جلسه 1399/01/21

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره كوثر

موضوع: تفسیر سوره کوثر
 
﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ﴾ (1) ﴿فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ﴾ (2) ﴿إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ﴾ (3)
این سوره مبارکه ای که به نام «کوثر» است و اسامی دیگری هم به عنوان «علم بالغلبة» برای آن یاد شده است می تواند در مدینه نازل شده باشد و در مکه هم نازل شده باشد؛ لکن صبغه ظاهری آن به مکه نزدیک تر است. در این سوره مبارکه از ذات اقدس الهی به ضمیر «متکلم مع الغیر» که نشانه تفخیم و جلال و شکوه است یاد شد که ﴿إِنَّا﴾.
فعل هم به عنوان ﴿أَعْطَیْنا﴾ نه «أعطیتُ»، اینها نشانه آن است که ذات اقدس الهی با بسیار یا همه اسمای حسنای خود ظهور کرده است. کلمه «عطا» بار معنوی و مزیتی بر سایر کلمات ندارد برخلاف برکت، برخلاف نعمت، برخلاف رحمت و مانند آن؛ چون «عطا» گاهی نسبت به مؤمنان است گاهی نسبت به دگراندیشان و کافران. ﴿کُلّاً نُّمِدُّ هؤُلاَءِ وَ هؤُلاَءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّکَ وَ مَا کَانَ عَطَاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً﴾؛[1]
یعنی هم به بدان می دهیم هم به خوبان و عطای الهی محدود و محظور نیست. این کلمه «عطا» درباره آنچه خدای سبحان به غیر مؤمن می دهد هم به کار رفته است. فعلی که انسان در کار خیر انجام می دهد این عطا و إعطاء است ﴿فَأَمَّا مَنْ أَعْطَی وَ اتَّقَی ﴾٭[2]
﴿وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَی﴾[3]
.غرض آن است که فعل خوب از غیر خدا هم صادر بشود اعطاء است و کار خدا مطلقا حَسَن است ولی آنچه را که می دهد گاهی به بدان می دهد گاهی به خوبان؛ البته امور مالی و مادی. خود آن عطا و عطیه نشانه فضیلت نیست اما اسناد آن به ذات اقدس الهی با ضمیر «متکلّم مع الغیر» نمی تواند بدون عنایت و کرامت باشد؛ ولی خود واژه عطا همتای واژه برکت، رحمت، کرامت و مانند آن نیست.
درباره قرآن کریم در سوره مبارکه «حجر» و مانند آن چنین آمده است که ﴿إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ﴾[4]
هم با ﴿إِنَّا﴾ هم با ﴿نَحْنُ﴾ هم با ﴿نَزَّلْنَا﴾ که سه بار از خود با جلال و شکوه یاد کرده است اینجا آن طور نیست. «علی أی حال» این بدون کرامت و بدون عنایت ویژه نیست ﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ﴾ ما به تو دادیم.
«کوثر» که صیغه مبالغه است به معنای شرّ کثیر نیست، یک؛ به معنای مشترک بین شرّ کثیر و خیر کثیر نیست، دو؛ فقط خیر کثیر را در بر می گیرد، سه؛ ما به تو خیر کثیر دادیم ﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ﴾. کثرتی را که ذات اقدس الهی نام می برد با کثرتی که افراد دیگر نام می برند فرق می کند. خدا اگر بفرماید کثیر است با اینکه مخلوق بگوید کثیر است این خیلی تفاوت دارد و اگر ذات اقدس الهی فرمود کثیر است تا دامنه قیامت را هم ممکن است شامل بشود. آن کوثری را که خدای سبحان به وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) داده است یک کوثر مانا و پایا و پایدار است و ماندنی است.
درباره کوثر در حدود دوازده یا سیزده قول بلکه بیشتر هست که بخشی از آنها به کوثرهای دنیا برمی گردد، بعضی به آخرت برمی گردد، بعضی به جمع بین دنیا و آخرت برمی گردد؛ درباره نبوت گفته شد قرآن گفته شد، موفقیت ظاهری هم گفته شد حوضی در بهشت گفته شد و سایر برکات که در بهشت است گفته شد مصادیق فراوانی برای کوثر هست همه آنها حق است و مشمول هست چون کوثر محدود نیست؛ لکن مصداق بارزش را ذیل این سوره تعیین می کند که حالا باید روشن بشود که برابر ذیل این آیه مصداق کوثر چیست؟ ﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ﴾.
گرچه این فعل، فعل ماضی است لکن به قرینه کوثر بودن، از زمان منسلخ است، سه بُعد را در بر می گیرد، گذشته و حال و آینده را شامل می شود زیرا اگر کوثر است و اگر خیر کثیر است مانا و پایا است، چیزی که مانا است و پایا است ادامه او هم اعطا است ادامه او هم إیتا است و گذشته در آن نیست. یک وقت است از گذشته خبر می دهد که او منقضی شده است اینجا فعل ماضی معنای خاص خود را دارد، اما اگر چیزی مانا باشد گذشته و حال و آینده را در بر بگیرد، هم ﴿إِنَّا أَعْطَیْنا﴾ معنای ماضی را دارد، هم ﴿إِنَّا أَعْطَیْنا﴾ یعنی «سنعطی» که حال و استقبال را در بر می گیرد، هم ﴿إِنَّا أَعْطَیْنا﴾ ناظر به آن است که فیض و عطای ویژه حضرتش نسبت به شما او «دائم الفیض علی البریة» است «دائم الفیض» بر شما است.
بنابراین یک خیر کثیر دامنه داری که گذشته و حال و آینده را هم در برمی گیرد، این طور نیست که ما دادیم و منقطع شد، چون کوثر دائمی است نعمت دائمی است، إنعام دائمی است و منعمی که «دائم الفضل» است با إنعام دائمی نعمت مستمر را عطا می کند ﴿إِنَّا أَعْطَیْنا﴾ «إنا نعطی» و این چنین خواهد بود. پس نعمتی باید باشد که خیر کثیر است و مانا است و باقی است. شاهدش هم ذیل سوره مبارکه است که بعد تبیین می شود.
در برابر هر نعمتی باید شکر کرد و بهترین شکر خیر شکر نماز است. این نماز که خیر کثیر است بهترین عبادت است عمود دین است مناجات با خداست که «إنَّ الْمُصَلِّی یُنَاجِی رَبَّهُ»[5]
وقتی انسان بخواهد با خدا سخن بگوید نماز می خواند و بخواهد سخن خدا را بشنود قرآن می خواند که آن گاه ذات اقدس الهی به زبان او تکلم می کند کلام خود را و انسان می شود مستمع در یک حال، متکلم در حال دیگر. بهترین شکر نماز است و در هنگام نماز چگونه در تکبیرة الإحرام دست ها را بلند کند به کدام سمت کند تا کجا ببرد در روایات آمده است که ﴿فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ﴾؛ یعنی این دست ها را هنگام «تکبیرة الإحرام» تا محاذی گوش قرار بدهد.[6]
این نشان می دهد که صلات بهترین شکرگزاری نسبت به عطایای ذات اقدس الهی است و نحر کردن هم به این معنا است نه سخن از نحر شتر باشد؛ چون اگر در مکه نازل شد جریان حج و عمره و إحرام مصطلح فقهی در مدینه نازل شد در مکه احکام فقهی به آن صورت تبیین نشد؛ البته جزء آثار گذشته ها بود حج انجام می گرفت جزء سنت خلیل الهی بود و حج می کردند کعبه مطاف بود، اما این حج مصطلح فقهی با احکام فراوانی که به همراه دارد این بعدها آمده است. ﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ﴾ شما هم شاکر باشد و شکر شما هم برای پروردگارتان باشد و دست ها را هم هنگام «تکبیرة الإحرام» تا محاذی أُذن ببرید و مانند آن.
مرحوم ابن بابویه قمی در کتاب شریف توحید که از کتب قیّمه امامیه است، ایشان از وجود مبارک امیرالمؤمنین(علیه افضل صلوات المصلین) نقل می کند که تفسیر اذان و اقامه را از آن ذات مقدس جویا شدند حضرت جمله به جمله این فقرات اذان و اقامه را تفسیر کردند تا رسید به مسئله «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ»، به حضرت عرض کردند که «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ» یعنی چه؟ فرمود: «أَیْ حَانَ وَقْتُ الزِّیَارَةِ»[7]
یعنی زمان زیارت بنده نسبت به خالق خود فرا رسیده است نماز زیارت نامه خداست همان طوری که خلفای الهی زیارت نامه دارند مخصوصاً زیارت نامه ای که وجود مبارک امام هادی(صلوات الله علیه) برای عترت طاهرین انشاء کرده است که فرمود این زیارت جامعه را شما در هر مزاری می توانید بخوانید و در وصف اهل بیت آمده است: ﴿بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ﴾[8]
﴿لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ﴾[9]
که اینها را همتای فرشته هایی که وصفشان در سوره «انبیاء» گذشت ذکر بکند؛ اینها مردان الهی اند بدون اذن خدا سخن نمی گویند از اذن خدا نمی گذرند نه سابق اند و نه لاحق و مانند آن،[10]
برای آنها این زیارت نامه است و زیارت نامه های دیگر، برای ذات اقدس الهی زیارتنامه ای و زیارتی تنظیم شده است که خود خدای سبحان آن را تنظیم کرده است. نماز زیارت الهی است وقتی به امام امیرالمؤمنین عرض کردند که «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ» یعنی چه؟ با اینکه ظاهراً معنایش روشن است حضرت فرمود: «أَیْ حَانَ وَقْتُ الزِّیَارَةِ» چون صلات زیارت معبود است و عابد در برابر معبود دارد او را زیارت می کند.
به هر تقدیر خصیصه نماز این است و لذا فرمود: ﴿فَصَلِّ لِرَبِّکَ﴾ آن نحر هم به معنای نحر شتر در روز دهم در منا آن أحکام خاص خودش را دارد آن هم البته مشمول بعضی از بیانات دینی است و اگر گستره این جمله آن را هم بگیرد مزاحمتی نیست اما این باید بعد از مسئله منا و مانند آن نازل شده باشد که همه بدانند یا آن وقت نازل شده باشد که اجرا بشود ظاهراً هیچ کدام از اینها نبوده است. این قسمت ﴿فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ﴾ آن معنا را تداعی می کند.
عمده آن ذیل است آیه سوم است که با جمله اسمیه و با تأکید که ﴿إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ﴾ می گوید آن که تو را ملامت کرده است و به قصور و به کوتاهی و به دوری از شهرت، دوری از یک تمدن مانا و پایا، دوری از یک جامعه و اجتماع متّهم کرده است می گوید چون تو فرزند پسر نداری بنابراین «منقطع النسل» هستی و نام تو بعد از شما قطع می شود و این جمله وجود مبارک پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که «بِحِفْظِ الْمَرْءِ فِی وُلْدِهِ»[11]
هم نشان می دهد که انسان به وسیله فرزندانش می ماند؛ آنها این را اختصاص می دادند به مسئله فرزند ذکور و این سنّت جاهلی بود که در ادبیات اینها ظهور پیدا می کرد که:
بَنُونَا بَنُو أَبْنَائِنَا وَ بَنَاتُنَا     ٭٭٭ بَنُوهُنَّ أَبْنَاءُ الرِّجَالِ الْأَبَاعِدِ[12]

یعنی فرزندان ما آنهایی هستند که نوه پسران ما باشند فرزندان پسران ما باشند فرزندان دختران ما فرزندان رجال دوردست هستند «بَنُونَا» فرزندان ما «بَنُو أَبنَائِنَا»؛ اما «وَ بَنَاتُنَا» دختران ما «بَنُوهُنَّ أَبْنَاءُ الرِّجَالِ الْأَبَاعِدِ». این مطلب را که در جاهلیت بود اسلام خط بطلان کشید و در قرآن کریم و غیر قرآن یعنی روایات اهل بیت(علیهم السلام) آمده است که فرزند پسری فرزند است، فرزند دختری فرزند است و فرقی بین اینها نیست و آنچه را که می تواند نام اجداد را حفظ بکند فرزندان آن شخص اند چه از پسر چه از دختر. وقتی در جریان سلسله انبیا ذریه ابراهیم و اسحاق و اینها را که می شمرد: ﴿وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ﴾ کذا و کذا و کذا تا به موسای کلیم و سایر انبیای ابراهیمی می شمرد می فرماید: ﴿وَ عیسی﴾؛[13]
[14]
عیسی(سلام الله علیه) از سلسله جلیله انبیای ابراهیمی است و به حضرت خلیل ختم می شود. آن گاه پیروان اهل بیت(علیهم السلام) بر اساس تعلیمی که این ذوات قدسی دادند با مخالفانشان احتجاج می کردند که اگر فرزند دختر فرزند نیست و اگر دخترزاده فرزند انسان محسوب نمی شود و اگر این شعر باطل رسمی است که: «بَنَاتُنَا بَنُوهُنَّ أَبْنَاءُ الرِّجَالِ الْأَبَاعِدِ» چطور ذات اقدس الهی در قرآن فرمود یکی از ذراری حضرت خلیل حق حضرت مسیح است؟ با اینکه مسیح از راه مادر فرزند خلیل الهی است و جزء انبیای ابراهیمی است، نه از راه پدر؟ او چون که ﴿إِنَّ مَثَلَ عیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ﴾[15]
او پدری نداشت تا اینکه از راه پدر به خلیل الهی منسوب باشد. وقتی قرآن آمد نژاد را، شناسنامه را، فرزندی و دختری و پسری را تبیین کرده است دیگر بر جاهلیت خط بطلان کشید و فرمود چه دخترزاده چه پسرزاده فرزند انسان هستند. با میلاد وجود مبارک صدیقه کبری(صلوات الله علیها) که یازده امام از این ذات مقدس به دنیا و جهان عرضه شدند، هر کدام از این ذوات قدسی کوثر است؛ چه اینکه خود فاطمه(سلام الله علیها) کوثر است آن یازده امام و این مادر یازده امام هر کدامشان کوثر هستند زیرا هر کدامشان مانا و پایا هستند و جهان را این ذوات قدسی دارند اداره می کنند و هر جا سخن از قرآن است اینها عِدل قرآن کریم اند، اینها مَثیل قرآن اند بدیل قرآن اند عدیل قرآن اند؛ منتها در نظام دنیایی قرآن ثقل اکبر است اینها ثقل اصغر وگرنه همان طوری که مرحوم کاشف الغطاء تصریح کرده اند قرآن بالاتر از امام نیست؛[16]
هر چه در قرآن کریم است امام می داند و هر چه را امام می داند قرآن کریم واجد آن و دارای آن است و آنها که رسماً می گفتند با رحلت پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مکتب او برچیده می شد آنها حضرت را با این ملامت می کردند اهانت می کردند تحقیر می کردند و مانند آن. در قرآن کریم می فرماید آنها که تو را تحقیر می کنند و می گویند او بتراء است؛ «بتراء» یعنی عقب ندارد نتیجه ندارد، فطانت بتراء آن فطانت و هوشی است که نتیجه ندارد؛ ممکن است کسی زرنگی ظاهری داشته باشد ولی عقبه ای ندارد؛ نظیر قیاس بی نتیجه است نظیر استدلال بی ثمر است اگر بی نتیجه باشد می گویند أبتر است، اگر کسی قبلاً بی فرزند بود بی پسر بود می گفتند أبتر است و در جاهلیت اصراری داشتند که فرزند داشتن از راه پسر باید باشد نه از راه دختر و ظاهر قرآن کریم این است که آنها که تو را به این فرزند نداشتن منقطع النّسل می دانند و پایان یافته تلقی می کنند می گویند این چراغ در آینده نزدیک خاموش می شود و خبری و اثری از او نیست خودشان أبتر هستند و بی نتیجه. الآن شرق و غرب عالم را نام مبارک این یازده امام(صلوات الله علیهم اجمعین) و ذراری اینها فرزندان اینها نوه اینها نتیجه اینها نبیره اینها ندیده اینها دارد اداره می کنند. سخن از کثرت نسل نیست سخن از کثرت یاد است که ما هم ﴿رَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ﴾[17]
است هم ذکر تو را محفوظ کردیم هم قرآن به وسیله عترت محفوظ شده است و این کوثر است «إلی یوم القیامة» مانا است.
بنابراین اگر یازده نفر در طول سلسله بودند فرد عادی بودند شاید کوثر نمی شد، اما این یازده امام که هر کدامشان عِدل قرآن کریم اند و هر کدام عصر و مصر خود را زنده کردند و کاری کردند که آن اصول «اربعمأة» سامان پذیرفت، بعد از مدتی کتب اربعه تدوین شد، بعد «إلی یوم القیامة» دارد این مآثر و آثار زنده می شود و بازگو می شود و تدریس می شود اینها خیر کثیر هستند. هر کدام از این ائمه خیر کثیر هستند و کوثر هم «جامع الأطراف» بودن این ذوات قدسی است.
بنابراین ذیل آیه تأیید می کند که این مربوط به جریان فاطمه زهرا(سلام الله علیها) است که ذات اقدس الهی این بانو را به آن ذات عطا کرده است و از او یازده امام متولد شد که فخر جهان شدند. برای ما ایرانی ها این ذوات قدسی به وسیله وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) که حضرت به ایران تشریف آوردند، از طرفی ایران به برکت حضرت مأمنی برای اینها بود و حجاز مأمنی برای اینها نبود، این ذوات قدسی این بزرگان یکی پس از دیگری به ایران مهاجرت کردند ایران را به تشیع ناب هدایت کردند برکاتی را به همراه آوردند که «إلی یوم القیامة» خواهد ماند و چه کوثری از این بهتر! و چه کوثری از این رساتر که اینها عِدل قرآن کریم اند مبین قرآن کریم اند مفسّر قرآن کریم اند سیره سنّت و سریره اینها نشر مآثر و آثار قرآن کریم است چه چیزی از این بهتر! لذا با ﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ﴾ که تقریباً بوی تکریم و عنایت می دهد ذکر فرمود: ﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ ٭ فَصَلِّ لِرَبِّکَ﴾ به شکرانه این عطیه و اعطای کوثری نماز بگذار و در هنگام قنوت هم دست ها را تا محاذی گوش ببر تا به نحر ببر ﴿وَ انْحَرْ﴾ که این دستور دیگری است. چرا این چنین شاکر باشیم و ذاکر باشیم آن چنان؟ برای اینکه خدای سبحان ریشه بداندیشان دینی را کَند، آنها را أبتر قرار داد، «منقطع النسل» قرار داد و وجود مبارک حضرت که به حسب ظاهر پسری نداشت آن را کوثر قرار داد «کثیر النسل» قرار داد، یازده امام از دختر پربرکت آن حضرت که او هم حجت بالغه الهی است معصوم است و مصون از گزند سهو و نسیان در عبادات دینی است به وسیله اینها قرار داده است.
پس ﴿إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ ٭ فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ﴾ چرا؟ چون ﴿إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ﴾ آنچه تو را ملامت کرده است او بی نتیجه است و بی عقبه است که امیدواریم ذات اقدس الهی به برکت قرآن و عترت این آیات الهی را این کوثر را «إلی یوم القیامة» برای ما نگه بدارد و توفیق ادراک فضایل و فواضل این کوثر را بیش از این استفاده کنیم و آنچه بداندیش است و در صدد شناعت اسلام است برای همیشه أبتر بماند.

[1] سوره اسراء، آيه 20.

[2] سوره لیل، آيه 5.

[3] سوره لیل، آيه 6.

[4] سوره حجر، آيه 9.

[5] من لا يحضره الفقيه ، الشيخ الصدوق ، ج1، ص210. «الْمُصَلِّی مَنْ یُنَاجِی مَا انْفَتَل».

[6] دعائم الإسلام، ج 1، ص156 و 157. .

[7] التّوحيد، الشيخ الصدوق، ج1، ص241.

[8] سوره انبیاء، آيه 26.

[9] سوره انبیاء، آيه 27.

[10] المزار الكبير، المشهدي، الشيخ أبو عبد الله، ج1، ص525.

[11] دلائل الإمامة - ط مؤسسة البعثة، الطبري الصغير، محمد بن جرير، ج1، ص120.

[12] المغني، ابن قدامة المقدسي، ج6، ص17.

[13] سوره انعام، آيه 84.

[14] سوره انعام، آيه 85.

[15] سوره آل عمران، آيه 59.

[16] كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغراء - ط الحديثة، كاشف الغطاء، الشيخ جعفر، ج3، ص452. «أنّه أفضل من جمیع الکُتب المُنزلة من السماء و من کلام الأنبیاء و الأصفیاء و لیس بأفضل من النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلم و أوصیائه علیهم السلام و إن وجب علیهم تعظیمه و احترامه؛ لأنّه ممّا یلزم علی المملوک و إن قرب من الملک نهایة القرب، تعظیم ما یُنسب إلیه من أقوال و عیال و أولاد و بیت و لباس و هکذا؛ لأنّ ذلک تعظیم للمالک».

[17] سوره شرح، آيه 4.