مشخصات کتاب
سرشناسه : هاشمی پرپنچی، مریم، 1339-
عنوان و نام پدیدآور : سیمای امام علی (ع) در صحاح سته/نویسنده مریم هاشمی پرپنجی.
مشخصات نشر : شیراز: کتیبه نوین، 1400.
مشخصات ظاهری : 190ص.
شابک : 978-622-7655-06-3
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : کتابنامه: ص.188.
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- احادیث اهل سنت
موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Hadiths (Sunnite)
موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- فضایل -- احادیث اهل سنت
موضوع : Ali ibn Abi-Talib, Imam I, 600-661 -- Virtues -- Hadiths (Sunnite)
موضوع : احادیث اهل سنت
*Hadith (Sunnites) -- Texts
رده بندی کنگره : BP37/35
رده بندی دیویی : 297/951
شماره کتابشناسی ملی : 7573826
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
سیمای امام علی (ع) در صحاح سته
نویسنده مریم هاشمی پرپنجی.
مشخصات نشر : شیراز: کتیبه نوین
1399
تقدیم به «ام ابیها» فاطمه زهرا سلام الله علیها
همسر و همراه زندگی و اولین شیعه و مدافع ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام که تا پای جان بر سر پیمان خویش ایستادگی کرد.
و تقدیم به پدر و مادر بزرگوارم که مرا با عشق و ولایت مولا علی علیه السلام پرورش دادند.
پیشگفتار
در جهان پرآشوب کنونی که مکاتب مادی در صدد تسخیر عرصه های فکری و فرهنگی بوده و مبارزه با معنویات و آموزه های دینی رواج یافته است، معرفی امیر المؤمنین علیه السلام به عنوان الگوی تمام نمای فرهنگ و معارف اسلامی به جامعه بشری لازم و ضروری است.
آشنایی انسان امروزی، با این اسوه زهد، علم، عدالت، ظلم ستیزی، شجاعت و رأفت اسلامی می تواند پیام آور امید و رهایی باشد. رهایی از قید و بندهایی که فلسفه مادی و جهان تهی از معنویت بر دست و پای بشر امروز تنیده است.
در راستای این هدف مهم تبیین نوع نگرش و دیدگاه های مذاهب اسلامی به ایشان و ذکر فضائل و مناقب حضرتش از زبان کسانی که امامتش را گردن ننهادند اهمیت شایانی دارد.
از طرفی بررسی صحاح ستّه حدیثی اهل سنت که از مهم ترین جوامع حدیثی آنان است یکی از بهترین منابعی است که می تواند در این راه ما را یاری نماید.
صاحبان صحاح ستّه احادیث بسیاری را در فضایل و مناقب حضرتش نقل نموده اند؛ لیکن در رابطه با احادیث وارده از رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم در موضوع امامت و وصایت امیرالمؤمنین علیه السلام به ذکر احادیث محدودی قناعت کرده اند و حتی با ذکر احادیثی که از عایشه نقل شده است در صدد بر آمده اند تا وصایت رسول الله را درباره ایشان نفی نمایند.
البته در همان روایات اندک ولی متواتری که در رابطه با ولایت ایشان در صحاح سته آمده است مسئله امامت امیرالمؤمنین علیه السلام قابل اثبات است. ولی آنچه مهم است توافق همه مذاهب اسلامی بر ویژگی های عالی اخلاقی و علمی و علاقه وافر رسول الله به ایشان است.
ارائه چنین سیمایی از مولای متقیان از سوی صاحبان صحاح ستّه می تواند در مجموع ما را به نتایج خوبی در مسیر ارائه سیمای نورانی این امام همام به بشریت امروز برساند.
ص: 6
ص: 7
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه .......13
فصل دوم: سیری در تاریخ حدیث اهل سنت و علی (علیه السّلام) از منظر کتب تراجم و رجال ... ...23
سیری گذرا در تاریخ حدیث اهل سنت .....25
نقل و کتابت حدیث در قرن اول هجری .......25
نقل و کتابت حدیث در قرن دوم هجری........33
ظهور صحاح ستّه حدیثی اهل سنت ....34
معرفی صحاح سّته .......37
صحیح بخاری .........37
صحیح مسلم .........42
سنن ابوداوود .........45
سنن ترمذی ...49
سنن نسائی...51
سنن ابن ماجه .....54
امیر المؤمنین علی علیه السلام از منظر کتب تراجم و رجال ......55
نسب، نام، کنیه و القاب علی علیه السلام....55
ولادت علی علیه السلام .......58
اسلام آوردن علی علیه السلام .....59
ازدواج علی علیه السلام .......60
شهادت علی علیه السلام ......63
فصل سوم: امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) در آینه روایات صحاح ستّه .........66
احادیث وارده در شأن علی علیه السلام .....70
امامت امیرالمؤمنین علیه السلام ........70
ص: 8
حدیث منزلت .......70
حدیث ثقلین .......77
حدیث ولایت.......85
حدیث «انّ الائمه من قریش» ...97
احادیث «نفی وصایت» .....101
فضائل و مناقب امیر المؤمنین علیه السلام ......107
ایمان علی علیه السلام ....107
علی علیه السلام نخستین ایمان آورنده و اولین نمازگزار ...107
آزمایش ایمان علی علیه السلام ....110
آمرزیده بودن علی علیه السلام......112
عصمت علی علیه السلام .....113
علم و حکمت امیرالمؤمنین علیه السلام .......122
علی علیه السلام باب حکمت نبی .......124
علی علیه السلام بهترین داور و قاضی .........125 علی علیه السلام مرجع حل مسائل شرعی ......128
علی علیه السلام و توقیع پیمان صلح حدیبیه ......129
علی علیه السلام و تقریر خطابه های رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم ........129
شوق مولا علی علیه السلام برای اخذ معارف الهی ....130
شجاعت امیر المؤمنین علیه السلام........134
فتح خیبر به دست مولا علی علیه السلام .....134
مجاهدت های مولا علی علیه السلام در جنگ بدر .......138
امیرالمؤمنین علیه السلام میزان و محک ......140
علی علیه السلام معیار حق .......140
علی علیه السلام معیار ایمان ......142
علی علیه السلام معیار سلم وآشتی........144
ص: 9
جایگاه امیر المؤمنین علیه السلام نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم ....146
علی علیه السلام برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم .... 146
علی علیه السلام محبوب ترین خلق خدا ........147
نماز علی علیه السلام یادآور نماز رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم .........151
علی از پیامبر است و پیامبر از علی .....153
انتخاب کنیه ابوتراب برای علی علیه السلام ...156
علی علیه السلام و آیه مباهله .....157
اعلان برائت از مشرکین .........162
سد الابواب و خانه علی علیه السلام ...164
فرمان دوستی با دوستان علی علیه السلام .......165
کشته شدن خوارج به دست برترین فرد .......169
دعاهای رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم درباره علی علیه السلام .. 173
درود بر محمد و آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم .........173
احادیث منقول از علی علیه السلام در صحاح ستّه .....178
جمع بندی ....185
منابع .......188
ص: 10
ص: 11
فصل اول:مقدمه
اشاره
مقدمه
ما امروزه در آستانه قرن بیست و یکم و در جهانی که از نظر فنون و تکنولوژی هر روز در حال پیشرفت و تعالی است زندگی می کنیم. ولی آنچه انسان امروزی را می آزارد نظام ناعادلانه جهانی، ظلم ها، بهره کشی ها، کشتارها و بی عدالتی هایی است که در بطن این نظام به ظاهر متمدّن و پیشرفته خود را می نمایاند و هر روزه در گوشه و کنار جهان مظلومان زیادی با نقاب حقوق بشر و دموکراسی و شعارهای به ظاهر زیبا مورد تعدی و تجاوز قرار می گیرند.
این باعث شده است که بشریت امروز برای آرامش روحی و صلح و عدالت به سوی مکتب های مختلف فکری اعم از الهی و بشری روی بیاورد و درمان دردها و حل مشکلات خویش را از این مکاتب طلب نماید.
یکی از پرطرفدارترین و مطرح ترین این مکاتب، اسلام است که با شعار یکتاپرستی و نفی همه طاغوت ها و بهره کشی ها توانست در جامعه آن روز عربستان از امتحان سربلند بیرون بیاید و به اصلاح دین و دنیای مردم بپردازد.
امروزه نیز برای بشریت پیام های برگرفته از منبع وحی و رسالت اسلام جاذبه خاص خود را دارد، ولی از آنجایی که اسلام در طول زمان به مذاهب و گرایش های فکری خاصّی تقسیم شده است و با توجّه به توطئه های دشمنان اسلام و استکبار جهانی بر ما مسلمانان و به خصوص شیعیان مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام لازم است که از مرزهای عقیدتی خود دفاع کنیم.
اتحاد میان مسلمین جهان باعث خنثی شدن این توطئه ها شده و این دین حنیف را به عنوان تنها راه حل مشکلات بشر امروز مطرح می نماید. یکی از بهترین راه های تقویت وحدت مسلمین، از میان بردن اختلافات عقیدتی و فکری میان مسلمانان است که باعث تفرقه شده و از طرف دشمنان هم به آن دامن زده می شود.
بر ما مسلمانان فرض است که موارد افتراق با دیگر مذاهب اسلامی را با بحث های علمی به حداقل رسانده و اجازه ندهیم شخصیتی که مورد توجه همه فرق اسلامی و مورد علاقه شدید رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم بوده است و همه مسلمین به مجاهدت ها و فداکاری های ایشان در راه اسلام معترف اند خدای ناکرده به عامل تفرقه و جدایی میان مذاهب مختلف اسلامی مبدّل گردد.
با توجه به جایگاه و اهمیت کتب صحاح ستّه در میان برادران اهل سنت و اعتقاد آنان بر اینکه احادیث این کتب از میان احادیث صحیح انتخاب شده است، برآنیم که به ترسیم چهره علمی، فقهی و جهادی امیرالمؤمنین علیه السلام از منظر صحاح بپردازیم.
قداست بعضی از این کتب شش گانه در میان اهل سنت به اندازه ای است که افرادی بعضی از این کتاب ها را صحیح ترین کتاب ها پس از قرآن معرفی نموده اند. البته احادیث موجود در کتب صحاح و صحّت همه آن ها قابل نقد و بررسی است و این مهم نیز صورت پذیرفته است، ولی با همه این ها به دلیل اهمیت این کتاب ها، شناخت سیمای ارائه شده توسط صاحبان صحاح از امیرالمؤمنین علیه السلام ضرورت و اهمیت می یابد و ما امیدواریم که با توجه به فضائل و مناقب و مجاهدت ها و شخصیت ممتاز امیرالمؤمنین علیه السلام در میان همه مذاهب اسلامی، حاصل این کتاب در تقریب هرچه بیشتر مسلمانان و وحدت میان آنان مؤثر افتد؛ چراکه سنت و سیره مولای متقیان در طول زندگی پرفراز و نشیب و افتخار آمیزشان همواره تقویت مبانی و پایه های وحدت میان مسلمانان بوده، و این سرمشقی برای شیعیان واقعی آن حضرت است.
تاریخ او را می شناسد، او اعجوبه خلقت، روح توانا و دست مشکل گشایی است که رسول الله (صلّی الله علیه وآله وسلم ) را در تمام مراحل دعوتش یاری می کند.
عرفان علی، جهاد او، عشق او به محرومان و ستمدیدگان و دانش بیکرانش او را به عنوان یک برگزیده الهی و میزان و ترازی برای حق و عدالت به همه انسان ها در طول تاریخ معرّفی می نماید.
اگر در اندیشه عدالت گستری و حل مشکلات جامعه بشری هستی، و ادعاهای پوچ و دروغین مکاتب بشری را باور نداری، حکومت پنج ساله علی را بنگر، دستورات او را به گوش جان بشنو و سیره و روش او را برگزین.
امیرالمؤمنین علی علیه السلام فقط یک امام برای ما شیعیان نیست. او یک سرمایه بشری و یک هدیه الهی به همه انسان های جویای حق و عدالت و معنویت است و ناشناخته ماندن او و عدم تمسک به او، خسارتی بزرگ برای همه انسان هاست. علی علیه السلام در طول زندگی پرفراز و نشیب و سرشار از مجاهده و تلاشش، با توفان های سهمگینی که از عصبیت جاهلی و اشرافیت و امتیازات قومی و قبیله ای نشأت می گرفت مواجه شد؛ لیکن چون ناخدایی صبور و بصیر، کشتی هدایت را به پیش برد.
گرچه او در ظاهر، شهید عدالتش گردید، ولی صبر و مجاهدت هایش و حکومت پنج ساله پرافتخارش برگی زرّین در دفتر بشریت گشود و به همه انسان ها درس زندگی، ایثار و مقاومت داد. او هرگز در مقابل ارزش های پست جاهلی و اشرافیت و تعصبات قومی و قبیلگی سر خم نیاورد و میراثی گرانبها برای هدایت بشر و دستورالعملی زیبا برای همه رهروان حق در طول تاریخ از خود بر جای گذاشت. بر ماست که زندگی او، مجاهدت هایش، موضع گیری ها و صبر و سکوتش را به خوبی شناخته و سرمشق زندگی خود قرار دهیم.
پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم حوادثی رخ داد که رهبری امت را از مسیر طبیعی خود خارج نمود و منجر به صبر و سکوت 25 ساله امیرالمؤمنین علیه السلام گردید. اختلاف نظر میان مسلمین بر سر خلافت رسول الله، باعث گردید که وحدت میان آنان دستخوش امواج فتنه ها گردد. افرادی در طول تاریخ اسلام، از زمان حیات امیرالمؤمنین علیه السلام تا عصر حاضر در صدد برآمده اند تا از این اختلافات به نفع اغراض شیطانی خود بهره جویند؛ لذا برماست که با پیمودن راه تقریب مذاهب اسلامی توطئه های شوم آنان را خنثی نماییم.
یکی از مهم ترین و عملی ترین راهکارها، برای تقویت وحدت میان مسلمین، بررسی عالمانه و منطقی مسائل مورد اختلاف است. بررسی هایی به دور ازتعصبات فرقه های و تلاش هایی پیگیر در جهت روشن نمودن زوایای تاریک تاریخی و علمی مسائل مورد نزاع می تواند ما را در راه این هدف بزرگ یاری نماید.
اولین قدم آگاهی از نظرات و دیدگاه های طرف مقابل و مسائل مورد اختلاف است و در اینجاست که شناخت سیمای متبرّک و نورانی امیرالمؤمنین علیه السلام از دیدگاه برادران اهل سنت، موضوعیت و اهمیت خود را می نمایاند.
با امید به اینکه ترسیم سیمای تابناک امیرالمؤمنین علی علیه السلام در صحاح ستّه، ما را به نتایجی برساند که بتوانیم از آن در راه آرمان مقدس اتّحاد میان همه فرق اسلامی استفاده نماییم. باشد که با تأسی به سیره و کلام مولا و در سایه این وحدت و انسجام، این مکتب حیاتبخش را هرچه بهتر به جهانیان ارائه نموده و گامی در راه حل مشکلات و معضلات دنیای امروز برداریم.
کتب معتبر تاریخی و حدیثی اهل سنت و شیعه صفحات زیادی را به ثبت حوادث و وقایع زندگی، سخنان، شرح مجاهدت ها و فداکاری های مولا علی علیه السلام در راه اسلام و زهد و علم و حمایت های بی دریغ ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم اختصاص داده اند.
کتب بسیاری از فریقین احادیثی درباره فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی علیه السلام گردآوری کرده و نقل نموده اند و ما اینک به طور عام منابع بسیاری را برای ترسیم سیمای مولا در اختیار داریم ولی به طور خاص چنانکه موضوع این کتاب می باشد اگر منابع خود را به شش کتاب حدیثی معتبر اهل سنت منحصر کنیم با منابع محدودتری روبه رو هستیم.
پدیدآورندگان صحاح ستّه با توجه به شرایط سیاسی، اجتماعی زمان خود و گاهی با توجه به گرایش خاص فکری و عقیدتی یا گرایش علمی و موضوعی کتب صحاح از نقل احادیثی که در منابع معتبر دیگر حدیثی اهل سنت به طور متواتر بیان شده است خودداری کرده اند. گرچه احادیث مربوط به مناقب و فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل بیت گرامی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در طول تاریخ اسلام به صورت پراکنده توسط دوستداران اهل بیت ضبط و تدوین و نقل می شده است ولی عموماً از زمان تدوین جوامع حدیثی معمولاً بابی به فضایل و مناقب صحابه به خصوص فضایل علی بن ابی طالب علیه السلام اختصاص می یافت. یکی از قدیمی ترین این منابع مسند امام احمد بن حنبل است.
البته موضوع این کتاب بررسی نگرش پدیدآورندگان صحاح به سیمای امیرالمؤمنین علیه السلام است که یک بررسی همه جانبه در همه ابعاد شخصیتی، اجتماعی، تاریخی می باشد و فقط جهات مثبت و فضائل و مناقب را شامل نمی شود ولی از آنجا که امیرالمؤمنین علی علیه السلام دارای ویژگی های بارز مثبت از نظر سیره و اخلاق و تقوا بوده و در واقع نمونه کامل یک مسلمان
تعلیم یافته در مکتب رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم می باشند خوشبختانه در بررسی احادیث کتب صحاح ستّه خصوصاً و در منابع معتبر دیگر حدیثی، تاریخی اهل سنت عموماً با ذم و قدحی درباره ایشان رو به رو نمی شویم و تنها آنچه انسان را می آزارد سکوت بعضی از صاحبان صحاح درباره احادیث متواتری است که در منابع معتبر دیگر حدیثی اهل سنت آمده است. صحاح ستّه اکثر بابی تحت عنوان باب فضل علی بن ابی طالب(1)یا مناقب علی بن ابی طالب(2)دارند که احادیثی را در این رابطه گردآوری کرده اند. سنن نسائی بابی تحت این عنوان ندارد و عمدتاً فقهی است ولی نسائی کتاب مستقلی در فضایل و مناقب مولا علی علیه السلام دارد که به نام «خصائص» مشهور است. وی خود در این باره می گوید:
چون اهل شام را از علی رویگردان دیدم تصمیم گرفتم کتابی در خصائص و مناقب علی علیه السلام بنویسم شاید خداوند به وسیله این کتاب آن ها را هدایت کند. (3)
وقتی نسائی کتاب «خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام» را ارائه می کند که اکثر روایات آن را از مسند احمد بن حنبل اخذ کرده است با تقاضای دشمنان مولا مواجه می شود که حدیثی در مناقب معاویه بگوید و او در پاسخ می گوید: من برای معاویه فضیلتی سراغ ندارم مگر اینکه رسول خدا درباره اش فرمودند: «خداوند شکم معاویه را سیر نگرداند(4).» چنانکه نقل شده است دشمنان مولا علی علیه السلام نسائی را به شدت مورد ضرب و شتم قرار می دهند که وی در اثر ضربات آنان بیمار شده به شهادت می رسد.
در ترجمه کتاب «خصائص» نسائی در انتهای کتاب نام 110 کتاب از کتب فضائل و مناقب که عموماً از مصادر اهل سنت در رابطه با مولای متقیان علی بن ابی طالب است ذکر گردیده است.(5)
کتبی که از منابع شیعی در این موضوع نگارش شده است بالغ بر صدها عنوان می شود. علاوه بر این علمای شیعه دست به تألیف کتبی در فضائل مولا از دیدگاه کتب معتبر اهل سنت زده اند از جمله:
کتاب سیمای امام علی علیه السلام در کتاب و سنت «علی و السنه» از سید هاشم بحرانی، تحقیق نجم الدین شریف عسگری، تعلیقات دکتر حسن افتخارزاده، ترجمه محمد امینی.
امام علی علیه السلام در آرای خلفا، از مهدی فقیه ایمانی.
مقام الامام علی علیه السلام عند الخلفاء، اولادهم، و صحابة الکرام، از نجم الدین شریف عسگری.
ولایت امام علی علیه السلام در کتاب و سنت، علامه سید مرتضی عسگری.
الغدیر، از علامه امینی.
6.موسوعة الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنة و التاریخ، 12 جلدی، آقای ری شهری، چاپ قم، دار الحدیث.
ضمنا در کتاب معالم المدرستین علامه عسگری نیزمباحثی به این موضوع اختصاص داده شده است. در اینجا لازم است از کتاب «الفضائل الخمسه من الصحاح الستّه و غیرها من الکتب المعتبره» از سید مرتضی فیروز آبادی (م 1410 ق.) نام برده شود که در این رابطه به خوبی کار کرده اند و اینجانب نیز در تدوین این کتاب از آن بهره بسیار برده ام.
علاوه بر این ها کتب تراجم و رجال مثل تذکرة الحفاظ و استیعاب و اسد الغابه و بسیاری از منابع تاریخی مثل تاریخ بیهقی و تاریخ ابن اثیر و تاریخ دمشق نیز به شرح و بیان احوالات و فضائل و مناقب مولا علی علیه السلام پرداخته اند که کم و بیش مورد استفاده قرار گرفته اند ولی منابع اصلی در این کتاب کتب صحاح ستّه حدیثی اهل سنت می باشد.
کتاب حاضر، تلاشی در جهت شناخت دیدگاه ها و مواضع و نوع نگرش آنان به سیمای امیرالمؤمنین علیه السلام و مسئله امامت و رهبری پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم از منظر صحاح ستّه حدیثی اهل سنت می باشد. اینکه این بررسی در محدوده صحاح ستّه صورت می پذیرد، به دلیل اهمیت و اعتبار این کتب در میان اهل سنت و جماعت است، به نحوی که بعضی از این کتب شش گانه را به عنوان صحیح ترین کتاب ها پس از قرآن خوانده اند. احادیث این کتاب ها، که عنوان احادیث صحیح بر آن ها اطلاق می شود و در قرن سوم هجری گردآوری شده است.
در این کتاب به معرفی کتب صحاح ستّه و تاریخ حدیث اهل سنت تا قرن سوم که زمان تألیف و گردآوری احادیث این کتب است اختصاص یافته است. بخشی نیز به معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام از منظر کتب تراجم و رجال پرداخته است.
در ادامه با توجه به روایات ذکر شده در این کتاب های شش گانه، به تبیین مواضع و دیدگاه های صاحبان صحاح در خصوص احادیثی چون حدیث ثقلین، حدیث غدیر و غیره پرداخته می شود، احادیثی که کاربرد آن در مسئله خلافت و امامت پس از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم برای ما شیعیان کاملاً واضح و روشن است.
یکی از اهداف ما این است که صاحبان صحاح ستّه تا چه میزانی به بیان این احادیث صحیح و متواتر پرداخته اند. هدف دیگر ما آگاهی از دیدگاه های آنان درباره ویژگی ها و فضائل و مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام است. موضع صاحبان صحاح درباره سیر جریان تاریخی خلافت پس از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم نیز از جمله موضوعاتی است که مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
اساس بررسی ها احادیث کتب صحاح ستّه می باشد و پس از نقل احادیثی که در رابطه با موضوع مورد بحث در صحاح ستّه روایت شده است برای تکمیل موضوع از دیگر کتب معتبر حدیثی، تاریخی و یا تفسیری اهل سنت هم روایاتی نقل شده است. در مبحث امامت امیرالمؤمنین علیه السلام به دلیل اهمیت موضوع به دلالت احادیث نقل شده نیز اشاره گردیده است.
امیدوارم که در حد توان خود، با عنایات الهی و با استعانت از روح بلند مولا علی علیه السلام بتوانم به ترسیم سیمای ارائه شده از امیرالمؤمنین علیه السلام در صحاح ستّه نائل گردم و در این راه از اساتید گرامی و معظّمی که در این راه مرا یاری نمودند کمال تشکر را دارم.
فصل دوم: سیری در تاریخ حدیث اهل سنت و علی (علیه السّلام) از منظر کتب تراجم و رجال
اشاره
سیری گذرا در تاریخ حدیث اهل سنت
نقل و کتابت حدیث در قرن اول هجری
کتب صحاح ستّه در قرن سوم ظهور پیدا می کند و این موضوع این سؤال را در ذهن افراد مطرح می سازد که:
چرا جوامع معتبر حدیثی اهل سنت در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم گردآوری و تدوین نشدند؟ و اینکه این فاصله زمانی میان عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تا زمان تدوین کتب صحاح برای چیست؟ آیا ایشان، شخصاً از کتابت احادیث در زمان خودشان نهی می فرمودند؟ یا اینکه چرا پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و در زمان خلفا این مهم انجام نپذیرفت؟ سؤال دیگر اینکه این وقفه زمانی و تأخیر آیا در صحت احادیث آثار سوئی به جا نگذاشت؟
برای پاسخ به این سؤالات باید سیر تحول نقل و کتابت حدیث از صدر اسلام و عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم را تا قرن سوم به طور اجمالی بررسی نماییم.
اهمیت حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در تعلیم و تبیین قرآن و بیان اصول عقاید و احکام اسلامی برای مسلمانان بر هیچ کس پوشیده نیست تا جایی که هم اکنون سنت ایشان، که همان قول و فعل و تقریر آن حضرت است به عنوان دومین منبع مهم در شناخت و استنباط احکام قرآن مطرح است. در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که در آن ابهام، اجمال، تقیید، نسخ، تشابه، و عموم و خصوص مطرح است و برای فهم دقیق این آیات، تعالیم رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و سنت ایشان لازم و ضروری است.
قرآن کریم می فرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلًا ».(1)
1) النساء/ 59.
ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا اطاعت کنید و از رسول و اولوالأمر خویش فرمان برید و چون در امری اختلاف کردید اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید به خدا و پیامبر رجوع کنید. در این خیر شماست و سرانجام بهتری دارد.
و نیز در آیه دیگر به مشرکان پیام می دهد که رسول خدا گمراه و منحرف نشده است و از روی هوا و هوس سخن نمی گوید بلکه هر چه او می گوید جز وحی نمی باشد:
وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی .(1)
و سخن از روی هوا و هوس نمی گوید. نیست این سخن جز آنچه بدو وحی می شود.
به علاوه احادیثی مثل حدیث ثقلین لزوم بهره گیری از عترت و اهل بیت را در کنار قرآن برای هدایت بشر و جلوگیری از ضلالت و گمراهی او گوشزد می کند.
معارف، در کتاب تاریخ عمومی حدیث چنین عقیده دارد:
درباره کتابت و نقل احادیث در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دو نظریه مطرح است؛ عده ای از علما و محققین اهل سنت عقیده دارند رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم مردم را از کتابت و نقل احادیث خود نهی فرمودند تا مبادا با قرآن آمیخته شود و باعث تحریف قرآن بشود ولی عده ای دیگر با استناد به مواردی که در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم اقدام به کتابت احادیث ایشان می شد و با بیان مواردی که در سخنان ایشان به آن اشاره شده است که آن حضرت کتابت و نقل حدیث را نه تنها نهی نفرموده بلکه به آن تشویق هم می نمودند، عقیده دارند که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم مردم را از کتابت و نقل حدیث خود نهی نفرموده بودند.
آنچه از شواهد و قراین تاریخی و احادیث نقل شده می توان نتیجه گرفت این است که نظر دوم به صواب نزدیک تر است و اگر نهی از کتابت در مواردی در سخنان رسول خدا مشاهده شده است نهی از دروغ بستن و تحریف سخنان ایشان است که از اقدام به این کار نهی فرموده و جایگاه چنین افرادی را در آتش عنوان نموده اند.(2)
رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم گاهی در پایان سخنانشان می فرمودند:
الا فَلْیُبَلّغْ الشاهد الغائب.(1)
افرادی که شاهد هستند آن را به غایبان بگویند.
و یا در صحیح مسلم و بسیاری از کتب معتبر دیگر از ایشان نقل قول شده است:
حدثوا عنّی ولا حرج.(2)
از من روایت کنید که در این کار اشکالی نیست.
هنگامی که سران قریش به عبدالله بن عمروعاص درباره نگارش حدیث پیامبر اعتراض کردند رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به دهان مبارک خویش اشاره نموده فرمودند:
همچنان بنویس، به خدایی که جانم در دست اوست جز حق از زبان من خارج نمی شود.(3)
از عبدالله بن عمر روایت شده است که پیامبر فرمودند:
قَیِّدُوا العِلْمَ .(4)
دانش را به بند بکشید.
و وقتی می پرسند چگونه؟ حضرت پاسخ می دهند: «با نوشتن.»
لذا مشاهده می کنیم که عبدالله بن عمروعاص کتاب «صحیفه صادقه» را در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم گردآوری می نماید که به گفته ابن اثیر، دارای هزار حدیث بود.(5)
ترمذی از مردی یاد می کند که از ضعف حافظه اش به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شکایت می کند و ایشان به او می فرمایند: «از دستت کمک بگیر» یعنی بنویس.(6)
بخاری به سند خود به نقل از ابن عباس نقل کرده است:
هنگامی که بیماری رسول خدا رو به شدّت گذاشت ایشان فرمودند: برای من قلم و کاغذی بیاورید تا برای شما متنی را مکتوب نمایم که بعد از من گمراه نشوید.
عمر گفت: همانا بیماری و هذیان بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم غلبه کرده است در حالی که در نزد ما کتاب خدا کافی است. پس حاضران اختلاف کردند و بگو مگوها بالا گرفت تا جایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:
قُومُوا عَنِّی، ولَا یَنْبَغِی عِندِی التَّنَازُعُ.
از دور من پراکنده شده مرا ترک نمایید. شایسته نیست که در نزد من به نزاع برخاسته اید.
در ادامه ابن عباس می گوید:
«إِنَّ الرَّزِیَّةَ کُلَّ الرَّزِیَّةِ ما حَالَ بین رسول اللَّهِ (صلّی الله علیه وآله وسلم ) وَبَیْن َکتابه.(1)
مصیبت بزرگ و همه مصیبت آنگاه اتفاق افتاد که با اختلاف و هیاهو نگذاشتند تا رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم آن نوشته را برای آنها بنویسد.
مسلم نیز در صحیح خود این روایت را نقل نموده است.(2)
بخاری در باب «قَوْلِ المَرِیضِ قُومُوا عَنِّی» هم حدیثی شبیه به این حدیث را نقل نموده است.(3)
بدین گونه بود که شعار «حسبنا کتاب الله» اولین بار از زبان عمر بن خطّاب در آن روز شنیده شد و پس از آن با تأسی به آن و تبلیغ چنین تفکری از نوشتن احادیث رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم جلوگیری گردید تا مبادا آنچه در ذهن ها و خاطره ها از سفارش های رسول خدا درباره امیرالمؤمنین علیه السلام و مسئله امامت و خلافت ایشان است ثبت و ضبط شود.
1) بخاری، الجامع الصحیح، 36/1 ، صحیح ابن حبان،562/14
2) صحیح مسلم، کتاب الوصیه، 22/1259/3 ، احادیث 20 و 21 هم در این موضوع وارد شده اند.
3) بخاری، الجامع الصحیح، 9/7 و 161/8 ، این احادیث به احادیث «یوم الخمیس» معروف است که 6 بار با تفاوت های اندکی در صحیح بخاری روایت شده است. برای اطلاع بیشتر به پاورقی کتاب المراجعات، مراجعه 86، ص 524-520 مراجعه نمایید.
آنچه در این حدیث قابل توجه است شباهت موجود میان عبارات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در این حدیث و حدیث ثقلین است که در هر دو حدیث پیامبر عمل به سفارش خویش را برای جلوگیری از ضلالت و گمراهی مردم لازم دانستند. در حدیث ثقلین اطاعت از اهل بیت خویش را دوشادوش قرآن عاملی برای هدایت مردم و عدم گمراهی آنان دانستند و در آن روزهای آخر عمر نیز اراده نموده بودند که متنی را مکتوب نمایند که از گمراهی و اختلاف امت پس از خویش جلوگیری نمایند.
صحیفه همام(1)نیز از کتبی است که در نیمه اول قرن نخست تدوین شده علاوه بر همه این ها روایات مکرّری(2)است که درباره صحیفه علی علیه السلام در صحیح بخاری و صحیح مسلم سنن نسائی و دیگر منابع معتبر حدیثی اهل سنت نقل شده است که متن مکتوبی در رابطه با موضوعاتی خاص بوده است و این حکایت از کتابت حدیث و فرمایشات رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم در زمان حیاتشان دارد. بخاری در کتاب علم، کتاب جهاد، باب دیات، باب حرم مدینه از کتاب حج و باب ذمه المسلمین و غیره از این صحیفه نام برده است و درباره محتوای آن به عنوان مثال در کتاب العلم چنین روایت کرده است:
این صحیفه مشتمل بر مطالب و روایاتی درباره عِقل(3)، آزادی اسیران و اینکه مسلم به خاطر کافر کشته نمی شود بوده است.(4)
مسلم در روایتی نقل نموده است: حدود مدینه و دو کوه عیر و ثور هم جزء مطالبی است که در این صحیفه آمده است.(5)
از مکتوبه های حدیثی دوران رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم می توان به صحیفه های سعد بن عباده انصاری، سمره بن جندب، ابن عباس و جابر بن عبدالله انصاری اشاره نمود که این افراد احادیث و روایاتی را از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم در مجموعه هایی جمع آوری نموده و از آن به نقل روایات می پرداختند.(6)
در کتب رجالی شیعی نام تعدادی از اصحاب ائمه که در قرن اول به نگارش احادیث اقدام نمودند ذکر شده است؛ از جمله کتاب ابورافع موسوم به «السنن و الاحکام و القضایا» و کتب اصبغ بن نباته مجاشعی و زید بن وهب جهنی و ابوذر غفاری و نسخه سلمان فارسی مشتمل بر حدیث جاثلیق رومی و...(1)
با ذکر این نمونه ها به این نتیجه می رسیم که کتابت حدیث در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم معمول بوده است ولی در زمان خلفای سه گانه، مردم از این کار منع شده اند و خلفا با شستن و یا سوزاندن مجموعه های حدیثی و با طرح شعار «حسبنا کتاب الله» از تدوین و نگارش حدیث ممانعت می کردند.
نقل و کتابت حدیث در زمان خلفای سه گانه
ذهبی در «تذکره الحفاظ » نقل کرده است: ابوبکر پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم مردم را جمع کرد و گفت: «شما اگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم حدیثی نقل نمایید که در آن اختلاف دارید آنانی که پس از شما می آیند اختلافاتشان بیشتر خواهد شد. پس از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم حدیثی نقل ننمایید و اگر کسی از شما سؤال کرد بگویید «قرآن در بین ماست، حلال آن را حلال و حرام آن را حرام شمارید».(2)
ذهبی درباره ممانعت عمر در نقل حدیث آورده است:
عمر سه نفر از صحابه یعنی ابن مسعود، ابودرداء و ابومسعود انصاری را در مدینه حبس کرد و به آن ها گفت شما از پیامبر فراوان حدیث نقل کرده اید.(3)
عمر در این کار بسیار سختگیر بود و این سختگیری وی با گفتن جمله «حسبنا کتاب الله» بر بالای بستر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آغاز شد و در دوران خلافت او حتی تا سوزاندن کتب حدیث پیش رفت.(4)
سیاست منع تدوین و نقل حدیث در زمان عثمان هم پیگیری شد و ابن سعد و ابن عساکر از محمود بن لبید روایت کرده اند که وی در بالای منبر اعلام کرد: «برای کسی جایز نیست به نقل حدیثی بپردازد جز آنکه در زمان ابوبکر یا عمر شنیده باشد.(1)»
در زمان عثمان دو صحابی بزرگوار رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم یعنی ابوذر و عمّار به جرم بیان روایات ایشان مورد تعرّض عثمان قرار گرفتند.
درباره علت و انگیزه سه خلیفه برای جلوگیری از نقل و نگارش حدیث، محققان اهل سنت سه انگیزه جلوگیری از اختلاف میان مسلمانان؛ جلوگیری از نسبت خلاف به پیامبر دادن؛ و تصور کافی بودن قرآن برای هدایت انسان ها را مطرح نموده اند؛ در حالی که محققان شیعه این ممنوعیت را در ارتباط با حوادث سیاسی صدر اسلام مورد تجزیه و تحلیل قرار داده اند و عللی چون جلوگیری از نقل احادیث در مقام و منزلت اهل بیت و احادیثی که در رابطه با وصایت و خلافت و جانشینی رسول خدا در اذهان مردم بود و تدوین آن در تضاد با منافع طبقه حاکم قرار داشت را به عنوان انگیزه های ممنوعیت نقل حدیث می دانند.(2)
وضعیت حدیث در دوران بنی امیه
پس از شهادت علی علیه السلام و صلح معاویه با امام حسن علیه السلام و به قدرت رسیدن بنی امیه، حکومت علاوه بر منع و ممنوعیت نقل و نگارش حدیث زمینه را برای ورود دو آفت دیگر مساعد نمود. یکی از آفت ها پیدایش احادیث جعلی و دیگری ظهور اسرائیلیات و قصه پردازی بود.
یهودیان پس از شکست در جبهه های نظامی و سیاسی از مسلمانان، به وسیله علمایی که به ظاهر مسلمان شده بودند در صدد برآمدند تا فرهنگ اسلامی را آلوده نمایند و افرادی چون کعب الاحبار و تمیم داری با جعل احادیثی سعی نمودند تا حکومت معاویه را تقویت نموده و فضیلت و برتری بیت المقدس را مطرح نمایند؛ لذا با جعل احادیثی به میدان آمدند و معاویه هم از آن حمایت می کرد و آن ها را در مقابل ائمه تقویت نموده و دستورالعملی برای کارگزاران خود ارسال نمود مبنی بر اینکه مردم را از بیان فضایل امیرالمؤمنین علی علیه السلام منع کرده و حتی دستور لعن و بیزاری جستن از ایشان را صادر نمود.(3)
علمای دربار معاویه چون کعب الاحبار روایاتی در فضایل خلفای سه گانه و مذمّت علی علیه السلام جعل نموده و حکومت هم از آنان حمایت می نمود.
دارمی به نقل از ابوصالح و او از کعب الاحبار روایت کرده است: در سطر نخست تورات آمده است: «محمد رسول خداست، در مکه متولد می شود، هجرتگاه او مدینه و سلطنت او در شام است.(1)»
البته جریان ورود اسرائیلیات از زمان خلیفه دوم شروع شد؛ زیرا عمر به بعضی علمای اهل کتاب که تازه مسلمان شده بودند اجازه داد تا به شرح و تفسیر قرآن بپردازند و این باعث شد که اسرائیلیات و قصه پردازی رواج پیدا کند.
اهمیت دادن و بزرگداشت افرادی چون تمیم داری و کعب الاحبار در زمان عمر به جایی رسید که وی از «تمیم داری» با عنوان «خیر اهل مدینه» یاد کرد(2)و کعب الأحبار از جانب خلیفه اجازه یافت که به ذکر اخبار بپردازد.(3)
سید مرتضی عسگری در این باره نوشته است: حضرت علی علیه السلام زمانی که کعب الاحبار در حضور عمر مطالبی درباره کیفیت آفرینش نقل می کرد اعتراض نمودند و تصمیم به ترک مجلس گرفتند که با اصرار خلیفه عمر در مجلس باقی ماندند.(4)
البته امیرالمؤمنین علی علیه السلام و دیگر ائمه و پیشوایان شیعه سعی بسیار زیادی در پاک نمودن عرصه حدیث از این اسرائیلیات و قصه پردازی ها به خرج داده تا عرصه حدیث را پاکسازی نمایند. در این رابطه احادیث بسیاری در منابع حدیثی معتبر شیعه نقل شده است.
عمر بن عبدالعزیز و فرمان رسمی کتابت حدیث
از میان خلفای بنی امیه عمر بن عبدالعزیز (م 101 ق.) سیره ای برخلاف خلفای قبل از خود در پیش گرفت. وی که در سال 99 هجری به خلافت رسید خدمات بسیاری در دوران کوتاه خلافتش انجام داد.
مهم ترین خدمت وی، فرمان رسمی تدوین و کتابت حدیث بود. وی علاوه بر این، فدک را به اهل بیت باز گرداند و ناسزاگویی بر فراز منابر و دشنام بر امیرالمؤمنین علی علیه السلام را ممنوع اعلام کرد. به طور کلی از قرن دوم به بعد، پس از فرمان رسمی کتابت حدیث، مصنفات حدیثی مسانید، معاجم و سنن پا به عرصه وجود گذاشتند.
پیامدهای ممنوعیت نقل و نگارش حدیث
در دوران فترت حدیث وقفه ای که در ثبت و تدوین حدیث رسول خدا ایجاد شد باعث گردید که عوارضی چون فراموشی بعضی از احادیث رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم، نقل به معنی احادیث معلل و موضوعه،اسرائیلی ات و قصه پردازی به حوزه حدیث راه یابد و لازم شد که محدثان در دوران بعد دست به پالایش و تصفیه حدیث بزنند تا بتوانند تا حدودی از تبعات سوء منع کتابت و ضبط احادیث بکاهند.
نقل و کتابت حدیث در قرن دوم هجری
دوران بنی عباس و تدوین حدیث
در سال 132 هجری قمری با روی کار آمدن بنی عباس، با نضج گرفتن جریان های فکری و مطرح شدن فرقه های کلامی مثل شیعه و معتزله بحث های زیادی میان دانشمندان دینی در جریان بود. در ابتدا بنی عباس به تحکیم پایه های سیاسی خود پرداخت. سپس در زمان دومین خلیفه عباسی «منصور» علاوه بر تقویت مبانی سیاسی به مباحث علمی و فرهنگی پرداخته شد؛ زیرا شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی زمان او اقتضا می کرد او از جریان های فرهنگی و تدوین علم حدیث حمایت نماید و با جلسات بحث و مناظره ای که ترتیب می داد در صدد تضعیف و مبارزه با امامان شیعه، امام صادق و امام کاظم علیهما السلام بر آمد. البته وی هرگز در این نیت خویش موفق نشد و همیشه این بزرگواران از این میدان سربلند بیرون آمده و نقشه های او عقیم می ماند.
این ها زمینه ای شد که او ضرورت حمایت از تصنیف و تدوین متون حدیثی را در دستور کار خود قرار دهد. در ابتدا محدثان فقط به ضبط احادیث می پرداختند و احادیث تبویب موضوعی نداشت؛ اما کم کم دانشمندان حدیث به مرتب نمودن و تبویب احادیث پیامبر و اقوال صحابه و فتاوای
تابعین پرداخته و تا پایان قرن دوم اوضاع بر همین منوال بود. کتاب موطا مالک بن انس اولین کتاب مبوّبی بود که تدوین شد. سپس دانشمندان حدیث به جدا کردن اقوال صحابه و تابعین پرداختند و «مسانید» پا به عرصه وجود گذاشت که مشهورترین آن مسند احمد بن حنبل است.
در نیمه دوم قرن سوم یا اوایل قرن چهارم بود که محدثان به تهذیب و گزینش اخبار پرداختند و سعی نمودند که احادیثی که از نظر آنان صحیح بود را جمع آوری و تدوین نمایند. در این زمان بود که کتب صحاح ستّه ظهور یافت.
ظهور صحاح ستّه حدیثی اهل سنت
با فاصله کمی از پیدایش مسانید حدیثی دانشمندان تصمیم گرفتند تا به پالایش حدیث پرداخته و روایات را بر اساس موضوعات اعتقادی و فقهی مرتب نمایند؛ زیرا مسانید از نظر موضوعی فاقد طبقه بندی بود و حاوی احادیث صحیح و ضعیف بود.
لذا در قرن سوم هجری صحاح ستّه قدم به عرصه وجود گذاشت که عبارت بودند از کتاب های صحیح بخاری و صحیح مسلم، معروف به صحیحین و چهار کتاب سنن ابوداوود، سنن ترمذی، سنن نسائی و سنن ابن ماجه که معروف به سنن اربعه می باشند.
برخی از دانشمندان اهل سنت در مورد روایات صحیحین به مبالغه پرداخته و در این زمینه تعصب شدیدی به خرج داده و همه روایات این دو کتاب را صحیح و معتبر دانسته و برای آن تقدس قائل شده اند.
ومحمد بن یوسف شافعی گفته است: اولین کتاب صحیح بخاری و بعد از آن صحیح مسلم است و این دو کتاب بعد از قرآن مجید صحیح ترین کتاب هاست.(1)
و یا در همان منبع از قول ذهبی در مورد کتاب بخاری گفته است: صحیح بخاری در عالم اسلام بزرگ ترین کتاب بلکه بعد از قرآن مجید بهترین کتاب هاست.
1) نجمی، سیری در صحیحین، ص 59
واقعیت این است که احادیث این کتاب های شش گانه توسط محقّقین اهل سنت و شیعه به بوته نقد و بررسی کشیده شده است. به عنوان مثال کتاب «اضواء علی السنه المحمدیه» با استناد به تحقیقات بسیاری از بزرگان اهل سنت گوشه ای از مشکلات احادیث کتاب های بخاری و مسلم را نشان داده است.(1)
از طرفی تدوین و تألیف کتاب های مستدرک(2)و العلل (3)که بعد از صحاح ستّه صورت پذیرفت خود دلیلی بر این است که آنچنان که ادعا می شود احادیث این کتب جملگی صحیح نبوده و احادیث موقوف(4)و مرفوع(5)و حتی موضوعه(6)در آن ها به چشم می خورد و محققانی به بررسی سند و روات احادیث این کتب پرداخته و مشکلات آن را بازگو نموده اند.
آنچه قابل ذکر است این است که اگر بپذیریم که در این کتب احادیث صحیح بسیاری وجوددارد ولی این به آن معنی نیست که صاحبان این کتب همه احادیث صحیح را جمع آوری نموده اند و جز این ها احادیث صحیح دیگری وجود ندارد. مؤلفین صحاح نیز چنین ادعایی نداشته اند و این مطلب از نامی که بخاری بر صحیح خود گذاشت کاملاً هویداست. او کتاب خویش را «الجامع الصحیح المسند المختصر من أمور رسول الله و سنته و ایامه» نامید.
نگارش کتاب های مستدرک خود دلیلی بر ین مدعاست که احادیث صحیح دیگری هم وجود داشته که طبق شروط بخاری و مسلم صحیح بوده و آن ها در کتاب های خویش نقل نکرده اند. یکی از کتب مستدرکات، کتاب المستدرک علی الصحیحین حاکم نیشابوری است که ایشان به نقل احادیثی پرداخته که طبق شروط بخاری و مسلم صحیح هستند ولی در صحیحین نیامده اند. علاوه بر این، علی رغم ادعای صاحبان صحاح ستّه و به خصوص صحیحین، احادیث موجود در این کتب توسط محققان اهل سنت و شیعه به بوته نقد و بررسی کشیده شده و در صحّت بعضی
1) ابوریه، اضواء علی السنه المحمدیه، ص 306- 302
2) کتابی است که به عنوان متمّم کتابی دیگر و با همان شروط، احادیثی که در کتاب فوق آورده نشده است را ذکر می کند.
3) کتابی که احادیث دارای ضعف یا قدحی را چه از نظر متن یا از نظر سند جمع آوری نموده باشد.
4) حدیثی که از صحابی معصوم نقل شود بدون اینکه به معصوم اسناد دهد.
5) حدیثی که از وسط سلسله سند یا آخر آن یک یا چند نفر از روات افتاده باشد.
6) حدیث موضوعه حدیثی است که راوی آن را از خود ساخته باشد.
از این احادیث تشکیک شده است.(1)ما اکنون در صدد نقد و بررسی احادیث این کتب نبوده ولی از آنجا که هم اکنون نیز کتب صحاح ستّه از معتبرترین منابع حدیثی اهل سنت است(2)به بررسی سیمای ارائه شده از امیرالمؤمنین علی علیه السلام در این کتب می پردازیم. اینک به معرفی کوتاهی از کتب صحاح ستّه توجه نمایید:
صحیح بخاری یا «الجامع الصحیح» از ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بخاری (م 256 ق.)
صحیح مسلم از ابوالحسین مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری (م 261 ق.)
3.سنن ابوداوود از سلیمان بن اشعث بن اسحق سجستانی (م 275 ق.)
سنن ترمذی از ابوعیسی محمد بن عیسی بن سوره (م 279 ق.)
سنن نسائی (مسمّی به مجتبی) از ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب (م 303 ق.)
6.سنن ابن ماجه از محمد بن یزید بن ماجه قزوینی (م 273 ق.) این کتب شش گانه به اضافه موطّا مالک جوامع اولیه حدیث اهل سنت را تشکیل می دهد.
از میان این کتب دو کتاب صحیح بخاری و صحیح مسلم از همه مهم تر و معروف تر است که به صحیحین مشهور است و اگر کتاب های شش گانه را صحیح می نامند به خاطر آن است که احادیث صحیح(3)در آن ها بر احادیث دیگر غلبه دارند. صبحی صالح عقیده دارد. برای هر یک از کتب شش گانه وجه تمایزی است که با آن شناخته می شود؛ بنابراین اگر کسی طالب فقه باشد بایستی به صحیح بخاری و اگر لب مطلب بدون حواشی را بخواهد به صحیح مسلم و اگر زیادی معلومات در علم حدیث را بخواهد به جامع ترمذی و اگر فراگیری احکام را بخواهد به سنن ابوداوود و اگر تقسیم خوب ابواب فقهی منظور باشد به سنن ابن ماجه مراجعه نماید ولی در کتاب نسائی بیشتر این مزایا به کثرت قابل دسترسی است.(4)
1) از میان محققان اهل سنت افرادی چون دارقطنی و از معاصران ابوریه و از محققان شیعی سید مرتضی عسگری و محمدصادق نجمی به این مهم پرداخته اند. در این رساله در معرفی کتاب صحیح بخاری به طور مفصل تر به این مسئله اشاره شده است.
2) نجمی، اضواء علی الصحیحین، ص 73
3) حدیث صحیح حدیثی است که سلسله سند توسط رجالی موثق و امامی مذهب به معصوم متّصل شود. اهل سنت حدیثی را که متّصل و خالی از علّت و اشکال و غیر شاذ باشد را صحیح می نامند.
4) صبحی صالح، علوم حدیث و اصطلاحات آن، ص 209
معرفی صحاح ستّه
صحیح بخاری
اشاره
ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بن بردِزبَه ابوعبدالله جعفی بخاری در بخارا به سال 194 هجری قمری متولد شد و در سال 256 هجری قمری در گذشت.(1)
وی از نامدارترین محدثان اهل سنت است. نسبت وی به جعفی به این دلیل است که جد دومش مغیره از موالی «یمان جعفی» حاکم بخارا بوده است و به دست او اسلام آورده است.
پدر مغیره «بردزبه» به معنی کشاورز، زرتشتی بود و بر همین دین از دنیا رفت.(2)نام کامل صحیح او «الجامع الصحیح المسند المختصر من أمور رسول الله و سننه و ایامه» است. پدر بخاری راوی معتبری در حدیث بود که بخاری در کودکی او را از دست داد و مادرش سرپرستی وی را بر عهده گرفت. بخاری در ده سالگی به جمع و حفظ حدیث پرداخت و در یازده سالگی اشتباه استادش داخلی را درباره سند روایتی تصحیح کرد و تحسین او را برانگیخت.(3)
این حجر درباره انگیزه بخاری در تألیف کتاب صحیح می نویسد:
«ایشان به توصیه استادش «اسحق بن راهویه» که در جمع شاگردانش گفته بود ای کاش کتاب مختصری از احادیث صحیح رسول خدا را جمع آوری کنید. اقدام به جمع احادیث صحیح رسول خدا نمود و از او نقل کرده اند که از میان ششصد هزار حدیث کتاب صحیح را تألیف نموده است.(4)»
از قول بخاری نقل کرده اند که او گفته است: «این کتاب میان من و خدای من حجّت است و من جز حدیث صحیح در آن وارد نکرده ام و از احادیث صحیح نیز احادیث چندانی را فرونگذاشته ام تا کتاب مطوّل نگردد.(5)»
صحیح بخاری در 97 کتاب و 3450 باب تدوین شده است.(6)
این حجر عسقلانی تعداد روایات مسند صحیح بخاری را با در نظر گرفتن احادیث تکراری 7397 و با حذف مکرّرات 2602 حدیث اعلام نموده است.(1)
محمد فؤاد عبدالباقی احادیث غیرمکرّر صحیح بخاری را 2607 حدیث شمارش کرده است.(2)
از ویژگی های این کتاب عناوین و ابواب آن است که به عقیده نووی و ابن حجر شارحان کتابش نشان می دهد که مقصود بخاری صرفاً جمع آوری احادیث نبوده بلکه مراد وی استنباط و استدلال برای موضوعاتی مختلف مثل اصول، فروع، آداب، امثال و غیره بوده است. یکی از مهم ترین شروح بخاری، شرح ابن حجر عسقلانی به نام «فتح الباری فی شرح صحیح بخاری» است؛ که مقدمه آن «هدی الساری» می باشد.
ابن حجر در تبیین فقه بخاری می نویسد:
«اینکه عناوین کتاب بخاری بر تفسیر و تبیین و تأویل احادیث مشکل و مجمل مشتمل است نشانگر فقه بخاری است و گفته اند بخاری نه به عنوان یک محدث بلکه به عنوان فقیهی ماهر در این کتاب جلوه گر شده است. بدین سان و با این دلایل ابن حجر تقطیع در احادیث بخاری را توجیه می نماید. (3)»
نکته دیگر اینکه بخاری در برخی باب ها هیچ آیه یا حدیثی را نیاورده است و این را عده ای دلیل این می دانند که با شرایط خودش حدیث صحیحی نیافته است.
شروط بخاری برای صحت احادیث
او حدیثی را صحیح می داند که محدثان بزرگ نسبت به وثاقت فرد فرد سلسله راویان آن تا یک صحابی مشهور اتفاق نظر داشته باشند و سند آن نیز متصل و غیرمقطوع باشد و اگر حدیثی دو راوی یا بیشتر از یک صحابی داشته باشد چه بهتر، ولی اگر یک راوی معتبر هم روایت کند کافی است.(4)
سفر برای اخذ حدیث
بخاری صحیح خود را طی 16 سال تألیف کرده است و از سن 20 سالگی سفر برای تکمیل معلومات خود را آغاز نموده به حوزه های خراسان، عراق، حجاز، شام، مصر، نیشابور و غیره مسافرت نموده است. وی از هزار و هشتاد تن محدث در صحیح خود نقل حدیث نموده است. ابن حجر از ابوجعفر عقیلی نقل کرده است: «زمانی که بخاری کتاب صحیح را نوشت آن را بر کبار حفاظ و محدثین مثل علی بن مدینی و احمد بن حنبل و یحیی بن معین و غیره عرضه کرد و همه بر صحت احادیث آن، بجز 4 حدیث گواهی دادند.(1)»
نقد احادیث بخاری
یکی از ضعف های احادیث صحیح بخاری، تقطیع در احادیث موجود در آن است که این ویژگی مانع فهم درست و کامل احادیث می باشد؛ لیکن عده ای در صدد توجیه این نقیصه برآمده اند و گفته اند که وی برای نتیجه گیری فقهی، قسمتی از احادیث را آورده است.(2)
اشکال دیگر اینکه بخاری در بیان احادیث «نقل به معنی» کرده است به گونه ای که به گفته ابن حجر گاهی یک حدیث با اسناد واحد با دو لفظ متفاوت آمده است.(3)
از دیگر معایب احادیث صحیح بخاری وجود «احادیث معلّق» در میان روایات آن است. یاسر الشمالی در کتابش تعداد احادیث معلّق در صحیح بخاری را هزار و سیصد و چهل و یک حدیث ذکر نموده است.(4)
ابن حجر احادیث معلق در این کتاب را به دو دسته تقسیم می کند: دسته اول احادیثی که بخاری جزم به صدور آن داشته و با «قال» آورده است؛ دسته دوم احادیثی است که وی جزم به صدور آن نداشته و با «روی» و «عن» نقل شده است. ابن حجر احادیث دسته اول را صحیح و احادیث دسته دوم را مقبول(5)می داند.(6)
از تقسیم بندی فوق معلوم می گردد که بخاری شرط اتصال سند، اتقان، وثاقت رجال و نبودن ضعف و اشکال را در بعضی از احادیث کتاب خود مراعات نکرده است. ویژگی دیگر وجود احادیث «موقوف» در این کتاب است که به گفته ابن حجر بخاری این احادیث را که مشتمل بر فتاوای صحابه و تابعین و تفاسیر آیات است برای زمینه سازی و قبولاندن مسلک انتخابی خود آورده است؛ هرچند که مشمول شرط وی نباشد. وی عقیده دارد بخاری احادیث موقوف و معلّق(1)را برای استشهاد آورده است.(2)
ابوریه در کتاب خویش می نویسد: «در صحیح بخاری اشکالات زیادی وجود دارد؛ از جمله نقل از غیرثقه یا روات متهم به کذب و نقل از خوارج و...(3)»
البته او سعی می کند که برخی از این معایب و علل را توجیه نماید و برای آنها دلایلی ارائه نماید که ذکر این مطالب از حوصله این بحث خارج است.
ولی با وجود همه انتقاداتی که بر این کتاب وارد است، این کتاب در نزد اهل سنت از جایگاه ویژه ای برخوردار است و صحیح بخاری را هاله ای از قداست فرا گرفته است، به نحوی که کمتر کسی جرأت نقد آن را دارد و بعضی از افراد جایگاه آن را تا مرتبه صحیح ترین کتاب پس از قرآن تعریف نموده اند؛ لیکن بزرگانی از قدما و متأخرین دست به نقد و بررسی احادیث این کتاب زده اند؛ از جمله حافظ دارقطنی، ابوزرعه رازی، ابن حجر عسقلانی، ابوبکر باقلانی و....(4)
بخش مهمی از انتقادات و اشکالات دارقطنی متوجه رجال اسناد بخاری است.(5)
از محققین معاصر افرادی چون شیخ محمد عبده و رشید رضا و احمد امین نیز به نقد احادیث بخاری پرداخته و این عقیده که همه احادیث صحیحین از صحت برخوردار است را رد کرده اند.(6)
انتقاد دیگری که عمدتاً علمای شیعه مطرح کرده اند، عدم نقل احادیث از امامان شیعه و فرزندان آن ها توسط بخاری است. با اینکه بخاری حداقل با دو تن از امامان بزرگوار شیعه امام هادی علیه السلام و امام عسگری علیه السلام معاصر بوده است؛ لیکن فقط احادیث بسیار کمی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام و امام حسن مجتبی علیه السلام و امام باقر علیه السلام روایت کرده است؛ و در مقابل احادیث بسیاری از نواصب و خوارج مثل عکرمة،عمران بن حطان و عروه و... نقل کرده است.
درباره عدم نقل او از امام صادق علیه السلام گفته اند که او سخنی از یحیی بن سعید، درباره امام صادق علیه السلام شنید که باعث شد از آن حضرت نقل حدیث نکند.(1)
محمدحسین اعلمی حائری درباره بخاری می نویسید:
او از 1200 نفر از خوارج نقل حدیث کرده است و در کتاب وی 100 نفر از روات حدیث مجهول هستند و وقتی از او می پرسند چرا از خوارج نقل کرده ای، پاسخ می دهد، زیرا آن ها ثقه هستند و دروغ نمی گویند.(2)
عدم نقل حدیث از امامان شیعه با توجه به اشتهار ایشان و مقبولیت و صلاحیت علمی این بزرگواران بسیار سؤال برانگیز است که این انتقاد توسط بعضی از علما و محققان اهل سنت مثل ذهبی(3)و ابوریه(4)هم مطرح و توجیه شده است. محققان شیعه عقیده دارند از آنجا که خلفای عباسی زمان بخاری مقتدر و با خاندان پیامبر در ستیزه بودند این عدم نقل می تواند علل سیاسی داشته باشد. علاوه بر این وجود راویان ساختگی و مجعول را هم محدثان شیعه یکی از نقاط ضعف این کتاب به شمار می آورند.(5)
بخاری به داشتن حافظه ای قوی شهرت دارد و دارای تألیفات متعددی در حوزه رجال و حدیث است. از جمله تألیفات او الادب المفرد» و «تاریخ صغیر» و ثلاثبات(6)می باشد.
صحیح بخاری از این جهت بر صحیح مسلم برتری دارد که بخاری در آوردن حدیث دو شرط معاصر بودن با استادش و ثبوت شنیدن حدیث از او را لازم می داند ولی مسلم فقط به شرط معاصر بودن اکتفا کرده است. (1)
بخاری سرانجام در سال 256 هجری در سن 62 سالگی در روستای «خرتنگ» از نواحی سمرقند بدرود حیات گفت.
صحیح مسلم
ابوالحسین مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری در سال 204 هجری در نیشابور دیده به جهان گشود و در سال 268 هجری در همانجا وفات یافت.(2)
وی مؤلف یکی از کتب صحاح ستّه است. کتاب صحیح او، مهم ترین اثر او می باشد گرچه آثار زیادی در رجال و حدیث از خود به جای گذاشته است. مسلم گفته است: کتاب صحیح را از بین سیصد هزار حدیث که خود سماع داشته ام تألیف کرده ام.(3)
عدد احادیث کتاب صحیح او با حذف مکررات 4000 حدیث است.(4)
ابوریه در شرح حال مسلم، کتاب او را «سهل التناول» نامیده و می افزاید که مسلم برخلاف بخاری نقل به معنی نمی کند و به الفاظ مقید است و چند حدیث در یک موضوع را با اسانید متعدد می آورد.
او با احادیث چیزی از اقوال صحابه و تابعین را مخلوط نمی کند و فقط به ذکر احادیث اکتفا می کند.(5)
ابن حجر می نویسد: مسلم علاوه بر اینکه در صدد استنباط احکام نبوده، دست به تقطیع نمی زند، فقط به بیان احادیث پرداخته و از بیان احادیث موقوف که به صحابه ختم می شود اجتناب می کند مگر در موارد بسیار نادری که به تبع احادیث نبوی حدیثی نقل کند.(6)
نووی در شرح مسلم می گوید: احادیثی در کتاب مسلم نقل شده که در صحت آن احادیث اختلاف است.(1)
ابوریه می نویسد: حدیث «خلق التربه یوم السبت» را مسلم نقل نموده است در حالی که بخاری آن را معلول می داند؛ زیرا از قول کعب الأحبار نقل شده است. وی احادیث دیگری هم شبیه به این حدیث را به عنوان نمونه نقل می کند.(2)
احادیثی از صحیح مسلم که مورد نقد قرار گرفته اند 132 عدد و احادیثی که رجال آن مورد نقد قرار گرفته اند 110 حدیث است.(3)
درباره مذهب مسلم، حاجی خلیفه(4)و صدیق حسن خان(5)مسلم را شافعی مذهب معرفی می کنند.
صاحب فیض الباری علی الصحیح بخاری(6)می گوید: «و امّا مسلم فلا یعلم مذهبه».
ابن قیم(7)او را در عداد حنابله می شمارد.
ابوعبیده مشهور بن حسن آل سلمان پس از بیان نظرات مختلفی که درباره مذهب مسلم مطرح شده است اظهار می دارد:
«اینکه همه علما مسلم را قبول دارند و به او احترام می گذارند و مورد اختلاف نیست دلیل بر این است که او گرایشی به یکی از مذاهب خاص نداشته و در حقیقت بر مذهب اهل حدیث است و مقلّد یکی از علمای خاص نمی باشد بلکه رأی فقهی او بر مبنای رأی فقهی امام شافعی و احمد بن حنبل میل می کند.(8)»
از مشایخ مسلم، اسحق بن راهویه، احمد بن حنبل، بخاری، دارمی، محمد بن یحیی الذهلی، عبدبن حمید محمد بن بشار و ابوزرعه را نام می برند.بعضی بخاری را همدرس مسلم در
شاگردی ابن حنبل می دانند.(1)
افرادی چون، ابوحاتم رازی، ابوعیسی ترمذی و موسی بن هارون و احمد بن سلمه از ایشان اخذ حدیث می نمودند.(2)
احمد بن سلمه گفته است: من به مدت 15 سال با مسلم در تألیف صحیح او مشارکت نمودم و این کتاب در آن زمان دارای دوازده هزار حدیث بود.(3)
دسته ای از احادیث صحیح بخاری و صحیح مسلم مشترک هستند(4)ولی تعدادی از روایات را بخاری نقل کرده که در صحیح مسلم نمی باشد و بالعکس و این مطلب حاکی از این است که بین بخاری و مسلم در توثیق راویان اتفاق نظر وجود نداشته است. نکته دیگر این که مسلم فقط همزمانی راوی و مروی را شرط کافی دانسته و شرط «لقاء» را ضروری نمی دانسته است در حالی که بخاری همزمانی راوی با شیخ حدیث و لقای این دو نفر را با هم به عنوان شرط نقل احادیث خود لحاظ کرده بود. این دو نکته دو تفاوت مهم در شروط بخاری و مسلم است.(5)
در مسئله خلق قرآن(6)هم عقیده بخاری و مسلم با هم متفاوت است بخاری بر خلق الفاظ قرآن و مسلم بر قدیم بودن الفاظ قرآن اعتقاد دارد.(7)
1) مدیرشانه چی، تاریخ حدیث، ص 36
2) تاریخ عمومی حدیث، ص 139
3) ذهبی، تذکرة الحفاظ، 589/2
4) برای اطلاع به جلد 5 از صحیح مسلم به شرح نووی بنگرید.
5) ابوزهو، الحدیث و المحدثون، ص 385 و 386
6) مراد از مسئله خلق قرآن که در قرن دوم هجری در میان فرق اسلامی مطرح گردید، این است که آیا کلام خدا که در قالب الفاظ خاص بر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وسلم نازل شد مخلوقی از مخلوقات خداوند است و حادث به شمار می رود یا غیر مخلوق و قدیم است. معتزله قرآن را حادث و اشعریون قرآن را غیر مخلوق می دانستند... امامان شیعه علیهم السلام در تعالیمشان به یاران خاص خود آموختند که تنها خداوند متعال خالق است و هر چیزی جز او و از جمله قرآن، مخلوق به شمار می رود. (الالهیات، جعفر سبحانی، ص 205، 207 و 218)
7) دانشنامه جهان اسلام، 382/2
احادیث صحیح مسلم توسط علمای اهل سنت و شیعه مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته و در اینکه احادیثی از کعب الاحبار نقل کرده است بر او خرده گرفته اند.(1)ولی با همه این ها در میان کتب صحاح ستّه، کتاب صحیح مسلم بعد از صحیح بخاری در درجه دوم اهمیت قرار دارد و علمای اهل سنت برای این کتاب ارزش و اهمیت زیادی قائل اند.
سنن ابوداوود
سومین کتاب از کتب صحاح ستّه سنن ابوداوود سجستانی است. مؤلف این کتاب که پس از صحیحین آن را معتبرترین کتاب حدیث در نزد اهل سنت به شمار می آورند، سلیمان بن اشعث بن اسحاق بن بشیر بن شداد بن عمرو بن عمران ازدی می باشد. وی در سال 202 هجری قمری متولد شد و در سال 275 هجری قمری بدرود حیات گفت.
نسبت سجستانی و گاه سنجری که غالباً با کینه او همراه است نشان می دهد که خاندان او در سیستان بوده اند.(2)
صاحب تاریخ سیستان ابوداوود را جزء رجال سرشناس آن دیار یاد کرده است.(3)
وی به قبیله «ازد» منسوب است و این از تبار عربی او حکایت می کند. ابوداوود در آغاز تحصیل خود در شهر هرات زندگی می کرد و در آنجا به فراگیری حدیث روی آورد.(4)
ابوداوود علاوه بر هرات و نیشابور و بعضی دیگر از شهرهای خراسان، در «بغلان بلخ» از قتیبه بن سعید محدث بزرگ حدیث نوشت.(5)
وی از علمای بزرگی چون یحیی بن موسی، محمد بن ابان، ابوحصین ابن یحیی، محمد بن مهران بزاز، محمد بن عمر و احمد بن ابی سریح نیز نقل حدیث نموده است و در سال 220 هجری قمری راهی عراق شد و از مشایخ بغداد و بصره بهره برد و از کسانی چون مسدّد بن
مُسرهد و عبدالله بن مُسلَمة قَتنَبی و موسی بن اسماعیل تبوذکی نقل حدیث نمود که اکثر روایات سنن او را تشکیل می دهد. آنگاه به کوفه، دمشق، حمص، انطاکیه، غزه، طرابلس و حجاز سفر نموده و با توشه ای پر به عراق بازگشت.
او در عراق از شاگردی احمد بن حنبل سیار بهره برد و سپس راهی دیار پدری خود شد و ازدواج کرد و فرزندش ابوبکر در سیستان متولّد شد.(1)
بعد از این دوران، ابوداوود دوره دوم سفرش را به همراه پسرش ابوبکر، به حجاز و عراق و جزیره و مصر و خراسان برای اخذ حدیث آغاز کرد. پس از چندین برای همیشه به بصره که پایگاه قبیله «ازد» در عراق بود رفت و آنجا را به عنوان مسکن اصلی برگزید.(2)
مذهب ابوداوود
ابوداوود به مذهب اهل حدیث بود و بر لزوم پیروی از سنت و جماعت پافشاری داشت و در موضوعات اعتقادی مورد اختلاف اصل حدیث با دیگر فرقه های کلامی عصر خود از اعتقادات
اهل حدیث جانبداری می کرد و در سنن خود به شدت به خوارج حمله کرده است.(3)
او بابی تحت عنوان «باب فی استخلاف ابی بکر»(4)دارد و حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم مبنی بر استخلاف ابوبکر نقل می کند. وی روایاتی در تفضیل سه خلیفه اول در سنن خود آورده است.(5)البته در کنار این روایات، روایتی هم از سفینه صحابی نقل کرده است که منکرین خلافت علی علیه السلام کذابان مروانیند.(6)
ابوداوود فقیهی بزرگ بود و در کتاب سنن در خلال بیان روایات نظرات فقهی خود را بیان کرده است و گاهی نظرات فقیهان تابعی مثل قتاده و مجاهد و حسن بصری و مالک بن انس و اوزاعی و احمد بن حنبل و شافعی و سفیان ثوری را هم نقل می کند او بیشتر یک شخصیت ناقل است تا نظریه پرداز.
وی از نظر فقهی دو نقش مهم دانسته است:
روایت و ضبط و طبقه بندی احادیث در سنن که بیشتر جنبه فقهی دارد.
تدوین مسائل امام احمد بن حنبل، که در آن یک مجموعه از نظرات فقهی احمد بن حنبل را ارائه نموده که فقیهان حنبلی همواره روایات ابوداوود از وی را از معتبرترین روایات می دانند.(1)
شیوخ ابوداوود را حدود 300 نفر ذکر کرده اند.(2)
شاگردان
ترمذی، نسائی، ابوعوانه اسفراینی، ابن خلّاد را مهرزی، ابی ابی الدنیا، پسرش ابوبکر ابی داوود اصفهانی، ابوالحسین بن منادی، ابوبکر نجّاد را به عنوان کسانی که از وی اخذ حدیث کرده اند نام می برند.(3)
شرط ابوداوود در انتخاب روایات آن بوده که از افرادی که به اتفاق علمای رجال موردتضعیف قرار گرفته اند حدیثی نقل نکند؛ لذا روایات سنن ابوداوود همگی صحیح یا نزدیک به صحیح بوده و اگر حدیثی از نظر وی مشکل دار بوده به شرح و توضیح پیرامون آن مبادرت کرده است و این باعث شده سنن وی در بین اهل سنت موقعیت ممتازی به دست آورد و پس از صحیحین معتبرترین کتاب به شمار رود.(4)
ابوداوود یک نقد کننده رجالی بود و از نظر تاریخی رجال شناس چیرہ دستی بود. وی در ضبط متن و سند روایات دقیق و در جمع میان روایات، اختلافات ظریف آن ها را در سند و متن گوشزد می کند و با احادیث علاوه بر برخورد روایی، برخورد درایی نیز دارد و در صورت لزوم به شرح پیچیدگی های حدیث و ناسخ و منسوخ آن توجهی خاص دارد.(5)
درباره این کتاب گفته شده است: کسی که قصد حصر سنن را داشته باشد به سنن ابی داوود مراجعه کند.(1)
خطیب بغدادی عقیده دارد که ابوداوود به احتمال قوی سنن را در دو دهه پایانی عمر خویش تألیف کرده است.(2)
این کتاب مشتمل بر چهار هزار و هشتصد حدیث است که از میان پانصد هزار حدیث انتخاب شده است و با طرح نظریه «صحاح سته» در قرن پنجم، سنن ابوداوود یکی از معتبرترین کتب اهل سنت پس از صحیحین پذیرفته شد این کتاب در نظریه صحاح خمسه هم جایگاه خود را حفظ نمود.(3)
ابوداوود رساله ای در وصف تألیف کتاب سنن خویش دارد که شیوه خود را در گردآوری سنن شرح داده است.
وی علاوه بر این دو کتاب، آثاری در رجال و حدیث دارد.
امام نووی می گوید: برای کسی که به تحصیل فقه اشتغال دارد لازم است که سنن ابوداوود را بشناسد و به احادیث آن توجه خاص نماید؛ چراکه به راحتی قابل دسترسی است و احادیثش خلاصه شده می باشد. (4)
ابوداوود از آوردن و نقل احادیث ضعیف در صورتی که متضمن احکام فقهی باشد ابایی ندارد و اگر حدیث ضعیف مشهور در میان علما باشد وی برای استفاده از آن در ابواب فقه اقدام می نماید. وی استفاده از حدیث ضعیف را نسبت به قیاس و عمل به رأی و نظر شخصی ارج می داند. (5)
سنن ترمذی
ابوعیسی محمد بن عیسی بن سوره ترمذی محدث مشهور اهل سنت در قرن سوم و مؤلف کتاب «الجامع الصحیح» معروف به «سنن ترمذی» است. کتاب وی یکی از کتب صحاح ستّه است. ابن اثیر(1)، سال تولد او را 209 هجری و ذهبی(2)سال 210 هجری نوشته اند. از آنجا که ترمذی به «بوغی» نیز شهرت داشته است «سزگین»(3)زادگاه او را بوغ، روستایی در شش فرسخی ترمذ دانسته است. ابن اثیر(4)، جد او را اهل مرو دانسته که در روزگار «لیث بن سیار» به ترمذ هجرت و در آنجا توطن کرده است و وی در این شهر به دنیا آمده است. ترمذی برای تحصیل به شهرهای دیگری در خراسان و عراق و حجاز رفت و با دیگر مؤلفان صحاح سته هم عصر بوده و هر شش مؤلف اساتید و مشایخ مشترکی داشته اند. محدثانی چون محمد بن بشار (م 252) ابوموسی محمد بن مثنی (م 252)، زیاد بن یحیی حسانی (م 254) و عمرو بن علی فلاس (م 249) و یعقوب بن ابراهیم دورقی (م 252) و محمد بن معمر قیسی بحرانی (م 256) از مشایخ و استادان ترمذی هستند.(5)
مهم ترین استاد ترمذی، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بخاری استاد او در فقه و حدیث و رجال بوده است(6)که ترمذی در «الجامع الصحیح» از او با عنوان «محمد بن اسماعیل» یاد می کند.
از بخاری استاداو نقل شده که فایده ترمذی برای من بیشتر از سودی بوده که من برای او داشته ام.(7)
محل وفات او را ابن اثیر در روستای «بوغ» و برخی چون «ذهبی» در شهر ترمذ گفته اند.(8)
آثار او
الجامع الصحیح، الشمائل المحمدیه، الخصائل المصطفویه، العلل الصغیر و العلل الکبیر (المفرد) است که «العلل الصغیر» به آخر «الجامع الصحیح» ملحق شده است. روایات کتاب سنن ترمذی منحصر به روایات فقهی نبوده بلکه جامع احادیث فقهی و اعتقادی و تاریخی و غیره است و از این جهت به دو کتاب صحیح بخاری و مسلم شبیه تر است تا به کتاب های سنن.(1)
ترمذی پس از ذکر هر حدیثی به بیان نوع آن پرداخته و صحت یا ضعف آن را بر خواننده روشن کرده است.
حدیث ابداع نمود. قبل از او محدثان حدیث را تنها به صحیح و ضعیف تقسیم می کردند.(2)
سنن ترمذی حدود 5000 حدیث را در خود جای داده است.(3)
در ذیل روایات کتاب او مطالب با ارزشی از جهت «فقه الحدیث» و جرح و تعدیل های رجالی به چشم می خورد. در پایان کتاب نیز فواید ارزنده ای تحت عنوان «العلل» گردآوری نموده که در آن طرق روایی او نسبت به مشایخ حدیثی و نیز تضعیف وی نسبت به پاره ای از راویان به چشم می خورد. از مزایای ترمذی قلت تکرار در احادیث آن است.(4)
درباره جامع ترمذی نقل شده که مؤلف آن پس از تألیف کتاب آن را بر علمای حجاز، عراق و خراسان عرضه داشت و مورد قبول همگان واقع شد.
ترمذی در فروع مقلّد هیچیک از امامان اهل سنت نبوده و همچون محدثان دیگر به احادیث عمل می کرده و حافظه ای بسیار قوی داشته است.(5)
درباره سال وفات او اختلاف نظر وجود دارد. سمعانی آن را در 275 هجری و ابن اثیر در «اللباب» در سال 279 هجری ذکر کرده اند. (6)
برخی او را نابینای مادرزاد نوشته اند ولی این با آنچه نویسندگان درباره زندگی او گفته اند منافات دارد و عده ای دیگر نابینایی او را به خاطر زهد و عبادت و گریه های فراوان او دانسته اند.(1)
سنن نسائی
مؤلف سنن یا صحیح نسائی، حافظ امام ابوعبدالرحمن بن شعیب بن علی بن سنان بن بحر خراسانی می باشد. وی در سال 215 هجری متولد و در سال 303 وفات یافت. ولادت او را در شهر «نساء»(2)نوشته اند. درباره وجه تسمیه این شهر «یاقوت حموی» در کتاب خویش می نویسد: نَساء، به فتح اول و مقصور است. ابوسعد علّت نام گذاری این شهر را چنین بیان کرده است: «وقتی لشگر اسلام وارد منطقه خراسان شدند به طرف این شهر هجوم بردند مردان به خارج شهر فرار کردند و وقتی لشگر اسلام وارد شهر شدند در شهر غیر از زنان کسی را ندیدند و گفتند که با زنان جنگ نمی کنند؛ لذا شهر را به نام «نَساء» یعنی زنان نامیده شهر را ترک کرده و رفتند».(3)
ذهبی درباره نسائی می نویسد: او از قتیبه بن سعید و اسحاق بن راهویه و هشام بن عمار و عیسی بن زغبه و محمد بن نصر مروزی و اباکریب و سوئد بن نصر شاه و جمعی دیگر در خراسان و عراق و حجاز و مصر و شام و جزیره سماع حدیث نمود؛ و افرادی چون ابوبشر الدولابی، محمد بن معاویه بن احمر اندلسی و ابوعلی علی بن الحسین بن محمد نیشابوری و حمزه کنانی و حسن بن خضر سیوطی و ابوبکر بن سنی و ابوالقاسم طبرانی و غیره از او نقل حدیث نموده اند.(4)
اولین سفر نسائی بهخارج از «نساء» سال 230 هجری قمری به شهر بغلان از نواحی بلخ بود که در این شعر استاد حدیث قتیبه بن سعید بغلانی سکوت داشت. نسائی یک سال یا بیشتر نزد او شاگردی نمود.(5)
ذهبی می گوید: نسائی امام و پیشوا و شیخ الاسلام، منتقد حدیث و دریایی از علم و دانش، فهم، اتقان، دقت نظر، نقد رجال و حسن تألیف بود و در قرن سوم در میان جمع حافظان حدیث نمونه و بی نظیر بود.(1)
این سبکی در کتابش می گوید از استادم ابوعبدالله ذهبی حافظ پرسیدم: مسلم بن حجاج صاحب صحیح معروف از نظر قدرت حفظ و ضبط قوی تر بود یا نسائی؟ گفت: نسائی. سپس همین سؤال را از پدرم که در ردیف اساتیدم می باشد پرسیدم، پاسخ او نیز برتری نسائی بود.(2)
ابن خلّکان درباره او می نویسد: ابوعبدالرحمن احمد بن علی بن شعیب بن علی بن سنان بن بحر نسائی حافظ و پیشوای اهل عصر خود در حدیث بود و کتاب «السنن» تألیف اوست درمصر سکونت داشت و نوشته های او مورد استفاده عموم بود و همگان از وی کسب حدیث می نمودند.(3)
نسائی در ابتدا کتاب مفصّلی از احادیث رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم تألیف نمود و نام آن را «السنن الکبری» نهاد در این کتاب هرگونه حدیثی اعم از صحیح، حسن و ضعیف گردآوری شده بود. وی پس از تألیف، کتاب خود را به امیر «رمله» تقدیم کرد و چون او از نسائی سؤال نمود که آیا همه احادیث این کتاب صحیح است؟ نسائی پاسخ داد: در این کتاب احادیث صحیح و حسن و احادیث نزدیک به این دو نوع گردآوری شده است. امیر «رمله» از نسائی خواست که فقط احادیث صحیح را استخراج کند. نسائی پس از انجام این کار و پس از تلخیص، «السنن الکبری» را «المجتبی من السنن» نامید.(4)
و این کتاب همان کتاب سنن موجود است که دارای 5761 حدیث می باشد.(5)
گفته می شود شروط نسائی در این کتاب از شروط بخاری و مسلم سخت تر است.(6)
ابوالفضل بن طاهر حکایت می کند که از سعید بن علی زنجانی درباره مردی پرسیدم، وی او را توثیق کرد. به او گفتم پس چرا نسائی به حدیث او احتجاج نمی کند؟ پاسخ داد: فرزندم، ابوعبدالرحمن شروطش در رجال سخت تر و شدیدتر از شروط بخاری و مسلم است.(1)
بر سنن نسائی حواشی و شروحی نوشته شده است از جمله «زهر الربی» که شرح سیوطی بر این کتاب می باشد. نسائی کتاب دیگری در مناقب امیرالمؤمنین علی علیه السلام دارد که برخی او را به دلیل تألیف این کتاب به تشیع منسوب می نمایند؛ در حالی که وی شافعی مذهب بوده و در تألیفات و آثار و اقوالش گرایش او به مذهب شافعی مشهود است و کتابی فقهی بنابر رأی و مذهب شافعی دارد و حتی نسبت به این مذهب متعصّب است. وی اکثر روایات کتاب خصائص را از مسند امام احمد بن حنبل نقل می کند.(2)
ذهبی در شرح احوال نسائی می نویسد: درباره او گفته اند که وی درباره تألیف این کتاب گفته است: چون وارد شام شدم و جماعتی را از علی منحرف دیدم کتابی در فضائل علی نوشتم به امید آنکه خدا آنها را هدایت کند.
بعد از تألیف و ارائه این کتاب وی مورد اعتراض واقع می شود که چرا در فضیلت شیخین ننوشته است و حتی از او می خواهند که احادیثی در فضائل معاویه روایت و نقل نماید که او پاسخ می دهد: در فضیلت او چه چیزی بیاورم جز اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم درباره اش فرمود: «اللَّهُمَّ لَا تُشْبِعْ بَطْنَهُ» (خداوندا شکمش را سیر نگردان).(3)
نسائی پس از گفتن این سخنان، مورد ضرب و شتم قرار گرفته و او را از مسجد بیرون می اندازند. وی در اثر شدت ضربات بیمار شده به شهادت می رسد و بنا بر وصیت او، وی را در شهر مکه، بین صفا و مروه دفن می نمایند.
تاریخ وفات او در سال 303 هجری قمری است و در این اختلاف نظر وجود ندارد، ولی در مورد مکان دفن وی اختلاف نظر وجود دارد.(4)
سنن ابن ماجه
مؤلف این کتاب، ابوعبدالله محمد بن یزید ربعی قزوینی از محدثان بزرگ اهل سنت است که در سال 207 یا 209 هجری قمری متولد شده و در سال 273 هجری قمری در گذشته است.
«ماجه» لقب پدر وی بوده است. علت خوانده شدن او به «رَبَعی» نسبت ولاء بین خاندان وی با قبیله عرب «ربیعه» است.
ابن ماجه در پی کسب علوم و تکمیل معلومات خود به شهرهای بغداد، بصرہ، کوفه، شام و... سفر کرد و با علما و شیوخ بسیاری دیدار کرد و دانش آموخت. سپس به مصر و حجاز مسافرت نمود و از مشایخ آن دیار بهره برد و سپس به قزوین بازگشت و به تدریس و تألیف پرداخت. ازشاگردان وی ابراهیم قطّان، محمد بن عیسی صفار ابهری و ابوعمر و احمد بن محمد مدینی را می توان نام برد.
سنن ابن ماجه تا قرن ششم اغلب از رواج محلی برخوردار و عمدتاً در ایران رایج بود و از نیمه دوم قرن ششم به طور جدی در عراق، شام و مصر شناخته شد و نقل از سنن ایشان در آثار مؤلفان دیده می شود.(1)
معروف است که برای اولین بار محمد بن طاهر المقدسی (م 507) سنن ابن ماجه را به عنوان یکی از صحاح شش گانه به حساب آورد.(2)
در دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی آمده که نخستین شخصیت شناخته شده ای که در دو کتاب «شروط الائمه السته» و «اطراف الکتب السته» نظریه صحاح ستّه را در مشرق زمین مطرح کرد ابن قیسرانی بود که ابن ماجه را مؤلف ششمین صحیح از صحاح سته شناخت.(3)
در مقایسه محتوایی، این کتاب در میان صحاح ستّه در ردیف ششم از نظر اعتبار قرار دارد. بعضی موطّا مالک بن انس و برخی دیگر سنن دارمی را بر سنن ابن ماجه مقدم میدارند و آن ها را به عنوان صحاح شش گانه به حساب می آورند.
سنن ابن ماجه به حسن ترتیب مشهور است و در بردارنده 4341 حدیث می باشد که حدود 3000 حدیث آن در پنج کتاب دیگر وارد شده و از بقیه روایات آن، تنها بر 428 حدیث صحّه گذاشته اند. (1)
امیرالمؤمنین علی علیه السلام از منظر کتب تراجم و رجال
نسب، نام، کنیه و القاب علی علیه السلام
ترمذی از زبان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به معرفی اسلاف ایشان، که همان اسلاف علی بن ابی طالب می باشد پرداخته، در روایتی از «واثله بن اسقع» از قول رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم می گوید: إِنَّ اَللَّهَ اِصْطَفَی ابراهیم اسماعیل،واِصْطَفَی مِنْ وُلْدِ اسماعیل ، وَ اِصْطَفَی بنی کِنَانَةَ وَ اِصْطَفَی مِنْ بَنِی کنانه قُرَیْشاً اِصْطَفَی مِنْ قُرَیْشٍ بنی هاشم واِصْطَفَانِی مِنْ بنی هَاشِمٍ . .(2)همانا خداوند از اولاد ابراهیم ، اسماعیل را از اولاد اسماعیل بنی کنانه را برگزید واز بنی کنانه قریش بنی هاشم را و از بنی هاشم من را برگزید.
علی بن ابی طالب علیه السلام که پسرعمّ رسول خدا می باشند هم دارای چنین اسلافی هستند و هردو بزرگوار از یک شجره طیبه می باشند.
ابن مغازلی از قول مصعب بن عبدالله می نویسد: «او علی فرزند ابی طالب و ابی طالب فرزند عبدالمطلب و عبدالمطلب فرزند هاشم و هاشم فرزند عبد مناف و عبد مناف فرزند قصی و قصی فرزند کلاب و او فرزند مُرّه و مُرّه فرزند کعب و وی فرزند لؤی و لؤی فرزند غالب و وی فرزند فِهر و فِهر فرزند مالک و مالک فرزند نضر و نضر فرزند کنانه و کنانه نیز فرزند خُزَیمه و خُزَیمه فرزند مُدرکه و مدرکه فرزند مُضَر و مُضَر فرزند نزار و وی فرزند معّد و معّد هم فرزند عدنان است. (3)»
تاریخ یعقوبی درباره پدر ایشان می نویسد:
«عبد مناف بن عبدالمطلب، المشهور بابی طالب، احد عشره من اولاد عبدالمطلب(1)» (نام پدر ایشان) عبدمناف پسر عبدالمطلب، مشهور به ابی طالب یازدهمین اولاد عبدالمطلب است.
اسدالغابه درباره ایشان می نویسد:
«خانواده ابی طالب اولین خانواده ای است که در آن دو زوج از بنی هاشم باهم ازدواج کردند......
مادر علی - رضی الله عنه - فاطمه، دختر اسد بن هاشم می باشد... کنیه ایشان ابوالحسن و ایشان را برادر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم خوانده اند. وی داماد و همسر دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فاطمه سیده زنان عالم است. ایشان اولین خلیفه از بنی هاشم هستند. (2)»
تاریخ یعقوبی درباره مادر ایشان می نویسد:
«مادر ایشان، فاطمه بنت اسد می باشد که حضانت پیامبر را در طفولیتشان بر عهده داشت.(3)»
کنزالعمال درباره فاطمه بنت اسد، مادر امیرالمؤمنین علیه السلام چنین نقل کرده است:
«پیامبر به ایشان بسیار علاقه داشت و درباره ایشان فرمود: او بعد از مادرم که مرا به دنیا آورد، مادرم بود.(4)»
نام امیرالمؤمنین علیه السلام
«مادر ایشان او را «حیدره» نامید.(5)» و این به خاطر نام پدرش بود که «اسد» نام داشت.
«از فاطمه بنت اسد نقل می کنند که من داخل بیت الله الحرام شدم و از خرمای بهشتی خوردم هنگامی که خواستم خارج شوم هاتفی ندا در داد که یا فاطمه او را علی نام بگذار.(6)»
کنیه ایشان
کتاب های تراجم و رجال، کنیه ایشان را ابوالحسن(1)، ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوتراب(2)ذکر کرده اند.
در روایتی که در صحیحین هم نقل شده است درباره علت نامیده شدن ایشان به کنیه «ابوتراب» روایت صحیحی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است(3)و منابع تاریخی و حدیثی مکرراً نوشته اند که ایشان این کنیه را که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم برایشان انتخاب کرده بودند بسیار دوست می داشت.
القاب ایشان
«وصی»، «مرتضی»، «حیدر» و «امیرالمؤمنین» از القاب ایشان است.
ابن صبّاغ در کتابش لقب ایشان را «الوصی» آورده است.(4)تاج العروس نیز چنین نوشته است:
«الوصی»، «کغَنی»، لقب علی بن ابی طالب است.(5)
«لسان العرب» نیز درباره ایشان می نویسد: «قیل لعلی وصی» به علی وصی گفته می شود.(6)
ولادت علی علیه السلام
ولادت امیرالمؤمنین علیه السلام را در روز جمعه، 13 ماه رجب، 30 سال بعد از عام الفیل در مکه مکرّمه نوشته اند. (7)
ابن حجر عقیده دارد که علی بن ابی طالب 10 سال قبل از بعثت به دنیا آمده اند. (8)
1) اسد الغابه، 282/3 ؛ استیعاب، 1875/197/3 ؛ معارف ابن قتیبه، ص 203
2) صحیح بخاری، 208/4 ؛ صحیح مسلم، 38/1874/4
3) این حدیث در فصل 3 در مبحث فضائل و مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است.
4) الفصول المهمّه، ص 129
5) زبیدی، تاج العروس، 392/10
6) ابن منظور، لسان العرب، 394/15
7) طوسی، تهذیب الاحکام، 19/6؛ گنجی، کفایة الطالب، ص 407
8) الاصابه، 464/4 ، رقم 5704
حاکم عقیده دارد: اخباری که دلالت دارند بر اینکه فاطمه بنت اسد امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب را در جوف کعبه به دنیا آورده است به حد تواتر می رسد.(1)
ابن کثیر نوشته است: خداوند بر علی منت گذاشت به خاطر اینکه ابوطالب دارای فرزندان زیادی بود اجازه داد تا ایشان در کنار رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم بزرگ شود و همواره با رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم بود تا اینکه ایشان به نبوت مبعوث شدند که در این هنگام علی از ایشان تبعیت کرد و ایمان آورد و حضرتش را تصدیق نمود. (2)
اسلام آوردن علی علیه السلام
ابن اثیر پس از معرفی پدر و مادر امیرالمؤمنین علیه السلام درباره ایشان می نویسد:
«او اولین فردی است که اسلام آورده است و این نظر عده کثیری از علما می باشد. وی به مدینه هجرت کرد و در بدر و احد و خندق و بیعه الرضوان و در همه جنگ ها جزغزوہ تبوک همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم بود. هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم پیمان مؤاخاه را میان مهاجرین، و بار دیگر که میان مهاجرین و انصار پیمان برادری برقرار نمود، هردو بار به علی - رضی الله عنه - فرمود: انت اخی فی الدنیا و الاخره(3)»
ذهبی در معرفی ایشان می نویسد:
«او ابوالحسن هاشمی، قاضی امت و تک سوار اسلام و داماد مصطفی است. وی از کسانی است که از سابقین در ایمان به اسلام است و در این راه هرگز کسی کوتاهی و کندی از ایشان ندید. او به جهاد واقعی و حقیقی در راه خدا دست زد و علم و عمل را باهم به کار بست. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به او بشارت بهشت داد و درباره اش فرمود: «مَن کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ » (هر که من مولای او هستم علی مولای اوست).
و باز درباره اش فرمود: یا علی نسبت تو به من به منزله هارون به موسی است جز اینکه پیامبری بعد از من نخواهد آمد.
و درباره اش فرمود: تو را جز مؤمن دوست نمی دارد و جز منافق با تو دشمنی نمی کند.(1)»
ابن اثیر در فراز دیگری از کتابش درباره اسلام آوردن امیرالمؤمنین علیه السلام می نویسد:
«بعد از اسلام آوردن خدیجه و نماز خواندن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و خدیجه، علی - رضی الله عنه - که ایشان را در حال نماز خواندن می بیند می پرسد این چه کاری است؟ رسول الله می فرماید: این دینی است که خداوند آن را برگزیده و رسولانش را برای ابلاغ آن برانگیخته است.
پس تو را به سوی عبادت خدا و کفر به لات و عزی می خوانم... علی - رضی الله عنه - گفت: این امری است که قبلاً درباره اش نشنیده بودم و من قبل از آنکه با ابوطالب درباره آن صحبت کنم قضاوت نمی کنم.
رسول الله به او می فرماید: این سرّ فاش نشود و می گویند اگر اسلام نیاوردی این راز را علنی مساز.
پس علی شبی را درنگ کرد و خداوند اسلام را در قلب علی - رضی الله عنه - قرار داد. فردا صبح به حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم شرفیاب شد و پرسید که چه کند و چگونه ایمان بیاورد؟ رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم شهادت بر یگانگی خدا و کفر به بت ها و دوری از همتا قرار دادن برای خداوند را به ایشان عرضه کرد و علی نیز این کار را انجام داد و اسلام آورد و در ابتدا از ترس ابوطالب اسلامش را کتمان کرد.(2)»
ترمذی در روایتی از عمرو بن میمون و او از ابن عباس روایت کرده است:
«اولین کسی که با رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم نماز خواند علی بود.(3)».
وی در روایت دیگری از «زید بن ارقم نقل کرده است:
«اولین کسی که اسلام آورد علی - رضی الله عنه - بود.(4)»
منابع مختلف در رابطه با این موضوع که امیرالمؤمنین علیه السلام در چه سنی به اسلام ایمان آوردند اختلاف نظر دارند. بعضی از روایات سن ایشان را در هنگام ایمان به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم، 7، 10 و بعضی 15 سال نقل کرده اند.(1)
حاکم نیز به نقل از معمر و او هم از قتاده روایت کرده است که هنگامی که علی اسلام آورد 15 یا 16 ساله بود.(2)
ازدواج علی علیه السلام
ازدواج امیرالمؤمنین علیه السلام با حضرت فاطمه زهرا دخت گرامی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و انتخاب ایشان از سوی خاتم رسولان و افتخار همسری «ام ابیها» حاکی از فضیلت علی علیه السلام بر تمام مردان زمان خود می باشد. علاوه بر این، نهایت علاقه و اعتماد رسول خدا به ایشان را می رساند. در روایات بسیاری رسول خدا، در این باره سخن رانده بودند که اگر علی نبود همسری در خور فاطمه یافت نمی شد؛ و یا از قول حضرتش نقل شده است که بارها با حضرت فاطمه (سلام الله علیها) درباره نعمت همسری علی بن ابی طالب و انتخاب چنین همسری برای ایشان سخن رانده اند و بر این انتخاب مباهات می نمودند.(3)
نسائی به سند خود از عبدالله بن بریده از پدرش نقل کرده است: ابوبکر و عمر از فاطمه خواستگاری کردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: او کوچک است. سپس علی از او خواستگاری کرد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم فاطمه را به ازدواج او در آورد.(4)
درباره مهریه حضرت زهرا (سلام الله علیها) ابوداوود روایاتی را نقل نموده است. در روایتی وی از ابن عباس نقل کرده هنگامی که علی و فاطمه با هم ازدواج کردند رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:
1) هیثمی، مجمع الزوائد، 102/9 ؛ احمد بن حنبل، مسند، 99/1
2) المستدرک، 111/3
3) طحاوی، مشکل الآثار، 50/1، این حدیث در مبحث علی علیه السلام معیار ایمان نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به فاطمه (سلام الله علیها) می فرمایند: ای فاطمه، تو را به همسری بزرگواری مفتخر ساختم که سید و سرور دنیا و آخرت است و جز منافق کسی کینه او را در دل نمی گیرد.
4) سنن نسائی، 62/6، تزوج المرأه مثلها فی السن
به او چیزی را هدیه کن (اعطها شیئاً) و وقتی علی علیه السلام می فرماید چیزی ندارم، رسول خدا می فرماید: «أین درعک الحطمیه (1)» (آن) زره ات که شمشیرها را می شکست کجاست؟).
در روایت دیگری ابوداوود از محمد بن عبدالرحمن بن ثوبان از مردی از اصحاب پیامبر نقل می کند که علی - رضی الله عنه - هنگامی که با فاطمه دختر رسول خدا ازدواج کرد هنگامی که خواست بر او وارد شود رسول خدا وی را منع نمود تا چیزی را به همسرش اعطا کند؛ یعنی مهریه ای برای ایشان قرار دهد. پس هنگامی که علی - رضی الله عنه - گفت مالی ندارم (لیس لی شیء) پیامبر فرمود: «اعطها دزعک» یعنی زره خود را مهریه او قرار بده؛ و او زره اش را به ایشان هدیه کرد و سپس برایشان وارد شد.(2)
هیثمی از علی علیه السلام روایتی نقل کرده است که ایشان فرمودند: هنگام ازدواج با فاطمه (سلام الله علیها) گفتم یا رسول الله، اسبم را بفروشم یا زره ام را؟ فرمود: «بع درعک» زره ات را بفروش. سپس زره ام را به 12 وقیه فروختم و آن را مهر فاطمه قرار دادم.(3)
ابن حبان در فضل حضرت فاطمه (سلام الله علیها) در روایتی طولانی از انس نقل کرده است:
«هنگامی که ابوبکر به خدمت رسول خدا برای خواستگاری فاطمه (سلام الله علیها) مراجعه می کند حضرت در جوابش سکوت می کنند. سپس عمر خواستگاری می کند در جواب او هم حضرت سکوت می فرماید. سپس این دو نفر به علی بن ابی طالب پیشنهاد می کنند تو خواستگاری کن. حضرت می فرمایند: من از مال دنیا چیزی ندارم ولی بالاخره خدمت رسول خدا شرفیاب شده و فاطمه (سلام الله علیها) را خواستگاری می نماید. رسول خدا می پرسد چه چیزی را مهریه قرار می دهی. می گوید: اسبم و زره ام. حضرت می فرمایند اسبت را که لازم داری، زره ات را بفروش و ایشان زره را به 480 درهم می فروشند و به پیامبر تقدیم می کنند و پیامبر نیز برای تهیه عطر و جهیزیه آن را به بلال می دهند تا وسایل مورد لزوم را تهیه نماید و... .(4)»
ابن ماجه در ابواب نکاح به سند خود از عایشه و ام سلمه، روایت کرده است که گفته اند:
«رسول خدا به ما دستور داد تا جهیزیه فاطمه را برای رفتن به خانه علی آماده سازیم. بنا به فرمان رسول خدا نخست سطح خانه را از خاک های نرم زمین بطحاء پوشاندیم، پس از آن دو عدد بالش تهیه نمودیم و آن را با دست خودمان از لیف خرما پر کردیم. بعد از آن غذایی از خرما و کشمش ترتیب داده و آب گوارایی هم آماده نمودیم. آنگاه چوبی در یک طرف خانه گذاشتیم که لباس ها و مشک آب را به آن بیاویزند. ما هیچ عروسی، بهتر از عروسی فاطمه (سلام الله علیها) ندیده بودیم.(1)»
بدین سان زندگی زاهدانه و خانه پربرکت مولا علی علیه السلام و فاطمه (سلام الله علیها) آغاز شد تا مهد تربیت اهل بیت گرامی رسول خدا شود و خانه کوچک ایشان، امامانی چون امام حسن و امام حسین علیهما السلام را به جهان بشریت عرضه نماید و شیرزنی چون زینب کبری و ام کلثوم در آن خانه به دنیا آمده، آن خانه نورانی محل تربیت و خاستگاه اولیای الهی باشد. ابن ماجه درباره شروع این زندگی زاهدانه چنین روایت می کند:
«عطاء بن سائب از پدرش و او هم از حضرت علی علیه السلام روایت می کند: آنگاه که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم جامه سپیدرنگی از پشم به علی و زهرا مرحمت نمود و آن بزرگواران خود را به آن جامه آراستند، رسول خدا به خانه آنها رفت و پشتی که از «اِذخِر»(2)پر شده بود و مشک آبی به آنان مرحمت فرمود.(3)»
وی در حدیثی دیگری از حارث، از حضرت علی علیه السلام روایت کرده است:
«دختر رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم، زهرا، هدیه ای به مناسبت ازدواجمان تقدیم کرد که تا آن هنگام فرش و زیرانداز شب ما، منحصر به پوست گوسفند بود.(4)»
شهادت علی علیه السلام
ابن اثیر درباره شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام روایتی به سند خود از زید بن اسلم و او از ابن سنان الدؤلی از علی بن ابی طالب علیه السلام و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به ایشان می فرمایند: تو نمی میری تا زمانی که ضربتی از اینجا (خطاب به سر مبارک علی علیه السلام) به تو اصابت می کند که باعث رنگین شدن محاسنت به خون سرت می شود و تو را کسی می کشد که شقی ترین مردم است، مثل همان کسی که ناقه صالح را پی کرد.(1)
هیثمی نیز در کتاب خود این روایت را آورده است.(2)
ابن اثیر در روایت دیگری از سلمه بن کھیل از سالم بن ابی جعد از عبدالله بن سبع نقل می کند که علی بن ابی طالب ما را خطاب قرار داده و فرمود: قسم به آن خدایی که دانه را شکافت و جان ها را آفرید هر آینه از اینجا تا اینجا (اشاره به پیشانی و محاسن شریفشان کردند) به (خونم) خضاب می شود. مردی در میان جمع گفت: قسم به خداوند که این سخن را به گزاف نمی گویم جز اینکه نسل او را از روی زمین بر می داریم. پس حضرت فرمود: خداوند را در نظر داشته باشید که برای قتل من جز قاتل من نباید به هلاکت برسد.(3)
این روایت را امام احمد بن احنبل روایت کرده است(4)و هیثمی نیز آن را نقل نموده است. (5)
ابن اثیر چند نظریه را درباره سن ایشان در هنگام شهادت نقل می نماید که یکی از آن نظرات قول محمد بن حنفیه است که سن پدر خویش را در هنگام شهادت 63 سال اعلام می کند. نظر دیگری نیز از ابوبکر برقی نقل کرده که سن ایشان را در هنگام شهادت 57 سال گفته است. ابن اثیر دوران خلافت ایشان را 4 سال و 9 ماه و شش روز نوشته است. (6)
ذهبی شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام را در 17 رمضان سال 40 هجری و سن ایشان را در زمان شهادت 60 سال یا یکی دو سال کمتر ذکر نموده است.(1)
ابن حجر نیز شهادت ایشان را 17 رمضان سال 40 هجری و مدت خلافت ایشان را 4 سال و 8 ماه و 15 روز نوشته است.(2)
حاکم از «ابی حریث بن محشی» نقل کرده است: علی در 21 ماه رمضان به شهادت رسید و اضافه می نماید که این حدیث صحیح الاسناد است ولی بخاری و مسلم آن را نقل نکرده اند.(3)