جلسه 1399/01/19

بسم الله» هم «بینهما» لازم است، این دو حکم فقهی. تفصیل اینها در فقه مستدلاً به لطف الهی بیان شده.
اما بحث های تفسیری؛ این سوره در مکه نازل شد و در قرآن کریم هیچ قبیله ای از قبایل معاصر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نامشان نیامده، آن مسئله عاد و ثمود و قبایل دیگر که قصه های اینها هم درس آموز است هم عبرت انگیز، اینها در قرآن با نام آمده که عاد است و ثمود است و مانند آن. اما جریان عصر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و معاصران آن حضرت که قبایل خاصی را اختصاص داده بودند نام هیچ قبیله ای در قرآن نیست مگر جریان قریش.
درباره قریش چند نکته گفته شد که این لغتاً از ماده ای است که جمع و اجتماع و وحدت را می رساند چون اینها کسانی بودند که سعی می کردند در وحدت، سعی می کردند در اتحاد، سعی می کردند در اینکه افراد پراکنده نباشند خصیصه دیگر قبیله قریش آن تجارت کردن اینها بود که غیر از دامداری منطقه ای و موضعی و مانند آن، شغل رسمی اینها تجارت بود برخی ها دامدار بودند، برخی ها شغلی نداشتند رهزن و غارتگر بودند که کارشان از غارتگری و رهزنی پیش می رفت و ارتزاق می کردند.
قریش این دو خصیصه را داشتند که صبغه شهری داشتند، یک؛ و صبغه تجارت داشتند، دو. تجارت های اینها غیر از اینکه خود مکه از آن جهت که کعبه را در بر داشت و مطاف بود از دیرزمان و در زمان جاهلیت هم می آمدند تجارتی داشتند ﴿لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ﴾؛[1]
گذشته از آن تجارت محلّی، یک تجارت منطقه ای هم داشتند. هم سفر می کردند در زمستان ها به طرف یمن، هم در تابستان ها به طرف شام. رحلت داشتند ارتحال داشتند؛ یعنی بر راحله سوار می شدند. آن سفرهای طولانی که راحله می طلبد آنها را می گویند «ارتحال و رحلت» و سفرهای کوتاه که راحله و مانند آن لازم نیست سفرهای عادی است، آنها را شاید نگویند «رحله» و نگویند «ارتحال» و نگویند «رحیل».
به هر تقدیر فاصله بین مکه و یمن کم نبود، فاصله بین مکه و شام زیاد بود. اینها چند چیز می طلبیدند: یکی اینکه قدرت سفر داشته باشند که در راه راهزن ها و غارتگرها به اینها آسیب نرسانند، یکی اینکه به داخله مکه تهاجم نکنند و به اینها آسیب نرسانند. ذات اقدس الهی به حرمت کعبه این خصیصه ها را به آن سرزمین و مردم آن سرزمین داد، هر کس در این سرزمین زندگی بکند این برکات را داراست منتها نام قریش را می برد برای همین که صبغه شهری داشتند با وحدت و جمع و اجتماع زندگی می کردند و کار رسمی و اقتصاد رسمی آنها تجارت بود و تجارت اینها هم به عنوان واردات و صادرات بود که در آن روز اینها رسمی ترین اقسام تجارت بود.
لذا ذات اقدس الهی نام این قبیله را به خاطر این خصوصیت های بومی از یک نظر و تمدن اجتماعی از نظر دیگر و مسائل صادرات و واردات اقتصادی از جهت سوم، نام اینها را می برد. اما می فرماید همه اینها در کنار مائده و مأدبه کعبه نشسته اند؛ اگر سخن از ابرهه و فیل ابرهه و طرد فیالان و مانند آن است به حرمت بیت است اکنون که این چنین است اینها حتماً پروردگار کعبه را عبادت کنند برای اینکه ما امنیت اینها را از هر نظر و اقتصاد اینها را از هر نظر تأمین کردیم. آنهایی که فکر می کردند سوره مبارکه «قریش» با سوره «فیل» یک سوره است نه دو سوره؛ حالا یا با «بسم الله» در وسط است یا نه! که آن هم روشن شد در جای خودش که دو سوره است، یک؛ «بسم الله» هم در وسط هست، دو؛ آنها گفتند پیوند ناگسستنی بین مضمون سوره «قریش» و سوره «فیل» است که در سوره «فیل» فرمود ما فیال ها را و فیل ها را و مهاجمان این سرزمین را طرد کردیم به وسیله طیر ابابیل ﴿فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ﴾ برای تأمین ألفت قریش. جنبه شهریت اینها تأمین بشود، تمدن اینها تأمین بشود، جنبه مدنیت اینها اجتماعیت اینها تأمین بشود، جنبه اقتصاد اینها تأمین بشود، جنبه آرامش و امنیت اینها امنیت سیاسی اینها امنیت اجتماعی اینها تأمین بشود ما این کار را کردیم ﴿لِإیلافِ قُرَیْشٍ﴾ این کار را کردیم؛ اما اینها باید بدانند که به برکت بیت است. خود إیلاف بهره بالعرض طرد نجاشی و حبشی و امثال اینها است با طیر ابابیل. آنچه مقصود بالاصاله است حفظ کیان کعبه است که دعای خلیل الهی است که پروردگارا این سرزمین را آباد نگه دار! اولاً این را شهر بکن: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً﴾[2]
که بدون «الف و لام» ذکر کرد، آنجا که شهر نبود، این منطقه ای که احدی در آن نیست نه شهر است نه روستا، چون «غیر ذی زرع» است نه تنها موات است یا بائر هست یا کشت و زرع نشده، بلکه قابل کشت و زرع نیست. «لم یزرع» غیر از «غیر ذی زرع» است. سنگلاخی بیش نیست، احدی در این سرزمین زندگی نمی کند، یک؛ آبی هم پیدا نمی شود، دو؛ لذا هیچ پرنده ای در این محدوده پَر نمی کشد، سه؛ ولی «حکم آنچه تو فرمایی لطف آنچه تو اندیشی»! اینجا را شهر بکن، یک؛ بعد از اینکه زمینه شهری فراهم شد، عرض کرد: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا﴾[3]
بار اول «بلد» بدون «الف و لام» ذکر شد: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً﴾، در بار دوم که آمدند و اینجا شهر شد عرض کرد: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا﴾، با «الف و لام» ذکر کرد.
همه اینها به حرمت کعبه بود و تردیدی در آن نیست. فرمود اینها که جنبه شهری دارند و تجارت دارند و صادرات دارند و واردات دارند به برکت کعبه، این نعمت را حفظ بکنند ﴿فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ﴾؛ ما برای إیلاف و إیجاد الفت و تمدّن و شهریت این مردم منطقه اینجا را أمن کردیم و اینها هم نه تنها در داخله شهرشان احساس امنیت می کنند بلکه در صادرات و واردات، در سفرهای یمن و شام، در سفرهای زمستانی و تابستانی احساس امنیت می کنند کسی مزاحم اینها نیست. ﴿لِإیلافِ قُرَیْشٍ﴾؛ این را توضیح دادند: ﴿إیلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتاءِ﴾ به طرف یمن. ﴿وَ الصَّیْفِ﴾ به طرف شام اینها احساس امنیت می کنند. افراد دیگر و قبایل دیگر در اثر اینکه نه آن جنبه شهریت را داشتند نه آن کثرت را داشتند نه آن وحدت اجتماعی را داشتند اینها در معرض غارتگری و شبیخون و امثال اینها بودند؛ ولی این قریش به برکت بیت محفوظ بود و خدا حفظشان کرد؛ لذا فرمود: ﴿فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ﴾ اول هم باید عبادت کنند؛ بشر پیوسته به آفریدگار خودش است فقر ذاتی اوست. بارها به عرض شما رسید که اگر گفتیم «الانسان فقیر»، اگر گفته شد: ﴿یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ﴾[4]
حمل فقیر بر انسان حمل عادی نظیر حمل اعتباری و فقر عادی که می گوییم فلان شخص فقیر است فلان شخص غنی است از این قبیل نیست که امور اعتباری باشد مال امر اعتباری باشد. حمل فقر بر انسان از سنخ عرض مفارق نیست مثل «الماء حارّ»، از سنخ عرض ذاتی نیست مثل «الأربعة زوج»، از سنخ ذاتی باب ماهیت نیست، مثل «الانسان ناطق»؛ هیچ کدام از این اقسام قضایای چهارگانه نیست؛ بلکه از سنخ «الوجود موجود» است که به هویت وابسته است نه به ماهیت.
﴿یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ﴾، گوهر هستی انسان فقیر است فقیر هم به غنی وابسته است ربط به او دارد، چون تمام هویت انسان از خداست، حدوث و بقایش از خداست، در رحله ابدی به طرف «الله» سفر می کند و اعمالش و عقایدش و اخلاقش و حقوقش در مشهد و در معرض داوری ذات اقدس الهی است؛ پس حیاً و میتاً با او کار دارد باید او را عبادت کند. ﴿فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ﴾ که این سوره چون در مکه نازل شد اشاره هم به همین کعبه است که می گوید در مسئله ﴿لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ﴾ هم اشاره است چون در مکه نازل شد.
﴿فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ﴾، این ﴿رَبَّ هذَا الْبَیْتِ﴾ چه کار کرد؟ ﴿رَبَّ هذَا الْبَیْتِ﴾ دو امر طبیعی و دنیایی را به اینها عطا کرد، امر سوم که امر ملکوتی است آن را راهنمایی کرد. آن دو امر اول این بود که مسئله اقتصاد اینها را تأمین کرد و مسئله امنیت را. اقتصاد تنها در غذا خوردن نیست در غذا داشتن نیست، بلکه در لباس داشتن است در مسکن داشتن است در بهداشت داشتن است در داشتن همه لوازم امکانات یک زندگی متمدنانه است این درباره ﴿أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ﴾ که این عبرة و علامت و علاقه است نسبت به این بخش. ﴿وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ﴾ اینها را از خوف و هراس در امان قرار داده است. بهترین نعمت و برکت امنیت است. انسانی که احساس امنیت نمی کند قدرت فکر کردن ندارد مضطرب است، وقتی قدرت فکر و اندیشه نداشت، نه اهل تحقیق و تدریس و تألیف و امثال اینهاست که بتواند حوزه یا دانشگاه تأسیس کند، نه قدرت مناظره علمی دارد نه قدرت پژوهش های دیگر. انسان هرسناک مضطرب است فکر او آرام نیست و این اضطراب وقتی که بالکل برطرف شد این در امنیت قرار می گیرد. وقتی در امنیت قرار گرفت و احساس کرد در یک دژ مستحکمی قرار دارد؛ آن گاه همه این تحقیقات یاد شده میسور اوست و ذات اقدس الهی این نعمت را به مردم قریش در سرزمین مکه عطا کرد دیگران هم به برکت بیت از این نعمت ها استفاده کردند.
فرمود: ﴿الَّذی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ﴾ که این تنها غذا نیست همه مسائل اقتصادی را در بر می گیرد؛ ﴿وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ﴾ همه مسائل امنیتی و امن بودن را در بر می گیرد. نه با هم جنگی دارند، نه به بیگانه حمله می کنند، نه بیگانه به اینها حمله می کند، این کاملاً در امنیت هستند. منتها باید بدانند که هم این امنیت هم آن اقتصاد به برکت این بیت از ناحیه ذات اقدس الهی است پس باید «ربّ» این بیت را عبادت کنند. اصل عبادت لازم است، یک؛ ارباب متفرقه نداشتن لازم است، دو؛ غیر خدا را از صحنه عبادت دور کردن است، سه.
مشکل عدم اجابت دعا در بسیاری از ما برای آن است که ما کسی را که مجیب است از او نمی خواهیم و کسی را که ما از او می خواهیم او مجیب نیست؛ گرچه ما به حسب ظاهر این ادعیه مأثور را قرائت می کنیم، گرچه می گوییم «یا الله»؛ اما این بیان نورانی قرآن کریم به ما می رساند که شما به حمل اولی می گویید «الله»، ولی به حمل شایع به دنبال وثن و صنم هستید: ﴿وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَ هُم مُشْرِکُونَ﴾[5]
فرمود: اکثر مردمی که به حسب ظاهر مؤمن و مسلمان هستند گرفتار غده بدخیم شرک هستند! اینکه دعاها کمتر مستجاب می شود برای آن است که ما مؤمن کم داریم. ذات الهی الهی فرمود: ﴿ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُمْ﴾[6]
و روایات هم دارد دعا «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ»[7]
است، در تعبیرات این است که مغز عبادت، دعا است، بهترین عبادت، دعا است و در نوبت قبل هم از بیان نورانی امام سجاد(صلوات الله علیه) طبق نقل مرحوم کلینی ذکر کردیم[8]
که ایشان دعا و نیایش و زمزمه کردن در بارگاه خدای سبحان را بهترین وسیله برای تکامل معرفی کردند؛ لذا بعد از آن برنامه کلی صحیفه سجادیه را به جامعه اهدا کردند.
گرچه اینها وصل به هم نیست، ولی دو منطقه است در آن منطقه از دعا و نیایش با جلال و شکوه و عظمت یاد کردند بعد مسئله دعا را هم مبسوطاً تعلیم دادند. در قرآن کریم فرمود: ﴿ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُمْ﴾؛ من اجابت می کنم. البته حتماً خدا جواب مثبت می دهد؛ منتها گاهی انسان مصلحت خودش را نمی داند چیزی را با اشک و آه می طلبد که مصلحت او نیست. در حقیقت اجابت کردن او به زیان اوست؛ منتها این چون به زیان اوست این را نمی دهد چیزی که معادل آن یا بهتر از آن است را عطا می کند.
اما در برخی از موارد که انسان به خطر افتاد، نجات انسان خطرزده مصلحت اوست و مفسده او نیست؛ نظیر کار حضرت یونس(سلام الله علیه)، در چنین مقطعی ذات اقدس الهی فرمود: ﴿وَ ذَا النُّونِ إذْ ذَهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَن لَن نَّقْدِرَ عَلَیْهِ﴾،[9]
فکر می کرد که ما تنگ نمی گیریم بر او فشار نمی آوریم؛ این «قَدَرَ یقدِرُ» است نه «قَدَرَ یقدُرُ»! ﴿فَظَنَّ أَن لَن نَّقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادی فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمینَ﴾، بعد فرمود: ﴿وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ﴾؛[10]
ما هر مؤمنی که گرفتار بشود و در خطر بیفتد به او نمی گوییم باید در خطر باشی، او اگر از ما کمک بخواهد حتماً او را از خطر می رهانیم. این نظیر خواستن مال و جاه و مقام و ریاست و مانند آن نیست که بگوییم مصلحت شما نیست؛ این نجات است نجات یقیناً مصلحت است. کسی در آستانه خطر قطعی است نظیر یونس(سلام الله علیه). اگر کسی در خطر قطعی بود و خالصانه خدا را خواست، خدا در قرآن می فرماید: ﴿کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ﴾ نه «نُجیبُ»! سخن از اجابت دعا نیست تا ما بگوییم اجابت طبق روایات اقسامی دارد؛ گاهی مصلحت نیست که خود آن شیء را انجام بدهد، مشکلی از مشکلات دیگر را حل می کند سیئه ای از سیئات او را می بخشد یا حسنه ای بر حسنات او می افزاید به أحد أمور ثلاثه.
سخن از نجات است نه سخن از اجابت. فرمود ما همان طوری که یونس خطرزده را نجات داده ایم، هر انسانی که در کام خطر فرو برود و خدا را بخواند، ما یقیناً او را نجات می دهیم ﴿وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ﴾ نه «کذلک نُجیب»! در حالی که الآن که عده ای هستند که گرفتار کرونا هستند که امیدواریم خدا به قدرت الهی و به برکت قرآن و عترت و به اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم افضل صلوات المصلین» که این مملکت تاکنون در کنار مائده و مأدبه ولایت اهل بیت(علیهم السلام) محفوظ ماند، خدا این خطر را هم بردارد، اگر کسی بگوید خدا، دعای او مستجاب می شود، فرمود ما مؤمنین را این چنین نجات می دهیم. تمام مشکل ما این هست ـ این هست یعنی همین ـ نه اینکه حالا این چون مصلحت ما نیست خدا چیز دیگری انجام می دهد! انسانی که در کام خطر است چه چیزی می تواند جای این مصلحت را پُر کند؟ سرّش این است که ما خدا را نمی خوانیم، همین! ﴿وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَ هُم مُشْرِکُونَ﴾؛ یونس(سلام الله علیه) فقط خدا را خواست گفت: ﴿لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَکَ﴾ اولین کارش توحید بود بعد درخواست نجات. ما در عین حال که دعا می کنیم هم به قدرت خود متّکی هستیم هم به قدرت نظام پزشکی متّکی هستیم هم به قدرت پرستار متّکی هستیم هم به دارو تکیه می کنیم هم به درمان پزشکان تکیه می کنیم؛ چندین علل و عوامل را در نظر داریم بعد می گوییم «یا الله»! اما اگر همه آنها را زیر مجموعه «الله» قرار بدهیم بگوییم «یا الله» و آن امور را مجاری قدرت «الله» بدانیم «الله» که بخواهد ما را درمان کند همه این امکانات در اختیار اوست او ﴿رَبِّ الْعالَمِینَ﴾[11]
است نه تنها ﴿رَبَّ هذَا الْبَیْتِ﴾ است ربّ مطاف است ربّ قبله است ربّ کعبه است، ﴿رَبِّ الْعالَمِینَ﴾ است؛ لذا فرمود ما اگر تغییری در روش دادیم، برای اینکه جامعه وضع خودش را عوض کرد. ما یک جامعه امین و باامنیت و با طهارت و با فطرت و با الهام خلق کردیم ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾؛[12]
این آمده دستکاری کرده این کسی که در درون و بیرون خود دستکاری کرده است و آن ﴿وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا﴾[13]
شد، این فطرتی که ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ بود این ﴿دَسَّاهَا﴾ کرد دسیسه کرد تدسیس کرد در عین حال می گوید «یا الله»!
ذات اقدس الهی فرمود: ﴿إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ﴾[14]
در هر عصر و مصر و نسلی، هر که بگوید خدا، یقیناً جواب می شنود و اگر آن مصلحت نبود، البته بهترش را می دهد و جبران می کند؛ اما وقتی در کام خطر هست تنها مصلحت او حفظ حیات اوست نمی شود گفت این مصلحت تو نیست حالا بمیر، ما چیزی دیگر می دهیم! این نیست. عمده آن است که «به حقیقت نگفته ایم الله»![15]
این مشکل ما است ﴿وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَ هُم مُشْرِکُونَ﴾. در اینجا فرمود: ربّ این بیت را صنم و وثن را بگذارید کنار و چیزی را نپرستید مگر ذات اقدس الهی را که فرمود: ﴿الَّذی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ﴾ که امیدواریم ذات اقدس الهی به برکت قرآن و عترت همه ما را از گزند تغییر خلقت اصلی حفظ بکند و همه ما را از آن غده بدخیم ﴿وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَ هُم مُشْرِکُونَ﴾ حفظ بکند به همه ما توفیق حالت یونسی بدهد که با حالت یونسی ذکر یونسی را یک بار هم بگوییم خدای سبحان به وعده اش عمل می کند ﴿إِنَّ اللَّهَ لاَ یُخْلِفُ الْمِیعَادَ﴾،[16]
[17]
لذا فرمود: ﴿وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ﴾.