جلسه 1399/01/10

بسم الله الرحمن الرحیم



/جلسه 4/تفسير سوره بيِّنه

موضوع: تفسیر سوره بیِّنه/جلسه 4/
 
﴿لَمْ یَکُنِ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکینَ مُنْفَکِّینَ حَتَّی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ﴾ (1) ﴿رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً﴾ (2) ﴿فیها کُتُبٌ قیّمةٌ﴾ (3) ﴿وَ ما تَفَرَّقَ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ﴾ (4) ﴿وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یُقیّموا الصَّلاةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکاةَ وَ ذلِکَ دینُ الْقیّمةِ﴾ (5) ﴿إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکینَ فی نارِ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ﴾ (6) ﴿إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ (7) ﴿جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها أَبَداً رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ﴾ (8).
عصاره سوره مبارکه «بینة» که «البینة» و «القیّمة»[1]
و نام های دیگری هم براساس «علم بالغلبة» در برخی از تفاسیر یاد شده است. در این سوره بهترین تمدّن و بهترین مردم و بهترین جوامع را معرفی کرد؛ زیرا جامعه بدون قانون و بدون مکتب و بدون رهبر شکل نمی گیرد. در قرآن کریم فرمود نیازمند به یک مکتبی است که این عناصر محوری را دارا باشد اولاً بیّن باشد یعنی در تنظیم روابط معرفتی، حقوقی، اخلاقی، قانونی و مانند آن، رابطه بین محمول و موضوع شفاف و روشن باشد تصدیقش برهانی باشد، گره زدن عصاره قضیه که عقد است به جان که عقیده است این مبرهن باشد و دلپذیر باشد و سایر شرایطی که بازگو می شود را واجد باشد.
فرمود اسلام این خصایص چندگانه را دارا است اولاً از نظر معرفتی بیّن و شفاف و روشن است اگر گاهی مطلب نظری دارد آن نظری در سایه ارجاع به بدیهی مبیّن می شود لذا یا بیّن است یا مبیّن، یا بدیهی است یا نظری منتهی به بدیهی این می شود بیّنه. این شرط اول معرفتی است.
از نظر حقوقی و توانمندی، این قیّمه است؛ یعنی هم قائم به ذات آفریدگار است و هم می تواند جامعه را به قیام فرا بخواند و هم مقوّم جامعه است. بیّنه بودن در بخش معرفت شناسی است قیّم بودن او در بخش هستی شناسی است این لرزان نیست قائد نیست قائم است، یک؛ قیّم و مقوّم جامعه است، دو؛ آن مکتبی که خود قدرت قیام ندارد توان تقویم هم نخواهد داشت؛ وقتی مقوّم جامعه است تمدن ساز است که از نقد مصون باشد از تحطیم و ویران کردن و ویران شدن و متزلزل شدن محفوظ بماند و مانند آن.
پس عنصر اولی مکتبِ تمدن ساز این است که بیّنه باشد یعنی شفاف و روشن از نظر معرفتی، ابهامی اشکالی نقدی و مانند آن در او راه نداشته باشد. عنصر ثانی آن است که قائم باشد، یک؛ قیّم باشد، دو؛ مقومّ باشد، سه؛ جای خود ایستاده باشد و به هر وجهی است بتواند از خود دفاع کند چون انسان یک حالت های گوناگونی دارد گاهی نشسته است گاهی خوابیده است گاهی منبطئ است گاهی مستلقی است گاهی نیم خیز است بهترین حال مقاومت حالت ایستادگی است که انسان وقتی ایستاده است می تواند از خود دفاع کند. این دین ایستاده است این شریعت ایستاده است دائماً هم ایستاده است مسئله نشستن و خواب و مستلقی و طرف راست و طرف چپ این چنین نیست از نظر هستی شناسی آن دائماً قائم است. در هیچ عصر و مصری حادثه ای رخ نمی دهد که «فاقرة الظهر» باشد کمرشکن باشد او را خم کند این چنین نیست؛ هم قائم است هم قیّم دیگری است هم مقوّم جامعه است و مانند آن.
پس از نظر معرفت شناسی بیّنه است از نظر هستی شناسی قیّم است و مسائل حقوقی و مسائل اخلاقی تنظیم روابط اجتماعی عدل محور است. فرمود: ﴿وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ﴾؛ «حنیف» در قبال «جنیف» است راهی که درست شد در کنارش کج راهه و پیاده رو هم هست. یک انسان مستقیم در بستر صراط مستقیم حرکت می کند می شود حنیف. «أحنف» به کسی می گویند که اعدل باشد به آن هسته مرکزی مایل تر باشد؛ یعنی در عین حال که دارد می رود میل او به آن هسته مرکزی بیشتر باشد. حنیف در مقابل جنیف است جنیف آن است که می کوشد کج راهه برود حاشیه برود از متن جدا باشد.
فرمود مردم موظف اند در هسته مرکزی صراط مستقیم و عدل حرکت کنند نه بیراهه بروند و نه راه کسی را ببندند حق خود را بشناسند، یک؛ در استیفای حقوق خود کوتاه نیایند، دو؛ مزاحم حق دیگری هم نباشند، سه. ستم پذیری و مانند آن با حنیف بودن هماهنگ نیست با عدل محور بودن هماهنگ نیست. یکی از بیانات نورانی امیر المؤمنین(سلام الله علیه) این است که «لَا یَمْنَعُ الضَّیْمَ الذَّلِیلُ »؛[2]
ستم را جز ملت فرومایه کسی تحمل نمی کند. فرمود از نظر مسائل حقوقی او عدل محور است شما هم عدل مدار باشید.
پس اگر معرفت شناسی او بیّنه است قدرت و توانمندی او در حدّ قائم و قیّم و مقوّم بودن است، مسائل حقوقی او عدل مدار و عدل محور است و جامعه را به عدل فرا می خواند و ضامن اجرای همه اینها را هم توحید می داند از نظر مسائل اعتقادی و کلامی که ﴿وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ﴾ نه تنها نماز و روزه را با اخلاص بلکه تمام امور دین را با اخلاص و موحدانه انجام بدهد چنین جامعه ای در مهد امن است، نه از مهد امن بیرون می آید چون جای امن است، نه کسی توان آن را دارد که به حریم آنها تعدّی کند چون مهد امن است. این بیان نورانی امام رضا(صلوات الله علیه) که در حدیث «سلسلة الذهب» فرمود:﴿کَلِمَةُ لا إِلَهَ إِلا الله حِصْنِی﴾ [3]
این عقیده انسان را در آن حصن یعنی مأمن، نگه می دارد نه اجازه می دهد از آن مأمن بیرون بیاید؛ کسی حاضر نیست از آن مأمن بیرون بیاید چون جای أمن و بی خطری است و کسی توان نفوذ ندارد که وارد آن قلعه بشود به اینها آسیب برساند چون از هر نظر بسته است و دژبان آن هم ذات اقدس الهی است. این اخلاص همان است که اگر کسی «لا اله الا الله» را مخلصاً بگوید «دخل» در این حصن، این می شود عنصر چهارم.
عبادت هایی هم که مثل نماز است که بر اساس تحکیم ارتباط بنده با خالق است زکات است که تحکیم ارتباط انسان ها با یکدیگر است در مسائل اقتصادی، اینها هم جوانب فرعی است که به همین عناصر اصلی برمی گردد. پس اگر خواستیم تمدّنی داشته باشیم و کارآمد و مانا، بحث معرفت شناسی آن باید بیّنه باشد بحث هستی شناسی اش باید قیّمه باشد بحث حقوقی اش باید عدل مدار و عدل محور باشد یعنی تمام بخش هایش عادلانه توزیع شده باشد، جنف بردار نیست آن کسانی که پاهای آنها یک مقدار به وسط مایل است می گویند پای او حنیف است؛ «أحنف» است «أحنف» به چنین افرادی می گویند. در قبال این کسی که پاهای او به طرف وسط مایل است که رِجل این شخص أحنف است و مانند آن، کسی است که بیرون گرا است می گویند این جنیف است، مسائل حقوقی او عدل مدار و عدل محور است چون عدل بر همه واجب است، بر هر فرد مسلمانی واجب است که عادل باشد اختصاصی به امام جماعت و قاضی و مانند آن ندارد عدل یعنی انجام واجبات و ترک محرّمات این عدل بر همه واجب است.
این مکتبی که واجد این عناصر محوری است آن وقت رابطه اش در ارتباط با خدا تحکیم می کند به وسیله نماز و سایر عبادات، ارتباطش را با جامعه تحکیم می کند در سایه زکات و سایر مسائل مالی، آن وقت چنین جامعه ای که عدل مدار است بهترین جامعه خواهد بود و اگر کسی از چنین مکتبی فاصله گرفت یعنی بیّنه او شده حرف هایی که مجهول است مبیّن نیست حرف های پراکنده است نظیر آنچه را که در جاهلیت رسم بود از آن قبیل است و برهانی نیست، ﴿هاتُوا بُرْهانَکُمْ﴾[4]
را پاسخ مثبت نمی دهند؛ این گونه از افراد در معرفت شناسی حرفی برای گفتن ندارند پس بیّنه نیست. از نظر هستی شناسی مکتب آنها لرزان است قائم نیست چه رسد به اینکه قیّم و مقوّم باشد و از نظر تحکیم روابط اجتماعی عدل مدار نیست زیرا عدل یعنی هر چیزی را در جای خود قرار دادن و این از غیر جاآفرین و شیء آفرین مقدور نیست. عدل آن است که هر چیزی را در جای خود قرار بدهد، جای اشیاء کجاست؟ جای اشیاء را اشیاءآفرین می داند جای آب کجاست؟ جای آتش کجاست؟ جای شراب کجاست؟ جای فلان کار کجاست؟ جای فلان حیوان کجاست؟ جای پرنده کجاست؟ میلیون ها حیوان در دریا زندگی می کنند کدام حلال است؟ کدام حرام است؟ کدام پاک است؟ کدام پاک نیست؟ اینها است. میلیون ها پرنده در فضا حرکت می کنند کدام پاک است؟ کدام پاک نیست؟ کدام حلال است؟ کدام حلال نیست؟ جای اشیاء را اشیاء آفرین تأمین می کند جای اشخاص را اشخاص آفرین تأمین می کند عدل یعنی «وضع کل شیء بحسبه».[5]
از عقل برنمی آید که جای اشیاء را معین کند عقل شارع و مهندس نیست، عقل سراج منیر است نه صراط. صراط و راه برای مهندس است خدا راه آفرین است که می گوید: ﴿وَ أَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیّماً﴾ بعد می فرماید تمام کارهای من بر بستر صراط مستقیّم است: ﴿إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقیّم﴾ بعد می فرماید رهبری تکوینی اشیاء را خدا با اراده بر بستر صراط مستقیّم رهبری می کند که ﴿مَا مِن دَابَّةٍ إِلاّ هُوَ آخِذُ بِنَاصِیَتِهَا إِنَّ رَبِّی عَلَی صِرَاطٍ مُسْتَقیّم﴾[6]
عقل برای شناخت است نه برای ساخت. ساخت به دست خداست، آن که زمین آفرید آسمان آفرید انسان آفرید حیوان آفرید آب آفرید فضا آفرید هوا آفرید او باید جای اینها را معین کند. جای اشیاء را اشیاء آفرین معین می کند.
بنابراین اگر کسی مکتبش دین نبود بیّنه نیست، اگر کسی مکتبش دین نبود قیّمه نیست، اگر کسی مکتبش دین نبود حنیف نیست، اگر کسی مکتبش دین نبود ﴿مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ﴾ و مانند آن نخواهد بود چنین گروهی و چنین افرادی می شوند ﴿شَرُّ الْبَرِیَّةِ﴾. پس ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ بودن هم از نظر نظام ارزشی و هم از نظر نظام تکوینی؛ از نظر نظام ارزشی برای اینکه ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ عدل مدار است، از نظر نظام تکوینی ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ آن است که در معرفت شناسی اش بین است در هستی شناسی اش قیّم است در تنظیم روابط حقوقی اش حنیف است؛ بنابراین بهترین تمدن در سایه دین است و بهترین مردم مردم متدین هستند. اما اگر ـ خدای ناکرده ـ کسی این دین را وسیله کسب خود قرار بدهد، عدل فروش باشد نه عدل مدار، این حنیف فروش باشد نه حنیف مدار، این قیّم فروش باشد نه اهل قیّم، این بیّنه فروش باشد نه اهل بیّنه، آن وقت این می شود نفاق که این نفاق در ردیف همان ﴿شَرُّ الْبَرِیَّةِ﴾ است.
بنابراین قرآن کریم در این سوره مبارکه این پیام ها را دارد. اگر بیش از دوازده قول در این ﴿مُنْفَکِّینَ﴾ آمده و اگر برخی از بزرگان اهل تفسیر اظهار عجز کردند و می گویند این صعب ترین و دشوارترین آیه در قرآن همین است برای آن است که قرآن در حوزه ها مطرح نیست. ما خیال می کنیم تفسیر قرآن همان بخش هایی است که ذات اقدس الهی برای توده مردم می فرماید: ﴿مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً﴾.[7]
گوشه ای از آن مسائل عمیق تفسیری به کفایه مرحوم آخوند(رضوان الله تعالی علیه) راه یافت، مسئله جبر و تفویض که جزء مسائل مشکل هست؛ اما آن چنان در برابر سایر مسائل توحیدی و وحی و نبوت دشوار نیست؛ او فرمود «قلم اینجا رسید و سر بشکست»![8]
مگر تفسیر کار آسانی است؟! این تازه جزء مسائل نازل تفسیر است. تفویض کجا، «بسیط الحقیقة کل الأشیاء» کجا! بعضی از احادیث است وقتی انسان وارد می شود می لرزد آن را کنار می گذارد. در روایات نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) در نهج البلاغه دارد که خدا مباین است، با اینکه مباین است «داخلٌ فی الأشیاء لا بالممازجة».[9]
شما این را وقتی باز می کنید ببینید چیزی برای اشیاء نمی ماند. اگر گفته شد «داخل فی الاشیاء»؛ حالا شما سیب را بگویید «هو داخل» در این میوه، حالا این میوه را دو نیم کردید گفتید «داخل»، در آن نیم هم داخل است در این نیم هم داخل است. این دو نیم را به دو نیم دیگر به چهار قسمت تقسیم کردید، باز در تمام این اقسام چهارگانه «داخل لا بالممازجه» میلیاردها جزء تقسیم بکنید باز می بینید در همه اینها «داخلٌ فی الأشیاء لا بالممازجة» صادق است؛ پس چیزی برای اشیاء نمی ماند ضعیف ترین مسائل آن به کفایه رسید او فرمود «قلم اینجا رسید و سر بشکست». مبادا کسی خیال کند که تفسیر در ردیف علوم دیگر است.
این گونه از آیات که می رسیم ﴿لَمْ یَکُنِ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکینَ مُنْفَکِّینَ﴾، بیش از دوازده قول از فحول اهل تفسیر رسیده است همه اظهار عجز کردند و آن بزرگان چه اینکه فخر رازی هم از آنها نقل می کند می گویند «أصعب» آیه این است اگر قرآن عرضه بشود و ذات اقدس الهی هم آن علم را عطا خواهد کرد؛ این را آورده که ما بفهمیم ﴿وَ اعْتَصِمُوا﴾ فرمود، ﴿بِحَبْلِ اللَّهِ﴾[10]
فرمود، تفکر کنید «اقْرَأْ وَ ارْقَهْ»[11]
فرمود، قابل فهم هست منتها باید بحث بشود از روایات اهل بیت کمک گرفته بشود از خود قرآن مدد گرفته بشود تا روشن بشود تفسیر آیه به آیه یعنی چه؟ تا روشن بشود این قرآن های متحرک، این چهارده معصوم که قرآن ناطق اند(صلوات الله علیهم) اینها که فرمودند تا به برکت این چهارده قرآن ناطق و این پانزدهمی که قرآن صامت است روشن بشود که این مطالب چیست فهمش آسان می شود بعد از رجوع به ثقلین و عترت.
بنابراین حتماً باید که قرآن کریم به حوزه های علمیه بیاید در ردیف اول قرار بگیرد معتقد باشیم به اینکه بهترین معرفت شناسی از اوست بهترین تمدن سازی از اوست بهترین روابط حقوقی از اوست ما می خواهیم ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ بشویم؛ ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ بدون تحقیق قرآن و تفسیر قرآن و تطبیق قرآن و جان دادن به کلام قرآن و فرو رفتن و غواصی در دریای قرآن مقدور نیست. با ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ شدن، بهترین ملت شدن، منتظر بهترین امام بودن، منتظر بهترین فرصت زرّین جهانی بودن که مقدم او برای جهان و جهانیان خیر و رحمت و برکت است، کنارش رجعت ائمه هدات معصومین(علیهم صلوات الله علیهم اجمعین) است بدون اینکه اولین حرف باشد و همان طوری که در لیالی قدر این کتاب بالای سر ماست قرآن به سر می کنیم، در تمام مَدرس و مدرسه ما این باید قرآن به سر باشد قرآن به بر باشد، قرآن به دست باشد، قرآن به دل باشد تا چنین حرفی را مفسّر نگوید که این آیه صعب است و قابل حل نیست و یا حلّ شدنی نیست. به هر حال ما ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ می خواهیم بشویم و ﴿خَیْرُ الْبَرِیَّةِ﴾ هم این است که معرفت شناسی اش بیّنه، هستی شناسی اش قیّمه، مسائل حقوقی و روابط اجتماعی اش حنیف و عدل مدار و عدل محور، همه اینها در سایه پرتو ﴿مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ﴾ باشد که امیدواریم ذات اقدس الهی این توفیق را به همگان مرحمت کند که ما در مدار قرآن و در محور عترت(علیهم افضل صلوات المصلین) حرکت کنیم.

[1] مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 10، ص791؛ التحریر و التنویر، ج 30، ص412؛ مراح لبید لکشف معنی القرآن المجید، ج 2، ص653.

[2] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص73، خطبه 29.

[3] بحار الأنوار - ط مؤسسةالوفاء، العلامة المجلسي، ج49، ص127. عیون الاخبار، ج2، ص134.

[4] سوره نمل، آيه 64.

[5] تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، قمی مشهدی، محمدرضا، ج6، ص428.

[6] سوره هود، آيه 56.

[7] سوره نحل، آيه 97.

[8] کفایة الاصول، ص68.

[9] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص40، خطبه 1. «مَعَ کُلِّ شَیْ ءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَیْرُ کُلِّ شَیْ ءٍ لَا بِمُزَایَلَة».

[10] سوره آل عمران، آيه 103.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص606.