جلسه 1399/01/17

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره همزه

موضوع: تفسیر سوره همزه
 
﴿وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ﴾ (1) ﴿الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ﴾ (2) ﴿یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾ (3) ﴿کَلاَّ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ﴾ (4) ﴿وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ﴾ (5) ﴿نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ﴾ (6) ﴿الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ﴾ (7) ﴿إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ (8) ﴿فی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ﴾ (9)
این سوره مبارکه ای که «علم بالغلبة» آن «الهمزة» است، چه اینکه برخی از مفسران «علم بالغلبة» آن را «لمزة» و مانند آن هم نامیدند؛ چون یک تسمیه مأثوری در کار نبود. قرآن کریم برای اینکه امت واحده درست کند و انسان را به کرامت او وادار کند چه در بحث های فردی و چه در بحث های جمعی و اجتماعی انسان را به عظمت و جلال و شکوه او که روح اوست معرفی کرد که ﴿نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾.[1]
[2]
کمال و نقص از یک سو، سلامت و مرض از سوی دیگر، این عناوین چهارگانه را مبسوطاً در قرآن کریم بیان کرد که چه کسی قلب سلیم دارد چه کسی گرفتار ﴿فی قُلُوبِهِمْ مَرَض ﴾[3]
[4]
[5]
است، چه کسی به کرامت بار یافته است و بار می یابد که ما انسان را به عنوان یک موجود کریم خلق کردیم ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم﴾[6]
و چه کسی از این کرامت سقوط کرده است و به حضیض افتاده است و گرفتار ذلت شده است.
مسائل اخلاقی را بازگو می کند از نظر روان شناسی، مسائل مالی را ذکر می کند از نظر اقتصادی که مال سبب شرف و کمال نیست، نه نداشتن حقارت است و نه داشتن برجستگی. اینها را توضیح می دهد و کسی که عقده ای دارد حقارتی در خودش احساس می کند از نظر روانی مجاز نیست که حقارت خودش را با تحقیر دیگران ترمیم کند، بلکه باید حقارت خودش را درمان کند.
ظاهر این سوره نشان می دهد که در مکه نازل شده است چون برخی از شأن نزول ها هم درباره أخنس و مانند آن تأیید می کند. [7]
برخی ها ادب اجتماعی را رعایت نمی کردند؛ هُمزة و لُمزة دو صیغه مبالغه هستند کسی که خیلی از موارد در صدد تحقیر دیگران است با اشاره کردن با لب و دهن، با چشم و ابرو و سایر جهات تحریکی دیگری را تحقیر می کند، این شخص «کثیر التحقیر» است خیلی ها را مورد اهانت قرار می دهد می گویند همزة، یک؛ لمزة، دو؛ با این تفاوتی که با اعضای گوناگون خود دیگری را تحقیر می کند؛ مثل «ضُحَکَ» که خیلی پرخنده است داستان های زیادی نقل می کند و زیاد می خندد و مانند آن.
فرمود وای بر اینها! اینها کسانی اند که نه ادب خانوادگی را رعایت می کنند نه ادب اجتماعی را. انسان به آبرو و حیثیت زنده است؛ اگر حیثیت افراد تحقیر بشود اینها گسسته اند از جامعه گسسته کار وابسته و منسجم ساخته نیست. کاری منسجم از جامعه ساخته است که جامعه منسجم باشد، جامعه ای که برخی از افراد در آن همزه و لمزه اند، ادب را رعایت نمی کنند دیگران را تحقیر می کنند، در اثر داشتن مال خود مغرور می شوند، آن عقده ای که در درون خود آنها است با تحقیر دیگران می خواهند عقده گشایی کنند این جامعه منسجم نیست، جامعه ای که منسج نبود کار واحد و منسجم انجام نمی دهد، کارهای اجتماعی می ماند می شود یک ملت پراکنده؛ مثل ﴿جَرَادٌ مُنْتَشِر﴾،[8]
از جراد منتشر کاری ساخته نیست از نحل کاری ساخته است که عسل تولید می کند، یک نظمی هست، یک رهبری هست یک امامتی هست یک پیشوایی هست یک فرماندهی هست و مانند آن.
بنابراین هر کس جامعه را و افرادی را با چشم و ابروی خود، از یک سو؛ با لب و دهن خود، از سوی دیگر؛ با دست و اشاره های سر، از سوی سوم و مانند آن بخواهد تحقیر کند و ادب نشود و توبه نکند وای بر او! ﴿وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ﴾. منشأ این هم داشتن امور مالی است؛ بخشی ها آن عقده روانی است که اشاره شد بخشی هم داشتن این ثروت اندوزی است. آن نظام ارباب و رعیتی این پدیده شوم را به همراه دارد، قدرت مالی این پدیده شوم را به همراه دارد، اکتناز و زراندوزی این پدیده شوم را به همراه دارد؛ اینها فکر می کنند که این مال آنها را از حوادث و رخداد تلخ حفظ می کند. ﴿الَّذی جَمَعَ مالاً﴾ و مرتّب اینها را می شمارد که هر روز بر صفر آن افزوده شود بر رقمش افزوده شود، عدد قلیل به عدد کثیر برسد، عدد کثیر به اکثر برسد و مانند آن؛ آن گاه می پندارد که این جلوی حوادث تُند و تلخ را می گیرد و این مالی را که می شمارد مرتّب بر ارقام آن می افزاید فکر می کند کثرت مال او را از گزند رخدادهای تلخ مصون نگه می دارد از بیماری مصون نگه می دارد از مرگ مصون نگه می دارد؛ ﴿الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ﴾ و صرف تعدید و شمارش مال برای این نیست که بداند چقدر مال دارد، بلکه براساس آن گمان فاسد و کاثری است که خیال می کند ﴿یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾، کسی که مرگ را فراموش کرده است خود را جاودانه می پندارد.
آن که در سوره مبارکه «کهف» قصه اش گذشت که وقتی وارد باغش شد گفت: ﴿ما أَظُنُّ أَنْ تَبیدَ هذِهِ أَبَداً﴾ و در جاهلیت هم برخی از اموال را می گفتند مِلک نَمیر، مُلک نمیر، مال نمیر، این عناوین سه گانه را می دادند خیال می کردند که این می ماند. خودش گمان می کرد که این مال او را از گزند مرگ و بیماری و مانند آن حفظ می کند. این ﴿یَحْسَبُ﴾ نشان می دهد که این فعل، فعل مضارع است و آن ﴿أَخْلَدَهُ﴾ ماضی است که در سبک مضارع حفظ کرده است؛ خیال می کند که مال او، او را خالد و جاوید نگه می دارد که معنای مضارع باید از این ﴿أَخْلَدَهُ﴾ استفاده شود ﴿یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾.
اینها به عنوان تمثیل است نه به عنوان تعیین. گاهی قدرت سیاسی است گاهی قدرت مرکزی است گاهی قدرت فرمانروایی است گاهی قدرت های دیگر است که ﴿یَحْسَبُ أَنَّ﴾ این قدرت ﴿أَخْلَدَهُ﴾؛ منتها حالا چون جریان أخنس و امثال أخنس گرفتاری مال بود و مال در بسیاری از موارد منشأ چنین فتنه و آشوبی هست قرآن کریم از آن تعبیر کرد به ﴿یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾.
بعد می فرماید اگر درمان نکرد و جامعه را ارباً اربا کرد، کرامت مردم را حفظ نکرد، آبروی دیگران را ریخت، این باید تنبیه بشود. ﴿کَلاَّ﴾ این چنین نیست، نه او حق همز و لمز دارد، یک؛ نه حق دارد اکتناز کند، دو؛ نه حق دارد خیال باطل کند که ﴿أَخْلَدَهُ﴾، سه؛ بنابراین این حرف ها حرف های باطلی است. نه تنها حرف باطل است ما کاری به این مکتب او نداریم خیال باطل می کند، بلکه جامعه ای را رنجاند، حیثیت افرادی را هتک کرد، اهانت کرد هتک حرمت انسان کیفر تلخ دارد.
مستحضرید که بعضی از امور دینی یک امور جهانی است حتی نسبت به حیوانات؛ شما در باب «أطعمه و أشربه» فقه می خوانید که «لِکُلِّ کَبِدٍ حَرَّی أَجْرٌ»[9]
این اطلاقش تخصیصی و تقییدی نشد، این عمومش تقیید و تخصیصی پیدا نکرد؛ یعنی هر جگر تشنه ای را کسی سیراب کند اجر است ولو کِلاب. اگر یک حیوان تشنه ای را ولو یک سگ تشنه ای را کسی آب بدهد ثواب می برد «لِکُلِّ کَبِدٍ حَرَّی أَجْرٌ»، مسلمان و کافر و مانند آن ندارد. این دین اجازه نمی دهد که انسان نسبت به همنوع خود بی ارتباط باشد و اگر جامعه ای زخمی شد، حالا یا در اثر جنگ نیابتی یا جنگ بین المللی یا جنگ دیگری که ابرقدرت ها تحمیل کرده اند، یک ملت دیگری یک امت دیگری می تواند این زخمی ها را درمان کند پانسمان کند و مشکل این جنگ زده ها را حل کند ولی بی تفاوت باشد، مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) در جلد هشت کافی این بیان نورانی را از امام صادق(صلوات الله و سلامه علیه) نقل کرده است که مسیح(سلام الله علیه) فرمود: «إِنَّ التَّارِکَ شِفَاءَ الْمَجْرُوحِ مِنْ جُرْحِهِ شَرِیکٌ لِجَارِحِه »[10]
؛ اگر ملتی زخم خورده باشد جنگ زده باشد یا فردی آسیب دیده باشد و در اثر جراحتی که بر او تحمیل شده است زخمی باشد و دیگران اطلاع داشته باشند و او را درمان نکنند پانسمان نکنند به فکر علاج او نباشند و درمان او را عالماً و عامداً ترک کنند، این شریک جُرم کسی هستند که او را مجروح کرده است. «إِنَّ التَّارِکَ شِفَاءَ الْمَجْرُوحِ مِنْ جُرْحِهِ شَرِیکٌ لِجَارِحِه »؛ دین بخواهد منسجم باشد که باید باشد تا کار منسجم انجام بدهد و کار جمعی را که مربوط به یک دولت و مملکت است به آسانی انجام بدهند چاره جز درمان این دو جهت نیست: یکی آن عقده های بیجا را از نظر روانی و اخلاقی و تهذیب نفس حل کرد، یکی این باور باطل و خیال زدگی که ﴿یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾ این را هم باید با موعظه حل کرد که نه این مصحح و مجوز بی ادبی است و نه آن مرخِّص و مجوّز ترک ادب است نه آن و نه این. تا جامعه ید واحده نشود طبق بیان نورانی پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که بعد از فتح مکه فرمود: «هُمْ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُم »؛[11]
فرمود اینها دو دست نیستند یک دست هستند؛ چون دو دست گرچه دو دست است، اما اگر یکی نشوند کاری حل نمی شود؛ لذا در روایات ما ائمه این مثال را زدند، گفتند اگر هر کدام از این دو دست غبارآلود باشد شما این را بخواهید زیر شیر نگه بدارید یا درون حوض ببرید یا در آب جاری قرار بدهید تا این دو هماهنگ نشوند «تَغسِلُ اِحدَیهُمَا الأُخرَی» هر دو پاک نمی شوند. فرمود مَثَل دو برادر ایمانی «مَثَل الیَدَیَنِ تَغسِلُ اِحدَیهُمَا الأُخرَی»؛[12]
فرمود شما دو دست نیستید یک دست هستید، «هُمْ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُم »؛ اگر چنین است نه آن عقده روانی باید باشد نه این توهم اقتصادی، ﴿یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾ نباید باشد، جامعه محترم اند و افراد برجسته اند. در محضر پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هر کس می آمد حضرت تأدّبی می کرد که معلوم بود که برای او حرمت خاص قائل است؛ چنین جامعه ای پویا است چنین جامعه ای متحد است چنین جامعه ای نه بیراهه می رود نه راه کسی را می بندد.
اگر کسی این تربیت دینی در او اثر نکرد فرمود: ﴿کَلاَّ﴾ آن همزه بودن نمی ماند، این لمزه بودن نمی ماند، این تعدید مال نمی ماند آن حسبان نمی ماند این توهم خلود نمی ماند، اینها نیست اینها همه را باید خط باطل روی آن کشید. نه اینکه خط بطلان باید کشید کسی کاری با آنها ندارد اینها از این امور طرفی نمی بندند، نخیر! اینها بیماری هایی بود که جامعه را مجروح کرده است، باید پاسخ اینها را بدهند؛ ﴿کَلاَّ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ﴾ اینها را حطمه می اندازند. الفاظ و اصطلاحات قرآنی چون نیاز به تفسیر دارد، بعد از اینکه این کلمات و عناوین یاد می شود قرآن می فرماید: ﴿وَ ما أَدْراکَ﴾؛ جریان «لیلة القدر» چون شکوه و جلالی دارد فرمود: ﴿إِنَّا انزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ﴾[13]
﴿وَ مَا أَدْرَاکَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ﴾[14]
اگر کتابی و کتیبتی، اگر برنامه ای و اجرایی و مانند آن خصیصه ای داشته باشد و برای جامعه آن روز شناخته شده نباشد قرآن کریم بعد از ذکر آن، کلمه ﴿وَ ما أَدْراکَ﴾ را طرح می کند؛ یعنی او را آگاه می کند که یک مطلب تازه ای است، آنچه در بین شما است این نیست و آنچه را که ما آوردیم سابقه ندارد، شما باید سر تا پا گوش باشید تا اینکه بفهمید، در جریان لیله قدر این است ﴿وَ مَا أَدْرَاکَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ﴾.
اینجا هم می فرماید که ﴿حُطَمَةُ﴾ شما نمی دانید که حطمة چیست! ﴿وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ﴾؛ «حطیم» یعنی در هم کوبیدن، «محطوم» این بر وزن فعیل به معنی مفعول است؛ مثل «هشیم محتظر» که مهشوم است یعنی مقطوع است. «حطمة» که اسم جهنم است، یعنی کوبیده شده، خُرد شده و نرم شده. فرمود این امر تازه است یک آتش تازه است نمونه اش را شما در دنیا نمی بینید در عالم نمی بینید. کار آتش چیست؟ کار آتش این است که جسم را می سوزاند تمام می شود؛ اما روح را بسوزاند عواطف را بسوزاند، آن قلب ملکوتی را بسوزاند، اینها که نیست. در جهنم که از آن در اینجا به حطمه یاد شده است و حطیم هم نامی از نام های جهنم در اثر وصفی از اوصاف اوست، این یک کار بی سابقه می کند؛ همان طوری که در دنیا بی ادبیِ تحقیرکننده، حیثیت و آبروی تحقیرشونده را زیر پا می گذارد قلب او را به درد می آورد، عواطف و احساسات او را جریحه دار می کند، روح او را مصدوم می کند، در جهنم آتشی است که روح سوز است و نمونه اش را ما در دنیا نداریم. در این گونه از موارد می فرماید: ﴿وَ ما أَدْراکَ﴾؛ چه چیزی تو را آگاه کرد؟ قبلاً که نمی دانستید، سابقه هم که نداشت، این رهآورد وحی است، ما باید تفسیر کنیم. ﴿وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ﴾ این حطمه نار جهنم نیست، ناری نیست که ﴿وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ﴾[15]
ناری نیست که ﴿وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾[16]
ناری نیست که ظالمین هیزم آن باشند، ناری نیست که رهبران کفر آتش زنه یا آتش گیره باشند، ناری نیست که کفار ابزار سوخت و سوز همین نار را فراهم بکنند از آن قبیل نیست؛ این ﴿نارُ اللَّهِ﴾ است که در درون دل افروخته می شود ﴿نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ﴾ای که ﴿تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ﴾ فؤاد را می سوزاند. با هیزم که نمی شود روح را سوزاند، با مواد تی ان تی و گازوئیل و ذغال سنگ و مانند آن که روح سوخته نمی شود روح که امر مجرد است با نار ملکوتی سوخته می شود نه با نار مُلکی.
فرمود: ﴿نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ ٭ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ﴾، فؤاد را می سوزاند. در جهنم که هم بدن می سوزد طبق آیات سوره مبارکه «نساء» که فرمود: ﴿کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذابَ﴾؛[17]
چون نیروی لامسه است که سوخت و سوز را ادراک می کند و این نیروی لامسه در استخوان هست، در گوشت هست، در رگ و پیه و پیوند هست، در پوست بیش از جای دیگر است؛ لذا فرمود وقتی این پوست به وسیله آتش سوخته شد ما پوست تازه می رویانیم که او بیشتر احساس بکند ﴿کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذابَ﴾ این درباره نار جهنم است.
در این نار جهنم که غیر از نار حطمه است دست و پا می سوزد و همان طوری که این گونه از افراد راه ترقی دیگران را بستند، راه رشد را بستند راه تکامل را بستند، زنجیری کردند، جلوی مردم را گرفتند اینها هم در آتش جهنم زنجیری می سوزند، این طور نیست که دست و پایشان آزاد باشد؛ اینها کسانی اند که در صفَد و در زنجیرها و در دام ها و در بندهای آهنین بسته می سوزند نه باز. با دست بسته می سوزند چون دست خیلی ها را بستند، با پای بسته می سوزند چون پای خیلی ها را بریدند نگذاشتند اینها به کمالاتشان بار یابند؛ اینها ﴿مُقَرَّنینَ فِی الْأَصْفادِ﴾[18]
[19]
هستند این طور نیست که حالا اینها را در یک جای وسیعی بگویند اینجا جهنم است اینجا باید بسوزید، آنجا که هستند جایشان تنگ است، چون ضیق صدر داشتند ﴿کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ﴾[20]
چنین مشکلی داشتند.
بنابراین همین ها که ﴿مُقَرَّنینَ فِی الْأَصْفادِ﴾ هستند و در حطمه مشغول سوخت و سوز هستند و گذشته از بدن سوزی روح سوزی هم مطرح است که ﴿نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ ٭ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ﴾، با این وجود این حطمه، این جهنم، این دستگاه تلخ و سخت، این دَرش بسته است؛ ﴿إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ بسته است، ﴿فی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ﴾؛ عَمَد را گفتند جمع عمود است و ممّد یعنی طولانی. معمولاً درها سابق این طور بود الآن چون این کلمات برای توده مردم خیلی شناخته شده نیست، قرآن کریم اینها را به ﴿وَ ما أَدْراکَ﴾ و مانند آن توضیح می دهد که اینها با همه خصوصیاتشان شناخته بشوند. اینها که در جهنم هستند دَرِ جهنم محکم بسته است، بستن دَرِ جهنم نه برای آن است که کسی از بیرون وارد نشود، چون کسی حاضر نیست وارد جهنم بشود. بستن جهنم نه برای آن است که کسی از درون بیرون نیاید چون هیچ کسی قدرت ندارد، بسته دارد می سوزد. خود بسته بودن دَرِ، عذابی است فوق عذاب.
بنابراین بستن دَرِ جهنم برای هیچ کدام از این دو منظور نیست، برای آن نیست که بیگانه نیاید، برای آن نیست که جهنمی خارج نشود، بلکه عذابی است فوق عذاب؛ چه اینکه درهای بهشت باز است این نه برای آن است که بهشتی بخواهد برود، بهشتی هرگز حاضر نیست از جایی که روح و ریحان است خارج بشود، هرگز بهشتی از بهشت حاضر نیست خارج بشود و این نه برای آن است که بیگانه وارد بهشت نشود، هرگز بیگانه قدرت ورود به بهشت را ندارد؛ اما باز بودن دَرِ نعمتی است روی نعَم دیگر. اگر درِ بهشت باز است چون این نعمتی است فوق نعمت ها و ذات اقدس الهی جهنمی ها را با آن سبک تعذیب می کند، بهشتی ها را با این سبک اکرام می کند. در جریان بهشت دارد که در آنجا اینها خالدین هستند و مرفّهین هستند و هرگز بیرون نمی آیند با این وجود درِ بهشت باز است ﴿مُفَتَّحَةً لَهُمُ الأبْوَابُ﴾[21]
است ولی در جهنم درها غالباً بسته است، چون عذابی است فوق عذاب دیگر. اما این بیان نورانی را قرآن کریم به این صورت ذکر کرد که حطمه ﴿نارُ اللَّهِ﴾ است، یک؛ این ﴿نارُ اللَّهِ﴾ فؤاد را می سوزاند، دو؛ و ﴿إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ این شهوت و گرایش های باطل برای جهنمی ها تسجیل شده است، امروز به این صورت جهنم دربسته درآمد، ﴿إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ بسته است، ﴿فی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ﴾. قبلاً این درهای چوبی که می بستند قفل می کردند، چوبی از جنس خود در می تراشیدند، حلقه ای در قسمت چپ در احداث می کردند، این چوب سنگین را که به بخش راست این دَر بسته بود از همان جا حرکت می دادند به مجرای این قسمت به نام محل گیردار و بسته شدن وارد می کردند، این می شد دَر بسته؛ اما گاهی در به این سبک بسته می شود که از بالا تا پایین پشت بند دارد، نه پشت بندش افقی باشد، بلکه پشت بندش عمودی است. از بالا تا پایین پشت بندی دارد که به هیچ وجه سارق نمی تواند دَر را باز کند چنین حالتی را جهنم دارد. این عمودی است که طولانی است و مَد پیدا کرده است، ممددّه است یعنی طولانی و ممتد است؛ برای اینکه آن لنگه را به این لنگه کاملاً بسته است و صدر تا ذیل این دو لنگه ای که به هم بسته شدند با آن عَمَد تثبیت شده است.
بنابراین خیلی فرق می کند بین اینکه دَر باز باشد یا بسته، یا اگر بسته است به این نحو بسته باشد یا به نحو عادی. در قرآن کریم بسته بودن جهنم را ویژه می داند و می فرماید چه کسی می داند که جهنم را ما چگونه بستیم یا بهشت را چگونه بستیم و چه طور بستیم و در قسمت های بهشت دَر بسته نیست و این اکرام بهشتی ها است با اینکه کسی بدون اجازه نمی تواند وارد بشود و هم به جانب دوزخ که نگاه بکنید می بینید که دَر بسته است و در این بستگی احدی قدر نفوذ ندارد.
بنابراین جامعه را اگر کسی بخواهد یکدست کند، هم از نظر مسائل روانی باید یکدست بشود هم از نظر امکانات باید یکدست بشود نه تفاوت نباشد، بلکه این تفاوت زمینه تحقیر را، زمینه همزه و لمزه را و مانند آن را فراهم نکند. جامعه باز جامعه عقل مدار و عدل محور است نه جامعه بسته که به دنبال این قید یا آن قید حرکت کند که امیدواریم ذات اقدس الهی این توفیق را به جوامع اسلامی مرحمت کند که موحدانه بیندیشند و خیرخواه یکدیگر باشند.

[1] سوره حجر، آيه 29.

[2] سوره ص، آيه 72.

[3] سوره بقره، آيه 10.

[4] سوره مائده، آيه 52.

[5] سوره انفال، آيه 49.

[6] سوره اسراء، آيه 70.

[7] المیزان فی تفسیر القرآن، ج 20، ص360؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 10، ص818.

[8] سوره قمر، آيه 7.

[9] جامع الأخبار، الشعيري، محمد، ج1، ص139.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج8، ص345.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص403.

[12] شرح أصول کافی(صدرا)، ج1، ص602.

[13] سوره قدر، آيه 1.

[14] سوره قدر، آيه 2.

[15] سوره بقره، آيه 24.

[16] سوره جن، آيه 15.

[17] سوره نساء، آيه 56.

[18] سوره ابراهیم، آيه 49.

[19] سوره ص، آيه 38.

[20] سوره انعام، آيه 125.

[21] سوره ص، آيه 50.