مشخصات کتاب
سرشناسه:صافی گلپایگانی، لطف الله، 1298 -
Safi Gulpaygan, Lutfullah
عنوان و نام پدیدآور:استفتائات پزشکی/ صافی گلپایگانی؛ به کوشش محمدرضا محمدی(بیرجندی)... [و دیگران].
مشخصات نشر:قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی، 1396.
مشخصات ظاهری:380 ص.
شابک:978-600-7854-49-5:300000 ریال
وضعیت فهرست نویسی:فیپا
موضوع:پزشکی -- فتواها
موضوع:Medicine -- Fatwas
موضوع:فتوا های شیعه -- قرن 14
موضوع:Fatwas, Shiites -- 20th century
موضوع:فقه جعفری -- رساله عملیه
موضوع:*Islamic law, Ja'fari -- Handbooks, manuals, etc.
شناسه افزوده:محمدی بیرجندی، محمدرضا، 1341 -
رده بندی کنگره:BP183/9/ص2الف5 1396
رده بندی دیویی:297/3422
شماره کتابشناسی ملی:4931681
اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
استفتائات پزشکی
مرجع عالیقدر
حضرت آیه الله العضمی صافی گلپایگانی مضله شریف
فهرست
مطالب
سخن ناشر. 19
بیمارستان مکان تقرب الی الله.. 22
نقل خاطره ای از استاد نسبت به جایگاه پزشک... 22
اهمیت شغل پرستاری.. 23
پرستاری افتخاری.. 23
صبر و فداکاری پرستاران.. 24
وجوب کفایی پرستاری.. 24
تبسم بر روی بیمار 25
تشخیص و درمان.. 27
تشخیص پزشک و پیامدها 29
تجویز دارو توسط پزشک در حال بارداری.. 40
تجویز دارو به درخواست بیمار 42
ایجاد سیاهی در بدن بر اثر مصرف دارو 42
تحولات در علوم پزشکی و تجویز روش های درمانی جدید. 43
أخذ اجرت طبیب... 47
حق ویزیت... 48
تجویز عمل جراحی.. 50
تزاحم در معالجه. 51
مماثل و غیر مماثل.. 53
معاینه غیر مماثل.. 53
معالجه غیر مماثل با وجود مماثل.. 57
معالجه غیر مماثل عالم تر با وجود مماثل.. 59
معالجه غیر مماثل به دلیل عدم مماثل.. 59
مراجعه به غیر مماثل پس از تحقیق.. 60
معاینه غیر مماثل در حال ضرورت.... 60
معاینه غیر مماثل جهت آموزش.... 61
پزشک خانواده غیر مماثل.. 61
پرستاری غیر مماثل از بیمار. 63
سزارین غیر مماثل.. 63
دندان پزشک غیر مماثل.. 64
تزریق غیر مماثل.. 64
ماساژ درمانی غیر مماثل.. 64
نگاه غیر مماثل برای آموزش.... 65
کمک غیر مماثل.. 66
نگاه به تصاویر غریبه جهت آموزش.... 66
نگاه غیر مماثل به عورت برای آموزش.... 67
تحقیقات پزشکی مستلزم نگاه به عورت محارم. 67
نگاه مماثل به عورت جهت معاینه.. 68
تعیین محدوده عورت، لیزر کردن موی عورت.... 68
لمس و نظر در معاینات.... 69
نگاه یا لمس عورتین در برخی از معاینات.... 69
معاینه اندام تناسلی از روی آینه.. 70
معالجه توسط افراد غیر صالح.. 70
مراجعه به پزشک غیر مسلمان.. 70
استفاده آموزشی از بیمار. 71
معاینه به وسیله مراجعه کننده پزشکی.. 73
درمان جهت جلوگیری از تلف.... 74
حجامت... 75
حکم شرعی حجامت.... 75
حجامت غیر مماثل.. 75
معاینه ها و معالجات مخصوص بانوان.. 77
معاینه دهانه رحم. 79
معاینه سلامت بکارت.. 80
ازاله بکارت سهواً 81
ترمیم پرده بکارت.. 81
وحشت از ازاله بکارت همسر. 83
بارداری زیر 20 سال.. 83
سزارین یا وضع حمل طبیعی.. 84
رضایت و عدم رضایت در عمل سزارین.. 84
تشویق به سزارین با هدف سودجویی.. 85
استفاده از دستگاه ریپکس به منظور جلوگیری از تجاوز جنسی.. 85
ضمان یا عدم ضمان در پزشکی.. 87
ضمان یا عدم ضمان طبیب... 89
استیذان طبیب برای عدم ضمان.. 97
کشتن بیمار به درخواست خود او 99
آتانازی، بیمارکشی از باب ترحّم. 99
تزریق منجر به فوت.. 100
أخذ اجرت بر قتل طفل حین تولد. 100
ختنه و ضمان ختّان.. 101
ضمان تزریق خون آلوده 101
دریافت خون بدون رضایت صاحب آن.. 103
پیوند، اهدا و خریدوفروش اعضای بدن.. 105
پیوند اعضا 107
دریافت عضو از بهایی.. 113
پیوند اعضای حیوان به انسان.. 113
پیوند اعضای انسان به حیوان.. 114
پیوند اعضای جنین تشکیل شده از انسان و حیوان به انسان.. 114
پیوند اعضای نوزادان آنانسفال.. 115
پیوند به غیر همجنس.... 116
پیوند و خریدوفروش مو. 117
پیوند عضو قطع شده در قصاص.... 117
فروش عضو قطع شده در قصاص.... 117
میزان مالکیّت انسان بر خودش... 117
اهدای عضو. 118
اهدای اعضا به دلیل پیری.. 119
وصیت به اهدای عضو. 119
اهدای کلیه با وصیت... 121
تأخیر اجرای حکم جهت اهدای عضو. 121
خریدوفروش اعضای انسان زنده 121
خریدوفروش اعضای بدن شیعه. 122
اجاره اعضای بدن.. 122
مرگ مغزی.. 123
ضامن مرگ مغزی.. 127
تشریح و کالبدشکافی.. 129
تشریح جسد فاقد هویت... 131
وصیت به تشریح.. 133
ناظر تشریح بودن برای آموزش... 134
دیه تشریح.. 134
مومیایی کردن جسد. 134
کالبدشکافی جهت تشخیص علت مرگ... 135
کالبدشکافی برای اثبات جرم. 136
کالبدشکافی برای یافتن علت بیماری.. 137
نگاه و لمس عورتین در کالبدشکافی.. 137
کالبدشکافی برای آموزش... 138
کالبدشکافی میت شیعه. 139
کالبدشکافی جسد میت برای خارج کردن اشیای قیمتی.. 139
محل مصرف دیه کالبدشکافی.. 140
تجهیزات پزشکی خارج شده از بدن.. 141
آزمایش های پزشکی.. 143
اماره و عدم اماره بودن آزمایشات.. 145
آزمایشات پزشکی جهت کسب اطلاعات بیشتر. 145
انجام آزمایشات غیر مماثل.. 148
آزمایشات پزشکی جهت کشف داروها و روش های درمان جدید. 149
آزمایش اعتیاد و نگاه به عورت.. 149
آزمایش تالاسمی قبل از ازدواج. 150
آزمایش (تست) پاپ اسمیر. 150
استفاده از استخوان انسان در آزمایشگاه جهت آموزش... 154
استفاده از حیوانات در آزمایشگاه 154
ناباروری (تلقیح مصنوعی). 155
تلقیح مصنوعی بین زوجین.. 157
تلقیح پس از طلاق.. 189
تلقیح در عّده طلاق و وفات.. 190
تلقیح زنی که شوهر نکرده و تعیین نسب فرزند. 190
تلقیح نطفه زوج با تخمک زوجه اول و غرس آن در رحم زوجه دوم. 192
تزریق اسپرم شوهر به رحم زن به دلیل بیماری واژینیسموس... 193
تزریق منی حیوان به حیوان و انسان.. 194
پیوند رحم. 194
انتقال جنین به رحم زن دیگر. 195
انتقال حمل از مادر به دختر. 195
انتقال نطفه برادر و زن برادر به خواهر. 196
رحم اجاره ای و عاریه ای.. 196
نفقه زنی که رحم خود را اجاره داده 198
اهدای جنین.. 199
نسب فرزندان حاصل از تلقیح مصنوعی.. 199
نسب کودکان پرورش یافته به وسیله دستگاه مصنوعی.. 200
نسب جنین حاصل از تلقیح اشتباه در آزمایشگاه 200
جلوگیری از حاملگی و عقیم کردن.. 201
جلوگیری طبیعی.. 201
جلوگیری به وسیله دستگاه (آی یو دی) 201
جلوگیری از طریق بستن لوله ها 201
باز کردن لوله ها 204
ارش بستن لوله ها بدون رضایت فرد 204
جریمه عقیم نمودن.. 204
خارج ساختن تخمدان.. 205
قرص های ضد حاملگی، کپسول ها و... 205
جلوگیری از حاملگی با استفاده از داروی گیاهی.. 211
ایجاد مانع از حاملگی به منظور عدم عدّه 212
پیشگیری از باروری به منظور کنترل جمعیت... 213
سقط جنین.. 215
سقط جنین به دلیل مشکلات زندگی.. 217
سقط جنین به دلیل اشعه. 223
سقط جنین زنای به عنف... 224
فروشنده قرص سقط جنین.. 225
سقط جنین و عمل IUD... 225
سقط جنین اضافه. 225
دیه سقط جنین در مراحل مختلف... 226
مقدار دیه سقط نطفه. 226
سقط جنین و کفاره 226
سقط نطفه رشدیافته آزمایشگاهی.. 227
از بین بردن جنین دستگاهی 4 تا 8 سلولی.. 228
ضمان دیه سقط جنین.. 229
سقط درمانی.. 230
نگهداری جنین سقط شده 231
خروج زودهنگام جنین از شکم مادر 232
تغییر جنسیت... 235
حکم تغییر جنسیت... 237
تغییر جنسیت دوجنسیتی ها 240
تغییر جنسیت، خنثای روانی.. 242
ازدواج دوجنسی های کاذب.. 243
ارث دوجنسی کاذب.. 244
مشخص کردن جنسیت خنثای مشکل.. 244
تغییر جنسیت با تزریق هورمون.. 245
ژننتیک و شبیه سازی.. 247
فناوری های ژنتیک... 249
تحقیقات ژنتیک... 250
مهندسی ژنتیک... 251
دستکاری ژن.. 252
225
انتخاب جنسیت با کمک ژنتیک... 253
علم ژنتیک و الحاق ولد. 253
تشخیص نسب با آزمایش (دی ان ای) 254
تلقیح مصنوعی جهت جلوگیری از انتقال بیماری های ژنتیک... 254
سلول درمانی و ژن درمانی.. 255
پژوهش سلول های بنیادی.. 256
شبیه سازی.. 257
شبیه سازی انسان در خانم باکره 257
ازدواج انسان های شبیه سازی شده 258
پیوند سلولی انسان به انسان و حیوان به انسان.. 258
انجماد انسان.. 259
مشروعیت انجماد بیمار لا علاج. 260
انجماد تخمک... 262
عمل زیبایی.. 263
انجام عمل زیبایی.. 265
عمل زیبایی صورت و بدن.. 265
استفاده از لنز چشمی برای زیبایی.. 268
عمل زیبایی پستان.. 268
عمل زیبایی توسط غیر مماثل.. 269
درمان های غیر متعارف.. 271
خوردن حرام و نجس به منظور درمان.. 273
درمان با داروهای خاص.... 276
استفاده از داروها و قرص های نیروزا 276
دوپینگ... 277
انرژی درمانی.. 277
کلاس های انرژی درمانی.. 277
شراب درمانی.. 279
موسیقی درمانی.. 280
مخدردرمانی.. 282
داروسازی و داروخانه. 283
مکمل های دارویی و غذایی.. 285
مکمل دارویی و غذایی تهیه شده از حیوان حرام گوشت.... 285
داروی تهیه شده از حیوان حرام گوشت.... 288
مکمل های دارویی حاوی مواد نجس و حرام. 288
استفاده از دهان شویه حاوی الکل.. 299
استفاده از داروی حاوی ترشحات خوک..... 299
واکسن های ساخته شده از خوکچه.. 300
دریافت وجه در داروخانه ها بابت حق فنی و حق زیر پیشخوان.. 300
اخلاق پزشکی.. 303
اطلاع رسانی به مسئولین از بیماری خاص.... 305
اطلاع رسانی پزشک درباره بیماری شخص به او و نزدیکانش.... 305
گفتن دروغ مصلحتی به بیمار 310
افشای اسرار و اسناد پزشکی بیمار 313
خودداری پزشک از درمان به دلیل فقر بیمار 314
تهیه دارو توسط پزشک و دیگران برای بیمار در صورت ضرورت.. 314
تغذیه اجباری اعتصاب کننده توسط پزشک... 315
استفاده از دفترچه بیمه درمانی دیگران.. 316
زیرمیزی.. 317
زیرمیزی و سکوت کارشناس ناظر.. 320
اضافه دستمزد کادر پزشکی.. 320
هدایت بیمار به بخش خصوصی با هدف سودجویی.. 321
خرج تراشی برای بیمار. 322
دادن پورسانت برای معرفی بیمار. 323
متفرقات... 325
قرآن درمانی.. 327
نسبت دادن داروهای گیاهی به ائمه 327
تربت امام حسین. 328
منظور از آیه: {یعْلَمُ ما فِی الأَرْحامِ}. 329
همسان درمانی.. 330
نوشیدن آب زیاد 330
خوردن مأکولاتی که ضرر بالقوّه دارند. 331
مصرف سیگار و مخدرها 332
استعمال دخانیات در مراکز عمومی.. 332
منع پزشک از خوردن.. 332
الکل طبی.. 333
استنکاف از مصرف دارو 333
بیهوشی مراجع تقلید. 333
اجرت بر بیهوشی غیر ضروری.. 333
نحوه خوابانیدن بیمار بدحال.. 334
مشاوره در امور مختلف... 335
نظر کارشناسی پزشک... 339
شهادت پزشک در امور غیر محسوس... 340
استناد به تشخیص پزشک قانونی.. 340
آموزش مسائل جنسی.. 341
ایجاد رغبت جنسی به وسیله دارو 341
دیدن فیلم های مبتذل برای درمان سردمزاجی.. 342
نیاز به استمناء 342
معالجه زودانزالی.. 343
نیاز به همسر دوم. 344
اذن شوهر. 344
کنترل جمعیت... 345
حضور بیمار مسری در مجامع عمومی.. 346
انتقال بیماری مسری کشنده به فرد دیگر و فوت وی.. 348
سوزاندن جسد میت مسلمان به دلیل مبتلا بودن به بیماری مسری.. 349
بیماری ایدز و فسخ عقد ازدواج. 349
مشاجره و سکته قلبی منجر به فوت.. 350
تعامل با گروه های امدادی در جنگ... 351
درمان سلفی ها و ظالمین.. 352
پیوند سر. 352
عضو جداشده از بدن زنده 354
درمان نقص عضو و ناسپاسی.. 354
ساییدگی ترمیم یافته و نیافته. 354
قطع قسمتی از انگشتان جهت معافیت... 355
ختنه مضِرّ. 355
دیه حمل در صورت قتل مادر 355
تکلیف نوزادان معلول.. 356
نگهداری جنین در الکل.. 357
اطلاع رسانی به مسئولین جهت عدم رعایت بهداشت... 357
راه اندازی مطب در کوچه بن بست... 358
نانوتکنولوژی.. 359
ساخت سلاح بیولوژیک... 359
زباله های عفونی.. 360
ملحقات (احکام شرعی بیماران). 361
نجاسات.. 363
معامله خون، وثیقه گذاشتن و به ارث بردن آن.. 363
برچسب مانع باروری و وضو و غسل.. 366
درمان با رنگ و وضو و غسل.. 367
غسل مسّ میت... 367
حجامت و نماز 368
حجامت و روزه 369
حجامت و مُحرِم. 369
حجامت و اجرت.. 369
حجامت و ضمان.. 370
احکام روزه 371
روزه داری و ضرر جسمی.. 371
منع پزشک از روزه گرفتن.. 372
روزه و بیماری های تنفسی و آسم.. 374
روزه و نارسایی کلیوی.. 374
تزریق آمپول در حال روزه 375
استفاده از داروی خوراکی در حال روزه 375
بردن وسایل غیر خوراکی به دهان در حال روزه 375
اندوسکپی از روزه دار. 376
استفاده از قرص جلوگیری از عادت در ماه رمضان.. 376
تزریق واکسن هپاتیت در زمان روزه دادری.. 376
کفّاره افطار روزه 376
سخن ناشر
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
قال الله تعالی: {وَمَنْ أَحْیاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیا النَّاسَ جَمِیعاً}.(1)
و قال رسول الله(صلی الله علیه وآله ) : «اَلْعِلْمُ عِلْمَانِ: عِلْمُ الْأَدْیانِ وَعِلْمُ الْأَبْدَانِ».(2)
از دیرباز عامه مردم برای علم طب و طبیب احترام و جایگاه اجتماعی خاصی قائل بوده و هستند و این بدان دلیل است که طبیب معالج انسان است به مفهوم
انسان، وقتی که جایگاه انسان در جهان هستی دانسته شود که اشرف مخلوقات عالم است و خداوند به خود فخر می ورزد که چنین موجودی را آفریده است آنجا که فرمود: {فَتَبَارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ}(1)و برای انسان کرامت و برتری قائل است که فرمود: {وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ ... وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً}،(2)و باز فرمود: {لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ}،(3)یعنی که انسان گل سر سبد مخلوقات است و از فرشته هم برتر است، ملک مقرب خداوند می گوید اگر بالاتر بیایم پر و بالم می سوزد.
رسد آدمی به جایی، که به جز خدا نبیند * بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت
حال اگر کسی به این آدم با این نگاه بخواهد خدمت کند چه جایگاهی خواهد داشت؟ این است که طبیب دارای جایگاه مخصوص به خود می شود.
طبیب باید درد و دارو را به خوبی تشخیص دهد و بیمار را با توجه به بعد ملکوتی او در نظر داشته باشد. یک طبیب، انسانی را معالجه می کند که یک بعدش فرشته است و باید متوجه آن جهتش نیز باشد که در حین معالجه آسیب
نبیند و اگر آسیب دیده است به گونه ای درمان را آغاز کند که همراه درمان جسم او، روح او نیز درمان شود و این همان طبابتی است که مورد سفارش بزرگان دین قرار گرفته است.
و از آنجا که بیمار برای معالجه و درمان صحیح ناچار است برخی از اطلاعات نهان خویش را در اختیار پزشک قرار دهد تا بتواند به درستی نسبت به درمان او اقدام نماید، بر پزشک متعهد متدین است که محرم اسرار و حافظ آبرو و عِرض بیماران نیز باشد، بدیهی است که بعضاً با فاش کردن اسرار بیماران حیثیت آنها در مخاطره قرار گیرد و چه بسا زندگی هایی که از هم پاشیده شود و نزاع و درگیری هایی که رخ دهد و تفرقه هایی که بین فامیل ها ایجاد شود که صد البته پزشک متدین و مسئول قطعاً این جایگاه را حفظ خواهد کرد و نسبت به نعمت بزرگی که خداوند متعال به او عطا فرموده شاکر او خواهد بود و به پاس شکر این نعمت به مداوای بیماران با نگاه دین مداری خواهد پرداخت.
توجه شما خواننده محترم را به فرازهایی از بیانات بسیار شیوا و مهم مرجع عالیقدر جهان تشیع حضرت آیت الله العظمی صافی دام ظله الوارف نسبت به اهمیت و جایگاه بیمارستان و پزشکان و پرستاران در ملاقات با این قشر محترم جلب می کنم:
بیمارستان مکان تقرب الی الله
«آیا توجه دارید وقتی در بیمارستان هستید کجایید؟ اگر واقعاً انسان بداند آنجا کجا است، انسان وقتی در بیمارستان است چقدر به خدا نزدیک می شود. اگر می خواهی جایی را پیدا کنی که به خدا نزدیک باشی، برو در بیمارستان و آنجا خدمت کن، پرستار باش، پزشک باش، هرچه خلوص نیت انسان بیشتر باشد ثوابش بیشتر و قداست شغل او زیادتر می شود.
من واقعاً شرمنده هستم که برای ما این افتخار حاصل نشده که یک روز، دو روز، یک ماه، افتخار پرستاری و این عبادت بزرگ را داشته باشم. خیلی این عبادت مهم است مسأله طبابت هم همین طور است».
نقل خاطره ای از استاد نسبت به جایگاه پزشک
«مرحوم آیت الله بروجردی از پزشکی در بروجرد تعریف می کردند و می فرمودند مرد خدمتگزار و وظیفه شناسی بود. روزی اتفاقی افتاد که من صبح مثلاً ساعت هشت لازم بود به جایی بروم، وقتی رفتم دیدم این پزشک مشغول عیادت مریض است، بعد از ظهر که مراجعت کردم، برخورد کردم به آن پزشک دیدم هنوز مشغول انجام وظیفه است، من طوری تحت تأثیر قرار گرفتم که گفتم: خدایا اگر اینها بندگان تو هستند ما چه بگوییم».
اهمیت شغل پرستاری
«شغلی که شما دارید و وظیفه ای که انجام می دهید در اسلام بسیار اهمیت دارد، خدمت به مریض و پرستاری از مریض و مراعات مریض در روایات خیلی مورد تأکید قرار گرفته است. عناوین مختلفی بر کار شما منطبق می شود و همه آنها در اسلام اهمیت دارد و انگیزه ای می شود برای اینکه انسان در قبول این خدمت پیش قدم شود».
پرستاری افتخاری
«اگر مسلمان ها متوجه باشند پرستاری چقدر ثواب دارد، همه داوطلب می شوند که ما هم مثلاً یک سال یا یک ماه پرستار باشیم. اگر مسلمان ها بفهمند این چه خدمت بزرگی است و چه ثواب هایی دارد و چقدر اسباب تقرب به خداوند متعال می شود باید بر سر انجام این خدمت نزاع باشد که چه کسی پرستار باشد و همه داوطلب باشند.
الآن مثلاً در حرم حضرت معصومه یا حرم های دیگر به صورت افتخاری ثبت نام می کنند که خدمتگزار حرم باشند، مسأله پرستاری هم همین طور است. اگر در میان ما فرهنگ اسلام حاکم باشد آن وقت معلوم می شود که این کارها در چه مرتبه ای است، پرستاری چقدر ثواب دارد و پرستاری چقدر باید محترم باشد، چه شغل بزرگی است، کسی که این قدر فداکاری داشته باشد این همه صبر و حوصله داشته باشد».
صبر و فداکاری پرستاران
«پرستاری مریض خیلی سخت است، مشکلاتی دارد. انسان اگر بخواهد از بیمار خودش ده روز، بیست روز، پرستاری کند خسته می شود، آن وقت عده ای این کار را شغل خودشان قرار داده اند. این کار محتاج صبر و فداکاری است. باید در مقابل بیمارانی که قهراً صبرشان کم می شود، تحمل کنند و به آنها مهربانی کنند. اگر واقعاً ما معتقد به عبادت خدا و ثواب خدا باشیم و این خدمات را به حساب خدا قرار بدهیم، تمام زندگی و وقت اینها در عبادت صرف می شود.
خوشا به حال کسانی که این توفیق را دارند و می توانند به این بیمارانی که دستشان از همه جا کوتاه است خصوصاً بیمارانی که کسی را ندارند، کسی به عیادتشان نمی آید، مهربانی کنند، به صورتشان تبسّم کنند، همه اینها عبادت است».
وجوب کفایی پرستاری
«ما مسلمان ها باید بیشتر از همه ملت ها به پرستارها احترام بگذاریم، تقدیر کنیم، این وظیفه ای است که همه باید انجام دهند.
امروز پرستارها این وظیفه را انجام می دهند، اگر آنها انجام ندهند من باید بروم، شما هم باید بروید؛ برای اینکه مریض محتاج پرستار است و اگر نباشد تلف می شود.
پرستار وظیفه ای را انجام می دهد که تکلیف از همه ساقط می شود، باید همه از اینها تشکر کنیم و اظهار امتنان داشته باشیم که اینها این کار بزرگ را در جامعه انجام می دهند، این شغل مقدس است.
مردم جامعه ما باید مسائلی که اسلام به آن خیلی اهمیت داده بشناسند، بدانند که این دین چه دین جامع الاطرافی است، دینی است که همه جهات را در نظر دارد ولی ما آن گونه که باید نه قدر دین خودمان را می دانیم و نه احکام خدا را رعایت می کنیم.
اینها همه بیمار امام زمانند، مثل این است که دختر امام زمان را پرستاری می کنید، اینها همه اولاد امام زمانند، اولاد روحانی پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله ) هستند».
تبسم بر روی بیمار
«پزشک و پرستار و امثال اینها باید در برخورد با بیمارانی که حوصله آنها تمام شده، بیماری شان طولانی شده، صبر کنند، با اینها با بشاشت وجه و تبسم و ملاطفت برخورد کنند، هرچه بیماران بدخلق یا تنگ خلق شده باشند اینها با گشاده رویی برخورد کنند، اینها همه عبادت است و البته کار همه کس هم نیست».(1)
1) . نقل از: کتاب دیدارها و رهنمودها نوشته معظم له.
نظر به اینکه مسلمان متشرع در تمام اعمال و رویکردهای خودش باید از قوانین و ضوابط خاصی که مورد تأیید شارع مقدس در آن حوزه است پیروی و اطاعت نماید و امور مربوط به طبابت هم از این قاعده مستثنا نیست، بر آن شدیم که از بین هزاران استفتای رسیده در موضوعات مختلف پزشکی، مسائل کاربردی مورد نیاز را گردآوری نموده به جامعه بزرگ پزشکی و پرستاری تقدیم نماییم بدان امید که مورد استفاده تمام این عزیزان و عامه مردم ولایتمدار متعهد به انجام وظایف شرعی، قرار گیرد.
در پایان بر خود فرض می دانم از زحمات کلیه عزیزانی که در گردآوری این مجموعه صمیمانه همکاری نمودند، تقدیر و تشکر نمایم.
اللّهم وَفّقنا لِما تحبّ وترضی
ولا تجعلنا من الذین یَحسبون أنّهم یُحسنِون صُنعاً
واهْدِنا الی السِّداد فَإنّک خیر موفّق وهاد
ربیع الاول 1439
دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی دام ظله الشریف
تشخیص و درمان
اشاره
تشخیص پزشک و پیامدها
س 1. با توجه به اینکه ممکن است جان بیمار به طور اورژانس (فوری) در خطر باشد و زمانی جهت تعیین حساسیت فرد به دارویی خاص وجود نداشته باشد، اگر با تجویز دارو، بیمار به آن حساسیت پیدا کرده دچار عوارض شدید و یا مرگ شود، آیا پزشک معالج در قبال این عوارض مسئولیتی خواهد داشت؟
ج) اگر جان بیمار در معرض خطر باشد و دادن دارو هرچند موجب عوارض شدید است لکن موجب نجات جان بیمار باشد تجویز دارو جایز است و عرفاً معالجه بیمار شمرده می شود، ولی اگر در تجویز دارو نیز احتمال خطر جانی وجود دارد درصورتی که احتمال آن عقلائی و مورد اعتنا بوده و بهبود بیمار بدون آن دارو محتمل باشد تجویز دارو جایز نیست ولی اگر خطر جانی برای بیمار در صورت ترک تجویز دارو قطعی و فوری و خطر ناشی از تجویز دارو مثل مفید واقع شدن آن محتمل است در این صورت خوردن دارو به قصد معالجه عقلائی جایز است ولی پزشک باید به بیمار یا اولیای او بگوید. والله العالم
س 2. اگر با توجه به علوم امروزی، امکان تعیین حساسیت یک دارو وجود نداشته باشد، آیا پزشک، در صورت ایجاد عارضه مسئول است؟
ج) اگر مرض خطر جانی نداشته باشد و تجویز دارو احتمالاً خطر جانی داشته باشد تجویز آن جایز نیست و اگر پزشک به بیمار جریان را بگوید و بیمار خودش از داروها - با وجود خطر استفاده کند پزشک مسئول نیست هرچند خود بیمار مسئول است و اگر بیماری خطر جانی یقینی فوری داشته باشد و خطر آن در دارو احتمالی باشد با وجود اینکه احتمال تأثیر دارو در علاج معتنابه باشد و دارو منحصر به آن باشد ظاهراً عقلاء اقدام می کنند و از مصادیق القای در تهلکه شمرده نمی شود ولی پزشک باید به بیمار بگوید و او با اراده خودش اقدام کند. والله العالم
س 3. با توجه به علوم امروزی اگر بدانیم یا احتمال بدهیم که نجات جان بیمار وابسته به مصرف داروهای خاصی می باشد که مضرّند و این مضرّات به احتمال قوی برای همگان رخ خواهد داد و با تجویز پزشک، شخص دچار یک یا چند مورد از این عوارض شود، آیا پزشک مسئول است؟
ج) اگر بیمار هم آگاه از این جریان و راضی به اقدام باشد و در معالجه بیمار الاهمّ فالاهمّ و دفع افسد به فاسد رعایت شود ظاهراً اشکالی ندارد. والله العالم
س 4. با توجه به گستردگی بسیار زیاد علوم پزشکی که واقعاً امکان فراگیری و همراه با آن به خاطر سپردن تمامی بیماری ها و تمامی داروهایی که بر همه بیماری ها مؤثرند و نیز عوارض آنها، وجود ندارد، اگر پزشک به خاطر فراموشی، بنابه حدس خود، چه در موارد اورژانس، و چه در موارد غیر آن، جهت نجات
جان و یا تسکین آلام بیمار، سهواً اقدام به تجویز دارویی غیر مؤثر بر بیماری کند که بیمار را متحمّل هزینه بیهوده و یا عوارض جانبی کند، در این صورت آیا پزشک مسئول و مدیون است؟ (درصورتی که امکان ارجاع به متخصص دیگری هم نباشد).
ج) در این صورت پزشک مسئول است مگر اینکه قبلاً از بیمار نسبت به عوارض غیر مستند به تقصیر برائت گرفته باشد ولی با احتمال تأثیر دارو اگر احتمال خطر جانی در استفاده از آن نیست درصورتی که به پزشک دیگر هم دسترسی نداشته باشد تجویز دارو و نیز عمل به دستور پزشک لازم است. والله العالم
س 5. اگر پزشک به خاطر فراموشی انواع و علائم بیماری ها - به خاطر گستردگی موضوع - بیماری شخص را تشخیص ندهد و لذا نداند داروی مناسب چیست و در نتیجه اصلاً دارویی تجویز نکند درصورتی که بیماری تشدید و یا منجر به مرگ گردد، این پزشک در چه حدی مسئول است؟ (درصورتی که امکان ارجاع به متخصص دیگری هم نباشد).
ج) در فرض سؤال که پزشک بیماری را تشخیص نمی دهد تکلیفی نسبت به تجویز دارو ندارد هرچند منجر به مرگ بیمار گردد. والله العالم
س 6. اگر فرصت و امکان آزمایش، وجود داشته باشد اما به دلایل دیگری همانند هزینه ای که به بیمار تحمیل می شود (و احیاناً وی حاضر نیست) و یا وقتی که از بیمار می گیرد آزمایشات لازم صورت نگیرد و شخص دچار عارضه نیز گردد، در این صورت آیا پزشک مسئول است؟
ج) با وجود فرصت و امکان آزمایش لازم اقدام به معالجه بدون آزمایش و نوشتن نسخه جایز نیست. والله العالم
س 7. اگر دارویی یا داروهایی، نه برای نجات جان بیمار بلکه جهت تسکین و مداوای درد که باعث آزار بیمار می شوند همانند تب، خارش، درد، زخم و... مصرف شوند و بدانیم یا احتمال دهیم که این داروها مؤثّرند و با توجه به اینکه اکثر داروهای مؤثّر، در کوتاه یا دراز مدت دارای عوارض زیادی می باشند، در صورت تجویز پزشک و ایجاد عارضه که گاهی بدتر از بیماری اولیه می باشد، آیا پزشک مسئولیتی به عهده خواهد داشت؟ (لازم به ذکر است شایع ترین و بیشترین تجویز دارو در چنین مواردی صورت می گیرد و لذا اهمیت فراوانی دارد).
ج) اگر معالجه بر آن صدق کند و ضرر أهمّ و بیشتر به ضرر مهم و کمتر دفع شود جایز است ولی باید بیمار از این وضعیت یا سابقه قبلی داشته باشد یا به او اعلام شود و اگر درمان به وسیله خود پزشک انجام می گیرد باید از بیمار نسبت به عوارض احتمالی یا یقینی برائت بگیرد. والله العالم
س 8. درصورتی که داروهای کاملاً مؤثر به هر علتی در دسترس نباشند، آیا پزشک می تواند داروهایی را که احتمال می دهد مؤثر باشند تجویز کند؟ در صورت عدم موفقیت، آیا پزشک در قبال عوارض احتمالی این داروها و یا هزینه بیهوده ای که بر بیمار تحمیل شده مسئول و مدیون است؟
ج) با اعلام به بیمار پزشک مسئولیتی ندارد. والله العالم
س 9. اگر بدانیم یا احتمال بدهیم یک بیمار در اثر بیماری مثل برخی سرطان ها به زودی خواهد مُرد، آیا مجازیم فقط برای افزایش طول عمر وی هرچند به مدت کوتاه روش های درمانی خطرناک و بسیار پرعارضه مثل شیمی درمانی که گاهی عوارض آن شدیدتر از بیماری اولیه است را برای وی تجویز کنیم؟
ج) اگر با وجود عوارض شدیدتر موجب نجات او از مرگ زودرس می شود معالجه لازم است و ظاهراً معالجه عرفی او همین روش است. والله العالم
س 10. اگر به خاطر کمبود امکانات کافی برای تشخیص بیماری، تشخیص ممکن نگردد و مداوای لازم صورت نگیرد و بیماری تشدید یا منجر به مرگ شود، آیا پزشک معالج مسئول است؟
ج) با فرض اینکه پزشک عاجز از تشخیص مرض و علاج لازم است مانند دیگران مسئولیتی ندارد بلی اگر احتمال می دهد درمانی مفید باشد و یقین به عدم ضرر آن داشته باشد جایز است، و در این صورت به خود بیمار اعلام کند که مغرور نشود. والله العالم
س 11. گاهی اوقات مثل برخی عفونت های نه چندان مهم، پزشک جهت تسریع بهبودی بیماری یا اطمینان از اینکه داروی تجویزی وی بسیار قوی است و در مورد خیلی از عفونت ها می تواند مؤثر باشد و یا به خاطر اینکه از هزینه درمان بیمار و مراجعات مکرر وی بکاهد، اقدام به تجویز داروهایی می کند که ضررهای آنها کاملاً شدید بوده و به اثبات رسیده است و این در حالی است که
شاید بتوان از طریق داروهای دیگری که ضرر بسیار کمتری دارند ولی ممکن است با عدم اطمینان کامل و هزینه زیادتر همراه باشند بیمار را معالجه نمود، با چنین فرضی، بهترین کار چیست؟ انتخاب راه سریع و پرخطر یا راه کم خطر و احیاناً غیرمؤثر؟
ج) در فرض سؤال جهت انتخاب یکی از دو راه، باید با خود بیمار مشورت نماید و طبق نظر بیمار، عمل نماید و همان طور که مکرّر بیان شد در هر کجا که لازم باشد شخصاً اقدام کند از بیمار برائت از مسئولیت بگیرد. والله العالم
س 12. در برخی بیماری ها همانند فشار خون بالا، به علت عوامل ناشناخته ایجادکننده آن، طبق روش معمول که اجرای آن طبق علوم روز ضروری است، یک یا چند دارو به کار برده می شود و در صورت عدم تأثیر، داروهای دیگری به کار برده می شود، الی آخر. با توجه به اینکه این داروها از یک طرف در افراد مختلف همگی مؤثر نیستند و ممکن است در شخصی، درمان های اولیه و در شخص دیگری درمان های آخر مؤثر باشند و از طرف دیگر، هریک از داروها دارای عوارض خاصی هستند، آیا پزشک معالج که درحقیقت داروهای مختلف را به ترتیب در مورد بیمار آزمایش می کند در قبال هزینه اضافه یا عوارض داروها مسئول است؟
ج) اگر معالجه به غیر این صورت امکان پذیر نیست و علاج علمی و عرفی آن همین روش است پزشک مسئول نیست به شرط اینکه چگونگی را به خود بیمار اعلام کند تا خود او با علم و اطّلاع از داروی تجویزشده استفاده کند. والله العالم
س 13. اگر تشخیص بیماری به درستی صورت گیرد ولی داروی مؤثر در دسترس نباشد و یا بسیار گران باشد و بیمار قادر به تهیه آن نباشد، آیا پزشک معالج ملزم به تهیه آن دارو به هر طریق ممکن برای بیمار می باشد؟
ج) اگر جان بیمار در معرض تلف باشد بر هرکس که متمکّن باشد به طور واجب کفایی تهیه دارو برای او واجب است. والله العالم
س 14. گاهی اوقات مطمئن هستیم که یک بیماری، بیمار را نهایتاً به زودی خواهد کشت، از طرفی می دانیم که با یک عمل درمانی مثل جراحی ممکن است یا بیمار بهبودی نسبی و احتمالی پیدا کند و یا حتی زودتر از موعد از دنیا برود، وظیفه ما در چنین حالتی چیست؟ اگر با این کار به تسریع مرگ بیمار کمک کنیم، آیا مدیون نیستیم؟ همچنین اگر اقدام به درمان نکنیم، مسئول نیستیم؟ با توجه به اینکه گاهی نتیجه کار کاملاً نامشخص است.
ج) اگر احتمال خطر آن معتنابه نباشد و عرفاً روشی که به کار گرفته می شود معالجه شمرده شود و بیمار با سلب مسئولیت از پزشک موافقت کند در صورت عمل جراحی و وقوع هرگونه عارضه پزشک مسئولیتی نخواهد داشت و درصورتی که بیمار با جرّاحی موافقت کرده است و برائت داده، خودداری از معالجه جایز نیست. والله العالم
س 15. گاهی اوقات، پزشک تنها جهت احتیاط و مطمئن شدن در جهت تشخیص و یا ردّ یک بیماری احتمالی مثل سل در هر بیمار مشکوکی با هر علامت غیر اختصاصی دستور رادیوگرافی می دهد، تا یک بیماری مخفی احتمالی
را کشف کند، در صورت وجود یا عدم وجود هرگونه بیماری (که احتیاج به رادیوگرافی دارد)، آیا پزشک در ایجاد عوارض احتمالی و هزینه بیهوده درمان مسئول است؟
ج) اگر روش درمان معالجه منحصر به این کیفیت باشد به خود بیمار اعلام کند تا او خود اقدام نموده و تصمیم بگیرد و برائت دهد. الله العالم
س 16. با توجه به اینکه تشخیص بسیاری از بیماری ها یا اختلالات به وسیله آزمایش امکان پذیر است و از طرفی امکان اشتباه در آزمایشگاه و تفسیر آزمایش ها، همیشه وجود دارد، در صورت اشتباه آزمایشگاه و در نتیجه معالجه اشتباه پزشک، مسئول خسارات و عوارض احتمالی کیست؟
ج) این مسأله دو فرض دارد؛ یکی بر اساس اینکه آزمایشگاه ها چنان کامل نیستند که همیشه نتیجه واقعی را بدهند بلکه گاه در اثر بعضی عوامل و اختلالات غیر قابل کنترل و به عبارت دیگر به جهت کامل نبودن این صنعت نتیجه صحیح از آنها گرفته نمی شود در این صورت چون در عرف پزشکی و معالجه بر آن اعتماد می شود و پزشک راه مطمئن تری در اختیار ندارد دادن نسخه به بیمار با اعلام این روش درمانی خالی از اشکال است ولی اگر پزشک شخصاً درمان را انجام می دهد از بیمار برائت از مسئولیت بگیرد، و فرض دوّم؛ بر اساس اشتباه مسئول آزمایشگاه یا پزشک معالج است که در این فرض مسئول آزمایشگاه است اگر اشتباه مستند به او باشد والّا پزشک ضامن خواهد بود، مگر اینکه از بیمار نسبت به عوارض غیر مستند به مسامحه و تقصیر برائت گرفته باشند. والله العالم
س 17. اگر پزشک روش یا دارویی را تعریف کند و بگوید این دارو برای فلان بیماری مفید است و یا بگوید درمان، مترتّب به فلان دارو است بدون آنکه بیمار را وادار به مصرف آن دارو کند، در این حالت آیا در صورت عدم تأثیر یا عوارض دارو، پزشک مسئول یا مدیون است؟
ج) پزشک در این صورت مسئول و مدیون نیست. والله العالم
س 18. در بسیاری از بیماری ها و اختلالات جسمانی، پزشک دستور انجام رادیوگرافی، سی تی اسکن و... می دهد که مطمئناً به خصوص برای برخی افراد مضرّ می باشند، ضمناً در خیلی از موارد، گرچه گاهی ممکن است این آزمایشات باعث تشخیص قطعی نشوند اما می توانند همیشه کمک کننده باشند، به هرحال در فرض فوق، مسئولیت پزشک در ایجاد عوارض آزمایش ها تا چه حدّی است؟
ج) درصورتی که روش معالجه بیماری به غیر از این طریق نباشد و بیمار هم آگاه از این وضع باشد و خود را برای رادیوگرافی و سی تی اسکن در اختیار پزشک قرار دهد و در معالجه روش الاهمّ فالاهمّ و دفع افسد به فاسد ملاحظه می شود اشکال ندارد. والله العالم
س 19. با توجه به روش های تشخیصی و درمانی مختلف سؤالی مهم و اساسی مطرح است، خواهشمند است بفرمایید:
به هدر دهند و از طرف دیگر ممکن است عوارض متفاوتی برای او داشته باشند، و بدین ترتیب با ذکر این مطلب پزشک، قبل از هرگونه معاینه و دستور روش های تشخیصی و درمانی و تجویز دارو از خود کاملاً در قبال خسارات و عوارض احتمالی سلب مسئولیت کند و بیمار چه از روی ناچاری و چه از روی تمایل و یا به ظاهر از روی تمایل، این شرط را قبول نماید، آنگاه در صورت وقوع اشتباه سهوی پزشک، هزینه های بیهوده، بی فایده بودن و یا عوارض ناشی از روش های تشخیصی و درمانی، آیا پزشک مسئول است؟ درصورتی که وی حداکثر تلاش خود را نیز بکند.
در فرض مسأله فوق (1) آیا باید با تک تک بیماران شرط نمود و با امضای پرسشنامه مربوطه و یا گذاشتن اطلاعیه در مراکز درمانی مبنی بر اینکه مراجعه بیماران نشانگر قبول این شرایط است و یا به اطلاع رساندن حتی از طریق رسانه های گروهی که مراجعه شما نزد پزشک به این شرایط، مترتّب است، از پزشک رفع مسئولیت شرعی می نماید؟ به طور مثال اگر قبل از عمل جراحی، بیمار مجبور به امضای شرایطی باشد که در صورت ناموفق بودن جراحی، وی هیچ گونه حق و حقوقی بر جراح و بیمارستان ندارد، آیا در صورت هرگونه اختلال در جراحی، می توان مدعی شد با توجه به امضای قبلی بیمار، کادر درمانی هیچ مسئولیت شرعی بر عهده ندارند؟
در فرض مسأله (1) اگر بیمار، کاملاً بیهوش باشد و در حال حاضر هیچ شخص بالغ یا نابالغ که خویشاوند وی باشد نیز در دسترس نباشد و از طرفی
جان بیمار در خطر فوری باشد، جهت اجازه و شرط چه باید کرد؟ آیا می توان طبق وظیفه پزشکی هرگونه اقدام ممکن را بدون اجازه انجام داد؟ اگر سهواً با اقدامات غیر مؤثر به مرگ بیمار تسریع بخشیده شود مسئولیتی بر گردن پزشک معالج خواهد بود؟ و اگر به خاطر خوف از عدم تأثیر درمان و کمک به تسریع مرگ و مدیون شدن، پزشک هیچ کاری انجام ندهد آیا در این صورت پزشک مسئول خواهد بود؟ زیرا مشاهده شده است گاهی اجل شخصی فرا رسیده ولی علت مرگ را به غلط به پزشک معالج وی نسبت می دهند؟
در فرض مسأله (1) اگر بیمار یا ولیّ او، شرط را قبول نکردند، آیا پزشک می تواند بیمار را رها نماید؟
در فرض مسأله (1) اگر بیمار، کاملاً بیهوش باشد آیا می توان از خویشان بالغ وی اجازه گرفته و یا با آنها شروط فوق را انعقاد نمود؟
ج) 1. اگر بی فایده شدن درمان ها مستند به روش درمان معمول باشد و همچنین عوارضی که پیدا شده است مستند به آن باشد که علی الفرض پزشک احتمال آن را به بیمار تذکر داده است پزشک مسئولیتی ندارد ولی اگر در اثر اشتباه پزشک عوارضی ناشی شده باشد پزشک طبق ضوابط شرعی مسئول است مثلاً اگر نسخه را عوضی نوشته باشد مسئول خسارت بیمار است مگر آنکه پزشک قبلاً برائت خود را از عوارضی که مستند به تقصیر نیست گرفته باشد. والله العالم
در این صورت پزشک باید آنچه در توان دارد برای نجات جان بیمار انجام دهد و اگر بدون تقصیر پزشک عارضه ای برای بیمار پیش آمد به حکم قاعده احسان ضمانی بر پزشک نیست و به طورکلی در هر مورد استناد عارضه یا مرگ بیمار به پزشک مشکوک باشد و اثبات نشود حکم به ضمان پزشک نمی شود. والله العالم
پزشک غیر از اعلام نظر خود و بیان راه درمان که در این دو فرض انجام داده وظیفه ای ندارد. والله العالم
احتیاط این است که مدیر داخلی بیمارستان ها از حاکم شرع اجازه داشته باشند که در مورد این بیمارها به مصلحت آنها عمل کنند و بهتر این است که از خویشاوندان همراه بیمار هم اذن بگیرند علاوه براین خود پزشک هم ممکن است به طورکلی از حاکم شرع برای این موارد اذن بگیرد. والله العالم
تجویز دارو توسط پزشک در حال بارداری
س 20. اگر پزشک دارو یا روش تشخیصی را که در حال حاضر کاملاً غیر مضرّ شناخته شده به خانم بارداری توصیه کند، اما بعداً مشخص گردد این اعمال برای مادر یا جنین کاملاً مضرّ بوده اند همان طور که این مورد در تاریخ پزشکی رخ داده است، آیا پزشک در قبال عوارض حاصله از این موارد، مسئولیتی به عهده خواهد داشت؟
ج) مسئولیت تکلیفی ندارد و با اعلام نظر خود به بیمار و عدم مباشرت، ضمانی هم بر عهده او نیست. والله العالم
س 21. اگر پزشک با توجه به گستردگی موضوع نداند و یا فراموش کرده باشد که دارو و یا روش تشخیصی وی برای خانم های باردار یا شیرده مضرّ است، مسئولیت پزشک در صورت ایجاد عارضه در جنین یا مادر در چه حدّ است؟
ج) نسبت به عوارضی که بدون تقصیر پزشک برای بیمار پیش می آید گرفتن برائت از بیمار یا ولیّ او کافی است ولی نسبت به عوارضی که ممکن است برای جنین پیش بیاید قبول ضمان آن از طرف ولیّ محلّ تأمل است. والله العالم
س 22. به طورکلی آیا جواب منفی خانم بیمار در مورد پرسش پزشک از حاملگی وی چه خود بداند باردار است و به هر علتی نگوید و چه نداند که باردار است از پزشک معالج در قبال عوارض احتمالی، رفع مسئولیت می کند؟
ج) ظاهراً جواب منفی او کافی است و اگر سؤال هم نکند ولی به بیمار اعلام کند که دارو برای بارداری مضرّ است کافی است. والله العالم
س 23. اگر پزشک از بارداری بیمار سؤال نکند و وی هم متذکر نشود، مسئولیت عوارض احتمالی به عهده کیست؟
ج) اگر معمول است که دکتر سؤال کند و غفلت کرده ظاهراً دیه بر عهده پزشک است. والله العالم
س 24. با توجه به اینکه بارداری، در هفته های اول، از روی ظواهر و گاه با روش های ساده چندان قابل تشخیص نیست و از طرفی بیشترین عوارض خطرناک روش های درمانی - تشخیص مضرّ - در همین زمان آن هم به صورت اختلالات شدید در جنین رخ می دهد و بدین ترتیب چون یا به خاطر کمبود امکانات یا عدم فرصت کافی یا عدم تمایل بیمار به صرف هزینه های تشخیص
بارداری، یا عدم اطّلاع وی از بارداری خود و در نتیجه جواب منفی دادن وی در مورد پرسش پزشک از بارداری وی و حتی گاهی عدم امکان تشخیص به وسیله روش های مدرن به خاطر جواب های منفی کاذب آزمایشات، پزشک نمی تواند تشخیص دهد و یا نمی داند که بیمار باردار است، روش های تشخیصی - درمانی مختلف را برای وی به کار می گیرد حال در صورت ایجاد عارضه در مادر یا جنین، آیا پزشک معالج مسئول است؟
ج) باید پزشک در موارد احتمال بارداری احتیاط کند و داروهای مضرّ را تجویز نکند و یا اینکه بیمار را از عوارض سوء آن برای خودش یا جنین مطّلع سازد و در این صورت وظیفه بیمار است که با احتمال عقلائی بارداری رعایت احتیاط نماید و از آن دارو استفاده ننماید و اگر استفاده کرد خودش ضامن دیه است. والله العالم
تجویز دارو به درخواست بیمار
س 25. اگر پزشک بنا به اصرار بیمار، دارویی تجویز نماید و یا سایر اقدامات درمانی که مضرّ است انجام دهد، در صورت ایجاد عارضه، مسئول کیست؟
ج) با علم به اینکه مضرّ است و مفید فائده اهمّی نیست جایز نمی باشد. والله العالم
ایجاد سیاهی در بدن بر اثر مصرف دارو
س 26. اگر کسی به شخصی دارویی بخوراند که در اثر آن بدن شخص سیاه و یا زرد شود درحالی که داروی مصرف شده هیچ گونه عارضه ای در اشخاص دیگر ایجاد نمی کند، در این فرض این شخص ضامن دیه می شود یا خیر؟
ج) در فرض سؤال، شخص مذکور ضامن ارش است و چون در این زمان تعیین ارش ممکن نیست باید با مصالحه و مراضاة طرفین حلّ شود. والله العالم
تحولات در علوم پزشکی و تجویز روش های درمانی جدید
س 27. یک نکته و سؤال مهم در مورد کشفیات جدید علوم پزشکی می باشد.
هر سال، ماه و یا حتی هر روز، کشفیات و یا نتایج تحقیقات جدیدی در مورد جنبه های مختلف علوم پزشکی اعلام می شود که روش های تشخیصی یا درمانی جدید، داروهای متفاوت و جدید یا مواد غذایی مؤثر جدید برای انواع بیماری ها پیشنهاد می شود و برعکس، برخی روش ها یا داروها یا مواد قبلی کاملاً غیر مؤثر، مضرّ و بی فایده معرفی می شوند. آیا پزشک در قبال عوارض یا هزینه های بیهوده ناشی از روش هایی که در گذشته مطرح بوده اند، اما کسی نمی دانسته که آنها مضرّ یا بی فایده اند ولی همین روش ها امروزه بی فایده یا مضرّ شناخته شده اند مسئول می باشد؟
اگر این کشفیات جدید خیلی دیرتر از زمان کشف به اطلاع پزشک برسند و قبل از اطّلاع، طبیعتاً به همان روش های قبلی عمل شود آنگاه آیا پزشک در قبال عوارض یا هزینه های بیهودة روش های بی فایده مسئول است؟
نظر به اینکه، به خاطر سپردن کامل همان روش های قبلی نیز در دوران دانشجویی امکان پذیر نیست، چه برسد به روش های جدید، آیا پزشک می تواند به همان روش های قبلی اکتفا نماید و یا فقط در حدی که وقت محدودش اجازه
می دهد به فراگیری آنها بپردازد؟ در این صورت اگر متوجه مسائل مهم جدید نشود آیا مسئولیتی بر عهده اوست؟
ج) 1. ظاهراً مسئولیتی ندارد چون بیمار به او مراجعه کرده که با روش متداول او را درمان نماید ولی اگر پزشک شخصاً و بالمباشره عمل می کند مثل اینکه بیمار را تحت عمل جراحی قرار می دهد باید برائت خود را از هر عارضه که مستند به تقصیر او نباشد از بیمار یا ولیّ او بگیرد. والله العالم
ظاهراً پزشک مسئول نیست مگر اینکه در کسب اطلاع لازم از کشفیات جدید مسامحه کرده باشد. والله العالم
پزشک باید به طور متعارف و معمول بین اطبّا در جریان تحوّلات علمی و درمانی قرار داشته باشد. والله العالم
همین قدر که پزشک طبق روش های درمانی رایج و رسمی عمل کند ظاهراً مسئولیتی ندارد. والله العالم
س 28. با توجه به اینکه گروه های بسیار زیادی در جهان مشغول تحقیق هستند و نتایج کار خود را دائماً اعلام می نمایند و از طرفی افراد این گروه ها ممکن است برخی از لحاظ علمی، برخی از لحاظ اخلاقی و صداقت و برخی از هر دو جهت کاملاً قابل تأیید نباشند به عبارت بهتر هیچ تضمینی نیست که نتیجه
اعلام شده تحقیق با واقعیات کاملاً منطبق باشد و از طرف دیگر هیچ مرجع واحدی در مورد تأیید یا ردّ تحقیقات وجود ندارد و یا اگر موجود هم باشد، مدت زیادی طول می کشد که نتیجه صحیح کار ارائه شود، در چنین شرایطی اگر نتیجه تحقیقاتی که در رسانه ها و مجلات حتی معتبر اعلام می شود با روش های قبلی ما که به فایده کامل و قطعی آنها اطمینان نداریم مغایر باشد و یا مکمّل آنها باشد در این صورت وظیفه ما چیست؟ عمل به روش های قبلی یا جدید؟
ج) به هرکدام که عرف پزشکی بیشتر اعتماد می نماید ظاهراً باید به آن عمل کرد. والله العالم
س 29. با توجه به اینکه اگر بخواهیم طبابت پزشک را با توجه به مشکلات فوق و در صورت مواجهه با این مشکلات، تنها در صورتی مجاز بدانیم که وی در این زمینه ها دارای تخصص و تجربه کافی باشد عملاً مسائل درمان با اختلال کامل روبرو خواهد شد زیرا اولاً هر پزشکی تا رسیدن به این تخصص و تجربه کافی باید همان مراحل اولیه را طی کند که همان دوران بدون تجربه و تخصص است و ثانیاً به علت جمعیت زیاد، امکانات کم، فرصت های ناکافی و ده ها علل دیگر حداقل در کشور ایران نمی توان انتظار داشت پزشکانی که از ابتدا کاملاً مسلط باشند به طبابت بپردازند.
با توجه به مقدمه فوق و موضوعات مطرح شده در کلیه سؤال های فوق، مسائل مهمی مطرح می شود که:
الف) در مواردی که پزشکی داروی مؤثر بر بیماری یا عوارض خطرناک آن را فراموش نموده و فرصت و امکانات کافی جهت دسترسی به اطلاعات کافی یا پزشک متخصص دیگری نیز ندارد.
ب) مطمئن است که داروی خاصی برای بیماری مفید است اما همچنین مطمئن است و یا احتمال می دهد که در صورت تجویز آن دارو عوارضی خفیف و یا شدیدتر از خود بیماری و حتی مرگ در اثر این دارو، گریبان گیر این بیمار خواهد شد - که البته موارد (الف و ب) شامل مسائل تشخیصی نیز می باشد - آیا پزشک در این حالات می تواند مریض را به حال خود بگذارد و چنین فرض کند که گویا پزشکی موجود نبوده و قضاوقدر الهی هرچه باشد بر او جاری خواهد شد و بدین ترتیب خود را در معرض خطر مؤاخذه مادی و معنوی حاصل از عوارض احتمالی و هزینه های نابجای آن قرار ندهد و کار وی را به خداوند واگذارد که یا خود بهبودی نسبی یابد و فرصت تحقیقات بعدی فراهم گردد و یا به تدریج دچار عوارض شدید و مرگ گردد؟
اصولاً در چنین مواردی که پزشک واقعاً نمی داند که برای نجات جان یا رفع و تسکین آلام یک بیمار چه کاری انجام دهد وظیفه او چیست؟ درمان های بدون اطمینان و غیر قابل اعتماد که ممکن است خود آنها باعث مرگ یا عوارض شدیدتر شوند؟ و یا عدم هرگونه اقدام درمانی؟ آیا اگر پزشک با اقدام به درمان نامطمئن، موجب خسارت و مرگ مریض گردد مسئول است؟ آیا اگر اقدام به هیچ درمانی نکند با توجه به علل و توضیحات فوق، مسئولیتی متوجه اوست؟
این موضوع با توجه به این نکته باید در نظر گرفته شود که گاهی، فرصت هیچ مشورت و ارجاع بیمار به پزشکان متخصص و آگاه دیگری وجود ندارد.
در خاتمه جهت روشن شدن موضوع مثالی ذکر می شود گاهی پزشکی که دارای تجربه کافی نباشد با بیماری در حالت بیهوشی مواجه می شود که نمی داند به طور مثال این بیمار در اثر کمبود یا ازدیاد قند بدنش دچار بیهوشی شده و دو حالت، طبیعی است که درمان کاملاً متناقض است و باعث اشتباه پزشک می شود.
ج) اگر پزشک واقعاً از تشخیص بیماری بیمار و شناختن راه درمان آن عاجز است و نمی تواند طبق اصول فنی دارویی را تجویز نماید وظیفه ای ندارد؛ ولی اگر راه هایی برای درمان به نظر او می رسد که می داند مضرّ نیست و احتمال مفید بودن می دهد باید از آن راه ها به درمان بیمار اقدام کند و او را به حال خود وانگذارد والّا او و دیگران در تکلیف علی السواء هستند. والله العالم
أخذ اجرت طبیب
س 30. آیا أخذ اجرت بر واجبات مثلاً طبابت جایز است؟ چون طبابت واجب از نوع کفایی است، پس دکتر وظیفه اش را انجام می دهد پس نباید پول بگیرد، پس چرا می گیرد اگر حق القدم باشد که بر سر بالین مریض نمی آید پس برای چه پول می گیرند؟
ج) در فرض سؤال گرفتن اجرت برای طبیب اشکال ندارد. بلی اگر معالجه مریض توقف به مداوای مجانی دکتر داشته باشد گرفتن اجرت اشکال دارد و در اکثر موارد، معالجه بیمار توقف به اصل عمل دکتر دارد نه عمل و مجانی بودن آن. والله العالم
حق ویزیت
س 31. اگر پزشک، سعی خود را در مداوای بیمار انجام دهد ولی بیمار بهبودی نیابد آیا پزشک نسبت به هزینه درمانی که بیمار قبلاً پرداخته (حق ویزیت) مدیون است؟
ج) ظاهراً حق ویزیتی که پزشک دریافت می کند مشروط به بهبودی یافتن بیمار نیست. والله العالم
س 32. با توجه به اینکه حق طبابت همانند حق وکالت و مواردی از این قبیل و برخلاف اجناس که دارای قیمت خاصی هستند از لحاظ مادّی، غیر قابل تعیین می باشد به نظر حضرتعالی بهترین راه تعیین میزان حق طبابت چیست؟ آیا مقداری که دولت تعیین می کند در هر شرایطی قابل دریافت است و پزشک مدیون نخواهد بود؟
ج) تعیین اجرت طبابت موکول به تراضی طرفین است، اگر خود پزشک مبلغی را تعیین کند او را به کمتر از آن مبلغ نمی توان الزام کرد و اگر حاکم شرع در بعضی موارد بر اساس مصالح عامه لازم الاستیفاء مبلغی را معین نمود و پزشک آن مبلغ را حقّ ویزیت خود قرار داد دریافت آن مبلغ برای او حلال است. والله العالم
س 33. به نظر حضرتعالی بهترین روش دریافت حق طبابت چگونه است؟
ج) بر اساس عدم اجحاف و تعیین حق ویزیت مناسب با وضعیت طبقات کم درآمد ولی در اصل مشروعیت عمل، تراضی طرفین میزان است. والله العالم
س 34. آیا دریافت حق طبابت، قبل از بهبود بیماری طبق روش مرسوم صحیح است؟
ج) اگر بیمار با پزشک قرارداد کند که مبلغی را در مقابل معالجه و بهبودی اش به او بدهد تا بهبود نیافته آن مبلغ را بدهکار نیست و همچنین اگر برای عمل جرّاحی مبلغی را معلوم کنند تا آن عمل انجام نشده بیمار چیزی بدهکار نیست و همچنین پزشک برای معاینه و دادن نسخه بعد از انجام آن مستحق اجرت است مگر اینکه در هر یک از این سه مورد ترتیب دیگری را معین کنند؛ ولی اگر بیمار پزشک را برای انجام یکی از این کارها اجیر کند ظاهر این است که به مجرد وقوع معامله (عقد اجاره) ذمّه پزشک مدیون عمل و ذمّه بیمار مدیون اجرت می شود. والله العالم
س 35. خواهشمند است بفرمایید:
الف. حکم گرفتن ویزیت توسط پزشکی که نسخه نداده و یا تشخیص و طبابت را به زمان دیگری موکول کرده، چیست؟
ب. اگر بیمار ویزیت این پزشک را ندهد، آیا مدیون است؟
ج) الف وب. موارد مختلف است؛ اگر پزشک هیچ معاینه و وقتی صرف نکرده، ویزیت گرفتن معنی ندارد و اگر معاینه کرده و وقتی صرف کرده ولی نسخه دادن را به جهت امور مربوط به طبابت موکول به بعد نموده، ویزیت گرفتن برای معاینه و غیره اشکال ندارد.
تجویز عمل جراحی
س 36. بیماری که بنابر تشخیص اطبای حاذق در صورت ترک نمودن عمل جراحی به زودی خواهد مرد و در صورت اقدام به عمل جراحی احتمال قوی دارد که زنده بماند ولیکن تا پایان عمر دچار درد و رنج شدید و توان فرسا و احتمال مرگ هم در کار می باشد، بفرمایید تکلیف این بیمار چیست عمل جراحی یا ترک آن؟
ج) حفظ نفس بیمار به هر صورت لازم و اهمّ است. والله العالم
س 37. شخصی که استخوان پای وی شکسته است چنانچه جراحی روی پای وی انجام ندهند تا پایان عمر زمین گیر شده و با درد و رنج باید به سر ببرد و اگر عمل کند احتمال بهبودی داده می شود بفرمایید:
با چند درصد احتمال بهبودی تکلیف وی اقدام برای عمل می باشد؟
چنانچه عمل و شرایط به گونه ای است که احتمال مرگ هم بعید نباشد بفرمایید با چند درصد احتمال مرگ دادن وظیفه ترک کردن عمل می باشد؟
ج) اگر احتمال مرگ و ضرر أهمّ در بین نباشد با یک درصد احتمال بهبودی هم عمل جایز است و اگر احتمال مرگ در بین باشد درصورتی که احتمال عقلائی باشد، عمل جایز نیست. والله العالم
س 38. بیماری که به ناراحتی های روانی شدیدی دچار است و جهت معالجه به پزشک مراجعه می نماید پزشک هم احتمال خوب شدن وی را منحصراً در اقدام به عمل جراحی می داند و در صورت عمل کردن هم احتمال می دهد حیات
مغز این بیمار از بین برود و برای همیشه بیمار فلج و یا به حال اغما درآمده آیا در این صورت طبیب می تواند دست به عمل جراحی بزند، تکلیف چیست؟
ج) به طورکلی ملاک در جواز و عدم جواز عمل، عرفیت معالجه و عقلائی بودن عمل و قابل اعتنا نبودن احتمال خطر است ولی بیمار روانی اگر مجنون باشد باید با اجازه قیّم و ولیّ امر شرعی اقدام شود. والله العالم
تزاحم در معالجه
س 39. اگر دو مصدوم را برای پزشکی جهت معالجه بیاورند که هر دوی آنان در شرایط خطر جانی قرار دارند، درصورتی که یکی از آن دو مصدوم عضو خانواده ای باشد که این پزشک طبیب خانوادگی آنان می باشد و اقدام پزشک برای معالجه هر یک از آن دو مستلزم رها ساختن مصدوم دیگر می باشد که در نتیجه آن مصدوم دیگر خواهد مرد، بفرمایید در اینجا وظیفه طبیب پرداختن به معالجه کدام یک از این دو مصدوم است؟
با توجه به اینکه طبیب هیچ گونه تعهد شرعی نسبت به معالجه اعضای خانواده مصدومی که وی پزشک آنان است نداده باشد؟
درصورتی که تعهد شرعی نسبت به معالجه اعضای خانواده یکی از آن دو داشته باشد حکم چگونه است؟
درصورتی که مصدوم و مجروحی که وی پزشک خانوادگی آنان می باشد حالش بسیار سخت ولی احتمال خطر مرگ برای وی کمتر است تا مصدوم دیگر در این صورت وظیفه طبیب چیست؟
ج) 1. اگر هر دو مسلمان باشند مانند دو غریق است که شخص بر نجات هر دو قادر نیست از این جهت اختیار با خود اوست و اگر شخصی را که طبیب خانوادگی آنهاست مقدم بدارد اشکال ندارد.
در این صورت لازم است به تعهّد خود عمل نماید.
در این صورت باید معالجه بیماری را که برای او خطر مرگ بیشتر است مقدّم بدارد. والله العالم
س 40. مبلغی پول در اختیار است که آن را می توان یا صرف مداوای یک بیمار قلبی نمود و یا صرف 10 بیمار دیگر که به امراض دیگری مبتلا هستند حال اگر بیمار قلبی را مداوا ننماییم خواهد مرد و اگر مداوای بیماران دیگر را رها سازیم دچار رنج های شدید و موجب پیشرفته تر شدن بیماری آنان می گردد و راهی هم برای مداوای هیچ یک از بیماران فوق الذکر جز از طریق خرج کردن این مبلغ پول وجود ندارد، در این صورت تکلیف طبیب انتخاب کدام طرف می باشد؟
ج) واضح است پزشک و هر شخص دیگری باید طرفی را که موجب نجات نفس محترمه از هلاکت می شود انتخاب نماید. والله العالم
س 41. اگر زنی حامله باشد و خودش مرضی دارد، دکتر گفته است اگر عمل شود امکان تلف شدن بچه وجود دارد از این طرف اگر مادر عمل نکند مرض به جاهای دیگر بدن سرایت می کند حکم چیست؟
ج) با وجود خطر تلف شدن بچه، عمل جایز نیست.
س 42. در دوقلوی به هم چسبیده ای که بقای آن دو در این حالت موجب مرگ آنها می شود ولی مرگ یکی و جداسازی وی با جراحی موجب حیات دیگری است، آیا این کار جایز است؟ و طریقه انتخاب چگونه است؟ (آنکه از نظر جسمی سالم تر است یا آنکه والدین به حیات وی راضی ترند یا استفاده از قرعه و یا...؟).
ج) در فرض مذکور قتل یکی از آن دو برای حفظ دیگری هرچند به صورت قرعه باشد جایز نیست. والله العالم
مماثل و غیر مماثل
معاینه غیر مماثل
س 43. با توجه به اینکه معاینه، تنها شامل اندازه گیری نبض، حرارت و فشار خون نیست بلکه طبق نظریات علوم پزشکی در کتاب های نشانه شناسی باید شامل نگاه، لمس، تق، سمع و نیز معاینات فیزیکی خاص در مورد تمامی اعضا و جوارح باشد که معمولاً از روی لباس امکان پذیر نیست در مورد هر بیماری و در هر شرایطی باشد، لذا در جهت تشخیص ساده بسیاری بیماری ها، عدم تحمیل هزینه های اضافی ناشی از آزمایشات متعدد بر بیمار، تسریع تشخیص و کاستن از خطرات تشخیص به وسیله راه های دیگر، وظیفه پزشکی انجام هریک را ایجاب می کند و در صورت عدم انجام هر یک، گاه تشخیصی که به راحتی باید صورت گیرد انجام نمی شود و با عدم تشخیص، بیماری پیشرفت می کند و جان بیمار در
معرض خطر قرار می گیرد و نظر به اینکه در فتاوای مراجع بزرگوار آمده است که اگر پزشک خانم در دسترس باشد، جایز نیست بیمار خانم به پزشک مرد مراجعه نماید، خواهشمند است در موارد زیر، بفرمایید:
اگر به طور مثال بیمار خانمی که جانش در خطر است به تنها پزشک یک روستای دورافتاده که مرد است مراجعه کند آیا این پزشک مجاز است هرگونه معاینه ضروری را در مورد بیمار انجام دهد؟
در فرض سؤال فوق اگر جان بیمار در خطر نباشد بلکه یک بیماری خفیف یا متوسط وجود داشته باشد آیا بیمار خانم حتماً باید به پزشک خانم در شهر مراجعه کند و یا در همانجا پزشک مرد مجاز است با انجام معاینات ضروری، اقدام به تشخیص و درمان نماید؟
ج) 1. بلی با اینکه پزشک زن به طور عادی در دسترس نیست مرد می تواند هرگونه معاینه را که ضرورت داشته باشد انجام دهد. والله العالم
س 44. در صورت لزوم، به طورکلی چه پزشک خانم در دسترس باشد و چه نباشد لمس بدن خانم بیمار از روی لباس، چه صورت دارد؟
ج) اگر موجب فتنه و تهییج غریزه جنسی نباشد اشکال ندارد. والله العالم
س 45. ذکر نکته مهمی در اینجا ضروری به نظر می رسد که اگر هم با یک سری تمهیدات لازم بتوانیم در سطح کشور، موفق به جداسازی مراکز درمانی
خواهران از برادران بشویم، با توجه به اینکه هر پزشکی در طول دوران دانشجویی خود باید هرچند مختصر از انواع و اقسام اختلالات و بیماری ها چه در مورد آقایان و چه خانم ها آگاهی یافته و آموزش ببیند اعم از انجام معاینات کامل، آگاهی از بیماری های زنان و چگونگی انجام زایمان سالم و... و با توجه به اینکه در مورد دانشجویان، این موارد بیشتر آموزشی هستند تا درمانی، یعنی ممکن است نجات جان بیمار در همان زمان وابسته به این زمان نباشد اما به وسیله این آموزش که در بیمارستان های آموزشی صورت می گیرد دانشجو برای مراحلی که در آینده زندگی بیماران وابسته به وجود او خواهد بود، آماده می شود و ازاین رو هر یک از دانشجویان در دروه های مختلف، ملزم و مجبور به گذراندن واحدهای درسی در تمامی بیمارستان اعم از زنان و مردان، فراگیری تمامی مسائل و امتحان دادن در پایان دوره می باشند تا بتوانند در نهایت فارغ التحصیل موفق باشند.
با در نظر گرفتن تمامی این شرایط، بفرمایید تکلیف و وظیفه دانشجو چیست؟ آیا می تواند به خاطر رعایت مسائل شرعی از فراگیری کامل بسیاری مسائل بگذرد و در نتیجه در گذراندن واحدهای درسی هم ناموفق باشد؟ و یا در هر شرایطی و با هر وسیله ای باید به فراگیری صحیح کارش بپردازد تا در آینده کمتر دچار مشکل شود؟ و به طورکلی چگونه می توان بین وظیفه پزشکی و دانشجویی که در کتب پزشکی، بر انجام آنها تأکید شده و وظیفه شرعی و اسلامی که طبیعتاً نباید با وظیفه پزشکی تناقض داشته باشد جمع کرد؟
ج) با توجه به ضرورت و نیاز مبرم عامه و توقف حفظ نفوس محترمه بر فراگیری بسیاری از امور مذکوره، می توان فراگرفتن این اطلاعات علمی پزشکی را از واجبات کفاییه دانست علی هذا هرچند مستلزم ارتکاب بعضی از اعمالی که فی حدّ نفسه و قطع نظر از تزاحم آن با تکلیف اهمّ، محرم است باشد بر اساس قاعده تزاحم، دفع مفسده اهمّ به ارتکاب مفسده مهم یا جلب مصلحت اهمّ به ترک مصلحت مهم، در همه این موارد که تکالیف شرعیه با یکدیگر تزاحم پیدا می کنند ارتکاب اقلّ المحذورین جایز است ولی باید کمال احتیاط ملاحظه شود که از حدّ ضرورت خارج نشود. والله العالم
س 46. همان طور که مستحضر می باشید تخصص های علوم پزشکی بسیار زیاد است و متخصصین خانم در هر رشته معمولاً در حال حاضر در ایران به جز در برخی رشته ها یا نادر یا کم می باشند فلذا در شهرهای کوچک و بزرگ نیز باید به خاطر تعداد زیاد بیماران و تعداد کم پزشک و یا تحمیل هزینه گزاف، همان طور که بسیار شایع است خانم های بیمار به پزشک مرد مراجعه کنند، در این صورت وظیفه پزشک مورد مراجعه چیست؟ آیا اگر بتواند و یا احتمال دهد که می تواند با معاینات مختلف و ضروری بیماری را تشخیص و درمان کند مکلّف است چنین کاری را انجام دهد و یا باید وی را به یک پزشک خانم ارجاع دهد؟ در شرایطی که خیلی از بیماران، به دلایل فوق قادر به این کار نیستند، آیا در صورت ارجاع و تأخیر در تشخیص و درمان بیماری وی، این پزشک مسئول نیست؟
ج) اگر ارجاع بیمار زن به پزشک زن موجب تأخیر در معالجه و در نتیجه معرض خطر برای بیمار است ارجاع او به پزشک زن در محلّ دیگر جایز نیست و اگر خطری ندارد او را به پزشک زن ارجاع دهد. ولی اگر بتواند به وسیله دستیار زن معاینات لازم را انجام دهد ارجاع لازم نیست. والله العالم
س 47. در صورت لزوم، مشاهده و لمس موهای خانم بیمار، جهت معاینه توسط پزشک مرد چه صورت دارد؟
ج) در مثل این مورد باید ضرورت هایی که به آن اشاره شد وجود داشته باشد والّا جایز نیست. والله العالم
س 48. چگونه است حکم خانمی که برای گرفتن نوار قلب به متخصص مرد مراجعه کند (به فرض عدم وجود و یا در دسترس نبودن متخصص زن).
ج) اگر دسترسی به متخصص زن نیست و مراجعه برای گرفتن نوار قلب، ضرورت دارد اشکال ندارد. والله العالم
س 49. آیا خانم ها می توانند آستین خود را برای آمپول زدن یا فشار خون گرفتن یا نبض گرفتن و غیره در مقابل نامحرم بالا بزنند؟
ج) حرام است. والله العالم
معالجه غیر مماثل با وجود مماثل
س 50. اخیراً برای کنترل جمعیت در برخی از مراکز درمانی برای انجام عمل جراحی زنان علی رغم وجود پزشک متخصص و جراح زن به عذر و بهانه زیاد
بودن مراجعین از پزشکان مرد استفاده می کنند درصورتی که می توان به گونه ای هماهنگ کرد که با مقداری تأخیر جراحی توسط پزشک زن انجام گیرد آیا وجود آن عذر و بهانه مجوّز انجام عمل برای مردان می باشد یا خیر؟
ج) در فرض سؤال که امکان عمل جراحی لازم به وسیله بانوان وجود دارد برای طبیب مرد، عمل جراحی اجنبیه جایز نیست و با این امکان زن بیمار نیز نباید به پزشک مرد مراجعه کند؛ و عقیم کردن جایز نیست و اعمال دیگر نیز برای جلوگیری در انعقاد نطفه در صورتی جایز است که مستلزم فعل حرامی نشود.
س 51. با وجود متخصصین و پرسنل زن در اغلب بیمارستان ها معمولاً در کارهای مربوط به زایمان پزشکان مرد دخالت می کنند، آیا از این نظر اشکالی هست یا خیر؟
ج) جایز نیست.
س 52. لمس اعضای بدن بیمار توسط پزشک غیر مماثل درصورتی که با مماثل از نظر معاینه و درمان تفاوتی نکند، آیا پزشک را ملزم به رعایت می کند یا بلااشکال است؟
ج) پزشک ملزم به رعایت است.
س 53. اگر خانم پزشکی به امر شوهرش برای معاینه و معالجه وارد منزل دوست شوهرش که نامحرم است گردد و او را مورد معاینه (از قبیل گرفتن نبض و فشار خون) قرار دهد و داروهای مورد نیاز او را تجویز نموده و پس از آن از منزل خارج شود آیا فعل حرام مرتکب شده است یا خیر؟ و با توجه به سوره
مبارکه نور آیات 11 الی 25 آیا کسی یا کسانی می توانند به این زن محصنه مؤمنه اتهام و بهتان وارد کنند؟
ج) با وجود دکتر مرد برای معاینه مرد بیمار معاینه پزشک زن جایز نیست و نظر و تماس او با بدن مرد حرام است لکن تهمت زدن و هرگونه نسبت نامشروع به پزشک زن نیز حرام است. والله العالم
معالجه غیر مماثل عالم تر با وجود مماثل
س 54. امروزه در یک شهر معمولاً هم پزشک زن و هم پزشک مرد در تخصص های مختلف پزشکی وجود دارد، مراجعه به پزشک غیر مماثل چه حکمی دارد؟ درصورتی که متخصص غیر مماثل عالم تر است، حکم چیست؟
ج) در مورد سؤال، اگر ارجاع به غیر همجنس عالم تر به جهت مهم بودن مرض به نظر عرف عقلاء متعین باشد شرعاً جایز است.
س 55. سؤال می شود که در بیمارستانی هم قابله زن وجود دارد و هم قابله مرد لیکن قابله مرد متخصص تر از قابله زن است. در این صورت زایمان زن با وجود پزشک مرد چه حکمی دارد؟
ج) اگر قابله زن بتواند عمل را انجام دهد رجوع به مرد جایز نیست.
معالجه غیر مماثل به دلیل عدم مماثل
س 56. پزشک برای انجام عمل جراحی نسبت به خانم ها و گاهی معاینه ابتدایی آنها مجبور به تماس با بدن آنها و نگاه به آنها می شود، حکم آن چیست؟
ج) اگر پزشک زن به طور عادی در دسترس نباشد مرد می تواند هرگونه معاینه و یا عمل جراحی را که ضرورت داشته باشد انجام دهد.
مراجعه به غیر مماثل پس از تحقیق
س 57. دختری هستم می خواهم به دکتر مراجعه کنم.
آیا لازم است اولاً تحقیق کنم و یک دکتر زن پیدا کنم و اگر دکتر زن خوب پیدا نکردم بعد به دکتر مرد مراجعه کنم؟آیا می شود به دکتر مرد فامیلمان مراجعه کنیم و تحقیقی راجع به دکتر زن نکنیم؟
آیا اگر دکتر مرد متدین و خوبی را بشناسیم و به او اعتماد نسبی هم داریم می شود دیگر بدون هیچ تحقیقی به او مراجعه کنیم؟
ج) 1. بلی جواز مراجعه به دکتر مرد بعد از تحقیق و دست نیافتن به دکتر زن است. والله العالم
س 58. آیا اگر در یک تحقیق ساده و عادی گفته شود کسی برای کار پزشکی یا زایمان همسرم مناسب است می توانم به او مراجعه نمایم؟
ج) مانعی ندارد مگر اینکه معارض داشته باشد که در آن صورت تحقیق کامل شود.
معاینه غیر مماثل در حال ضرورت
س 59. اگر پزشک مرد ناچاراً مجبور به معاینه خانم بیمار شد و یا برعکس خانم بیمار ناچار به مراجعه به پزشک مرد شد با توجه به اینکه در صورت
رعایت کامل مسائل شرعی و اخلاقی در معاینه کامل خانم ها شاید بتوان گفت بیش از 90% معاینات که در کتب پزشکی به انجام آنها تأکید شده است انجام نمی گیرد، اگر با این گونه معاینه سطحی و غیر کامل، بیماری وی تشخیص صحیح داده نشد و درمان کامل صورت نگرفت آیا پزشک مسئول است؟ اگر مسئول است چاره چیست؟ آیا باید برخلاف مسائل شرعی عمل کند؟
تذکر این نکته ضروری است که پزشکان متخصص و مجرب بدون احتیاج به معاینات کامل ممکن است بتوانند تشخیص و درمان انجام دهند اما برای افراد نامجرب و دانشجویان، تا رسیدن به این مرحله، زمان زیادی لازم است.
ج) اگر پزشکی که در دسترس است منحصر باشد به پزشکی که بدون معاینه کامل نمی تواند بیماری را تشخیص دهد طبعاً معاینه کامل ضرروت دارد و جایز است و بدون معاینه لازم اقدام به معالجه جایز نیست. والله العالم
معاینه غیر مماثل جهت آموزش
س 60. در بخش های بیمارستانی معمولاً هر دانشجوی پزشکی مسئولیت چند بیمار را عهده دار است، آیا دانشجویان می توانند نسبت به معاینه بالینی سایر بیماران غیر مماثل که حکم آموزش دارد و نه تشخیص مبادرت نمایند؟
ج) در فرض سؤال، جایز نیست.
پزشک خانواده غیر مماثل
س 61. براساس طرحی که هم اکنون در برخی استان ها در حال اجراست، هر خانواده باید برای انجام امور پزشکی و قبل از مراجعه به هر متخصصی، ابتدا
توسط یک پزشک مشخص معاینه شود. در طرح پزشک خانواده، هر خانواده باید یک پزشک را به عنوان پزشک مورد قبول خود معرفی کند و تمام اعضای خانواده پس از آن، توسط همان پزشک معاینه شوند. حال سؤالی که برای بنده و بسیاری از متشرعین و افراد عادی در این شهرستان ها پیش آمده آن است که با توجه به نهی شدید در ارتباط بین دو فرد نامحرم، افرادی شبیه دوستان بنده که همسر و دختران جوان دارند، چه باید بکنند؟ اگر پزشک خانواده انتخابی زن باشد، برای اعضای مرد مشکل دار است و اگر پزشک انتخابی مرد باشد، برای خانم ها و دخترانمان معذوریت وجود دارد. مگر نه اینکه از سیره و احادیث مسلم معصومین چیزی جز ممانعت از چنین مواردی (حتی کوتاه و اندک و موردی) برداشت می شود؟ مگر نه اینکه پدر این خانواده را نباید مجبور به در معرض تیر شیطان قرار گرفتن، نمود؟ مگر نه اینکه اگر منصفانه و حقیقتاً هم به این مسأله نگاه کنیم، نه قابل توجیه با اضطرار است و نه قابل توجیه با احکام ثانویه و نه با...؟
البته بنده قصد نادیده گرفتن برخی فواید دیگر این طرح را ندارم، اما قطعاً به شیوه ای بهتر هم می توان این کار را انجام داد. حال سؤال نهایی بنده این است که بنده و امثال بنده برای حفظ زندگی سالم، زندگی به دور از گناه و مطلوب امام زمان چه باید بکنیم؟ به چه کسی پناه ببریم؟ وظیفه وزارت بهداشت و مسئولانی که این اجبار در انتخاب یک پزشک برای هر خانواده را قرار داده اند، چیست؟ آیا بهتر نیست هر خانواده به جای مجبور بودن در انتخاب
یک پزشک، آزاد باشند که دو پزشک با جنسیت مختلف برای اعضای خانواده خود انتخاب کنند؟
ج) واضح است که با وجود پزشک مماثل، مراجعه به غیر مماثل جایز نیست و مسئولان محترم سیستم درمانی کشور موظفند شرایط درمان را طوری فراهم نمایند که با وجود پزشک مماثل، افراد، مجبور به مراجعه پزشک غیر مماثل نشوند.
پرستاری غیر مماثل از بیمار
س 62. بر اساس تقسیم کاری که در بیمارستان ها صورت می گیرد گاهی کار بیمار زن با پرسنل مرد می افتد آیا در این صورت لازم است که پرسنل زن علاوه بر کار خود کار پرسنل مردی که بیمارش زن است را هم انجام دهد؟
ج) به طورکلی در پرستاری چون مسلتزم نگاه پرستار به بدن بیمار است مراعات مماثلت بین بیمار و پرستار شرط است ولی پرسنل زن اگر کارش پرستاری از بیمار زن نیست بر او واجب نیست مگر آنکه آن پرستاری به نحو واجب کفایی واجب باشد و مماثل دیگری نباشد یا اقدام نکند به نحوی که اقدام غیر مماثل ضرورت داشته باشد.
سزارین غیر مماثل
س 63. در کارهای مربوط به زایمان زنان همچنین عمل سزارین آیا مردان نیز می توانند دخالت داشته باشند یا باید توسط زنان انجام شود؟
ج) باید توسط زنان انجام شود مگر اینکه خود شوهر دکتر باشد که می تواند عمل زایمان همسر خود را انجام دهد. والله العالم
دندان پزشک غیر مماثل
س 64. خانمی هستم که برای انجام کارهای دندان پزشکی به دکترهای زن مراجعه کردم ولی نتیجه مطلوب را نگرفتم هم وقت و هم هزینه زیاد صرف کردم آیا با توجه به اینکه حجاب را کاملاً رعایت کرده حتی از حدّ معمول هم بیشتر به طوری که چادر روی صورت را گرفته و دکتر دستکش به دست کرده و نگاه به صورت نکند جایز است به دندان پزشک مرد مراجعه کرد؟
ج) در فرض سؤال، با رعایت حجاب، مانع ندارد.
تزریق غیر مماثل
س 65. سرم یا آمپول زدن مرد به زن نامحرم چه حکمی دارد؟ و همچنین زن به مرد؟
ج) تزریق مرد اجنبی برای زن با بودن تزریق کننده زن، و تزریق زن اجنبیه برای مرد با بودن تزریق کننده مرد جایز نیست.
ماساژ درمانی غیر مماثل
س 66. اینجانب ... فردی مؤنث به استحضار می رسانم به واسطه قدرت، انرژی و مهارتی که خداوند متعال در دستانم قرار داده با ماساژ دادن اعضا و اندام (غیر از عورتین) افراد و بیمارانی که حتی از متخصصین امور مربوطه نتیجه مطلوبی به دست نیاوردهﺍند توانستهﺍم در اکثر بیماران با عنایت خداوند بهبودی هایی ایجاد نمایم. به علت موفقیت هایی که در کارم داشتهﺍم بیماران
مذکری نیز مراجعه می کنند، درحالی که دستکش در دست دارم در حضور همراه یا همراهان فرد مذکر بدن وی را لمس نموده و با فشارهایی (ماساژهایی) که بر ناحیه مربوطه وارد می آورم گاهی منجر به بهبود کامل و یا نسبی فرد مراجعه کننده می شود.
با توجه به نیت بنده و بیمار مذکر که صرفاً درمان می باشد تقاضا دارم اعلام فرمایید لمس بدن فرد نامحرم با نیت درمان درحالی که دستکش در دست دارم چه حکمی دارد؟
ج) فرض انحصار درمان به عمل شما نادر است. لهذا از اجازه معالجه نسبت به غیر مماثل معذورم.
نگاه غیر مماثل برای آموزش
س 67. دانشجویان پزشکی در طی مراحل تعلّم عملی مواجه می شوند که بدن و سر و روی مسلمان غیر مماثل را دیده و گاه هم از اندام تناسلی آنان معاینه به عمل آوردند، که اگر به این شیوه آشنایی لازم را در امور طبابت پیدا نکنند نمی توانند پزشک شوند و ناچار باید دست از کار طبابت بردارند و ترک تحصیل نمایند، با توجه به اینکه اگر مهارت و تجربه کاری لازم را با این شیوه ها پیدا نمایند می توانند در آینده به کار مداوا و درمان بیماران جامعه پرداخته و آنان را معالجه نموده و در اوقاتی هم آنان را از مرگ نجات دهند بفرمایید:
ج) 1. به مقداری که به حسب عرف حفظ نفوس توقف بر این امور دارد جایز است و بر بیمار هم جایز است که خود را در صورت توقف مذکور در معرض انجام این برنامه قرار دهد. والله العالم
کمک غیر مماثل
س 68. منشی دکتر که مرد است آیا می تواند به زنان مریض که غش می کنند کمک کند و دست آنها را گرفته از زمین بلند کند؟
ج) اگر زن در آنجا نباشد یا نتواند کمک کند اشکال ندارد.
نگاه به تصاویر غریبه جهت آموزش
س 69. آیا دیدن تصاویر عریان زنان و مردان غریبه مسلمان و غیر مسلمان که جزو امر آموزش پزشکی هستند، اشکالی دارد؟
ج) در مورد سؤال درصورتی که صاحب صورت مسلمان را نشناسند و قصد تلذّذ نباشد و موجب فتنه و ترتب مفسده نیز نباشد اشکال ندارد.
نگاه غیر مماثل به عورت برای آموزش
س 70. در رابطه با موضوع زایمان زنان مشکلاتی در حال زایمان و یا بعد از آن پیش می آید، برای آموزش علوم پزشکی به دانشجویان و رفع مشکلات زایمان که بعضاً پیش می آید لازم می شود که دانشجویان در حال زایمان حاضر شوند تا عملاً دکتر متخصص مشکلات زایمان را به آنان آموزش بدهد با توجه به اینکه دانشجویان به وسیله تئوری نمی توانند مشکل زایمان را یاد بگیرند و آموزش به غیر از رؤیت بدن زن امکان پذیر نباشد نگاه کردن دانشجویان به بدن زن برای فراگیری علوم و رفع مشکلات زایمان جایز می شود یا خیر؟
ج) نگاه کردن به بدن زن بر مردی که همسر و یا از محارم او مثل پدر و برادر و عمو و دایی نباشد جایز نیست و نظر به عورت او بر محارم هم جایز نیست، علی هذا در مثل عورت که نگاه کردن مماثل (غیر همسر) به عورت مماثل نیز حرام است در حد ضرورت و توقف حفظ نفوس بر آن و به مقدار رفع ضرورت جایز است و در غیر عورت نیز جواز دائر مدار ضرورت است و با امکان تعلیم به دانشجویان به غیر نگاه کردن، به آن اکتفا شود.
تحقیقات پزشکی مستلزم نگاه به عورت محارم
س 71. اگر شخصی در مورد مسائل زنان در پزشکی تحقیق می کند و احتیاج به آزمایش های علمی و عملی دارد می تواند در صورت لزوم عورت محارم خویش را ببیند و یا لمس کند؟
ج) جایز نیست و بر آنان هم حرام است.
نگاه مماثل به عورت جهت معاینه
س 72. برای زن ها یک آزمایش هست که چند تا سلول از مهبل خانم می گیرند و با این آزمایش می توانند ببینند که کسی سرطان مهبل دارد یا نه؟ که در صورت مثبت بودن، بتوانند فوراً درمان را شروع کنند و قبل از آنکه سرطان رواج یابد، آن را از بین ببرند. آیا برای انجام این آزمایش جایز است که دکتر زن عورت زن را ببیند؟
ج) اگر قرائن و اماراتی وجود داشته باشد که جهت معرضیت زن برای ابتلای به سرطان از آن استفاده شود که عرفاً پیش گیری لازم باشد اشکال ندارد ولی به مجرد احتمال جواز آن برای زنان محلّ اشکال است مگر اینکه درصد احتمال ابتلای به این بیماری معتنابه باشد مثلا 90% یا 80% باشد به طوری که دفع خطر آن عرفاً لازم باشد؛ به طور عموم هم حکم به جواز بعید نیست.
تعیین محدوده عورت، لیزر کردن موی عورت
س 73. محدوده دقیق عورت در خانم ها چه قسمتی است؟ آیا در مورد برداشتن موی عورت استفاده از قضیه «لا حرج» درست است؟ اگر زدودن موی عورت همواره با مقدار کمی خونریزی همراه باشد و بعد از آن هم مشکلات دیگری دارد در غیر این صورت با اعتراض و یا دل زدگی همسر همراه باشد آیا لیزر کردن موی عورت توسط پزشک متخصص خانم جایز است؟
ج) می تواند از داروهای موبر استفاده نماید و «لا حرج» در اینجا مورد ندارد و مجوزی در فرض سؤال برای نظر دکتر زن به عورت زن دیگر نیست و آنچه در سؤال آمده مجوز نظر دکتر زن نیست. والله العالم
لمس و نظر در معاینات
س 74. طبق نظرات علوم پزشکی، یکی از معایناتی که امروزه در هر بیماری به خصوص در بیماری های ادراری - تناسلی جزو معاینات اصلی اولیه به شمار می آید اگرچه در انجام آن، متأسفانه یا خوشبختانه مسامحه می شود عملی به نام (توشه رکتال) است - که یک نوع معاینه نظری و لمسی از طریق مقعد می باشد - و از طرفی یکی از دقیق ترین روش های تعیین درجه حرارت فرد از طریق مقعد می باشد، با توجه به این موضوعات و اینکه این معاینات گاهی به خاطر احتیاط در جهت تشخیص یا رد برخی بیماری ها انجام می شود و گاهی در تشخیص برخی بیماری ها بسیار مؤثر و روش کم خرج و ساده ای به نظر می آید، آیا پزشک مرد مجاز است چنین معاینه ای را چه جهت آموزش (به وسیله دانشجویان) و چه جهت تشخیص احتمالی یا قطعی در مورد بیمار مرد انجام دهد؟ و اگر با عدم انجام آن، متوجه بیماری و راه درمان وی نشود آیا مسئول نیست؟
ج) به اقتضای ضرورت به مقدار دفع ضرورت جایز است و بیشتر جایز نیست.
نگاه یا لمس عورتین در برخی از معاینات
س 75. با توجه به اینکه جهت معاینه ساده پروستات، حتماً باید از طریق مقعد، بیمار را مورد بررسی قرار داد تا تشخیص قطعی بیماری های پروستات داده شود، همچنین در بسیاری از بیماری های آلات ادراری تناسلی، مشاهده و گاه لمس آنها ضروری است، آیا در چنین مواردی پزشک مرد می تواند بیمار مرد را
بدون اشکال شرعی معاینه نماید؟ اگر با عدم انجام این معاینه، متوجه بیماری نشود و بیماری مثلاً سرطان پیشرفت کند، آیا پزشک مسئول است؟
با توجه به اینکه استفاده از آینه، همیشه امکان پذیر نیست و در ضمن عمل لمس را نیز باید با دید کامل با دست انجام داد و ازاین رو در حال حاضر در تمامی مراکز درمانی این معاینه مستقیماً انجام می شود.
ج) جواز و عدم جواز همه این امور دائر مدار ضرورت و عدم ضرورت و امکان اکتفا به ارتکاب محذور أخفّ و عدم آن است. والله العالم
معاینه اندام تناسلی از روی آینه
س 76. در بعضی از موارد معاینه اندام تناسلی به کمک آینه امکان پذیر است. بی توجهی به این موضوع چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست.
معالجه توسط افراد غیر صالح
س 77. انجام امور پزشکی و درمان بیماران توسط افراد پزشک و غیر پزشک بدون صلاحیت علمی تعریف شده چه حکمی دارد؟
ج) طبابت و درمان و معالجه بیماران بدون تخصّص و صلاحیت علمی جایز نیست و در صورت خسارت و زیان به بیمار ضامن است.
مراجعه به پزشک غیر مسلمان
س 78. حکم معالجه نزد پزشک بهایی چیست؟
ج) اگر ضرورت باشد و پزشک مسلمان در دسترس نباشد مانعی ندارد.
استفاده آموزشی از بیمار
س 79. سلام علیکم با عنایت به اینکه در متون دینی ما برای «فرد در حال احتضار» آدابی ذکر شده است. مرقوم فرمایید:
آیا در آموزش پزشکی، استفاده آموزشی از بیماری که در حال احتضار (مشرف به موت) است به منظور فراگیری برخی از مهارت های پزشکی مانند «لوله گذاری داخل نای» یا «کشیدن مایع از پریکارد (آبشامه یا غشای خارجی قلب)» یا «گذاشتن کاتتر ورید مرکزی» و انجام مواردی از این قبیل بر روی بیمار محتضر که برخی از آنها ظاهر وی را تحت تأثیر قرار می دهد (موجب سوراخ شدن بدن و غیره می شوند) و برخی بدون تغییر در ظاهر فرد انجام می شوند، صحیح است؟
حکم انجام موارد بالا بر روی بیمار در حال احتضار درصورتی که بیمار و فراگیر هر دو از نظر جنسیت همجنس باشند و اگر غیر همجنس باشند چگونه خواهد بود؟
آیا برای انجام این اقدامات کسب رضایت از خود بیمار یا اولیای وی ضروری است؟ آیا این رضایت نافذ است؟
آیا فرد بیمار می تواند وصیت کند که اعمال بالا را در هنگام احتضار بر روی وی انجام دهند؟ آیا این وصیت نافذ است؟
آیا استفاده آموزشی از بیمار محتضر از نظر اسلامی نیاز به در نظر گرفتن شرایط خاص دارد؟ آن شرایط چه باید باشد؟
توضیحاً: به استحضار می رساند اینجانب پزشک و دانشجوی دکترای تخصصی اخلاق پزشکی بوده و در حال حاضر به منظور تأمین حقوق بیماران و انواع سوژه های آموزشی در امر آموزش پزشکی در حال تدوین «راهنمای اخلاق در آموزش پزشکی مبتنی بر باورهای دینی و فرهنگی کشور» می باشم. موجب نهایت امتنان خواهد بود با صرف وقت گرانقدر خود و پاسخ به سؤالات فوق مرا در این مهم یاری فرمایید.
ج) به طورکلی استفاده آموزشی از بیمار معمولی و یا محتضر و حتی جنازه آنکه موجب ضرر برای اوست و یا موجب دیه می گردد حرام است تنها در صورتی این امور می تواند از نظر شرعی قابل توجیه باشد که نفس آموزش برای حفظ جان مسلمانان لازم و ضروری باشد و غیر مسلمان در اختیار نباشد که در این صورت در بیمار معمولی با اجازه خود او و ملاحظه دیه و در محتضر با اجازه از مجتهد و یا وکیل او با ملاحظه دیه و در میت با اجازه از ورثه او با لحاظ دیه انجام شود که در دو صورت اول دیه به خود میت می رسد و در صورت سوم دیه باید صرف امور خیر برای میت با اجازه از مجتهد شود. ضمناً ملاحظه جنسیت در مورد بیمار و دانشجویان ضروری است. وصیت بیمار در خصوص جسد اثری ندارد بلکه تابع شرایط مذکور است. والله العالم
معاینه به وسیله مراجعه کننده پزشکی
س 80. در بعضی از بیمارستان ها، دانشجوها به جهت اینکه دوره آشنایی با کارهای طبابت را عملاً می گذرانند می خواهند که از بیماران مراجعه کننده معاینه به عمل آورند و قصدشان هم تعلّم امور درمانی می باشد بفرمایید:
در صورت عدم رضایت بیماران می توان آنان را به معاینه نوعی مجبور نمود مانند اینکه پزشک معالج اصلی بگوید اگر از معاینه دانشجویان ممانعت بنمایی من تو را معالجه و درمان نخواهم نمود؟
اگر اقدام فوق در مورد ضرورت تعلیم بدون اشکال است مورد ضرورت را توضیح فرمایید؟
ج) 1. اگر برنامه پذیرفتن بیمار در بیمارستان به این صورت باشد که بیمار مقرّرات داخلی بیمارستان را باید بپذیرد ظاهر این است که هرکس به بیمارستان مراجعه می کند این مقررات را پذیرفته است و بدیهی است بیمار نمی تواند برای معالجه خود و ترتیب اداره بیمارستان و عملکرد پزشکان بیمارستان را ملزم به قبول برنامه ای که او می دهد بنماید لذا با عدم رضایت فقط می تواند بیمارستان را ترک نماید و اگر بیماری او خطرناک و غیر قابل علاج در بیمارستان دیگر باشد واجب است با قبول مقرّرات بیمارستان موافقت نماید.
بلی درصورتی که معاینه مستلزم فعل محرّمی باشد و ضرورتی در بین نباشد مریض باید امتناع نماید و بر او هم نباید تحمیل شود. والله العالم
درمان جهت جلوگیری از تلف
س 81. بیمار روانی که هر زمان احتمال دارد دست به آدم کشی بزند درصورتی که بیماری دیگری هم پیدا کرد بفرمایید:
جایز است برای اینکه جان افرادی توسط وی به خطر نیفتد از درمان بیماری جدید او اعراض نموده و او را مورد معالجه قرار نداد؟
آیا بیمار فوق را جایز است یا واجب، که پزشک به مقامات پلیس معرفی نموده تا او را به نوعی از مردم دور نگهداری نمایند که جانی در معرض خطر قرار نگیرد؟
ج) 1. باید او را معالجه کرد که تلف نشود. والله العالم
حجامت
حکم شرعی حجامت
س 82. بنده پزشکی هستم که مسئولیت خطیر درمان بیماران را عهده دار می باشم لذا بیماران متعددی جهت انجام عمل حجامت به اینجانب مراجعه می کنند و از طرفی با مخالفت های عده ای از همکاران پزشک مواجه شده ام. نظر به اینکه طب اسلامی توصیه های فراوانی راجع به عمل حجامت نموده و در عمل هم بسیاری از بیماران از آن نتیجه گرفته اند. در صورت رعایت شرایط استریل نظر خود را راجع به حکم شرعی این عمل و تأیید و یا رد آن از نظر اسلام بیان فرمایید:
ج) حجامت شرعاً مستحب است و اشکال ندارد البته اگر در موارد خاص ضرر برای شخص قابل اعتنا باشد باید مراعات شود ولی مطلق احتمال موجب رفع استحباب نیست.
حجامت غیر مماثل
س 83. درصورتی که زن و مردی باشند حجامت کننده و طب سوزنی هم کار می کنند اگر برای شفای بیماری زن خود را به دست مرد حجّام بسپاریم و این در صورتی باشد که از انجام درست کار به وسیله زن هراسناک باشیم حکم آن چگونه است؟
ج) اگر در مراجعه و معالجه توسط زن خوف خطر و ضرر باشد مراجعه به مرد جهت معالجه اشکال ندارد.
معاینه ها و معالجات مخصوص بانوان
اشاره
معاینه دهانه رحم
س 84. خانمی که از ترشح زیاد مهبلی و سوزش یا خارش تناسلی شاکی است به ماما مراجعه می کند ماما با پرسش برخی علائم می تواند تا حدی نوع عفونت را تشخیص دهد و نسخه دارویی بنویسد. امّا صلاح می داند که زن را مورد معاینة زنانگی (که نیاز به نگاه به عورت می باشد) قرار دهد چون احتمال می دهد که علاوه بر عفونت مهبل، دهانه رحم هم دچار عفونت شده باشد. مخصوصاً اگر طی یک سال گذشته، زن معاینه نشده باشد عفونت دهانه رحم خیلی شایع است. پس اگر زن را معاینه کند این عفونت احتمالی را که البته شایع در زنان است را کشف کرده و درمان مخصوص آن را نیز انجام می دهد. به این ترتیب، ماما احساس می کند که دین خود را نسبت به زنان ادا کرده است، چراکه عفونت دهانه رحم اگر کشف نشود و بنابراین درمان نشود، عوارضی را احتمالاً ایجاد می کند. عوارض عفونت دهانه رحم عبارتند از:
تنگ شدن دهانه رحم در نتیجه نازایی، انتشار عفونت به داخل لگن (PID)، درد مزمن شکم، نازایی، حاملگی خارج رحمی، احتمال مرگ، تغییر بافتی به طرف سرطان دهانه رحم.
خواهشمندم توضیح بفرمایید با توجه به این توضیحات آیا این معاینات زنان ضرورت پزشکی است و نگاه به عورت جایز است؟
ج) در فرض سؤال چنانچه تشیخص عفونت دهانه رحم و علاج آن جز از طریق معاینات مذکور امکان نداشته باشد، ضرورت محسوب می شود و نگاه مانعی ندارد.
معاینه سلامت بکارت
س 85. چنین مرسوم است که قبل از انجام عقد زناشویی، عروس خانم معاینه سالم بودن پرده بکارت را انجام داده و گواهی کتبی آن را نزد خود نگهداری می کند تا از مشکلات خانوادگی احتمالی بعدی پیشگیری کند. آیا در این مورد نگاه به عورت می تواند یک ضرورت پزشکی باشد و از نظر شرعی جایز است؟
ج) این عمل ضرورتی که شرعاً مجوز آن باشد ندارد.
س 86. گاهی مسألهﺍی مثل یک تصادف یا برخورد برای یک دختر باکره که پیش می آید، باعث ناراحتی روحی دختر و خانوادهﺍش می شود که آیا پرده بکارت صدمه دیده است یا نه؟ آیا در این موارد معاینه پرده بکارت توسط مامای زن می تواند یک ضرورت پزشکی باشد و از نظر شرع، نگاه حرام، نباشد؟
ج) در این مورد نیز به مجرد احتمال، ضرورتی به نظر نمی رسد و اگر یقین باشد به خاطر اینکه اطمینان حاصل شود در صورت وجود صدمه و احتیاج به معالجه اقدام به علاج شود تا بعدها مورد اتهام قرار نگیرند، معاینه اشکال ندارد.
ازاله بکارت سهواً
س 87. اینجانبه ماما هستم، مستدعی است در مورد مسأله ذیل فتوای لازم را در صورت امکان صادر فرمایید:
حکم مربوط به ازاله بکارت در اثر امر پزشکی (سهواً) چه می باشد؟
ج) کسی که مباشر عمل بوده هرچند سهوی باشد ضامن مهرالمثل است.
ترمیم پرده بکارت
س 88. لطفاً به موارد ذیل که شدیداً محل حاجت است پاسخ مرقوم فرمایید:
اگر دختری بدون هیچ ضرورت پزشکی یا قضایی درخواست معاینه بکارت را از پزشک زن تنها جهت دریافت گواهی شفاهی یا کتبی بکارت داشته باشد حکم چیست؟ لازم به ذکر است که برای معاینه پرده بکارت نیاز به مشاهده و لمس عورت دختر وجود دارد.
اگر بعد از معاینه پرده بکارت پزشک متوجه آسیب پرده شود و بداند که گزارش نتیجه معاینه باعث تهدید جانی دختر می شود حکم چیست؟ آیا مجاز به گزارش کذب جهت حفظ جان دختر می باشد؟
اگر پرده بکارت دختری به دلیل تجاوز آسیب دیده باشد و تقاضای ترمیم پرده بکارت را داشته باشد حکم چیست؟
اگر پرده بکارت دختری در اثر ضربه و تصادف آسیب دیده باشد و تقاضای ترمیم کند حکم چیست؟
اگر خانمی مطلّقه با آسیب پرده بکارت تقاضای ترمیم داشته باشد حکم چیست؟
ج) 1. در فرض سؤال درخواست مشروع نیست و لمس و نگاه به عورت غیر همسر حرام است و معاینه بکارت تنها در موارد اختلاف و حکم قاضی جامع الشرایط توسط پزشک زن جایز است.
3و4و5. ترمیم بکارت فی نفسه حرام نیست اما باید از مقدمات حرام (نگاه و لمس غیر همسر) اجتناب شود و اگر در موقع عقد شوهر سؤال از بکارت کند و دختر دروغ بگوید تدلیس است و برای شوهر حق فسخ می آورد. والله العالم
س 89. اینجانب مشاور هستم. در بین مراجعاتم بعضاً دخترخانم هایی هستند که متأسفانه در اثر ارتباط نامشروع، بکارت آنان زائل گردیده و اکنون که می خواهند ازدواج کنند حقیقتاً پشیمان هستند و واقعاً توبه کرده اند. اکنون آیا به صرف توبه می توانند چیزی در مورد ازاله بکارت به خواستگارشان نگویند؟ اگر از روش های نوین درمانی جهت ترمیم بکارت استفاده کنند آیا در این صورت نیز باید خواستگار خود را در جریان قرار دهند یا لازم نیست؟
ج) در فرض سؤال اگر خواستگار سؤال نکند لازم نیست که به کسی این مطلب را بازگو کند و چنانچه از طرف خواستگار شرط بکارت در عقد نشود و یا عقد مبنیاً بر آن واقع نگردد بعداً هم حق فسخ ندارد و عمل ترمیم هم چنانچه مستلزم نگاه و لمس حرام نباشد فی نفسه مانعی ندارد، ولی دختر مذکور باکره محسوب نمی شود. والله العالم
وحشت از ازاله بکارت همسر
س 90. فردی از ازاله بکارت همسر وحشت دارد و مدت هاست از نزدیکی اجتناب می کند. آیا می تواند ازاله بکارت توسط پزشک صورت پذیرد؟
ج) جایز نیست و شخص مورد نظر به دکتر متخصص (روان پزشک) مراجعه کند. والله العالم
بارداری زیر 20 سال
س 91. با توجه به اینکه از نظر علم پزشکی ثابت شده است که بارداری در سنین کم (زیر20 سال) با خطراتی همراه است از آن جمله احتمال سقط جنین، تولد نوزاد کم وزن، نارس بودن نوزاد در این مادران جوان بیشتر است و نیز خطراتی متوجه خود مادر باردار می شود. از آن جمله احتمال ایجاد بیماری در بارداری مثل ایجاد بیماری دیابت یا فشار خون در حین بارداری بیشتر می شود که گاهی این بیماری ها بعد از زایمان هم پایدار می ماند. همچنین ثابت شده است که درصد زیادی از علت مرگ در حین زایمان را سنّ کم مادر تشکیل می دهد. با
توجه به این موارد یکی از وظایف ماما این است که در بین دانش آموزان دختر دوره راهنمایی و دبیرستان و نیز مزدوجین زیر 20 سال آموزش و تبلیغ بر این کند که حاملگی در سنین زیر 20 سال خطرناک بوده و از نظر بهداشتی توصیه نمی شود و در صورت ازدواج بهتر است با استفاده از وسایل جلوگیری از بارداری، از بارداری جلوگیری شود. آیا در این مورد از نظر شرعی مشکلی وجود ندارد؟
ج) هیچ یک از این محتملات، قابل اعتماد به طوری که منشأ اثر شرعی باشد نیست و ترویج این فرهنگ صحیح نیست.
سزارین یا وضع حمل طبیعی
س 92. درصورتی که بتوان به طور طبیعی وضع حمل نمود، عمل جراحی برای وضع حمل جایز است؟
ج) جایز نیست. والله العالم
رضایت و عدم رضایت در عمل سزارین
س 93. آیا درصورتی که پزشک تشخیص دهد برای نجات جان جنین باید زن باردار تحت عمل جراحی سزارین یا دیگر اقدامات پزشکی قرار گیرد می تواند علی رغم مخالفت مادر او را به انجام این اعمال ملزم و مجبور سازد؟ آیا این عمل شرعاً جایز است؟
ج) چنانچه خود مریض راضی نباشد الزام او به جراحی یا سایر اقدامات پزشکی جایز نیست. والله العالم
تشویق به سزارین با هدف سودجویی
س 94. از نظر علمی زایمان طبیعی برای مادر و کودک مفید است و زایمان به روش جراحی و سزارین مضرّ و خطرناک و عوارض زیادی به همراه دارد. که در تمامی دنیا اهل فن به این مطلب واقفند و همچنین هر بارداری با کامل شدن بارداری 40 هفته و یا همان 9 ماه و 9 روز کامل می شود و نوزاد سالمی را متولد می کند.
در مورد بیماری که از نظر علمی نیازی به ختم بارداری ندارد ولی به دلیل اینکه حق الزحمه به پزشک شیفت تعلق می گیرد ایشان ختم حاملگی زودهنگام (1 یا 2 هفته و یا حتی زودتر) انجام دهد جایز است؟
ج) جایز نیست.
س95. خانم بارداری که می تواند به روش طبیعی زایمان کند پزشک مربوطه با آگاه ننمودن بیمار از خطرات سزارین و فقط به دلیل ترس مریض از دردهای زایمان مریض را تشویق به زایمان سزارین کرده و به خاطر حق الزحمه بیشتر سزارین اقدام به آن کند چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست.
استفاده از دستگاه ریپکس به منظور جلوگیری از تجاوز جنسی
س 96. استدعا می شود نظر فقهی و اجتهادی خویش را در مورد مسأله ذیل بیان فرمایید: در برخی از کشورها دستگاهی تحت عنوان «ریپکس» برای جلوگیری از تجاوز به زنان ایجاد شده است و عملکرد دستگاه بدین گونه است که بانوانی که مایل به استفاده از ریپکس هستند دستگاهی لوله ای شکل را در داخل مهبل خود نصب
می کنند. این دستگاه لوله ای شکل از ماده ای لاستیکی و انعطاف پذیر ساخته شده است که صدمه ای به بدن زن وارد نکرده و استفاده از آن برای زنان ناخوشایند نخواهد بود. ریپکس در صورت تجاوز مرد به زن به آلت تناسلی چسبیده و قلاب های میکروسکوپی درنده آن وارد عمل می شود و متجاوز با آلت تناسلی تکه تکه و پوست کنده مجبور به مراجعه به مراکز درمانی شده و در نهایت پلیس در جریان کار قرار خواهد گرفت. ریپکس تنها با عمل جراحی قابل جدا شدن از آلت تناسلی خواهد بود که در این وضعیت کارمندان مراکز درمانی به راحتی متوجه می شوند که شخص مراجعه کننده متجاوزی است که باید او را تحویل پلیس بدهند.
اگر زنی از این دستگاه در جهت حمایت از خویش استفاده کند آیا استفاده از این دستگاه مجاز خواهد بود؟
اگر در اثر استفاده، جنایت هایی بر مرد متجاوز وارد شود آیا زن استفاده کننده مسئولیتی از این باب خواهد داشت؟
اگر زن و مرد متجاوز هر دو راضی به عمل زنا باشند آیا مسئولیتی از این باب برای زن وجود دارد؟
اگر در اثر استفاده، شوهرش متحمل چنین صدماتی شود حکم قضیه به چه نحوی خواهد بود؟
ج) فقط در مواردی که حفظ عِرض زن، منحصر در استفاده از وسیله مذکور بوده و راه دفع متجاوز در این امر خلاصه شده باشد صدمات وارده بر مرد متجاوز بر عهده زن نخواهد بود و این عدم ضمان در غیر موارد نزدیکی شوهر و زنا با رضایت خود زن است. والله العالم
ضمان یا عدم ضمان در پزشکی
اشاره
ضمان یا عدم ضمان طبیب
س 97. طبیبی حاذق و ماهر بدون سهل انگاری اقدام به عمل جراحی بیماری نموده و درضمن عمل آسیبی به بیمار وارد گردیده لطفاً موارد ضمان یا عدم ضمان طبیب را در وجوه ذیل بیان فرمایید:
بدون اذن از بیمار یا کسان وی اقدام به عمل نموده باشد؟
غفلت از اذن گرفتن داشته است؟
بیمار در حال اغماء بوده و برای اذن دسترسی به کسان بیمار نداشته و تأخیر هم موجب به خطر افتادن جان بیمار می شود؟
در مورد فوق اگر تأخیر موجب نقص عضو و یا تعطیل شدن عضوی از بیمار گردد حکم چیست؟
اگر در موارد فوق باید دیه به بیمار داده شود آن دیه به عهده کیست؟
ج) 1. بدون اذن دیه دارد به شرحی که در باب دیات مذکور است. والله العالم
غفلت از اذن گرفتن نیز در حکم عدم اذن است. والله العالم
در این صورت اگر آسیبی که به او رسیده به طور متعارف با عمل انجام شده توأم باشد چیزی بر پزشک نیست. والله العالم
در این صورت طبیب ضامن نیست ولی به جهت عدم اقدام به معالجه معصیت کرده است. والله العالم
در این موارد دیه با خود پزشک است. والله العالم
س 98. اگر به واسطه تشخیص نادرست طبیب حاذق آسیبی به بیمار وارد شود، بفرمایید:
آیا باید دیه پرداخت شود، اگر باید دیه داده شود به عهده کیست؟
چنانچه در تشخیص سهل انگاری نموده باشد حکم چگونه است؟
ج) 1. اگر آسیبی که به بیمار وارد شده مستند به پزشک شمرده شود و پزشک از بیمار برائت خود را نگرفته باشد دیه به آن تعلّق می گیرد. والله العالم
س 99. سهل انگاری طبیب در عمل جراحی موجب آسیب وارد شدن به بیمار گشته بفرمایید:
آیا طبیب ضامن پرداخت دیه است؟
اگر نیاز به عمل جراحی و درمان بعدی برای بیمار پیدا شود به واسطه سهل انگاری در عمل جراحی قبلی آیا طبیب سهل انگار باید هزینه آنها را بپردازد یا همان دیه کافی می باشد؟
ج) 1. در فرض سؤال طبیب ضامن است. والله العالم
بیشتر از دیه چیزی تعلق نمی گیرد و هزینه بعدی به عهده طبیب نیست. والله العالم
ظاهراً قتل شبه عمد است. والله العالم
س 100. اگر طبیب حاذق نسخه را غلط نوشت با توجه به اینکه شیوه معالجه و درمان همین گونه می باشد و نسخه را نوشته و به بیمار می دهند و او دارو را تهیه و استفاده می کند و در نتیجه صدمه ای به بیمار وارد شد بفرمایید:
آیا باید دیه ای پرداخت شود؟
دیه به عهده کیست که بپردازد؟
در صورت حاذق نبودن طبیب حکم چیست و دیه به عهده کیست؟
در صورت سهل انگاری چه تکلیفی متوجه طبیب می باشد؟
ج) در صورت حاذق نبودن طبیب و یا سهل انگاری وی دیه دارد و بر عهده طبیب است بلی اگر سهل انگاری نکرده و حاذق هم بوده و قبلاً هم از بیمار برائت خود را از مسئولیت گرفته باشد ضامن نیست. والله العالم
س 101. درصورتی که امکان تعیین حساسیت یک دارو وجود نداشته باشد، آیا پزشک، در به وجود آمدن عارضه مسئول است؟
ج) اگر مرض خطر جانی نداشته باشد و تجویز دارو احتمالاً خطر جانی داشته باشد تجویز آن جایز نیست و اگر پزشک به بیمار جریان را بگوید و بیمار خودش
از داروها در این صورت استفاده کند پزشک مسئول نیست هرچند خود بیمار مسئول است و اگر بیماری خطر جانی یقینی فوری داشته باشد و خطر آن در دارو احتمالی باشد با وجود اینکه احتمال تأثیر دارو در علاج معتنابه باشد و دارو منحصر به آن باشد ظاهراً عقلاء اقدام می کنند و از مصادیق القای در تهلکه شمرده نمی شود، ولی پزشک باید به بیمار بگوید که خودش اقدام کند.
س 102. به طورکلی - با توجه به علوم امروزی - اگر بدانیم یا احتمال بدهیم که نجات جان بیمار وابسته به مصرف داروهای خاصی می باشد که مضرّند - و این مضرّات به احتمال قوی برای همگان رخ خواهد داد - و با تجویز پزشک، شخص دچار یک یا چند مورد از این عوارض شود، آیا پزشک مسئول است؟(1)
ج) اگر بیمار هم آگاه از این جریان و راضی به اقدام باشد و در معالجه بیمار الأهمّ فالاهمّ و دفع افسد به فاسد رعایت شود ظاهراً اشکالی نیست.
س 103. اگر عده ای تصادفی را که در حال بیهوشی هستند برای معالجه پیش پزشک بیاورند درحالی که ولیّ شرعی همراه تصادفی نباشد و معالجه پزشک منجر به نقص عضو و یا تلف شخص مصدوم شود آیا پزشک ضامن دیه خواهد بود یا خیر و در صورت ضمان دیه اگر پزشک از معالجه اشخاص خودداری
1) . با توجه به اینکه اگر بخواهیم درمان ما هیچ ضرری نداشته باشد گاهی اصلاً هیچ درمانی نباید انجام دهیم.
نماید شاید در همین کشور خودمان ایران هر روزه صدها نفر تلف شوند لطفاً با توجه به فرض سؤال نظر مبارک را بیان فرمایید؟
ج) اگر معالجه و نجات تصادفی از تلف متوقف بر نقص عضو باشد در این صورت دیه بر پزشک نیست و اما اگر معالجه منجر به تلف تصادفی یا بیمار شده باشد که موت مستند به معالجه طبیب باشد درصورتی که پزشک از اولیای او برائت از دیه نگرفته باشد ضامن دیه است. در این موارد که دسترسی به ولیّ بیمار نیست بیمار در معرض تلف است ممکن است مدیر بیمارستان یا شخص پزشک از حاکم شرعی قبلاً به طورکلی تحصیل اجازه کند که با برائت پزشک از دیه اقدام به معالجه نماید.
س 104. خانمی 43 ساله که ماما هستند و تجربه کاری و تعهد اخلاقی لازم را نیز دارا می باشند، با تزریق آمپولی که به زائوهای دیگر می زدند، برای تسریع زایمان مشکلی پیش نمی آید، وقتی به بانویی که اهل افغانستان بود تزریق می کند ایشان به اتفاق بچه فوت می کنند. تکلیف شرعی این خانم چیست؟
ج) در فرض سؤال چنانچه معلوم باشد که فوت آن زن و بچه اش مستند به تزریق آن آمپول بوده، خانم ماما ضامن دیه آنها است و باید به ورثه آنها بدهد مگر اینکه آنها حلال کنند بلی اگر در بین ورثه صغیر باشد باید سهمش از دیه پرداخته شود این در صورتی است که بیمارستان یا زایشگاه یا تزریق کننده آمپول از بیمار عدم مسئولیت در این گونه اتفاقات را نگرفته باشند ولی اگر عدم مسئولیت گرفته باشند ضامن نیستند.
س 105. تنها آمپول مسکن در بازار دارویی، آمپول دیکلو فناک است که در درمان بسیاری از بیماری ها استفاده می شود و علی رغم اثر درمانی بسیار خوب، طبق گزارش وزارت بهداشت مواردی از فلج پاها ناشی از تزریق این آمپول مشاهده شده است که همانند هر داروی دیگر این آمپول نیز عوارض خاص خود را داراست. طبق فتوای علمای بزرگوار درصورتی که دارویی عارضه ای داشته باشد باید به بیمار اطلاع داده شود که ذکر این عارضه به بیماران تقریباً غیر ممکن است و اگر بیماری بداند و بفهمد که این دارو چنین عارضه ای دارد علی رغم اثر درمانی آن رضایت به تزریق آن نخواهد داد. اگرچه احتمال فلج پا به دنبال تزریق این آمپول نادر است ولی به هرحال ممکن است رخ دهد. پس تکلیف در این مورد چیست و چه باید کرد. اگر عارضه به بیمار گفته نشود و بیمار دچار فلج یا سایر عوارض گردد مقصر کیست؟ و آیا پزشک باید دیه بپردازد و آیا پزشک ضامن است؟
ج) چنان که گفته می شود بیشتر یا همه داروها و معالجات دارای عوارض سوء و ضرر بوده و درصد نادری موجب تلف بیمار است که با توجه به فایده مهم درمانی آن محققاً اقدام می نمایند و به آن ضررهای جنبی و خطر احتمالی اعتنا نمی کنند. اگر بیمار با این علم و اطّلاع کلّی و اینکه طریق معالجه به همین گونه است در مقام معالجه و مراجعه به پزشک برمی آید و خود اقدام می نماید در این صورت عدم ضمان طبیب بعید نیست بلکه در صورت اولی جزماً ضامن نیست، بلی اگر وضع به نحوی باشد که اگر مریض مطّلع شود یا به او بگویند امتناع از معالجه می نماید در این صورت اگر ضرر و خطری متوجه او شود پزشک ضامن است.
س 106. پزشکی در حین عمل هیستروکتومی (در آوردن رحم)، مثانه که به رحم چسبیده است در حین جداسازی نسوج سوراخ می شود (فیستول) و بیمار دچار عفونت و یا عوارض شدیدتر می شود و گاهی ممکن است منجر به فوت شود، بفرمایید؛ با توجه به اینکه رحم و مثانه دو عضو جدا از هم هستند، قصوری متوجه پزشک شده است یا خیر؟
ج) در مورد سؤال طبیب نسبت به جراحت وارده بر مثانه ضامن است و فرقی بین صورت قصور و تقصیر در این مورد نیست.
س) 107. پزشکی ماهر و مأذون تلاش برای درمان بیمار کرده است و احتیاط کامل را رعایت کرده است اما متأسفانه بیمار به دلایلی مجهول یا خارج از اراده پزشک مانند بیماری نهفته یا عدم پیشرفت علم پزشکی یا وضع خاص بیمار یا... فوت می کند یا به نقص عضو یا تلف عضو دچار می گردد آیا این پزشک ضامن است؟ و در فرض فوق آیا می توان پزشک را جزء العلّة یا علت ناقصه دانست یا اصلاً تحت عنوان علت ناقصه یا تامّه قرار نمی گیرد؟
ج) صورت و وضع عمل پزشک مختلف انجام می شود اگر به صورتی عمل انجام شده که متعارف معالجه در حال حاضر آن صورت بوده و نقص علم پزشکی موجب می شود که درمان در بعضی موارد عوارضی را که نوشته اید در پی دارد ولی الزاماً درمان باید انجام شود به این معنی که مثلاً با این درمان اگر انجام نشود چه بسا صددرصد بیماران تلف می شوند ولی اگر انجام شود خطر فوریت مرگ بیمار تا ده درصد وجود دارد در این صورت چون عقلا این خطر احتمالی را برای رفع آن خطر قطعی می پذیرند
اگر پزشک بیمار را مسبوق و مطّلع سازد و با درخواست او عمل کند و اتفاقاً حادثه ای پیش بیاید ظاهراً ضامن نیست و عمل بر مسامحه او نمی شود والّا اگر عوارضی که پیش آمده مستند به عدم مهارت پزشک یا مسامحه او باشد حسب موارد موجب ضمان دیه است.
س 108. زنی در حین زایمان طبیعی در اثر خروج جنین دچار پارگی مقعد و در نتیجه بی اختیاری مدفوع شده است و به علت عدم تشخیص عامل زایمان و در نتیجه ترمیم نشدن به موقع، بی اختیاری در مدفوع نامبرده به خوبی ترمیم نشده و در حال حاضر چهل تا پنجاه درصد بی اختیاری دارد، حال بفرمایید آیا عامل زایمان ضامن است و بایستی دیه بی اختیاری ایجاد شده در اثر خروج جنین را بپردازد و یا فقط به علت عدم تشخیص و اطّلاع ندادن به پزشک مسئول شیفت، بایستی تعزیر شود؟
ج) در فرض سؤال، اگر استناد جراحت به عامل زایمان معلوم نباشد، حکم به ضمانت او نمی شود. والله العالم
س 109. اگر مریض قبل از عمل جراحی رضایت نامه امضا نماید تا پزشک و بیمارستان را در صورت فوت مورد شکایت قرار ندهند، پزشک و بیمارستان ضامن در مرگ مریض نمی باشند؟ در صورت اشتباه پزشک چطور؟
ج) در فرض مذکور چنانچه دقت کامل نموده باشند و مسامحه نشده باشد دکتر و بیمارستان ضامن نیستند و اگر اشتباه کنند ضامنند. والله العالم
س 110. مردی در نزاع با چاقو به قفسه طرف مقابل ضربه ای وارد کرده (سمت راست با فاصله از قلب) مصدوم را به بیمارستان انتقال داده، لیکن پزشک معالج در درمان وی تقصیر ورزیده و نهایتاً شخص فوت می نماید چنانچه کمیسیون رسیدگی به تخلفات نظام پزشکی میزان 45درصد تقصیر پزشک را احراز نماید و مشخص گردد علاوه بر ضارب چاقو، پزشک نیز در فوت مقصر است. اولاً آیا اتهام قتل عمد متوجه شخص ضارب می باشد؟ ثانیاً میزان مسئولیت هر یک از پزشک و ضارب چه میزان است؟ آیا در صورت قصاص، پزشک یا اولیای دم مکلف به پرداخت میزان 45درصد دیه قبل از قصاص به حساب ضارب بابت 45درصد تقصیر پزشک می باشند یا خیر؟
ج) کوتاهی پزشک در درمان گناه است و تعزیر دارد اما موجب دیه نمی گردد، بلی اگر در حین درمان کاری کند که فوت مستند به او شود ضامن است و اگر ضربه ضارب به طور معمول کشنده نبوده اما با کوتاهی در معالجه شخص فوت شود ضارب بیش از دیه ضربه بدهکار نیست و قصاص نمی شود و در نزاع موضوعی مرافعه شرعیه لازم است. والله العالم
استیذان طبیب برای عدم ضمان
س 111. در مواردی که برای معالجه بیمار باید اذن گرفت تا ضمان متوجه طبیب نشود بفرمایید:
آیا اذن از ولیّ طفل ممیز کافی است یا باید از طفل هم اذن گرفته شود؟
در مورد عمل جراحی روی بیمار مغمی علیه از کدام یک از کسان بیمار باید اذن گرفت، آیا ترتیب یا اولویتی در کار است؟
در مورد بیمار مغمی علیه یا طفل صغیر مصدوم که مشخص نیست، آیا ولیّ دارند یا ندارند و دسترسی به حاکم شرع هم برای اذن نیست و عدول مؤمنین هم حاضر نیستند و معالجه هم فوری باید انجام شود تکلیف چیست؟
آیا طبیب می تواند از حاکم شرع اسلام برای کل موارد مشابه فوق قبلاً اذن بگیرد؟
ج) 1. اذن از ولیّ کافی است.
3و4. بلی از حاکم شرع و مجتهد جامع الشرایط می تواند اذن بگیرد و به نظر می رسد باید متصدّی امور داخلی بیمارستان ها از مجتهد جامع الشرایط اذن بگیرند که در مواردی که ولیّ حضور ندارد و تأخیر معالجه تا کسب اجازه از او موجب تلف بیمار است رأساً عمل نمایند. والله العالم
س 112. آیا طبیب می تواند قبل از اقدام به معالجه و درمان بیمار نسبت به کل اقدامات لازم در جهت معالجه وی بنابر تشخیص خود اجازه کلی بگیرد؟
ج) بلی هم طبیب و هم متصدی بیمارستان می تواند اجازه بگیرد. والله العالم
س 113. آیا طبیب می تواند ضمن انعقاد قرار معالجه با بیمار سلب هرگونه مسئولیت شرعی از خود نسبت به آسیب های احتمالی که درضمن معالجه ممکن است پیش بیاید بنماید تا هیچ گونه ضمانی به عهده وی یا عاقله وی نباشد؟
ج) بلی طبیب می تواند سلب مسئولیت از خود نماید و با قبول بیمار مسئولیت نخواهد داشت مگر آنکه دقت لازم در معالجه ننماید. والله العالم
کشتن بیمار به درخواست خود او
س) 114. با توجه به اینکه در مواردی مشاهده می شود که افراد مبتلا به بیماری های درمان ناپذیر برای رهایی از زندگی رنج آور خود تقاضا دارند که پزشک معالج با تزریق دارویی زندگی آنها را خاتمه دهد، درصورتی که فردی به بیماری بدخیم و لاعلاجی دچار شود که به واسطه آن در آستانه مرگ قرار گیرد و تمایل داشته باشد برای رهایی از رنج بیماری درمان ناپذیر، دارویی استفاده کند که با مصرف آن، مرگ وی تعجیل شود، می توان این دارو را در اختیار بیمار قرار داد و آیا پزشک معالج می تواند با هماهنگی بیمار در این زمینه اقدام کند؟ درصورتی که پزشک بنابر تقاضای بیمار چنین کند آیا ضامن است؟
ج) در فرض سؤال کشتن شخص مذکور با دارو حکم قتل عمد دارد و حرام است و همچنین است حکم در مورد دارو دادن جهت تعجیل در فوت بیمار و رضایت بیمار مجوز قتل نیست و موجب عدم ضمان طبیب نمی شود و تجویز داروی کشنده توسط طبیب ولو مباشر در استعمال دارو خود بیمار باشد نیز حرام است.
آتانازی، بیمارکشی از باب ترحّم
س 115. از آتانازی در فارسی به قتل از روی ترحّم و بیمارکشی با ترحّم تعبیر می شود، به منظور کوتاه کردن درمان درد و رنج بیمار لاعلاجی که بر اساس
دانش پزشکی هیچ امیدی به شفا یا بهبود او وجود ندارد. اقدام به این کار چه حکمی دارد؟
ج) حرام و موجب قصاص برای اولیای مقتول نسبت به مرتکب مباشر این قتل می شود.
تزریق منجر به فوت
س 116. آمپولی به بیماری تزریق شده و بیمار به واسطه آن فوت می کند بفرمایید: در مورد ضمان یا عدم ضمان و فردی که باید دیه بپردازد در وجوه ذیل حکم چگونه است:
تزریق آمپول توسط شخص آشنا به آمپول و آشنا به تزریق صورت گرفته و در تزریق اشتباه کرده؟
آمپول توسط شخص غیر آشنا به آمپول و تزریق، تزریق گردیده؟
تزریق توسط طبیب حاذق بوده ولیکن سهل انگاری در کار بوده است؟
ج) در هر سه فرض دیه دارد و دیه بر مباشر است. والله العالم
أخذ اجرت بر قتل طفل حین تولد
س 117. اگر مامایی با أخذ پول عمداً کاری کند که موجب مرگ نوزاد هنگام ولادت شود آیا قصاص می شود؟
ج) در فرض سؤال اگر ماما بالمباشره و بعد از تولد جنین عملی انجام دهد که نوزاد بمیرد قصاص می شود و اگر درحالی که هنوز در رحم مادر است عملی انجام دهد که موجب سقط شود، دیه دارد و چنانچه ماما دستور دهد و مباشر عمل شخص دیگری باشد حکم قصاص یا دیه بر آن شخص جاری می شود. والله العالم
ختنه و ضمان ختّان
س 118. اگر طبیب بچه ای را ختنه کند و ضرری به آن بچه برسد یا بمیرد، آیا کما کان طبیب استحقاق اجرت را دارد؟
ج) در فرض سؤال، چنانچه از حدّ معمول برای ختنه تجاوز نکرده باشد، ضمان ندارد و استحقاق اجرت را دارد.
س 119. گاهی اوقات پسربچه را نزد طبیب برای ختنه کردن می برند، در صورت ایجاد عارضه بر حشفه از طرف طبیب طی عمل ختنه، حکم چیست؟ آیا پزشک ضامن چیزی هست یا ولی طفل؟ و اگر پزشک ایجاد عارضه احتمالی را به والدین طفل بگوید چطور؟
ج) در مورد سؤال، طبیب ضامن است. بلی، اگر طبیب برائت از ضرر احتمالی بجوید با توافق ولیّ در موردی که ولیّ، صلاح طفل را در چنین عملی بداند، طبیب ضامن نیست. والله العالم
ضمان تزریق خون آلوده
س 120. برای تهیه برخی فراورده های خونی (سوپر کنستانتره) از خون هزاران دهنده خون استفاده می شود. گاهی یکی از این افراد مبتلا به بیماری های مهلک و مسری می باشد و فرد یا افرادی که از این فرآورده خونی (سوپر کنستانتره) استفاده کرده اند فوت می کنند بفرمایید:
الف) در صورت امکان شناسایی فرد مبتلای دهنده در دو فرض آگاهی وی از بیماری خود و جهل وی، آیا وی ضامن است؟ تکلیف دیه فرد خون گیرنده که فوت شده چیست؟
ب) آیا متخصصان و آزمایشگاه یا بیمارستانی که این خون را انتقال داده اند در این باره مسئولیتی دارند و ضامن می باشند؟
ج) الف و ب. به طورکلی اگر مباشر تزریق خون به بیمار اطّلاع از جریان نداشته درحالی که خود صاحب خون یا متخصص یا آزمایشگاه یا بیمارستان آگاه بوده چنانچه یکی از آنان مطّلع بوده همان شخص قاتل محسوب می شود نه مباشر تزریق چون سبب در این گونه موارد اقوی از مباشر است و اگر صاحب خون و مثلاً آزمایشگاه و بیمارستان همه مطّلع بوده اند و مباشر بی اطّلاع بوده در بین اینها کسی که خون را به مباشر داده که تزریق کند قاتل محسوب می شود و ظاهراً قتل شبه عمد است.
و در فرض اگر وظیفه گیرنده خون با امکان شناسایی بررسی و تشخیص مورد باشد و انجام ندهد و افرادی که خون را به بیمار تزریق می نمایند معمولاً به صحت عمل او مغرور و مطمئن باشند مسئول قتل گیرنده خون است ولی تزریق کننده اگر عالم باشد و مع ذلک تزریق کند مسئول او است و اگر امکان شناسایی بیماری نباشد ولی بیمار (یعنی اهداکننده خون) خود به آن عالم باشد اهدای خون بر او حرام است و قبول چنین خونی که شناسایی آن ممکن نباشد و تزریق آن به دیگری جایز نیست.
لازم به تذکر است که این مسأله از نظر فقهی و جزایی شقوق و فروع متعدد دیگر دارد که بیان تفصیل آنها محتاج به شرح و اطاله کلام است.
دریافت خون بدون رضایت صاحب آن
س 121. مریضی چند واحد خون دریافت کرده است، بعداً مطّلع شده که این خون ها بدون رضایت صاحبان آنها أخذ شده، تکلیف وی چیست؟
ج) در صورت مفروضه اگر دهندگان خون را می شناسد استرضاء بکند والّا تکلیفی ندارد. والله العالم
پیوند، اهدا و خریدوفروش اعضای بدن
اشاره
پیوند اعضا
س 122. خواهشمند است بفرمایید:
اگر جسدی مجهول الهویة که اعضای قابل پیوندی داشت، در دسترس باشد آیا می توان این اعضا را به بیماری که محتاج است، پیوند زد؟
در مواردی که نجات جان بیمار مسلمانی وابسته به پیوند یک یا چند عضو از شخص دیگری باشد لطفاً بفرمایید:
در فرض مسأله فوق (1) اگر بعداً ولیّ متوفّی پیدا شود و از این کار ناراضی باشد، چه باید کرد؟
ج) 1. اگر جسد کافر باشد اشکال ندارد و نسبت به جسد مسلم درصورتی که جسد کافر در دسترس نباشد و حفظ نفس مسلمانی دیگر برآن توقف داشته باشد حکم به جواز خصوصاً به اذن مجتهد جامع الشرایط قابل توجیه است ولی دیه آن ساقط نمی شود. والله العالم
س 123. اگر احتمال بدهیم با برداشتن یک یا چند عضو از شخصی که زنده است، در آینده نزدیک یا دور وی دچار عوارض خفیف یا شدید خواهد شد و از طرفی نجات جان بیمار دیگری وابسته به همین کار باشد و مورد دیگری نیز در دسترس نباشد، آیا مجازیم بدون آگاهی دادن شخص پیونددهنده، چنین کاری را انجام دهیم؟ اگر به وی اطلاع بدهیم و با تمایل وی عضو پیوندی را از بدنش خارج کنیم، در صورت ایجاد عارضه در وی، آیا پزشک مسئول است؟
ج) بدون آگاهی او مسلّماً جایز نیست و با آگاهی و اذن او و توقف حفظ جان بیمار جواز قابل توجیه است ولی با احتمال خطر جانی حرام و با عارضه شدید برای خود شخص حکم به جواز مشکل است. والله العالم
س 124. آیا برداشتن عضو از بدن فرد زنده جهت پیوند، مستلزم پرداخت دیه می باشد؟
ج) بدون درخواست او دیه دارد و با درخواست خودش اثبات دیه محلّ تأمّل است و اما حکم تکلیفی از جواب سایر مسائل معلوم می شود. والله العالم
س 125. اگر مطمئن باشیم و یا احتمال دهیم که این پیوند رد خواهد شد و نهایتاً مفید نخواهد بود آیا مجازیم با خوش بینی و به عنوان کمک به بیمار، از بدن فرد زنده یا مرده دیگری عضوی را جدا و به آن بیمار پیوند بزنیم؟
ج) با اطمینان به عدم فایده جایز نیست و با احتمال عقلائی در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن قابل توجیه و بررسی است. والله العالم
س 126. آیا برای شخص جایز است که اجازه دهد در حال حیات یا پس از مرگ، بعضی از اعضای او که حفظ نفس بیماری بر آن متوقف نیست از قبیل انگشت، دست، قرنیه چشم و... را در مقابل وجه یا مجاناً به دیگری پیوند زنند؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س 127. با توجه به اینکه بعد از پیوند، شیمی درمانی ضروری به نظر می رسد و همین عمل باعث عوارض خفیف تا شدید در بیمار می گردد، آیا پزشکی که مجبور به انجام این کار جهت عدم ردّ پیوند می باشد در ایجاد عوارض آن، مسئول است؟
ج) اگر عنوان درمان و معالجه دارد اشکال ندارد. والله العالم
س 128. استفاده از باقیمانده های زایمانی «جفت، پرده جنین» برای اعمال جراحی دیگران چه حکمی دارد؟
ج) اشکال ندارد.
س 129. پیوند عضو مسلمان به غیر مسلمان جایز است یا خیر؟
ج) جایز نیست.
س 130. اهدا یا فروش عضوی از اعضای بدن درصورتی که بدانیم در طول عمر بشر معمولاً مؤثر است و درصورتی که خدای بزرگ بخواهد و بر اثر سوانح عمر خاتمه پیدا نکند اهدای آن عضو موجب کوتاه تر شدن عمر می شود آیا جایز است؟
ج) در فرض سؤال جایز نیست.
س 131. در مورد بانوی عقیمی سؤال می شود که طبیبی گفته ممکن است تخمدان بانوی دیگری را که وَلُود است به جای عضو مذکور تعویض شود آیا مجاز است یا خیر؟
ج) اگر تخمدان بانوی دیگر که وَلود است با مجوز شرعی برداشته شده باشد مثل اینکه برای علاج بیماری او برداشتن آن ضرورت پیدا کرده باشد پیوند آن به بدن بانوی دیگر که عقیم است اشکال ندارد و فرزندی که از او متولد شود چون متکوّن از نطفه همان بانوی عقیم است به او و شوهرش ملحق می شود، والّا جواز برداشتن عضو سالم اشخاص برای پیوند به بدن دیگران هرچند با رضایت آنها باشد و مستلزم فعل حرام دیگر مثل نظر و لمس حرام نشود محل اشکال است و درصورتی که مستلزم فعل حرام باشد حرام است.
س 132. آیا انسان می تواند یک چشم خود را به یکی از جانبازان عزیز که بینایی خود را در راه خدا داده تقدیم نماید؟
ج) مشکل است.
س 133. با توجه به نیاز بیماران، نظر معظّم له راجع به پیوند اعضا مخصوصاً کلیه چیست؟
ج) پیوند اشکال ندارد ولی جواز اعطا تبرّعاً یا با پول موقوف بر این است که حیات مؤمن متوقف بر آن باشد و اعطاکننده در معرض خطر نباشد.
س 134. اگر شخصی وصیت نکند اما وراث یا اولیای میت بخواهند جنازه میت مسلمان را به دانشکده پزشکی جهت تعلیم علم طب هدیه نمایند آیا صحیح
است؟ اگر جنازه را بفروشند آیا جایز است؟ آیا ولیّ فقیه یا حاکم شرع بدون رضایت صاحب میت می توانند حکم به آن بکنند؟
ج) برای اولیای میت چنین عملی جایز نیست و معامله باطل است و حاکم شرع نیز چنین ولایتی ندارد.
س 135. آیا از میت مسلمان می توان عضوی را برداشت و به دیگری پیوند زد؟
ج) برای حفظ جان غیر مسلمان جایز نیست و نسبت به جسد مسلم درصورتی که جسد کافر در دسترس نباشد و حفظ نفس مسلمانی دیگر متوقف بر آن باشد حکم به جواز خصوصاً به اذن مجتهد جامع الشرایط قابل توجیه است ولی دیه آن ساقط نمی شود.
س 136. امروزه علم پزشکی بسیار پیشرفت نموده است و پزشکان می توانند برخی از اعضای فردی را که به طور طبیعی فوت کرده و ضربان قلب نیز از کار افتاده است به بیمارانی که در خطر مرگ هستند و یا زندگانی پرمشقت و رنج آوری دارند پیوند زنند (مانند کلیه، استخوان، کبد، چشم و غیره) آیا این عمل جایز است؟
ج) در فرض سؤال، که شخص قطعاً و عرفاً فوت نموده چنانچه حفظ نفس محترمه به پیوند عضوی از آن میت باشد با ادای دیه آن قابل توجیه است.
س 137. آیا بر پزشکی که می تواند با پیوند زدن اعضای میت فردی را از مرگ نجات دهد، واجب است که این عمل را انجام دهد؟
ج) مجرد اینکه پزشک می تواند پیوند بزند این عمل را بر او واجب عینی نمی کند؛ بلی اگر حفظ نفس محترمه متوقف بر این پیوند باشد و ولیّ شرعی میت اجازه پیوند
دهد و پزشک پیوندزننده هم منحصر به این پزشک باشد وجوب آن به پزشک مجاز قابل توجیه است.
س 138. خواهشمند است به سؤالات ذیل پاسخ مرقوم فرمایید:
در مواردی که عضو پیوندی برای نجات جان مسلمانی ضروری باشد و یا عدم استفاده از آن سلامت مسلمان دیگری را به خطر اندازد، آیا موافقت فرد فوت شده (نه مرگ مغزی) پیش از مرگ و داشتن کارت اهدای عضو برای استفاده از عضو او الزامی است؟
آیا در مورد اعضای پیوندی که بر روی آن عملیات آماده سازی انجام می گیرد، دریافت هزینه آماده سازی آن از بیمار، جایز است؟
خریدوفروش موادی که از اعضای پیوندی انسانی استخراج می گردد نظیر پروتئین، فاکتور تحریک کننده استخوان سازی و نظایر آن چه حکمی دارد؟
در مواردی مانند پیوند پوست که عضوی از فرد زنده برای نجات و یا حفظ سلامت مسلمان دیگری قابل استفاده باشد آیا می توان در ازای عضو اهدایی، بهایی برای او در نظر گرفت؟ حکم این مسأله در مورد عضو اهداشده از فرد فوت شده چیست؟
آیا استفاده از اعضای پیوندی تهیه شده، برای مسلمانان دیگر کشورهای اسلامی جایز است؟
ج) 1. در مواردی که جواز آن را قابل توجیه دانستیم باید موافقت صاحب عضو جلب شده باشد.
دریافت هزینه آماده سازی عضو، از بیمار، اشکال ندارد. یادآوری می شود در مواردی که جواز، قابل توجیه است کسی که بالمباشره عضوی از میت را برای پیوند برمی دارد ضامن دیه آن عضو است و باید دیه را به به وصیّ میت و یا مجتهد جامع الشرایط بدهد که صرف امور خیریه برای خود میت شود و به وارث نمی رسد.
چون مواد مذکوره از عضو مفروض که میته محسوب می شود گرفته می شود خریدوفروش آن جایز نیست.
بدون درخواست خود فرد زنده برداشتن عضو، دیه دارد و با درخواست خودش دیه محلّ تأمّل است، ولی اهدای بها مانع ندارد؛ ولی برداشتن عضو از شخص زنده ولو با درخواست خودش نمی تواند به تنهایی مجوز برداشتن عضو باشد بلکه منحصراً درصورتی که جان مسلمانی در خطر باشد جایز است.
در مواردی که جایز باشد اختصاص به هیچ کشوری ندارد.
دریافت عضو از بهایی
س 139. حکم دریافت عضو از یک بهایی مرگ مغزی چیست؟
ج) مانعی ندارد. والله العالم
پیوند اعضای حیوان به انسان
س 140. اگر انسان نیازمند یا غیر نیازمند از حیوان مأکول اللحم یا حیوان نجس العین عضوی را برای پیوند بگیرد و به خود پیوند بزند آیا صحیح است یا نه؟ حکم طهارت را بیان کنید؟
ج) پیوند آن اشکال ندارد و بعد از حلول حیات که جزء بدن انسان شده پاک است.
س 141. بعضی از اعضای حیوانات حرام گوشت برای درمان بیماران استفاده می شود مثل استفاده از انسولین خوکی و استفاده از دریچه های قلب خوک (به علت مشابهت زیاد) با انسان که الآن به طور رایج در بیمارستان ها پیوندزده می شود و در حال حاضر علم پزشکی کوشش زیادی دارد که بتواند اعضای حیوانات مثل قلب و کلیه و... را به انسان پیوند بزنند؟
ج) اگر استفاده از اجزای حیوان حرام گوشت جهت پیوند زدن باشد نه خوردن مانعی ندارد.
پیوند اعضای انسان به حیوان
س 142. آیا می توان عضوی از بدن انسان را به حیوان پیوند زد؟ حکم کلی آن چیست؟
ج) اگر مسلمان باشد جایز نیست و اگر کافر باشد تفصیلی دارد.
پیوند اعضای جنین تشکیل شده از انسان و حیوان به انسان
س 143. وقتی به روش پزشکی سلول های بنیادی انسانی در جنین حیوانی رشد کند. آیا استفاده از اندام این جنین که درواقع (با سلول انسان و حیوان رشد کرده) برای پیوند زدن به بدن انسان نیازمند، اشکال دارد؟
اولاً: ساخت آزمایشگاهی چنین موجودی جایز است؟
ثانیاً: بر فرض جواز؛ پیوند گرفتن از آن برای انسان های نیازمند جایز است؟
مزایای این کار:
امکان استفاده از اندام حیوانات به جای اندام انسان ها در پیوند.
کاهش چشمگیر در میزان تجویز داروی سرکوب کننده سیستم ایمنی و مشکلاتی که در این خصوص برای بیماران به وجود می آید.
میزان دسترسی به این اندام برای بیماران و نجات زندگی خیلی از بیمارانی با اندام معلول که به این دلیل نمی توانند جفت اندام مدّنظرشان را برای پیوند پیدا کنند یا بیمارانی که از روند دیالیز زجر می کشند.
افزایش کیفیت زندگی برای بیمارانی که نیاز به پیوند دارند.
کاهش چشمگیر در مبالغ معالجه چه برای کشور و چه برای بیماران.
ج) ساخت و استفاده از اندام جنین های حیوانی مذکور برای پیوند به بدن انسان های نیازمند مانعی ندارد. والله العالم
پیوند اعضای نوزادان آنانسفال
س 144. آیا استفاده از اعضای نوزادان آنانسفال برای پیوند به نوزادان و کودکان نیازمندِ عضو جایز است؟
شایان ذکر است که آنانسفالی یکی از جدی ترین نواقص لوله عصبی در جنین است که با نقص در تکامل قسمت های بالای ساقه مغز مشخص می شود. در این حالت، انتهای لوله عصبی بسته نمی شود و مخ، مخچه و گاهی استخوان های جمجمه تشکیل نمی شوند؛ لکن فعالیت ساقه مغز تا حدودی وجود دارد که همین امر به نسبت، فعالیت قلبی و تنفسی را برای مدت کوتاهی ممکن می سازد.
برای استفاده از اعضای این نوزادان لازم است با استفاده از تجهیزات پزشکی، تنفس و جریان خون را در آنها برقرار نگه داشت و پس از قطع فعالیت ساقه مغز (بروز مرگ مغزی) اعضای نوزاد را جدا ساخت. هرچند عده ای معتقدند که اساساً نوزاد آنانسفال، به دلیلِ نداشتن مغز، مُرده است و می توان قبل از توقف فعالیت ساقه مغز نیز از اعضای او استفاده کرد. برخی دیگر معتقدند که نوزادان آنانسفال، شعور و درک ندارند، لذا برداشت عضو از آنها از نظر اخلاقی بلااشکال است. نظر شما چیست؟
ج) به طورکلی جدا کردن اعضای انسان زنده و یا مرگ مغزی اعم از نوزاد و یا غیر آن اگر موجب مرگ او شود موجب قصاص خواهد بود. والله العالم
پیوند به غیر همجنس
س 145. درصورتی که عضو یا اندام بیرونی مانند دست و پای غیر همجنسی را به کسی پیوند زنند، آیا لمس آن قسمت توسط فرد اشکال دارد؟
ج) در مورد سؤال ظاهراً بعد از پیوند خوردن حکم عضو آن کس را دارد که به او پیوند زده اند.
س 146. در صورت جایز بودن پیوند آیا اگر با جنس مخالف باشد (مثلاً عضو زنی را به مرد نامحرم پیوند بزنند) جایز است؟
ج) فرقی ندارد.
پیوند و خریدوفروش مو
س 147. خریدوفروش و پیوند مو جایز است یا خیر؟
ج) اشکال ندارد.
پیوند عضو قطع شده در قصاص
س 148. اگر عضوی به خاطر حد یا قصاص بریده شود آیا می توان به جانی دوباره پیوند زد؟
ج) جواز پیوند آن به بدن خود جانی محل تأمّل است.
فروش عضو قطع شده در قصاص
س 149. فروش عضو قطع شده در حد یا قصاص یا واگذاری آن به مسلمان دیگر جایز است یا نه؟ اگر جایز باشد رضایت چه کسی شرط است؟ و پول از بابت فروش به چه کسی می رسد؟
ج) جواز فروش و خرید آن مورد اشکال بلکه اقوی عدم صحت است ولی واگذار کردن آن به وسیله خود شخص مورد قصاص یا با اذن او اشکال ندارد.
میزان مالکیّت انسان بر خودش
س 150. میزان مالکیّت انسان بر خودش و اعضا و جوارح او محدود به چه حدودی است؟
ج) هرکس حق دارد از اعضا و جوارح خود در مورد مباح استفاده کند و حق جداکردن از بدن و فروش آن را ندارد. والله العالم
س 151. سلب حیات از خود (خودکشی) به این دلیل که من مالک خود هستم چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست و کسی چنین مالکیتی بر خود ندارد. والله العالم
اهدای عضو
س 152. فردی محکوم به اعدام شده اگر بخواهد عضو یا اعضای بدن خود را به اشخاص مضطرّ هدیه نموده و در قبال آن از حاکم شرع تخفیفی بخواهد آیا حاکم شرع می تواند حکم اعدام او را تخفیف دهد؟ اگر حاکم شرع تخفیف از اعدام را به محکوم شرط نماید، آیا این شرط صحیح است؟
ج) این مورد با سایر موارد تفاوت ندارد و جایز نیست و حاکم شرع هم نمی تواند تخفیف بدهد.
س 153. لطفاً بفرمایید:
آیا برای نجات جان یک مسلمان انسان می تواند عضوی از اعضای خود را به او هدیه کند، بدون اینکه هیچ خطر جانی متوجه انسان عضودهنده بوده باشد؟
آیا دهنده عضو می تواند پولی در عوض دریافت نماید؟
اگر احتمال آسیب و خطر کمتر از مرگ برای دهنده عضو در کار باشد آیا این اقدام جایز است درصورتی که با این کار مسلمانی را از مرگ نجات بدهد؟
ج) 1. اگر مسلم باشد که حفظ جان در توقف بر اهدای چنین عضوی دارد جواز بعید نیست. والله العالم
خریدوفروش آن چون ملک فروشنده نیست صحیح نیست. والله العالم
محلّ اشکال است و به هرحال واجب نیست. والله العالم
اهدای اعضا به دلیل پیری
س 154. انسانی که پیر شده و سالم هست با توجه به اینکه بچه هایش را به ثمر رسانده و ازدواج آنها را انجام داده این شخص چون به ماندن در دنیا بی میل است و راغب است هرچه زودتر از دنیا برود، نام برده آیا می تواند قلب و کلیه خود را به بیماران قلب و کلیه هدیه کند یا خیر؟
ج) در هر دو مورد شخص مذکور نمی تواند کلیه و قلب یا هر عضو دیگر خود را قبل از فوت به دیگری بدهد، بلی بعد از فوت او اگر حیات مؤمنی موقوف به پیوند عضو میت باشد مانعی ندارد. البته باید کسی که این کار را می کند دیه عضو مذکور را بدهد تا برای میت صرف در امور خیر شود.
وصیت به اهدای عضو
س 155. اگر انسانی در زمان حیات وصیت کند که بعد از مرگش عضوی از بدنش را به شخصی یا اشخاصی که نیازمند می باشند پیوند زنند، آیا وصیت او نافذ است؟ اگر وصیت کرده باشد که او را بعد از مرگ بفروشند چطور؟
ج) وصیت مذکور صحیح نیست چه وصیت به پیوند باشد و چه وصیت به فروش.
س 156. اینجانب وصیت نموده ام که پس از مرگ از کلیه اعضای بدن که قابل پیوند زدن و مورد استفاده باشد (از قبیل قلب، کلیه و...) جهت مداوای افراد
نیازمند و محتاج استفاده نمایند. بدین وسیله خواهشمند است در این خصوص نظر شریف خود و حکم شرعی آن را بیان فرمایید.
ج) در مورد سؤال، وصیت اثری ندارد و مجوز تجزیه بدن میت نمی شود؛ بلی چنانچه حیات مریضی موقوف به پیوند عضوی از بدن میت به او باشد تجزیه و پیوند مانعی ندارد، البته باید تجزیه کننده دیه عضو مذکور را بدهد و آن صرف در امور خیریه جهت میت صاحب عضو می شود. لازم به توضیح است که تجزیه بدن میت برای نگهداری اعضای او جهت ضرورت هایی که در آینده پیش می آید و بالفعل نیست جایز نیست.
س 157. اگر شخصی وصیت کند بعد از وفاتش، اعضای قابل پیوندش را به بیماران پیوند زنند آیا مجاز به این کار هستیم؟
ج) در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن، جواز قابل توجیه است والّا وصیت شخص مجوز نیست. والله العالم
س 158. اگر شخصی وصیت کند بعد از وفاتش، اعضایش را به دیگران پیوند زنند امّا ولیّ وی پس از مرگش از این کار ناراضی باشد آیا مجازیم این کار را بدون اجازه ولیّ انجام دهیم؟
ج) جواز فقط در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن قابل توجیه است. والله العالم
اهدای کلیه با وصیت
س 159. هستند کسانی که وصیت می کنند که پس از مرگم کلیه مرا برای محتاجین خارج کنید، آیا این وصیت قابل اجرا است یا نه؟ دیگر اینکه خارج کننده کلیه از بدن میت مسلمان باید دیه بپردازد یا نه؟
ج) در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن جواز قابل توجیه است. والّا وصیت شخص مجوّز نیست و دیه هم در هر حال ساقط نمی شود و بر عهده خارج کننده کلیه است. والله العالم
تأخیر اجرای حکم جهت اهدای عضو
س 160. درصورتی که فروش یا اهدای اعضای بدن توسّط فرد محکوم به اعدام (حدّ یا قصاص) جایز باشد، آیا تأخیر اجرای حکم جهت انجام این امر جایز است؟
ج) در فرض سؤال، تأخیر اجرای حکم صحیح نیست. لازم به تذکر است که اجرای احکام قضایی با مجتهد جامع الشرایط است که طبق رأی خود عمل نماید. والله العالم
خریدوفروش اعضای انسان زنده
س 161. آیا انسان زنده حق فروش اعضای بدن خود را دارد؟ اگر فقیر و مسکین باشد چطور؟
ج) انسان زنده حق فروش اعضای خود را ندارد هرچند فقیر باشد.
س 162. خواهشمند است بفرمایید:
خریدوفروش عضو بدن انسان زنده جهت پیوند به بیماران چه حکمی دارد؟
اعمال جراحی که برای برداشتن عضو از بدن اهداکننده آن انجام می شود مشروعیت دارد یا خیر؟
ج) 1. درصورتی که حفظ جان بیمار معینی فعلاً موقوف به آن عضو باشد و برای صاحب عضو هیچ گونه ضرری نداشته باشد، بعید نیست واگذاری عضو اشکال نداشته باشد ولی درهرحال جواز خریدوفروش آن مشکل است و می توانند به صورت مصالحه عمل نمایند.
خریدوفروش اعضای بدن شیعه
س 163. فروختن اجزای بدن مسلمان دوازده امامی بعد از مردن آن، جهت زنده نگه داشتن شخص مسلمان دیگر چه حکمی دارد؟
ج) اگر زنده ماندن مسلمان دوازده امامی موقوف بر آن باشد استفاده از عضو مانع ندارد ولی خریدوفروش آن مورد اشکال است.
اجاره اعضای بدن
س 164. آیا انسان می تواند یک کلیه خود را اجاره دهد و اجاره بهای آن را دریافت کند؟
ج) اجاره اعضای بدن صحیح نیست. والله العالم
مرگ مغزی
س 165. آیا می توان اعضای شخصی را که دچار مرگ مغزی شده است و از لحاظ پزشکی امیدی به زنده ماندن وی نیست، ولی برخی اعضایش مثل قلب وی برای مدتی هنوز کار می کند به بیماری که محتاج است پیوند زد؟ (با توجه به اینکه اگر صبر نماییم، ممکن است دیگر، اعضایش، قابل پیوند نباشند).
ج) اگر سبب تسریع در مرگ یا شدت بیماری او می شود جایز نیست و بدون آن هم چون کسب اجازه از بیمار ممکن نیست جایز نمی باشد. والله العالم
س 166. شخصی که در اثر آسیب مغزی درک و شعور و شنوایی و بینایی و حس خود را از دست داده و فقط قلب او می زند و حرکت می کند بفرمایید:
چنین شخصی آیا از نظر احکام اسلام زنده است یا خیر؟
آیا اگر کسی این شخص را در این شرایط بکشد باید دیه کامل بپردازد؟
اگر جواز برداشتن عضوی از اعضای وی منوط به پس از مرگ وی باشد آیا پس از مرگ می توان اقدام به عضوبرداری از او نمود؟
درصورتی که با صرف هزینه های بسیار سنگین چنین بیماری را بتوان برای مدتی زنده نگاه داشت آیا انجام این کار واجب است؟
در صورت واجب بودن، تا چه مقدار از اموال وی را باید صرف این کار نمود و آیا اجازه وارث این شخص شرط است یا خیر؟ در صورت داشتن وارث صغار چه باید کرد؟
درصورتی که اموال این بیمار برای چنین هزینه ای کافی نباشد چه باید نمود؟
آیا می توان این بیمار را به همان حال باقی نهاد تا قلب او هم از کار بیفتد؟
ج) به طورکلی میزان در حکم به مرگ و ترتّب احکام موت و میت بر شخص دائر مدار زهاق (خارج شدن) روح و حکم عرف به زهاق روح و مرگ او است و مادام که عرف حکم نمی کند و او را زنده می گویند تمام احکامی که بر آن مترتب بود شرعاً مترتب است حتی دیه و قصاص، بلی اگر برحسب عرف موت ثابت و مسلّم باشد ولی پزشک احتمال حیات او را بدهد هر عملی که موجب قتل بشود نسبت به او جایز نیست ولی اگر کسی در این فرض مرتکب قتل شود حکم به قصاص نمی شود و وجوب صرف مال یا عدم وجوب آن نیز دائر مدار حکم عرف به حیات یا موت او است و در مسأله تفاصیل دیگری نیز هست که در اینجا به همین مقدار اکتفا می شود. والله العالم
س 167. اگر شخصی مرگ مغزی نموده و علم پزشکی او را در این حال مرده بداند و تنها با استفاده از دستگاه به زندگی موقت نباتی ادامه می دهد آیا می توان عضوی از بدن وی را برداشته و به شخص نیازمند پیوند زد یا نه؟ آیا رضایت او قبل از مرگ مغزی شرط است؟ اگر وصیت نکرده باشد آیا حاکم شرع یا اولیای میت می توانند چنین اجازه ای را بدهند؟
ج) در هیچیک از موارد مذکوره جایز نیست عضو او برداشته شود.
س 168. از یک سو فردی دچار مرگ مغزی شده است و ضربان قلب و نیز نفس او به کمک دستگاه کار می کند، لکن مغز به کلی از کار افتاده است و از نظر
پزشکان همچون فردی است که سرش را از بدن جدا کرده باشند (که در این صورت نیز تا چند دقیقه قلب به کار خود ادامه می دهد)، بنابراین از نظر پزشکان، مرده تلقی می شود لذا پس از مدتی دستگاهها را از او جدا می نمایند.
از سوی دیگر فرد یا افرادی داریم که جانشان در معرض خطر است و اگر عضو مورد نیاز به آنها پیوند نشود، از دنیا خواهند رفت.
آیا برای حفظ بیماران زنده، جایز است که اعضای فرد دچار مرگ مغزی را قطع و به بیماران پیوند زنند؟
الف) توضیح اینکه قطع عضو از مرده مغزی برای پیوند به بیمار نیازمند نه تنها صدق اهانت و بیحرمتی نمی کند بلکه امری بسیار پسندیده شمرده می شود و اعضایی که باید به خاک سپرده شود، جان چند نفر را از مرگ نجات می دهد. چنانچه اگر فردی ظالمانه یا جاهلانه به دست کسی چاقو بزند، مسأله قصاص و دیه مطرح است اما اگر فرد باید عمل جراحی نماید، خود نزد پزشک جراح می رود و عقل و شرع او را ملزم می کند که عمل جراحی را انجام دهد، آیا نحوه قطع عضو در حکم تأثیر ندارد (ظالمانه باشد یا عاقلانه)؟
ب) مسأله حفظ جان بیماران درجات مختلف دارد، در مواردی به طور یقین بیمار تا مدتی دیگر از دنیا می رود (مانند سرطان کبد، نارسایی قلبی و غیره) و با پیوند می توانند به طور طبیعی زندگانی کنند و مواردی بیمار با مشقت زیاد و پرداخت هزینه فوقالعاده زندگی می کند مانند بیماران کلیوی و مواردی هم مانند
فرد نابینا است که با چشم بینا می تواند به طور طبیعی زندگانی کند؛ کدام درجه از حفظ جان بیمار سبب می شود که عمل پیوند بر پزشک واجب شود؟ (ملاک نظر پزشکان متخصص است یا عرف؟).
ج) الف و ب. جایز نیست و فرقی بین درجات مختلف مذکوره در سؤال در این جهت که مجوز قطع عضو کسی که هنوز فوت نکرده ولو مرگ او حتمی باشد نیست.
س 169. اگر کسی به بیماری مبتلا شود و پزشکان از معالجه او قطع امید نموده و غیر قابل علاج شود و به گفته پزشکان بهزودی مرگ وی حتمی گردد (مثل مواردی که با مرگ مغزی مواجه می شود) آیا می توان قبل از مرگ او اعضای حیاتی بدنش را (مانند قلب، کلیه و...) جدا نمود و به دیگری پیوند زد؟
ج) قبل از مرگ او جایز نیست و در بعضی موارد که سبب تسریع مرگ بیمار شود و مرگ او مستند به آن شود تبعات خاص خود را دارد بلکه اگر موجب سرعت مرگ نشود باز هم تبعات خاص خود را دارد؛ بلی بعد از مرگ او درصورتی که حیات نفس محترمه موقوف به پیوند باشد اشکال ندارد.
س 170. کسی را که به علل تصادف یا غیره به سکته مغزی مبتلا می شود دکتر متخصص با تشخیص عدم بهبودی مورد عمل جراحی قرار داده کلیه و یا قلب او را از بدن او خارج کرده به محتاجین پیوند می زند آیا کار پزشک ایراد شرعی دارد یا نه؟
ج) تا موقعی که نمرده خارج کردن کلیه یا قلب او جایز نیست.