، پس هذیان می گوید، از نوشتن مکتوب مورد نظر ایشان ممانعت شد. ولی در شرایطی مشابه بعد از گذشت دو سال، زمانی که ابوبکر در لحظات آخر حیات و در حال اغما، قدرت سخن گفتن نداشت، با نوشته ای از سوی عثمان، بدون اینکه کسی او را متهم به هذیان کند، عمر را به خلافت منصوب کرد.⁽¹⁾

مسئله ای که پیامبر صلی الله علیه و آله می خواست به رعایت آن وصیت کند، امورات جزئی و احکام و عبادات نبود؛ زیرا این مسائل از سوی ایشان بیان شده بود و اختلاف برانگیز نبود و خطر انحراف جدی در آنها بسیار اندک بود. مسئله ای که برای جامعه اسلامی بسیار حیاتی بود و با وجود اینکه در موقعیت های مختلف از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله بیان شده بود، تحت تأثیر خواسته های نامشروع برخی صحابه، می توانست مورد طمع قرار گیرد و بسیار اختلاف برانگیز باشد و به انحراف کشیده شود، مسئله جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله بود و ارائه مکتوبی از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله در تعیین علی علیه السلام، می توانست موجبات جانشینی برحق علی علیه السلام را تسهیل کند و از بروز اختلافات در زمینه خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بکاهد.

پیداست که رهبر مورد نظر پیامبر صلی الله علیه و آله ابوبکر نبود که اگر چنین بود، عمر با نوشتن وصیتی که پیامبر صلی الله علیه و آله در آن نسبت به خلافت ابوبکر پیمان می گرفت، مخالفت نمی کرد؛

زیرا با وجود پیمانی از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد خلافت ابوبکر، نیازی نبود که عمر درباره شایستگی ابوبکر برای خلافت با انصار به جدال بپردازد، بلکه وصیتنامه، خود مانع از جدال بود.

به راستی موضع پیامبر صلی الله علیه و آله در روز غدیر خم در اعلام جانشینی علی علیه السلام⁽¹⁾و همچنین موضع ایشان در احادیث مهمی همچون حدیث ثقلین⁽²⁾در بیان شایستگی اهل بیت علیهم السلام برای جانشینی، پیوسته در ذهن عمر مجسم بود. هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله گفت قصد دارد برای مسلمانان مطلبی بنویسد تا پس از آن گمراه نشوند، عمر به خوبی می دانست که این سخنان، همان سخنانی است که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره خاندانش به صورت عام و درباره علی علیه السلام به گونه ای خاص گفته است. علت مخالفت عمر با وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد علی علیه السلام را خود وی در زمان خلافتش ضمن گفت وگویی با ابن عباس، به شرح ذیل یادآور شد:

عمر: پسرعمویت را در چه حالی ترک گفتی؟

ابن عباس: در حالتی از او جدا شدم که با هم سن و سال هایش بازی می کرد (گمان کرد که مقصود خلیفه، عبدالله جعفر است).

عمر: مقصودم او نیست، بلکه مقصودم بزرگ خانواده شما (علی بن ابی طالب) است.

ابن عباس: او را در حالی ترک گفتم که با سطل، درختان خرما را آبیاری می کرد... و قرآن می خواند.

عمر: خون یک آدم به گردنت اگر کتمان کنی. آیا چیزی از علاقه به خلافت در باطن او باقی است؟

ابن عباس: آری.

عمر: آیا او گمان دارد که پیامبر صلی الله علیه و آله او را تعیین کرده است؟

ابن عباس: آری و من اضافه می کنم، از پدرم راجع به آنچه او ادعا دارد پرسیدم، (درباره تعیین شدن او به خلافت از سوی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله) او گفت: راست گفته است.

عمر: آن گفتار نوعی ستایش والا از جانب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره علی بوده است، هیچ مدعایی را ثابت نمی کند و هیچ اشکالی را برطرف نمی سازد. البته پیامبر صلی الله علیه و آله تلاش می کرد تا در صورتی که ممکن باشد، او را به خلافت منصوب کند. به راستی که پیامبر در هنگام بیماریش خواست او را به نام، تعیین کند، اما من از باب دلسوزی و حفظ اسلام، از آن کار جلوگیری کردم.

نه، قسم به پروردگار این بنا (کعبه) که قریش هرگز بر خلافت علی متفق نمی شدند و اگر پیامبر صلی الله علیه و آله او را به ولایت منصوب می کرد، هر آینه توده عرب، از همه جانب با او مخالفت می کردند. پس، پیامبر صلی الله علیه و آله دانست که من از آنچه در دل اوست آگاهم، خودداری کرد و خدا نخواست چیزی را، جز تأیید آنچه رخ داده است.⁽¹⁾

اینکه عمر انگیزه مخالفت خود را با وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله بر خلافت علی علیه السلام، دلسوزی و احتیاط خود در مورد اسلام بیان کرد، توجیه کننده رفتار او نیست. اشکال او در اینکه به خود اجازه داد از تحقق خواست و اراده پیامبر صلی الله علیه و آله مخالفت کند و به همین منظور مانع وصیت ایشان شود، به هیچ عنوان توجیه پذیر نیست.

بی شک مسئله مهم تعیین جانشین برای پیامبر صلی الله علیه و آله از اهمیت بالایی برخوردار بود و از سوی ایشان علی علیه السلام برای جانشینی مشخص و معین شده بود. با وجود معرفی جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی ایشان (و در دست داشتن نصوص معتبر و روشنگر)، هیچ توجیهی برای انتخاب خلفا از طریق اجماع، شورا و دیگر روش های غیرنقلی باقی نمی ماند. برخی از روایات، دال بر خلافت اهل بیت علیهم السلام که در منابع اهل سنت به وفور نقل شده اند، در فصل دوم ذکر خواهد شد.

شش - عدم حجیت اجماع و واقع نشدن آن

علاوه بر اشکالات کلی که بر روش های غیرنقلی وارد شد، در نقد روش اجماع، باید افزود که حجیت اجماع مورد اختلاف است. طرفداران اجماع در اثبات روش اجماع به آیات 143 بقره، 110 آل عمران و 115 نساء استناد می کنند. ولی دلالت آیات قرآنی مذکور در اثبات حجیت اجماع صریح نیست و از سوی جمعی از صاحب نظران، تمسک به این آیات در اثبات حجیت اجماع، مورد نقدهای جدی قرار گرفته است.

شیخ طوسی استدلال طرفداران اجماع، مبنی بر اهل خیر و عادل بودن تمام اجماع کنندگان (صحابه) را نمی پذیرد؛ زیرا بسیاری از آنها عادل و برگزیده نبودند و نمی توان چنین جماعتی را عادل های برگزیده نامید. از طرفی این آیات دلالتی بر برخی از افراد نامعین جامعه ندارد و اگر مراد افراد معینی باشد، نمی توان آن را دلالتی بر اجماع امت به حساب آورد. اگر هم مراد، رأی صائب برخی از افراد باشد، در این صورت باید استدلال ما را به عنوان گروهی از مسلمانان بر ائمه علیهم السلام بپذیرند.

بی گمان این آیات اقتضای عموم مسلمانان (جدای غیرمستحقان) را ندارد و اگر اهل سنت چنین ادعایی کنند، قائل به اجماع عمومی شده اند و این عموم، اهل اعصار گذشته را هم در بر می گیرد. اما اگر اشکال کنند که چگونه اجماع اهل اعصار گذشته پذیرفته است، ولی اجماع اهل یک عصر پذیرفته نیست، جواب داده می شود: همان گونه که شما قائلید اجماع هر عصری پذیرفته است، ولی اجماع فرقه خاصی از آنها پذیرفته نیست.⁽¹⁾

از سوی دیگر هیچ گاه در مسئله امامت و خلافت مسلمانان، اجماع واقع نشده است؛ زیرا جماعتی از بنی هاشم با ابوبکر موافق نبودند و با او بیعت نکردند و عده ای از بزرگان صحابه مانند سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، حذیفه، سعدبن عیل، اسامة بن زید و... خلافت ابوبکر را امضاء نکرده بودند. در واقع همه اهل مدینه هم بر خلافت ابوبکر، اجماع

نکردند، چه رسد که اجماع بر ابوبکر، برگرفته از اجماع همه مسلمین باشد.⁽¹⁾

با توجه به وقوع نپیوستن اجماع، تکیه متکلمینی همچون باقلانی و اشعری بر وقوع اجماع بر ابوبکر، ادعایی بی دلیل است. با توجه به نکات ذکرشده، ثابت شد که اجماع امت، روش مناسبی برای تعیین امام و خلیفه مسلمانان نیست. ممکن است اشکال شود که عقل انسان، قدرت ادراک و تشخیص کیفیت برخی امور جزئی مانند نماز و روزه را ندارد، پس باید از طریق وحی بیان شوند؛ ولی بشر می تواند لزوم امامت را بفهمد و شخص امام را معین کند. پس قیاس بین احکام نماز و روزه با مسئله امامت، قیاس مع الفارق است، نه قیاس اولویت. در جواب به این سؤال توجه به این نکات لازم است:

اول - انسان معصومی همواره وجود دارد که جامعه در صورت پیروی از او بتواند به کمال برسد. وجود انسان معصوم، نتیجه لطف خداوند متعال است و نبود ایشان با لطف خداوند لطیف، سازگاری ندارد. چون لطف خدای متعال قطعی است، نتیجه آن یعنی وجود انسان معصوم هم قطعی است و این معنا برای عقل بشری فهم پذیر است.

چنان که قبلاً ذکر شد، از مهم ترین عوامل تحقق کمال واقعی، تحقق خلافت انسان معصوم در جامعه اسلامی است و با وجود انسان معصوم، مقام خلافت و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله، باید در اختیار او قرار گیرد؛ زیرا عصمت او از خطا و گناه، عامل برتری او در هدایت و رهبری جامعه، نسبت به دیگر افراد است.

دوم - مسلمانان باید فرد معصوم را بشناسند تا بتوانند زعامت و رهبری جامعه را تسلیم ایشان کنند. اما عقل بشری، قدرت شناخت انسان معصوم را ندارد و این موضوع جدای از فهم لزوم وجود انسان معصوم است. یعنی انسان عاقل می فهمد که انسان معصومی همواره باید وجود داشته باشد و وجود دارد، اما قدرت تشخیص انسان معصوم را ندارد؛ پس باید انسان معصوم به او معرفی شود.

انسان، هم در تشخیص احکام نماز و روزه و هم در تشخیص فرد معصوم، ناتوان

است؛ پس قیاس بین این دو مقوله، قیاس مع الفارق نیست. از سوی دیگر کیفیت رهبری جامعه اسلامی در ارتباط مستقیم با تعیین امام معصوم است و تعیین نکردن امام معصوم، تبعات فراوانی برای جامعه اسلامی به همراه دارد. از سوی دیگر تفسیر صحیح قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و فواید بی شمار آن برای جامعه اسلامی و بسیاری از مسائل مهم جامعه، در گرو تعیین امام معصوم و رهبری و مدیریت جامعه توسط ایشان است.

این مسائل نشان می دهد که تعیین جانشینی امام معصوم از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله، مسئله بسیار تأثیرگذاری است و اولویت بسیار بالاتری نسبت به تعیین احکام جزئی از سوی ایشان دارد. چنان که احکام جزئی از سوی ایشان تعیین شده است، بی گمان امام بعد هم از سوی ایشان مشخص و تعیین شده است.

هفت - اشکالات وارد بر روش شورا (اهل حل و عقد)

چنان که در قسمت های قبلی بحث شد، امام باید معصوم و افضل از رعیت باشد و امکان تشخیص عصمت و افضلیت امام از طریق روش هایی همچون اجماع و شورا برای عموم مردم وجود ندارد؛ زیرا عصمت و افضل بودن، هر دو از امور خفیه است، درحالی که انسان هایی که اجماع می کنند و شورا تشکیل می دهند، بر اساس ظواهر، قضاوت و حکم می کنند. پس نمی توانند به باطن مدعی امامت که نشان دهنده حقیقت عصمت و افضلیت اوست، رسوخ کنند و تفویض امر امامت به بندگان از سوی خداوند، تکلیف ما لایطاق است.⁽¹⁾

پس تشخیص شخصی که معصوم است و شایستگی او بیش از دیگران است، از طریق اجماع و شورا ممکن نیست و این تشخیص نیازمند معرفی از سوی خداوند است و از طریق پیامبر صلی الله علیه و آله، این معرفی انجام شده است و بر اساس آیات قرآن از جمله آیه (وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ * إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ )⁽²⁾پیامبر صلی الله علیه و آله از روی هوا و هوس چیزی

نمی گوید؛ پس گفتار ایشان در موارد مختلف از جمله معرفی جانشینان، وحی است که از جانب خدای متعال بر ایشان نازل شده است. به همین دلیل است که قرآن دستور به تبعیت از اوامر و پرهیز از نواهی مورد نظر پیامبر صلی الله علیه و آله می دهد: (وَ مٰا آتٰاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ).⁽¹⁾

تعیین جانشینان از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله نشان دهنده تعیین این افراد از سوی خداوند است و با این وجود، اتخاذ روش شورا، اجماع و... در تعیین جانشینانی غیر از جانشینان معرفی شده از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله، باطل و بی معناست.⁽²⁾برخی از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله در تعیین جانشینان پس از خود، در آینده مورد بحث قرار خواهد گرفت.

اشکال دیگری که بر نظر شورا وارد است، اینکه در پذیرش نظر شورا نیز اختلاف وجود دارد. برخی گفته اند مردم باید در مقابل کسی که از این راه انتخاب می شود، تسلیم باشند و برخی دیگر بر این اعتقاد بوده اند که شورا نامزد معرفی می کند و این امت است که در نهایت وی را می پذیرد یا فرد دیگری را به جای او به خلافت می رساند. اختلاف در تعداد افرادی که شورا را منعقد می کنند و همچنین تسلیم شدن یا نشدن مردم در برابر نامزد شورا، اختلاف برانگیز بودن روش شورا را به خوبی نشان می دهد.⁽³⁾

نکته مهم آن است که نظریه شورا و اهل حل و عقد در امر خلافت، تحقق عملی نیافته است. بر خلاف نظر مشهور اهل سنت، خلافت ابوبکر، با نظر و تأمل و مشورت اهل حل و عقد اثبات نشده است. چنان که خلیفه دوم، یعنی عمربن خطاب در مورد خلافت ابوبکر گفت: «کانت بیعة ابی بکر فلتة وقی الله المسلمین شرّها فمن عاد الی مثلها فاقتلوه». این سخن عمر، ادعای اثبات خلافت ابوبکر از سوی اهل حل و عقد را تکذیب می کند و

نشان می دهد رساندن ابوبکر به منصب خلافت، امری ناگهانی و بدون تأمل و مشورت قبلی بوده است.⁽¹⁾

بیعت با ابوبکر، امری ناگهانی بود که خدا مسلمین را از شر آن حفظ کرد، پس هرکس که به چنین روشی بازگشت را بکشید.

از اشکالات دیگر این است: افرادی که مقام خلافت را در دست گرفتند، نه تنها خلافت علی علیه السلام را نپذیرفتند، بلکه با این که ایشان در تعیین خلیفه، جزو اهل حل و عقد باشد نیز مخالف بودند؛ زیرا علی علیه السلام حتی جزو افرادی نبود که ابوبکر را برای تصدی مقام خلافت مطرح کردند. در واقع ابوبکر و عمر که در سقیفه به دنبال در اختیار گرفتن مقام خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله بودند، بی توجه به غسل پیامبر صلی الله علیه و آله و بی توجه به جایگاه علی علیه السلام که بر خلاف آنها مشغول غسل پیامبر صلی الله علیه و آله بود⁽²⁾، خلیفه را انتخاب کردند.

این در حالی است که علی علیه السلام بیش از همه آنها اهل حل و عقد بود. شاهد ما در این ادعا این است که ابوبکر و اهل حل و عقد، به علم و تدبیر بی نظیر علی علیه السلام واقف بودند و شیعه و سنی هم اکنون نیز به این مسئله اذعان دارند. به اعتراف عمر، بسیاری از مشکلات لاینحل خلافت او با تدابیر علی علیه السلام حل می شدند؛ تا جایی که بیان کرد:

«لولا علی لهلک عمر»؛⁽³⁾«اگر علی علیه السلام نبود عمر هلاک می شد».

محروم کردن علی علیه السلام از اینکه حداقل در تعیین خلیفه آینده نظر دهد، با وجود آگاهی و اعتراف آنها به علم و تدبیر بی نهایت ایشان اشکال دیگری است بر شورایی که

بدون حضور علی علیه السلام صورت پذیرفت و بی توجهی به نبود علی علیه السلام در شورای سقیفه، به راحتی منجر به محروم کردن علی علیه السلام از مقام خلافت و نقش داشتن ایشان در تعیین خلیفه شد. با توجه به اشکالات مذکور، شور و مشورت اهل حل و عقد، نمی تواند روش مناسبی برای تشخیص خلیفه برحق باشد.

هشت - احادیث اهل سنت در زمینه امامت

با وجود تنصیص پیامبر صلی الله علیه و آله بر امامت فرد یا افرادی از جامعه مسلمانان، به کارگیری روش هایی همچون شورا، اجماع و.... عمل باطلی محسوب می شود. به همین دلیل برخی از عالمان اهل سنت که از روش اجماع، شورا و انتخاب حمایت می کنند، ادعا می کنند که پیامبر صلی الله علیه و آله برای جانشینی خود کسی را معرفی نکرد.

در پاسخ باید گفت، جدای از احادیث معتبر کتب شیعی، حتی در کتب معتبر اهل سنت نیز احادیثی نقل شده است که نشانگر معرفی ائمه از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤیِد نظر شیعه امامیه در موضوع امامت است. حدیث یوم الانذار، منزلت، ثقلین و غدیر از جمله این احادیث هستند که در منابع روایی اهل سنت به وفور نقل شده اند و در فصل بعد، پس از بیان برخی از نصوص و احادیث شیعه، به تفصیل به شرح و توضیح آنها خواهیم پرداخت.

روشنگری و صراحت احادیث و نصوص واردشده و ذکر شدن بسیاری از آنها در منابع حدیثی اهل سنت، بیانگر سهولت و برتری روش نقلی - حدیثی نسبت به سایر روش هاست. با توجه به تعداد فراوان احادیث واردشده در منابع امامیه و اهل سنت، ادعای باقلانی (متکلم اشعری) که نصوص رسیده در موضوع امامت را از قبیل اخبار آحاد قلمداد کرده است، پذیرفتنی نیست.

نُه - ناتمامی نظریه معرفی مصداق در روش نقلی قرآنی

امامت و ولایت مسلمانان در آیات قرآنی، مطرح شده است، ولی در هیچ یک از آیات، به صراحت مصداق امام بیان نشده است. پس در شناخت ائمه نمی توان از آیات قرآن به صورت مستقل و بدون استفاده از نصوص روایی بهره گرفت. مثلا آیه 55

سوره مائده در مورد ولایت بر مسلمانان است:

(إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ)

همانا ولی شما، خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله و مؤمنانی هستند که اقامه نماز می کنند و در حال رکوع، زکات می دهند.

مصداق این آیه حضرت علی علیه السلام است؛ ولی ظاهر آیه به تنهایی، بیانگر این مسئله نیست.

برخی علمای فرقه های مخالف، از جمله ابن کثیر دمشقی (بر خلاف دیگر علمای اهل سنت) به راحتی با غالب مفسران در بیان مصداق مورد نظر آیه مخالفت می کنند. ابن کثیر در مصداق یابی این آیه پس از بحثی نسبتاً مفصل، به جای علی علیه السلام، عبادة بن صامت را مصداق آیه می داند.⁽¹⁾

این گونه تفسیرها نشان می دهد که آیات مربوط به امامت، دلالت مستقلی را در معرفی مصادیق امامت ندارند و مجملات قرآنی در مقام بیان مصداق، نیازمند نصوص روایی هستند. از طرفی آیات قرآن، وجوه مختلفی را در معنی شامل می شوند؛ همان گونه که علی علیه السلام، قرآن را «حمّالٌ ذو وجوهٌ» می داند.⁽²⁾بدیهی است که وجوه مختلف معنا، می تواند به گونه ای جدل برانگیز شود که حقیقت به روشنی بیان نشود.

بنابراین در کشف مصادیق امامت، نمی توان از روش نقلی قرآنی در مقام حجت و برهان یقینی استفاده کرد؛ زیرا مصادیق آیات قرآن به صراحت و وضوح بیان نشده اند و روش نقلی قرآنی، صرفاً می تواند به عنوان قرینه و مؤید روش نقلی - حدیثی (نصوص و روایات) استفاده شود (منظور ما از روش نقلی در این کتاب، صرفاً نصوص و احادیث مبرهن است، نه آیات قرآن).

نتیجه گیری

در بررسی و مقایسه ویژگی ها و شرایط روش های مختلف نقلی و غیرنقلی که فرقه های اسلامی برای کشف مصادیق ائمه و جانشینان برحق پیامبر صلی الله علیه و آله به کار گرفته اند، اثبات شد که نصوص و روایات، در تعیین جانشینان حقیقی پیامبر صلی الله علیه و آله از وضوح معنایی و روشنگری بالایی برخوردارند و محققان منصف در داوری عادلانه به کمک مفاد نصوص و روایات، به راحتی جانشینان برحق را خواهند شناخت.

اشکالات روش های غیرنقلی (اجماع، انتخاب و شورا) و نتایج نامناسب اتخاذ این روش ها، از جمله مصون نماندن فکر بشر از خطا، لزوم صرف وقت فراوان در بررسی جدلی و یقین آور نبودن نتیجه برگرفته از این روش ها، ایجاد تفرقه و چنددستگی در امت اسلام، سردرگمی و اغتشاش مسلمانان، عجز از شناخت معصوم، عدم حجیت و وقوع اجماع، عدم ثبوت نظر اهل حل و عقد و سست شدن بنیان های دینی، نشان می دهد که به کارگیری روش های غیرنقلی در کشف مصادیق ائمه، راهگشا نیست.

همچنین روش نقلی قرآنی بدون بهره گیری از نصوص روایی، در کشف ائمه حقیقی راهگشا نیست. ولی روش نقلی - حدیثی و بهره گیری از نصوص روایی، مشکلات سایر روش ها را ندارد. با توجه به برداشت واحد از نص و تأویل ناپذیری احادیث مربوط به امامت خاصه، این احادیث جانشینان برحق را به روشنی معرفی می کنند.

آسیب شناسی روش های اجماع، شورا و انتخاب، و وجوه ترجیح روش نقلی - حدیثی بر روش های غیرنقلی، بیانگر این مهم است که تنها روشی که به صورت متقن و یقینی می تواند مصادیق خلفا را مشخص کند و حجت را بر مکلفان تمام نماید، روش نقلی - حدیثی و به کارگیری نصوص روایی رسیده در این موضوع است.

با ذکر برتری های روش نقلی بر دیگر روش ها و اثبات اشکالات وارد بر آنها، علاوه بر آگاهی و کسب معرفت در مورد این روش ها، اثبات می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله که عالم به این مسائل بوده اند، بی گمان خواستار به کارگیری روش نقلی (تنصیص بر جانشین بعد

از خود) بوده اند؛ نه اینکه در مورد جانشین پس از خود بی تفاوت باشند و از معرفی جانشین لایق خودداری کنند.

در واقع علم پیامبر صلی الله علیه و آله به مزایای روش نقلی و اشکالات دیگر روش های تشخیص خلیفه، عامل مهمی برای نیل ایشان در این جهت بود که در مورد خلافت و جانشینی خود، بی تفاوت نباشند و در این موضوع، بر کسی تنصیص نمایند. ایشان با علم به کاستی ها و مشکلات دیگر روش ها، هرگز حاضر نبود امت را به حال خود رها کند و با پرهیز از تنصیص بر جانشین خویش، امت اسلام را با مشکلات ناشی از به کارگیری دیگر روش ها مواجه سازد. در نتیجه بی گمان پیامبر صلی الله علیه و آله بر جانشین پس از خود تنصیص نمود.

در این کتاب نیز تأکید ما در کشف مصادیق ائمه، بر روش نقلی - حدیثی است و در این راستا، مفاد برخی از احادیث دال بر موضوع خلافت، همچون حدیث ثقلین، منزلت و غدیر را از نظر می گذرانیم و سپس حدیث بسیار مهم «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً » را بررسی می کنیم.

فصل دوم روایات امامت ائمه علیهم السلام

مقدمه

برتری روش نقلی و استفاده از نصوص روایی نسبت به دیگر روش های کشف امام و رهبر جامعه اسلامی در فصل قبل اثبات شد. تأکید عالمان امامیه در موضوع امامت بر نصوص روایی است و استفاده از مباحث عقلی و جدلی، صرفاً در جواب اشکالات عقلی - جدلی فرقه های مخالف و مؤیدی بر نصوص روایی است. ولی برخی از اهل سنت نصوص و روایات رسیده را متقن نمی دانند. به همین دلیل لازم است برخی از نصوص و روایات دال بر امامت و جانشینی ائمه را ذکر کنیم تا میزان اتقان و استحکام آن در دلالت بر جانشینی خلفای برحق، تا حدودی مشخص شود.

در این فصل ابتدا احادیث مهمی را از کتب شیعه نقل می کنیم و پس از بررسی وثاقت و سندیت آنها به ذکر احادیثی از کتب اهل سنت می پردازیم که عالمان امامیه این احادیث را مؤید جانشینی ائمه خود می دانند. در فصل های بعد به ذکر حدیث «یکون بعدی اثناعشر خلیفة » در منابع مختلف شیعه و سنی می پردازیم.

1. تنوع و جامعیت دلایل نقلی - حدیثی در منابع شیعی

اشاره

به عقیده شیعه، نصوص و روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام در بیان جانشینی ائمه بعد از خود، حقانیت امامت و جانشینی اهل بیت علیهم السلام را اثبات می کند. احادیث و نصوص روایی فراوانی در بیان امامت اهل بیت علیهم السلام در منابع روایی شیعه ثبت شده است که بر چند نوع هستند و با شیوه های مختلف، هر کدام از آنها امامت ائمه را ذکر می کنند. به علت رعایت کردن اختصار در این کتاب، از هر نوع، حدیثی را مثال می زنیم تا کثرت این دسته از احادیث و میزان روشنگری آنها در موضوع امامت تا حدودی روشن شود.

الف) ذکر تعداد ائمه

دسته ای از احادیث بیانگر این مطلب هستند که ائمه و خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله، به تعداد نقبای بنی اسرائیل (دوازده نفر) هستند.⁽¹⁾برای مثال:

حدثنا محمدبن وهبان بن محمد البصری قال حدثنا الحسین بن علی البزوفری عن عبدالله بن مسلمه قال اخبرنا عقبة بن مکرم قال حدثنا عبدالوهاب الثقفی عن یحیی بن سعید عن محمدبن یعقوب بن خالد عن ابی صالح السمان عن ابی هریره قال: خطبنا رسول الله صلی الله علیه و آله فقال: «معاشر الناس من اراد ان یحیی حیاتی ویموت میتتی فلیتول علی بن ابی طالب ولیقتد بالائمة من بعده» فقیل: یا رسول الله فَکَم الائمّة مِن بعدک؟ فقال: عَدد الأسباط.⁽²⁾

ای مردم! هر کس می خواهد مانند من زندگی کند و مانند من بمیرد، ولایت علی بن

ابی طالب را بپذیرد و از امامان بعد از او پیروی کند. گفته شد، ای رسول خدا! چند امام بعد از شما خواهد بود؟ فرمود: به تعداد اسباط.

طبق این دسته از احادیث، ائمه، دوازده نفر هستند و این عدد، مطابق تعداد ائمه فرقه امامیه است که به شیعیان دوازده امامی مشهورند.

ب) معرفی امام بعدی

گروهی از احادیث صرفاً به معرفی امام بعدی می پردازند. برای مثال حدیث ذیل در مورد معرفی جعفربن محمد، امام صادق علیه السلام از سوی امام قبلی است که فرموده اند، او بهترین مردم است: «کنت عند ابی جعفر علیه السلام فاقبل جعفر علیه السلام فقال ابوجعفر علیه السلام: «هذا خیر البریه او اخیر»؛⁽¹⁾«این فرد بهترین بندگان یا برترین است». لازم به ذکر است که کتاب کافی، دوازده باب به تعداد دوازده امام با عنوان «الاشارة و النص» دارد که احادیث بسیاری از این سنخ در این ابواب در بیان امامت دوازده امام فرقه اثناعشریه ذکر شده است.

ج) در دست داشتن سلاح رسول الله صلی الله علیه و آله

برخی احادیث، داشتن سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله را نشانه امامت کسی می دانند که سلاح در دست اوست. این احادیث دلالت روشنی بر ائمه فرقه امامیه دارند. زیرا سلاح پیامبر صلی الله علیه و آله در دست علی و یازده امام از نسل ایشان (ائمه امامیه علیهم السلام) بوده است. امام صادق علیه السلام در دست داشتن سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله را به مانند در دست داشتن تابوت برای بنی اسرائیل، نشانه امامت می داند:

انّما مَثلُ السّلاح فینا مَثلُ التّابوت فی بنی اسرائیل، کانت بنو اسرائیل ایّ اهل بیت وجد التّابوت علی بابهم اوتوا النّبوة، فمن صار الیه السّلاح مِنّاً اوتی الامامة.⁽²⁾

مثل سلاح میان ما اهل بیت، مثل تابوت در میان بنی اسرائیل است. در بنی اسرائیل چنین بود که هر اهل بیتی که تابوت بر درشان یافت می شد، پیامبری به آنها داده می شد. پس کسی که سلاح به او برسد، امامت داده می شود.

د) اشاره به آخرین امام (حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بیشتر فرقه های اسلامی، فردی را به عنوان مهدی و امام موعود معرفی می کنند. به همین دلیل بررسی ویژگی های آخرین امام از منظر احادیث و مقایسه آن با افراد معرفی شده سایر فرقه ها، بسیار راهگشاست. سعیدبن جبیر می گوید:

قال علیّبن الحسین سیّد العابدین علیه السلام: «القائم منّا تخفی ولادته علی النّاس حتّی یقولوا: لم یولد بعد، لیخرج حین یخرج و لیس لاحدٍ فی عنقه بیعةٌ».⁽¹⁾

امام سجاد علیه السلام فرمود: ولادت قائم ما بر مردم پنهان است؛ تا حدی که می گویند، هنوز متولد نشده است تا وقتی که ظهور می کند، بیعت کسی بر گردنش نباشد.

حدیث ذکرشده و احادیث مشابه آن، چگونگی ولادت حضرت قائم علیه السلام را بیان می کند که مخفی و پوشیده است و این وصف، تنها با ولادت قائم آل محمد صلی الله علیه و آله از فرقه امامیه (اثناعشریه) سنخیت دارد و ولادت افرادی که دیگر فرقه ها ادعای موعود بودن آنها را دارند، همچون اسماعیل و محمدبن اسماعیل - که اسماعیلیه ایشان را امام موعود می دانند - ⁽²⁾یا موسی بن جعفر علیه السلام - که واقفیه ایشان را امام موعود می دانند -، بر دیگران مخفی نبود.

ه) نام چند امام اول و نُه نفر از نسل حسین علیه السلام

این دسته از احادیث، اسامی چند تن از امامان اول را ذکر می کنند و ائمه بعد از ایشان را نه نفر از فرزندان امام حسین علیهم السلام می دانند. از جمله اینکه شیخ صدوق = از

علی بن الحسین علیه السلام نقل می کند:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله یابن مسعود انّ علیّبن ابیطالب علیه السلام امامکم بعدی و خلیفتی علیکم فاذا مضی فابْنی الحسن امامکم بعده و خلیفتی علیکم فاذا مضی فابْنی الحسین امامکم بعده وخلیفتی علیکم ثم تسعة من ولد الحسین واحد بعد واحد ائمّتکم وخلفائی علیکم تاسعهم قائم أمتی....⁽¹⁾

ای ابن مسعود همانا علی بن ابی طالب علیه السلام امام شما بعد از من و خلیفه من برشماست هنگامی که درگذشت فرزندم حسن علیه السلام امام شما بعد از او و خلیفه من برشماست پس هنگامی که درگذشت فرزندم حسین علیه السلام امام شما بعد از او و خلیفه من برشماست. سپس نُه نفر از فرزندان حسین یکی پس از دیگری امامان شما و خلفای من بر شما می باشند. نهمین آنان قیام کننده در میان أمت من است.

همچنین در شرح الاخبار از حضرت علی علیه السلام در حدیثی راجع به این موضوع چنین نقل شده که علی و حسنین و نه نفر از فرزندان حسین علیهم السلام، امامان برحق هستند.⁽²⁾

و) ذکر نام دوازده امام

در این احادیث، نام دوازده نفر ذکر می شود و امامان مورد نظر شیعه، به روشنی با اسم معرفی می شوند. شیخ حر عاملی در «اثباة الهداة» چنین نقل می کند:

عن عبدالله بن عوفی عن النّبی صلی الله علیه و آله فی حدیث: انّ ابراهیم رأی نوراً فاوحی الله الیه هذا نور محمّد المصطفی و رأی نوراً آخر فقیل له: هذا نور علی ناصر دینی فقال: الهی اری نوراً ثالثاً یلی النّورین قیل یا ابراهیم هذه فاطمة فقال: یا الهی اری نورین یلیان الثّلثة، قال یا ابراهیم هذان الحسن و الحسین قال: الهی اری تسعة انوار احدقوا بالخمسة قال یا

ابراهیم هؤلاء الائمّة من ولدهم قال: الهی و سیدی بم یعرفون؟ قال یا ابراهیم اوّلهم علی بن ابی طالب و الحسن و الحسین ثم علی بن الحسین ثم محمّد ولد علی و جعفر ولد محمد و موسی ولد جعفر و علی ولد موسی و محمّد ولد علی و علی ولد محمّد و الحسن ولد علی و محمّد ولد الحسن القائم المهدی.⁽¹⁾

عبدالله بن عوفی در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند: ابراهیم علیه السلام، نوری را مشاهده کرد؛ پس خداوند به او وحی کرد که این نور، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله است و ابراهیم نور دیگری را دید و بر او وحی شد که این نور، علی علیه السلام، یاری دهنده دین من است. پس ابراهیم علیه السلام عرضه داشت: خدایا نور سومی را می بینم که در پی این دو نور است. گفته شد: ای ابراهیم! این نور فاطمه علیها السلام است. پس ابراهیم گفت: خدایا دو نور را می بینم که در پی سه نور قبلی اند. گفته شد: ای ابراهیم! این دو نور حسن و حسین اند. ابراهیم گفت: خدایا نُه نور دیگر را گرداگرد پنج نور نخست می بینم. گفته شد: ای ابراهیم! اینها نور نُه امام از نسل پنج نفر نخست هستند.

ابراهیم گفت: ای معبود و سرور من! چگونه آنها را بشناسم؟ گفته شد: ای ابراهیم! اولین آنها علی بن ابی طالب است، سپس حسن، سپس حسین، سپس علی بن الحسین، سپس محمد فرزند علی، سپس جعفر فرزند محمد، سپس موسی فرزند جعفر، سپس علی فرزند موسی، سپس محمد فرزند علی، سپس علی فرزند محمد، سپس حسن علیه السلام فرزند علی، سپس محمد فرزند حسن علیه السلام که به قائم و مهدی مشهور است.

همچنین قندوزی در باب 76 «ینابیع الموده»، احادیثی را نقل می کند که در بیان اسم ائمه دوازده گانه است. از مجاهد از ابن عباس نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله در جواب فرد یهودی که به او نعثل می گفتند، ائمه اطهار را به عنوان جانشینان خود معرفی کرد:

... فاخبرنی عن وصیّک من هو؟ فما من نبی الا و له وصی، و انّ نبینا موسی بن عمران

اوصی یوشع بن نون. فقال صلی الله علیه و آله: انّ وصیّی علی بن ابی طالب و بعده سبطای الحسن و الحسین تتلوه تسعة ائمّه من صلب الحسین قال: یا محمّد فسمّهم لی! قال: اذا مضی حسین فابنه علیّ فاذا مضی علیّ فابنه محمّد فاذا مضی محمّد فابنه جعفر فاذا مضی جعفر فابنه موسی فاذا مضی موسی فابنه علی فاذا مضی علی فابنه محمد فاذا مضی محمد فابنه علی فاذا مضی علی فابنه الحسن فاذا مضی الحسن فابنه الحجه محمّد المهدی فهؤلاء اثنی عشر.⁽¹⁾

فرد یهودی به محمد مصطفی صلی الله علیه و آله عرضه داشت که من را از جانشین خود باخبر ساز که چه کسی است؛ زیرا هر نبی، وصی دارد. نبی ما، موسی بن عمران علیه السلام، وصیت به جانشینی یوشع بن نون کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بی شک جانشین من علی بن ابی طالب علیه السلام و بعد از او دو نوه من حسن و حسین علیهما السلام و پس از آنها، نُه امام از نسل حسین، جانشینان من هستند.

یهودی گفت: ای محمد! آنها را برای من معرفی کن. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: پس از حسین پسرش علی، پس از علی پسرش محمد، پس از محمد پسرش جعفر، پس از جعفر پسرش موسی، پس از موسی پسرش علی، پس از علی پسرش محمد، پس از محمد پسرش علی، پس از علی پسرش حسن، پس از حسن پسرش حجت علیهم السلام که به محمدِ مهدی، مشهور است؛ پس ایشان دوازده نفرند.

چنان که مشهود است، در این دسته از احادیث، نه تنها بر عدد دوازده تصریح شده، بلکه اسامی دوازده خلیفه مورد نظر شیعه که از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله هستند، به تفکیک نام برده شده است.

ز) رد ائمه فرقه های دیگر

جدای از احادیثی که در امامت ائمه امامیه ذکر شده است، امامت بزرگان فرقه های مخالف در دسته دیگری از احادیث رد شده است. برای مثال حسن بن راشد در رد اسماعیل و تبری جستن امام صادق علیه السلام از او، چنین روایت کرده است:

حدّثنا محمّدبن موسی بن متوکّل قال حدثّنا محمّدبن یحیی العطّار عن محمّدبن احمدبن یحیی بن عمران العشری عن یعقوب بن زید عن محمّدبن ابی عمیر عن الحسن بن راشد قال: سالت ابا عبدالله علیه السلام عن اسماعیل، فقال عاص لا یشبهنی و لا یشبه احداً من آبائی.⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام درباره اسماعیل پرسیدم و ایشان فرمود: او عاصی است و شباهتی به من و هیچ یک از پدرانش ندارد.

اسماعیلیه امامت امام صادق علیه السلام را قبول دارند و این حدیث، دیدگاه منفی امام صادق علیه السلام را در مورد اسماعیل (امام فرقه اسماعیلیه) نشان می دهد و امام نبودن اسماعیل را اثبات می کند.

چنان که ذکر شد، بر خلاف رویکرد اصلی اسماعیلیه در ملاک دانستن نص در تعیین جانشین، از امامت اسماعیل به بعد، اسماعیلیان نص را ملاک قرار ندادند. همچنین شیوه ولادت محمدبن اسماعیل که او را امام قائم معرفی کرده اند، با مفاد حدیثی که مخفی بودن شیوه ولادت امام قائم را بیان کرده بود، سازگاری ندارد.

ح) بیان معجزات ائمه اطهار علیهم السلام

دسته دیگری از احادیث با بیان معجزات ائمه اطهار علیهم السلام، امامت آنها را اثبات می کنند. برای مثال مرحوم صدوق = می فرماید:

پدرم از حسن بن علی وشاء روایت کرد که گفت: من مسائل زیادی را به صورت یادداشت نوشته بودم و به همراه خود آنها را همیشه برمی داشتم و قبل از اینکه به امامت علی بن موسی علیه السلام قطع داشته باشم، آن یادداشت ها را به صورت کتابی در آورده بودم که حاوی روایاتی از پدرانش و غیر آنها بود.

می خواستم او را بیازمایم و در مورد امامتش تحقیقی به عمل آورده باشم؛ لذا کتاب را با خود برداشته، در آستین پنهان کردم و به سوی منزل او روان شدم. دوست داشتم که

وقتی با حضرت تنها باشم، کتاب را به او بدهم و نظرخواهی کنم و بدانم تا چه حد قدرت علمی دارد. لذا در کناری نشستم و به فکر طلب اذن بودم، درحالی که جماعتی در حجره نشسته و با یکدیگر گفت وگو داشتند.

همین طور که به فکر چاره ای برای تشرف به حضورش بودم، ناگهان غلامی با کتابی که در دست داشت بیرون آمد و با صدای بلند گفت، حسن بن علی وشاء، پسر دختر الیاس بغدادی کیست؟ من برخاستم و گفتم: منم، چه می خواهی؟ گفت: من مأمور شده ام این کتاب را به تو بدهم.

من کتاب را گرفتم و بیرون شدم و در گوشه ای نشستم و آن را مطالعه کردم. به خدا سوگند مسائلی که خودم در یادداشت ها ثبت کرده بودم که بپرسم، همه را عنوان کرده و پاسخ داده بود و از آن پس قطع پیدا کردم که او امام است و در نتیجه، مذهب وقف را رها کردم.⁽¹⁾

بر اساس نظر شیعه، مفاد این حدیث و احادیث مشابه آن، امامت و مقام خلافت حقیقی علی بن موسی الرضا علیه السلام را ثابت می کند و ثبوت امامت ایشان، بطلان ادعای فرقه های غیرامامی را آشکار می سازد.

2. صحت احادیث مذکور

در نظر شیعه، مفاد احادیث مذکور و احادیث بسیاری که از این سنخ هستند - و به دلیل اختصار از ذکر آنها خودداری شد -، بدون جانبداری و تعصب، حقانیت فرقه امامیه را نشان می دهد. در مورد صحت سندی احادیث ذکرشده، دلایل مختلفی وجود دارد که دو مورد از آنها را ذکر می کنیم.

دلیل اول: بسیاری از احادیث و نصوص مذکور، در کتاب های معتبری همچون

اصول کافی، عیون اخبار الرضا و... ذکر شده اند و تعداد فراوانی از این احادیث، دارای سند قطعی و یقینی هستند. در نظر شیعه، این نصوص حقانیت ائمه شیعه را به صورت قانع کننده ای برای محققان موضوع امامت (غیر از معاندین و متعصبان)، اثبات می کنند و اختلاف نظر در موضوع امامت را رفع می سازند.

دلیل دوم: طبق نظر شیعیان، احادیث فراوانی از جمله حدیث ثقلین، حدیث منزلت، حدیث غدیر و... در کتب اهل سنت به وفور ذکر شده اند که از جهت معنی، هماهنگ با نصوص و روایات مذکور هستند که قرینه ای بر حقانیت روایات و نصوص مذکور است و هیچ دلیلی بر جعل این دسته از احادیث از سوی اهل سنت وجود ندارد.

حتی در اخبار تورات که مربوط به پیامبران قبل از اسلام است، شواهدی مانند دعای حضرت ابراهیم علیه السلام وجود دارد که عبارت «و اجعل منّی اثنی عشر شریفاً» در آن ذکر شده است و مؤید این نصوص و تعداد ائمه امامیه است.⁽¹⁾همچنین عبارت «و امّا اسمعیل فقد سمعت لک فیه ها انا ابارکه و اثمره و اکثره کثیراً جدّاً اثنی عشر رئیساً یلد و اجعله امّةً کبیرةً» که در سفر اول تورات ذکر شده،⁽²⁾اشاره به دوازده امام دارد که صرفاً با ادعای شیعه اثناعشریه سازگار است.

3. احادیث ناظر به امامت در کتب اهل سنت

جدای از احادیث معتبر کتب شیعی، در کتب معتبر اهل سنت نیز احادیثی نقل شده است که نشانگر معرفی ائمه از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤید نظر شیعه امامیه در موضوع امامت است. حدیث یوم الانذار، حدیث منزلت، حدیث ثقلین و حدیث غدیر، از جمله مهم ترین احادیثی هستند که در منابع اهل سنت ذکر شده و شیعه در اثبات مدعای خود در موضوع امامت به آنها استناد کرده است. با توجه به اهمیت این احادیث، لازم است در این بخش از کتاب، اشاره ای به وضعیت سندی و دلالی آنها داشته باشیم.

طبق اعتقاد شیعیان، حدیث منزلت از جمله احادیثی است که وضوح معنایی بالایی

دارد و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را در شأن و رتبه علی علیه السلام بیان فرموده و علمای شیعه از جمله سید مرتضی در اثبات حقانیت حضرت علی علیه السلام در جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله به آن استناد کرده اند.⁽¹⁾حدیث منزلت از نظر سندی از روایاتی است که در کتب روایی شیعه و سنی ذکر شده است و بر اساس نظر شیعیان، از نظر دلالی نیز بر افضلیت علی علیه السلام نسبت به تمام امت و همچنین جانشینی بلافصل او برای خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله دلالت روشن دارد.

انت مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبَّی بَعْدِی.⁽²⁾

جایگاه تو نسبت به من مانند جایگاه هارون علیه السلام به موسی است؛ جز اینکه بعد از من، پیامبری نیست.

این حدیث که غیر از جنگ تبوک در یوم المؤاخاه اول، یوم المؤاخاه دوم و... از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله بیان شد، در منابع مختلف اهل سنت از جمله کنزالعمّال، مجمع الزّوائد ابوالحسن علی بن ابی بکر هیثمی، المعجم الکبیر طبرانی، درّ المنثور و... با مقداری کم و زیاد ذکر شده است.

وضوح معنایی این حدیث و احادیث مشابه آن بسیار بیشتر از وضوح معانی آیات قرآن است؛ زیرا آیات قرآن وجوه و معانی مختلفی را در بر می گیرند. حدیث مذکور و احادیث مشابه آن، مشکل مصداق یابی آیات را ندارند و مصداق مورد نظر آنها واضح و روشن است.

از جهت معنا و مفهوم، این حدیث، دو مطلب را در بر دارد:

الف) در این روایت نمی فرماید تو در آینده برادر، وصی، جانشین، وزیر، پشتیبان و تصدیق کننده من هستی، بلکه می فرماید اکنون نیز هستی.

ب) رسول گرامی صلی الله علیه و آله می فرماید، چون بعد از من پیامبری نمی آید و دیگر حاجتی به نبوت نیست، تو بعد از من فقط پیامبر نیستی، ولی تمام شئون هارون علیه السلام را داری.

حال اگر پیامبر صلی الله علیه و آله نظرش تنها به عهد خود بود، باید می فرمود، الا اینکه تو الان پیامبر نیستی (چون هارون در عهد موسی پیامبر بود) و همین که فرمود بعد از من پیامبری نیست، یعنی تو بعد از من تمام شئون هارون علیه السلام را داری. در نظر شیعه اگر این حدیث را منصفانه بررسی کنیم و از پیش داوری ها و گرایشات فرقه ای به دور باشیم، از این حدیث استفاده می شود که علی علیه السلام، تمام مناصب هارون نسبت به موسی علیه السلام، به جز نبوت را داشت؛ زیرا لفظ حدیث عام است و استثناء جمله «اِلّا انَّهُ لا نَبِیَّ بَعدِی» نیز این عمومیت را تأکید می کند و هیچ گونه قید و شرطی در حدیث وجود ندارد که آن را تخصیص بزند.

طبق این حدیث، علی علیه السلام جانشین و خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله بود و با وجود او هیچ کس این شایستگی را نداشت. علی علیه السلام وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله، معاون خاص و پشتیبان او و شریک در برنامه رهبری او بود، زیرا قرآن همه این مناصب را برای هارون ثابت کرده است؛ آنجا که از زبان موسی می گوید:

(وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هٰارُونَ أَخِی * اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ) (طه: 29-32)

و از اهل بیت من، وزیری برای من قرار بده، هارون برادرم را (وزیر من قرار بده)، با وزارت هارون پشت من را محکم کن و او را در کار من شریک کن.

(قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ ) (اعراف: 142)

موسی به برادرش هارون فرمود: در قوم من، جانشین و خلیفه من باش و به اصلاح (امور) بپرداز و از راه و روش مفسدان تبعیت نکن.

پس از بررسی حدیث منزلت و میزان دلالت آن بر صحت اعتقاد شیعه در امامت، لازم است اشاره ای به حدیث ثقلین داشته باشیم. حدیث ثقلین هم نقل های فراوانی در منابع اهل سنت دارد. از آن جمله است:

الف) پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمود:

یا ایها النّاس انّی ترکت فیکم ما ان اخذتم به لن تضلّوا: کتاب الله و عترتی اهل بیتی.⁽¹⁾

ای مردم! همانا من در میان شما چیزی را بر جا می گذارم که اگر بر آن تکیه کنید، گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترت من که همان اهل بیت من هستند.

ب) احمدبن حنبل از رسول الله صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود:

انّی تارک فیکم خلیفتین کتاب الله واهل بیتی و انّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض جمیعاً.⁽²⁾

همانا من در میان شما دو جانشین بر جا می گذارم: کتاب خدا و اهل بیتم و این دو تا زمانی که در کنار حوض (کوثر) با هم بر من وارد شوند، از هم جدا نخواهند شد.

ج) حاکم نیشابوری در کتاب مستدرک خود از رسول الله صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود:

انّی تارک فیکم الثّقلین کتاب الله واهل بیتی و انّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض» و قال هذا حدیث صحیح الاسناد علی شرط الشّیخین و لم یخرجاه.⁽³⁾

همانا من در میان شما دو چیز گرانبها بر جا می گذارم: کتاب خدا و اهل بیتم و این دو تا زمانی که در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند، از هم جدا نخواهند شد.

حاکم در آخر حدیث می افزاید: این حدیث بر اساس شروط حدیث بخاری و مسلم، دارای سند صحیح است؛ هرچند این دو نفر این حدیث را نقل نکرده اند.⁽⁴⁾

طبق اعتقاد شیعه به کمک حدیث ثقلین، جانشینان دوازده گانه پیامبر صلی الله علیه و آله به روشنی شناسایی می شوند. طبق مفاد این حدیث، پیامبر صلی الله علیه و آله گروهی را در مقام یکی از دو ثقلی که پس از خویش برای هدایت مسلمانان بر جای می گذارد، معرفی می کند و این افراد را در کنار قرآن (ثقل اکبر) قرار می دهد و می افزاید که این افراد و قرآن تا زمانی که در

کنار حوض بر من وارد شوند، از همدیگر جدا نخواهند بود.

طبق این روایت، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، بهترین افراد برای مرجعیت دینی و حاکمیت اجتماعی هستند (در صورتی که طبق دیدگاه اهل سنت مرجعیت دینی را از حکومت جدا بدانیم، یا طبق دیدگاه شیعه هر دو را از ویژگی های امامت بدانیم)؛ زیرا بهترین ویژگی برای مرجع دینی و همچنین برای حاکمان اجتماعی این است که با قرآن باشند و بتوانند تشخیص خود را در امورات مختلف بر قرآن مبتنی سازند و بر مبنای قرآن فتوا دهند و بر مبنای قرآن عمل نمایند.

مطلب مهم این است که پیغمبر فرمود، این دو از هم جدا نمی شوند و چنگ زدن به هر دوی اینها اجتناب ناپذیر است و دیگر اینکه رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود، اگر به این دو چنگ زنید، هرگز گمراه و بدبخت نمی شوید. مقصود پیامبر صلی الله علیه و آله این است که به قرآن و عترت مراجعه کنید؛ زیرا در دنباله حدیث می فرماید: «تا وقتی که به این دو چنگ زنید، گمراه نمی شوید». پس مسئله رجوع مطرح است و پیغمبر عترت را در رجوع کردن، هموزن قرآن قرار داده است.

از آنجا که در این حدیث عترت و اهل بیت همتای جدانشدنی و همیشگی قرآن معرفی شده اند، وجوب تبعیت بی کم و کاست از قرآن، شامل اهل بیت نیز می شود و اختصاص این مقام به اهل بیت علیهم السلام، حکایت از اعلمیت، افضلیت و شایستگی انحصاری آنان برای احراز مقام خلافتِ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دارد. با اوصاف مذکور، مناسب ترین افراد در مصداق یابی خلفای دوازده گانه، ائمه شیعه هستند و با وجود اهل بیت علیهم السلام و بیان ویژگی های آنها از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله، تفاسیر اهل سنت در معرفی خلفای اموی، عباسی، خلفای همزمان و.... در مقام خلفای دوازده گانه رسول الله صلی الله علیه و آله، پذیرفتنی نیست. در فصل های بعد نظرات اهل سنت راجع به خلفای دوازده گانه به تفصیل بیان خواهد شد.

آیت الله میلانی به صورت مفصل در کتاب «محاضرات فی الاعتقادات» از تحریف حدیث ثقلین از سوی اهل سنت بحث می کنند. برخی علمای اهل سنت بر حدیث

ثقلین از جهاتی اشکال کرده اند که مهم ترین آنها به این شرح است: ابن جوزی در کتاب «العِلَل المتناهیة فی الاحادیث الواهیة»، احادیثی را که به نظر او «ضعیف» و از نظر سند مخدوش هستند، درج کرده است. وی «حدیث ثقلین» را از جمله آن احادیث قرار داده و این حدیث شریف را با یک سند - فقط با یک سند! - نقل کرده و پس از آن در سلسله سند حدیث، خدشه کرده است.⁽¹⁾

جای شگفتی است که ابن جوزی، در سند حدیثی مناقشه می کند که اعلام محدثین اهل سنت، به صراحت حکم به صحت سند آن داده اند. از همین رو عده زیادی از بزرگان محقق بعد از ابن جوزی، او را در این کار تخطئه کرده و عملش را مردود دانسته اند. اسامی برخی از کسانی که ابن جوزی را در مورد تضعیف سند حدیث ثقلین تخطئه کرده اند، به شرح ذیل است:

الف) سبط ابن جوزی (نواده دختری او) در کتاب «تذکرة الخواص».

ب) حافظ سخاوی در کتاب «ارتقاء الغرف».

ج) حافظ سَمْهودی در کتاب «جواهر العقدین».

د) ابن حجر مکی در کتاب «الصواعق المحرقه».

ه) عبدالرئوف مناوی در کتاب «فیض القدیر».

بخاری نیز در کتاب «التاریخ الصغیر» چنین می نویسد:

درباره روایتی که عبدالملک از عطیّه از ابی سعید خُدری از رسول خدا صلی الله علیه و آله به عنوان «حدیث ثقلین» نقل شده است، احمدبن حنبل می گوید: این گونه احادیث که از کوفیّین نقل شده است، از نظر متن ناشناخته است و پذیرفتنی نیست.⁽²⁾

در جواب این داوری بخاری، باید گفت، اولاً: نسبت این کلام (یعنی منکَر شمردن حدیث ثقلین) به احمدبن حنبل غلط است؛ زیرا احمد خودش این حدیث شریف را

در کتاب «المسند» و نیز کتاب «فضائل الصحابة» با اسناد زیادی از عده کثیری از صحابه نقل می کند. ثانیاً: از بخاری می خواهیم که مصدر این نقل احمد را به ما نشان دهد که احمدبن حنبل کجا و چه زمانی این حدیث را انکار کرده است؟

سومین راهکاری را که برخی از علما در تخطئه «حدیث ثقلین» به کار برده اند، تحریف این حدیث شریف است (البته تحریف به معنای نقصان). به این معنا که قسمتی از حدیث را که دلالت کامل حدیث ثقلین مبتنی بر آن است، حذف کرده اند. از کسانی که متمسک به این شیوه شده اند «مسلم بن حجاج»، صاحب کتاب «صحیح مسلم» از صحاح شش گانه و «خطیب بغدادی» در کتاب «تاریخ بغداد» هستند. خطیب در کتاب تاریخش بعد از ذکر سند، حدیث ثقلین را این گونه نقل می کند:

إنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و سلم قالَ: یا أیُّها النّاسُ، إنِّی فَرَطٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ وارِدُونَ علَیَّ الحَوْضَ، وَإنّی سائِلُکُمْ حینَ تَرِدُونَ عَلَیّ عَنِ الثَّقَلَیْنِ، فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونی فیهِما: الثّقْلُ الأکْبرُ کِتابُ اللهِ، سَبَبٌ طَرَفُهُ بِیَدِ اللهِ وَطَرَفُهُ بِأَیْدیکُمْ، فَاسْتَمْسِکُوا بِهِ وَلا تَضِلُّوا وَلا تُبَدِّلُوا.⁽¹⁾

به درستی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای مردم، به درستی که من قبل از شما از دنیا می روم و شما بر سر حوض کوثر بر من وارد می شوید و من هنگام ورودتان از دو گوهر گرانبها که بین شما به ودیعه گذاشته بودم، خواهم پرسید. خوب دقت کنید که چگونه حق مرا درباره آن دو رعایت کرده اید. یکی از آن دو از موقعیتی مهم تر برخوردار بوده که آن کتاب خداوند متعال (قرآن کریم) است؛ ریسمانی که یک طرفش به دست حق تبارک و تعالی و طرف دیگرش در دست شماست، به آن چنگ بزنید و گمراه نشوید و آن را تبدیل نکنید.

این تمام عبارت خطیب بغدادی در کتاب تاریخ بغداد است و همان طور که ملاحظه می شود، با اینکه در صدر حدیث، از ثقلین نام برده شده، ولی در ذیل آن، از این دو گوهر گرانبها، فقط اسم یکی ذکر و از ذکر دیگری خودداری شده است.

جالب توجه اینکه همین حدیث، با همین سند که خطیب در کتابش آورده است، بدون کوچک ترین تفاوتی در تمامی رجال سند، در سایر مصادر اهل سنت موجود است و در ذیل آن، ثقل دیگر نیز اسم برده شده است. از جمله «ترمذی» در صفحه 68 «نوادر الاصول»، حدیث شریف را با همین سند نقل کرده است و پس از عبارات مزبور، تتمه حدیث را این گونه ذکر می کند:

وَعِتْرَتی أَهْلُ بَیْتی، فَإنّی قَدْ نَبَّأَنِی اللَّطیفُ الخَبیرُ أَنَّهُما لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا علَیَّ الحَوْضَ.

و عترت من که اهل بیت من هستند [که همان ثقل دیگر است که قرین قرآن کریم است]؛ پس به درستی که خدای آگاه از خفیات و دانای کارها به من خبر داد که این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا اینکه در حوض کوثر بر من وارد شوند.

به احتمال قوی در ذکر نشدن آخر این حدیث شریف، تعمدی در کار نبوده و به اشتباه، آخر حدیث شریف در این کتاب از قلم افتاده است.⁽¹⁾

طبق نظر شیعه، ذکر نکردن الفاظ «عترتی» و «اهل بیتی» در حدیث ثقلین که به امامت اهل بیت اشاره دارند، از دیگر راهکارهای تحریف این حدیث است. چنان که ذکر شد، الفاظ مذکور در کتب معتبر اهل سنت همچون سنن ترمذی، مسند احمد و مستدرک حاکم ذکر شده اند؛ با این وجود، جالب است که بعضی از دانشمندان اهل سنت مانند ابن عبدالبر، تنها طرق خاصی از حدیث را با لفظ «کتاب الله و سنّتی» نقل می کنند و دیگر طرق روایت را که شامل لفظ «عترتی اهل بیتی» هستند، نقل نکرده اند.⁽²⁾

برخی از اهل سنت در برخورد با حدیث ثقلین، روش معارضه با آن را به کار گرفته اند. آیت الله میلانی در نقد این رویکرد می فرماید:

البته از کار افتادن یک حدیث در اثر وجود معارضی که سنداً و دلالةً همتا و همسنگ با آن حدیث باشد، امری است علی القاعده و مطابق صناعت و مورد قبول همه محققین

است؛ ولی معارضه، فرع حجیت است. به این معنا که دو حدیث متعارض، از نظر سند و دلالت، باید تمام باشند و حجیت هر یک مسلم باشد تا نوبت به معارضه برسد؛ و الا اگر یکی صحیح باشد و دیگری غیرصحیح، نوبت به معارضه نمی رسد.

حال باید دید این افراد، چه اموری را معارض حدیث ثقلین قرار داده اند؟ مهم ترین چیزی که به عنوان معارض برای حدیث ثقلین مطرح شده، حدیث اقتدای به شیخین (ابوبکر و عمر) است. مضمون این حدیث (به زعم اهل خلاف که آن را به عنوان حدیث ذکر کرده اند) این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: به دو نفری (ابوبکر و عمر) که پس از من هستند، اقتدا کنید و چنین مدعی هستند که این حدیث، دلالت می کند بر وجوب اقتدا به شیخین و «حدیث ثقلین» دلالت می کند بر وجوب تمسک به قرآن و عترت؛ فلا محاله بین این دو تعارض برقرار است.

ادله فراوانی در مقام جواب به این ادعا ذکر شده که از مهم ترین آن ادله، ضعف سندِ این دلیل است و کبار اعلام جرح و تعدیل که مورد قبول عامه هستند، تصریح کرده اند که رجال سند این حدیث، تمامی مجروح و ضعیف بوده و عده ای از آنان تصریح به مجعولیت و کذب حدیث «اقتدا به شیخین» نموده اند. برای اطلاع بیشتر مراجعه شود به: فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر، ج 2، ص 56؛ صحیح ترمذی، ج 5، ص 572؛ الضعفاء الکبیر، تألیف ابوجعفر عُقَیلی، ج 4، ص 95؛ میزان الاعتدال، ج 1، صص 105، 141 و 142؛ لسان المیزان، ج 1، صص 188، 272 و ج 5، ص 237؛ تلخیص المستدرک، ج 3، ص 75؛ مجمع الزّوائد، ج 9، ص 53؛ الدّرّ النّضید من مجموعه الحفید، ص 97؛ اسنی المطالب فی احادیث مختلفة المراتب، ص 48؛ الفِصَل فی الملل والنحل، ج 4، ص 88.

عجیب اینجاست که برای سر و صورت دادن به این حدیث، افرادی مانند «قاری» در کتاب «شرح الفقه الاکبر»، این حدیث را نقل کرده و مستند به صحیح بخاری و مسلم

می نمایند؛ حال آنکه هیچ یک از این دو، چنین حدیثی را نقل نکرده اند!⁽¹⁾

حدیث غدیر هم از دیگر احادیث مورد نظر شیعه است که در منابع اهل سنت، به وفور نقل شده است که در فصل پنجم آن را بررسی خواهیم کرد. به دلیل اختصار کتاب از ذکر دیگر احادیث دال بر امامت اهل بیت علیهم السلام، خودداری می کنیم و به بحث از حدیث «اثناعشر خلیفه» می پردازیم.

بخاری در صحیح به سند خویش از جابربن سمره، حدیثی را نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله، تعداد خلفای پس از خود را دوازده نفر اعلام کرده است: «یکون اثناعشر امیراً فقال کلمة لم اسمعها فقال ابی انّه قال: کلّهم من قریش»⁽¹⁾؛ «دوازده امیر روی کار خواهند آمد. پیامبر سخن دیگری فرمود که آن را نشنیدم، پدرم گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده که تمام دوازده امیر از قریش هستند». مسلم نیز در صحیح خویش مشابه آن را آورده است: «انّ هذا الامر لا ینقضی حتّی یمضی فیهم إثنا عشر خلیفة»⁽²⁾؛ «پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: بی شک امر خلافت تا سپری شدن دورانِ دوازده خلیفه (ممتاز) به پایان نخواهد رسید». مباحث در مورد این حدیث شریف را در دو فصل بعدی ارائه خواهیم کرد.

نتیجه گیری

تعداد احادیث دال بر امامت خاصه در منابع معتبر شیعه به حدی است که منجر به تواتر معنوی می شود و از سوی دیگر، بسیاری از این احادیث در کتب صحاح اهل سنت نیز ذکر شده اند. با توجه به برداشت واحد از نص و تأویل ناپذیری احادیث مربوط به امامت خاصه، این احادیث حقانیت امامت و جانشینی ائمه شیعه را به روشنی اثبات می کنند و محققان منصف در داوری عادلانه به کمک مفاد نصوص و روایات، به راحتی ائمه برحق را خواهند شناخت. به نظر می رسد در مقام داوری، مفاد این احادیث برای فرقه های مختلف پذیرفتنی خواهد بود. این موضوع، ارجحیت استدلال نقلی - حدیثی را در کشف مصادیق حقیقی ائمه نشان می دهد.

فصل سوم بررسی سند حدیث «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَخَلِیفَةً»

مقدمه

حدیث «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً»، از مهم ترین و مخاطره انگیزترین احادیث درباره امامت است که علاوه بر منابع شیعی، در منابع اهل سنت هم به وفور نقل شده است. نگارنده در این فصل پس از بیان اهمیت سندی این حدیث، ابتدا به ذکر عبارت های مختلف این حدیث و سلسله سندهای آن در منابع اهل سنت و ذکر درجه سندی عبارت «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً» در منابع سنی می پردازد.

همچنین از آنجا که در برخی از نقل های اهل سنت، عبارات «کلهم تجتمع علیه الامة» و «کلهم من قریش» در آخر حدیث ذکر شده اند و بسیاری از تفاسیر اهل سنت (از حدیث اثناعشر) بر مبنای این دو عبارت شکل گرفته اند، وضعیت سندی این دو عبارت را در ادامه بررسی می کنیم.

اسناد مختلف این حدیث در کتب مختلف اهل سنت به تعدادی از صحابه ختم می شود. علمای شیعه علاوه بر نقل اسناد اهل سنت، این حدیث و احادیث مشابه آن را در اسنادی که به دیگر صحابه حضرت رسول صلی الله علیه و آله (از جمله عباس بن عبدالمطلب، ابوقتاده، ابوذر، سلمان، ابوسعید خدری، انس و دیگر صحابه) ختم می شود، در کتب

حدیثی خود ذکر کرده اند.⁽¹⁾

البته وضعیت و جایگاه سندی حدیث «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً» در منابع اهل سنت هم به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. پذیرفتن یا نپذیرفتن این روایت و دو عبارت آخر آن، آثار اعتقادی، سیاسی و فقهی فراوانی دارد و این مهم، ذهن را به تداعی این سؤالات سوق می دهد:

این حدیث در منابع مختلف و معتبر اهل سنت با اشکال و عبارات خاصی نقل شده و دارای اسناد مختلفی است. از جمله شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، در تعلیق خود بر مسند احمد، این حدیث را به شرح ذیل اخراج کرده اند:

حَدَّثَنَا حَمَّادُبن أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ جَابِرِبن سَمُرَةَ السُّوَائِیِّ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و سلم، یَقُولُ فِی حَجَّةِ الْودَاعِ: «إِنَّ هَذَا الدِّینَ لَنْ یَزَالَ ظَاهِرًا عَلَی مَنْ نَاوَأَهُ، لَا یَضُرُّهُ مُخَالِفٌ، وَلَا مُفَارِقٌ، حَتَّی یَمْضِیَ مِنْ أُمَّتِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً»، قَالَ: ثُمَّ تَکَلَّمَ بِشَیْءٍ لَمْ أَفْهَمْهُ، فَقُلْتُ لِأَبِی: مَا قَالَ؟ قَالَ: «کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ».⁽²⁾

جابر بن سمره گفته است که در حجة الوداع از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: همیشه این دین نفوذناپذیر، پا بر جا و غلبه کننده بر مخالفین خود است تا آن که دوازده خلیفه از امت من حکومت کنند. آن گاه سخنی فرمود که من نفهمیدم به پدرم گفتم: حضرت چه فرمود؟ گفت: فرمود: همه آنان از قریش اند.

شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، اصل این حدیث را صحیح می دانند، ولی این اسناد را به خاطر ضعف مجالد، ضعیف می دانند و مابقی رجال آن، ثقات رجال شیخین (مسلم و بخاری) هستند. و آنان اضافه می کنند که طبرانی در حدیث شماره 1796 کتاب معجم الکبیر از طریق أبی أسامة حمادبن أسامة با این اسناد آن را اخراج کرده است و این حدیث را در احادیث شماره 1797، 1798، 1799، 1800 و 1801، از طرق گوناگون از عامر شعبی روایت کرده است.

مسلم نیز آن را به صورت تامّ و مختصر در حدیث شماره 1821-5 روایت کرده است. أبوالقاسم بغوی در «الجعدیات» در حدیث شماره 2754، طبرانی در احادیث شماره 2063، 2067، 2068 و 2069 از طریق حصین بن عبدالرحمن، أبوالقاسم بغوی در حدیث شماره 2754 و احادیث شماره 2061، 2062 و 2063 از طریق زیادبن علاقه آن را اخراج کرده اند.

ابوداود در حدیث شماره 4279، ابن أبی عاصم در «السنة»، حدیث شماره 1123 و در «الآحاد»، حدیث شماره 1449، طبرانی در احادیث شماره 1849-1852، بیهقی در «الدلائل» حدیث شماره 519/6-520 از طریق أبی خالد والد إسماعیل، طبرانی در حدیث شماره 1841 در معجم الکبیر، از طریق عبید الله بن قبطیة در حدیث شماره 863 در معجم الأوسط و در حدیث شماره 1883 معجم الکبیر از طریق المسیب بن رافع نقل کرده اند.

ترمذی در حدیث شماره 2223 از طریق أبی بکربن أبی موسی، طبرانی از طریق یزیدبن عبدالرحمن الأودی در حدیث شماره 1801 در معجم الکبیر و در حدیث شماره 2060 از طریق نضربن صالح، روایت کرده اند که هر نُه نفرشان از طریق جابر ابن سمره حدیث را روایت کرده اند (اینکه هر نه نفر حدیث «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً» را بدون استثناء از جابر نقل کرده اند، در صفحات پیش رو بررسی می شود).

از طریق داودبن أبی هند، از عامر شعبی در احادیث شماره 20879، 20927 و 21013 آمده است. از طریق ابن عون، از عامر شعبی در احادیث شماره 20926،

20939 و 20966 مسند احمد ذکر شده است. از طریق سماک در احادیث شماره 20836 و 20880، از طریق أسودبن سعید در حدیث شماره 20860، از طریق عبدالملک بن عمیر در حدیث شماره 20872 و از طریق أبی خالد والبی در حدیث شماره 21033 مسند آمده است که همگی آن را از جابربن سمره نقل کرده اند.⁽¹⁾

جالب است که در کتب مختلف، نقل های متفاوتی از این حدیث ذکر شده است. حدیث «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً» در برخی از منابع حدیثی، شامل قیدهای متفاوتی است و با شرح های مختلفی روایت شده است که معنای حدیث را تغییر می دهند. شرح ها و تفاسیر اهل سنت از این حدیث در منابعشان این گونه نبوده که ذیل هر نقلی، تفاسیر مختلفی ارائه شود و هر نقلی، تفسیر مخصوص به خود را داشته باشد که با تفسیر دیگر نقل ها متفاوت باشد تا نگارنده، هر نقل خاص را با تفاسیر آن ذکر کند، بلکه علمای اهل سنت پس از ذکر تمام نقل ها یا برخی از آنها، نظر خود را ارائه کرده اند. آنها کلیت مفهوم دوازده جانشین را که در نقل های مختلف آمده، ملاک قرار داده اند و با ارائه دلایلی، حدیث را به پنج صورت شرح کرده اند.

به همین دلیل ما نیز ابتدا نقل های حدیث را با تفاوت هایشان ذکر می کنیم تا مفهوم مشترک تمام نقل ها که وجود دوازده خلیفه پس از پیامبر صلی الله علیه و آله است، با تفاوت هایی که در برخی نقل ها وجود دارد، مشخص شود و سپس به بیان تفاسیر پنج گانه اهل سنت از این مفهوم می پردازیم.

در ادامه، نقل های مختلف اهل سنت از این حدیث را با برخی از اسناد آن ذکر می کنیم. برخی از مهم ترین نقل های این حدیث که با اسناد مربوطه ذکر شده، به شرح ذیل است:

1. عبارت «یکون لهذه الأمة اثناعشر قیماً»

حدیث مورد نظر به صورت عبارت پیش گفته در برخی از منابع ذکر شده است. از جمله در مسند ابویعلی آمده است:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُبن ثَعْلَبَةَبن سَوَاءٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُبن سَوَاءٍ، عَنْ سَعِیدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الشَّعْبِیِّ، عَنْ جَابِرِبن سَمُرَةَ، قَالَ: «کُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و سلم، فَقَالَ: «یَکُونُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ اثْنَاعَشَرَ قَیِّمًا». ثُمَّ هَمَسَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و سلم بِکَلِمَةٍ لَمْ أَسْمَعْهَا، قُلْتُ لِأَبِی: مَا الْکَلِمَةُ الَّتِی هَمَسَ لَهَا؟ قَالَ: «کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ».⁽¹⁾

ابی یعلی موصلی می گوید که محمدبن ثعلبه او را خبر داده که محمدبن سواء او را خبر داده که از سعید و سعید از قتاده و قتاده از شعبی و شعبی از جابر بن سمره شنیده که جابر گفت: نزد پیامبر نشسته بودیم که فرمودند: «امت من دوازده جانشین دارد»، سپس رسول الله عبارتی را زمزمه فرمودند که آن را به درستی نشنیدم، به پدرم گفتم عبارتی که زمزمه کردند چه بود؟ پدرم گفت پیامبر گفته که «همه دوازده قیم و جانشین از طایفه قریش هستند».

2. عبارت «یَکُونَ اثْنَاعَشَرَ أَمِیرًا کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ»

حدیث مورد نظر به صورت عبارت پیش گفته در برخی از منابع ذکر شده است. از جمله در صحیح بخاری به سند ذیل آمده است:

حَدَّثَنِی مُحَمَّدُبن المُثَنَّی، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عبدالمَلِکِ، سَمِعْتُ جَابِرَبن سَمُرَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و سلم، یَقُولُ: «یَکُونُ اثْنَاعَشَرَ أَمِیرًا»، فَقَالَ کَلِمَةً لَمْ أَسْمَعْهَا، فَقَالَ أَبِی: إِنَّهُ قَالَ: «کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ»⁽²⁾

از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: دوازده امیر خواهند بود. آن گاه سخنی گفت که من آن را نشنیدم. پدرم گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: همه آنان از قریشند.

در مسند احمد، در حدیث شماره 20923 نیز آمده است:

حَدَّثَنَا سُفْیَانُبن عُیَیْنَةَ، عَنْ عبدالْمَلِکِبن عُمَیْرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَبن سَمُرَةَ، یَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و سلم یَقُولُ: «لَا یَزَالُ هَذَا الْأَمْرُ مَاضِیًا حَتَّی یَقُومَ اثْنَاعَشَرَ أَمِیرًا»، ثُمَّ تَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ خَفِیَتْ عَلَیَّ، فَسَأَلْتُ عَنْهَا أَبِی، مَا قَالَ؟ قَالَ: «کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ».

سفیان از ابن عمیر نقل می کند که جابر گفته که پیامبر فرموده اند «امر خلافت زائل نمی شود مگر اینکه دوازده امیر (و خلیفه مورد نظر)، خلافت کنند؛ سپس پیامبر سخنی فرمودند که بر من مخفی ماند، راجع به آن کلام از پدرم پرسیدم که پیامبر چه فرمودند؟ پدرم گفت پیامبر فرمودند دوازده خلیفه همگی از قریش هستند.

در تعلیق این حدیث، شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد اضافه می کنند که إسناد آن به شرط شیخین صحیح است. مسلم در حدیث شماره 1821، جلد ششم آن را اخراج کرده و طبرانی در حدیث شماره 1875 از طریق سفیان بن عیینه، با همین اسناد آن را نقل کرده است.⁽¹⁾

در سنن ترمذی به سند، «حَدَّثَنَا ابوکُرَیْبٍ مُحَمَّدُبن العَلَاءِ قَالَ: حَدَّثَنَا عُمَرُبن عُبَیْدٍ الطَّنَافِسِیُّ، عَنْ سِمَاکِبن حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِبن سَمُرَةَ»؛ ترمذی می گوید که ابوکریب ما را خبر داد که عمر بن عبید او را با خبر ساخته که سماک بن حرب از جابر بن سمرة از پیامبر صلی الله علیه و آله با همین لفظ ذکر شده است. از و سند آن را حسن صحیح می داند و از طریق دیگری این حدیث را از ابی بکربن ابی موسی نقل می کند که آن را غریب می داند.⁽²⁾در مستخرج ابی عوانه، بخش «بیان عدد الخلفا بعد رسول الله»، حدیث شماره 6981، با اسناد دیگری ذکر شده است.⁽³⁾

3. عبارت «یَکُونُ بَعْدِی اثْنَاعَشَرَ خَلِیفَةً کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ»

ابن حجر اسناد ذیل را برای این نقل از حدیث مورد نظر ذکر کرده است:

فِی الإِمَارَةِ: ثنا الصَّغَانِیُّ، ثنا عُقْبَةُبن مُکْرَمٍ، ثنا مَحْبُوبُبن الْحَسَنِ. وَعَنِ ابْنِ الْجُنَیْدِ، ثنا الأَسْوَدُبن عَامِرٍ، ثنا حَمَّادُبن سَلَمَةَ، کِلاهُمَا عَنْ دَاوُدَبن أَبِی هِنْدٍ. وَعَنْ أَحْمَدَبن یُوسُفَ السُّلَمِیِّ - بِانْتِخَابِ أَبِی زَکَرِیَّا الأَعْرَجِ -، ثنا عُمَرُبن عبدالله بن رَزِینٍ، عَنْ سُفْیَانَبن حُسَیْنٍ، عَنْ سَعِیدِبن عَمْرِوبن أَشْوَعَ. وَعَنْ أَبِی قِلابَةَ، ثنا مُحَمَّدُبن عبدالرَّحْمَنِ الْعَلافُ،

ثنا مُحَمَّدُبن سَوَاءٍ، عَنْ سَعِیدِبن أَبِی عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ. وَعَنْ یُوسُفَبن مُسَلَّمٍ، ثنا دَاوُدُبن مَنْصُورٍ الْقَاضِی، ثنا وُهَیْبٌ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، أَرْبَعَتُهُمْ عَنِ الشَّعْبِیِّ، عَنْهُ، بِهِ - إِلا أَنَّ ابْنَ عَوْنٍ أَدْرَجَهُ -. وَعَنْ أَحْمَدَبن یُوسُفَ السُّلَمِیِّ، ثنا یَحْیَی بن یَحْیَی، ثنا إِسْمَاعِیلُبن عَیَّاشٍ، عَن أَبِی الأَشْهَبِ جَعْفَرِبن الْحَارِثِ، عَنِ الْعَوَّامِ، عَنِ الْمُسَیَّبِبن رَافِعٍ. وَعَنْ مُطَیَّنٍ، عَنْ بِشْرِبن الْوَلِیدِ، ثنا إِسْحَاقُبن یَحْیَی بن طَلْحَةَ، عَنْ مَعْبَدِبن خَالِدٍ. وَعَنْ مُحَمَّدِبن عَلِیِّبن دَاوُدَ، ثنا شِهَابُبن عَبَّادٍ، ثنا إِبْرَاهِیمُبن حُمَیْدٍ. وَعَنْ عَلِیِّبن عُثْمَانَ النُّفَیْلِیِّ، ثنا دُحَیْمٌ، ثنا مَرْوَانُبن مُعَاوِیةَ، کِلاهُمَا عَنْ إِسْمَاعِیلَبن أَبِی خَالِدٍ، عَنْ أَبِیهِ. وَعَنْ یُوسُفَبن مُسَلَّمٍ، عَنْ خَلَفِبن تَمِیمٍ، ثنا زَائِدَةُ. وَعَنْ جَعْفَرِبن مُحَمَّدِبن قُتَیْبَةَ، ثنا أَحْمَدُبن إِبْرَاهِیمَ الْمَوْصِلِیُّ، ثنا عَبْثَرٌ، کِلاهُمَا عَنْ حُصَیْنٍ.

وَعَنِ الْغَزِّیِّ، عَنِ الْفِرْیَابِیِّ، عَنْ سُفْیَانَ - هُوَ الثَّوْرِیُّ -. وَعَنْ یُونُسَبن حَبِیبٍ، ثنا ابودَاوُدَ، ثنا حَمَّادُبن سَلَمَةَ، کِلاهُمَا عَنْ عبدالْمَلِکِبن عُمَیْرٍ. وَعَنْ إِبْرَاهِیمَبن مُحَمَّدٍ الصَّفَّارِ، ثنا إِسْمَاعِیلُبن عبدالله بن زُرَارَةَ، ثنا إِسْحَاقُ الأَزْرَقُ، ثنا زَکَرِیَّابن أَبِی زَائِدَةَ. وَعَنْ مُوسَی بن سُفْیَانَ، عَنْ عبدالله بن جَهْمٍ، عَنْ عَمْرِوبن أَبِی قَیْسٍ. وَعَنْ أَبِی زُرْعَةَ الرَّازِیِّ، ثنا عُبَیْدُ اللهِبن عُمَرَ الْقَوَارِیرِیُّ. وَعَنْ أَحْمَدَبن مُحَمَّدِبن طَرِیفٍ، ثنا أَبِی، کِلاهُمَا عَنْ عُمَرَبن عُبَیْدٍ، ثَلاثَتُهُمْ عَنْ سِمَاکِبن حَرْبٍ. وَعَنْ أَبِی زُرْعَةَ الرَّازِیِّ، ثنا عُبَیْدُ اللَّهِبن عُمَرَ، ثنا عُمَرُبن عُبَیْدٍ، ثنا أَبِی، عَنْ أَبِی بَکْرِبن أَبِی مُوسَی. وَعَنْ أَبِی زُرْعَةَ، ثنا مُحَمَّدُبن سَعِیدِبن سَابِقٍ، ثنا عَمْرُوبن أَبِی قَیْسٍ، عَنْ فُرَاتٍ الْقَزَّازِ، عَنْ عُبَیْدِ اللهِبن أَبِی عَبَّادٍ. وَعَنْ أَبِی زُرْعَةَ الرَّازِیِّ، ثنا مُحَمَّدُبن عبدالله بن نُمَیْرٍ، ثنا إِبْرَاهِیمُبن مُحَمَّدِبن مَالِکٍ، سَمِعْتُ عبدالْمَلِکِبن عُمَیْرٍ، وَزِیَادَبن عِلاقَةَ. وَعَنْ یَحْیَی بن شَاذَانَ الْجَوْهَرِیِّ، ثنا عَلِیُّبن الْجَعْدِ. وَعَنْ أَحْمَدَبن یَحْیَی السَّابِرِیِّ، ثنا بُکَیْرُبن جَعْفَرٍ الْجُرْجَانِیُّ، کِلاهُمَا عَنْ أَبِی خَیْثَمَةَ زُهَیْرِبن مُعَاوِیَةَ، عَنْ سِمَاکِبن حَرْبٍ، وَزِیَادِبن عِلاقَةَ، وَحُصَیْنٍ، کُلُّهُمْ عَنْ جَابِرِبن سَمُرَةَ، بِهِ.