جلسه 1398/12/27

بسم الله الرحمن الرحیم



/جلسه 1/تفسير سوره تين

موضوع: تفسیر سوره تین/جلسه 1/
 
﴿وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ﴾ (1) ﴿وَ طُورِ سینینَ﴾ (2) ﴿وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمینِ﴾ (3) ﴿لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فی أَحْسَنِ تَقْویمٍ﴾ (4) ﴿ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلینَ﴾ (5) ﴿إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ﴾ (6) ﴿فَما یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ﴾ (7) ﴿أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمینَ﴾ (8).
این سوره مبارکه گرچه می تواند در مدینه نازل بشود؛ اما ظاهر آن مکی است و این ظهور نه برای آن است که فرمود ﴿وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمینِ﴾؛ زیرا ممکن است وجود مبارک حضرت بعد از هجرت از مکه به مدینه، از مدینه به مکه تشریف آورده باشند در ظرفی که حضرت در مکه هستند این سوره نازل شده باشد که خدا بفرماید: ﴿وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمینِ﴾.
مطلب دوم آن است که بین سوگند و مقسم به آن مطلبی که مورد قسم است باید که تناسب باشد. سوگند به تین و زیتون و طور سینین و این بلد امین است و خدای سبحان به اینها سوگند یاد کرد قبلاً هم روشن شد که سوگند به مخلوق در حقیقت سوگند به خلقت است و خلقت تجلّی خالق است؛ طبق بیان نورانی امیرالمؤمنین(سلام الله علیه) که در نهج البلاغه هم درباره فعل خدا فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِه »[1]
هم درباره قول خدا فرمود: «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِه»[2]
کتاب خدا که قول خداست و ساختار خلقت که فعل خداست هر دو مخلوق الهی اند و سوگند به مخلوق یعنی سوگند به خلقت و سوگند به خلقت یا سوگند به تجلی و سوگند به تجلّی غیر از آیت و ارائه کمال و جمال متجلّی چیزی دیگر نیست، قهراً با مطلبی که بعداً می آید تناسب دارد. عده ای بر آن هستند که این تین و زیتون یعنی انجیر و زیتون که فواید فراوانی دارند هم خوش طعم و خوش خوراک هستند هم مواد غذایی دارند روغنی دارند و مانند آن؛ لکن برخی بر آن هستند که تین و زیتون مانند طور و ﴿هذَا الْبَلَدِ﴾ اسم مکان است. سلسله جبالی که تا هَمَدان ادامه دارد، آن به نام زیتون است زیرا در بخش های وسیعی از این سلسله جبال درخت زیتون غرس می شود و جایی که درخت فراوانی غرس بشود آنجا به نام آن درخت نامیده می شود و همچنین یا آن جبل جودی که وجود مبارک نوح(سلام الله علیه) هنگام استقرار ﴿وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ﴾[3]
آنجا چون مسجد حضرت نوح بود و آنجا درخت تین زیاد رشد می کرد از این جهت گفتند تین است یا مناسبت های دیگری. اگر به این دو سلسله جبالی که یک بخش از آن به تین است یک بخش از آن به زیتون است اراده بشود با طور سینین که کوه طور است و محل مناجات کلیم الهی(سلام الله علیه) است با ﴿وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمینِ﴾ که مکان میلاد و حَرَم امن خاص خدا قرار داده شد اینها چهار سوگند هماهنگ خواهد بود یعنی تین و زیتون و طور سینین ﴿وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمینِ﴾ که خدا فرمود: ﴿جَعَلْنا حَرَماً آمِناً﴾؛[4]
﴿هذا بَلَداً آمِناً﴾.[5]
در بخشی هم فرمود: ﴿لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ﴾[6]
اگر از آن به بعد حرَم امن الهی شد و خدا آن را حرَم امن قرار داد جای مقدسی است قداست این اماکن باعث سوگند به اینها است.
به هر تقدیر هر چه را ذات اقدس الهی به آن سوگند یاد کند آن آیت الهی است چه به آن سوگند یاد بکند چه نکند، اما در بین آنها تناسبی هم باشد. بعد از این چهار سوگند که تین و زیتون و طور سینین و ﴿وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمینِ﴾ است با «لام» قسم یا جواب آن قسم فرمود ما تحقیقاً انسان را به بهترین وجه آفریدیم منظور از این حُسن قوام حُسن ظاهری نیست آن طوری که در طاوس و تیهو و مانند آن است وگرنه بخشی از آنها زیباتر هستند یا همسان انسان هستند. اینکه فرمود: ﴿أَحْسَنِ تَقْویمٍ﴾؛ یعنی ساختار خلقت او، ظرفیت پویش و جهش و رشد و تعالی و ترقّی را دارد تا برسد به بارگاه ﴿دَنَا فَتَدَلَّی﴾[7]
که مال پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است یا جزء مقرّبین بشود که ﴿فَرَوْحٌ وَ رَیْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ﴾.[8]

اینکه حکمای بزرگ اسلام آمدند گفتند حکمت دو قسم است: حکمت نظری و حکمت عملی؛ حکمت نظری این است که ما با برهان بفهمیم خدا چه کرد، در عالم چه هست و چه نیست، حکمت عملی آن است که خدا چه دستور داد که چه بکنیم و چه نکنیم. باید و نباید در حکمت عملی است که فقه و حقوق و اخلاق و سایر رشته های تربیتی را به همراه دارد که باید و نباید. حکمت نظری درباره بود و نبود است. بود و نبود کار خداست، باید و نباید امر خداست. خدا جهان را به نظام أحسن آفرید و برابر آن نظام أحسن به جامعه بشری دستور داد که أحسن مخلوق باش. باید و نباید را که حکمت عملی است طبق أمر خدا در حکمت عملی می آموزند، بود و نبود را که حکمت نظری است در تشخیص کار ذات اقدس الهی هم خدای سبحان نظام را چون ﴿أَحْسَنُ الْخالِقینَ﴾[9]
است، ﴿ما تَری فی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ﴾[10]
هیچ چیزی فوت نشده هیچ چیزی جایش عوض نشده. اینکه بزرگان اهل حکمت گفتند ساختار خلقت مانند حلقات ریاضی است یعنی هر چیزی در جای خودش است نه علت از جای خودش جدا می شود نه معلول از جای خودش جدا می شود، نه اختیار به اضطرار برمی گردد نه اختیار به جبر برمی گردد نه اختیار به تفویض برمی گردد. اختیار برای بشر هست، جا برای تفویض و جبر نیست و مانند آن.
بنابراین اینکه گفتند جریان خلقت مثل ساختار ریاضی است یعنی هر چیزی در جایگاه خودش قرار داد که ﴿إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ﴾،[11]
﴿کُلُّ شَیْ ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدار﴾[12]
و مانند آن. پس آن تین و زیتون و طور سینین و بلد امین اینها سوگندها است که خدا فرمود آنچه را که در خلقت انسان لازم است من به کار بردم، بشر باید برابر آن باید و نبایدی که خدا امر می کند را انجام بدهد و چون بسیاری از مردم توفیق انجام را عمداً ندارند ﴿ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلینَ﴾، به دوزخ چه در دوزخ برزخی یا دوزخ قیامت کبری گرفتار می شوند مردان الهی که هم در بحث با بود و نبود فهمیدند خدا چه کرد، هم در بحث باید و نباید فهمیدند خدا چه امر کرد و برابر آن اطاعت کردند چه نهی کرد و برابر آن اجتناب کردند، اینها کسانی اند که ﴿إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ﴾ اینها حُسن فاعلی دارند چون مؤمن اند حُسن فعلی دارند چون عمل صالح انجام می دهند. قبلاً هم روشن شد که «آمَنَ» به معنای «إعتَقَدَ» نیست «آمَنَ» به معنای اینکه مؤمن شد و معتقد شد نیست. «آمَنَ»؛ یعنی «دَخَلَ فی المَأمَن». توحید مأمن خداست «کَلِمَةُ لا إِلَهَ إِلا الله حِصْنِی »[13]
اگر کسی وارد قلعه توحید و دین شد و معتقد شد می شود مؤمن؛ وگرنه لغتاً «آمَنَ» یعنی «دَخَلَ فی المَأمَن»؛ منتها عقیده مأمن هست اعتقاد مأمن هست ایمان به این معنا مأمن هست وگرنه لغتاً همان است که در بیانات نورانی سلسلة الذهب آمده است که «کَلِمَةُ لا إِلَهَ إِلا الله حِصْنِی »، درباره وجود مبارک حضرت امیر هم هست که «وَلَایَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام) حِصْنِی »[14]
[15]
یعنی مأمن. کسی که پذیرفت «دَخَلَ فی المَأمَن» اگر «دَخَلَ فی المَأمَن» حُسن فاعلی پیدا کرد و اگر به دستورهای دیگر عمل کرد حُسن فعلی داشت این جمع حُسن فاعلی و فعلی شخص را اهل نجات می کند أجر بی پایان دارد «مَن» یعنی «قطع»، «منین» یعنی «مقطوع»، حبل منین در برابر حبل متین است. آن طناب پوسیده گسسته غیر قابل اعتماد را می گویند حبل منین، آن طناب مستحکم آویخته از ﴿مِنْ لَدُنْ حَکیمٍ عَلیمٍ﴾[16]
تا به دست جامعه بشری که ﴿وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ﴾[16] می گویند حبل متین. متین یعنی محکم و متقن. آن که حبل متین را رها کرد به حبل منین یعنی مقطوع و پوسیده رسیده است «مَن» یعن «قطع»، «مَنَعَهُ» یعنی «قَطَعَهُ»، «ممنون» یعنی «مقطوع»؛ فرمود أجر غیر ممنون دارد پایان پذیر نیست.
درباره جهنم کم و بیش سخنی بعضی ها گفته اند ولی درباره بهشت احدی درباره ابدیت بهشت و جاودانگی آنسخنی نگفت؛ زیرا انسان در آنجا بدنش تابع روح است بدنی است نمیر، روحش هم که مرگ پذیر نیست. موجودات بهشت این چنین است. یک وقت از وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) سؤال کردند ـ این در بحث های قبل هم اشاره شد ـ که در جریان شجره آدم(سلام الله علیه) اختلاف است چند نقل شد که آیا درخت انگور بود خرما بود یا خوشه های گندم و مانند آن بود، فرمود همه درست است؛ زیرا درخت بهشت مثل درخت دنیا نیست که یک درخت بخواهد یک میوه خاص بدهد؛ میوه های درخت برابر اراده بهشتی ها است هر چه بهشتی اراده کند او عطا می کند نه اینکه هر چه او دارد بهشتی بخواهد؛ لذا فرمود درخت های بهشت این خصیصه را دارد.
غرض آن است که ذات اقدس الهی به عنوان فضل است، ولی أجر تعبیر کرده و أجر غیر منقطع است. فرمود ما او را برگرداندیم یعنی چندین بار او را هدایت کردیم او عمداً نپذیرفت، فطرت و عقل را از درون به او دادیم نکول کرد، رهبران الهی را از خارج فرستادیم نپذیرفت، ﴿نَبَذَوُهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ ﴾[17]
این عمداً به سوء اختیار خودش سقوط کرده است؛ لذا ما هم او را به پایان تلخش گرفتار کردیم ﴿ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلینَ﴾. از جریان دوزخ بدتر نیست؛ البته خود دوزخ درکاتی دارد که نفاق باعث سقوط در آن اسفل درکات است ﴿إِنَّ الْمُنافِقینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّار﴾[18]
یعنی انسان «فی الجمله» به أسفل سافلین سقوط می کند و «فی الجمله» هم به اجر غیر ممنون می رسد.
این سوگندها نشان می دهد که انسان این ظرفیت را دارد بعد از اینکه در مکه و امثال آن این احکام را بیان کرد فرمود انسان برای همین خلق شد با این احسن قوام هماهنگ است. در جریان احسن قوام بودن در سوره مبارکه «مؤمنون» گذشت که ساختار بدنی او به احسن قوام برنمی گردد آنجا که دارد نطفه بود، ما نطفه را علقه کردیم، علقه را مضغه کردیم، بعد عظام شد، ﴿فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً﴾[19]
تا اینجا تطورات عادی بود، از آن به بعد که سخن از ﴿نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾[20]
[21]
می رسد می فرماید: ﴿ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ﴾[22]
نه یک چیز دیگری به او دادیم، همان او را بالا بردیم که این با سبق مادی بدن روح و لحوق تجرد او سازگار است.
مستحضرید که جریان «خَلَقَ الْأَرْوَاحَ قَبْلَ الْأَبْدَانِ»[23]
آن جنبه عقلانیت آن است، آن مرحله عاقله و عقل قبل از خلقت انسان بود اما این مرحله نفسانیت او جسمانی است و «روحانیة البقاء» است. آنجا فرمود: ﴿ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ﴾؛[24]
البته خدا چون ﴿أَحْسَنُ الْخالِقینَ﴾ است هر چیز را به احسن وجه آن خلق کرد چه اینکه در بخش های دیگر این دو اصل را که مکرر بیان شد ذکر کرد: یکی «کان»ی تامه است که فرمود خدا ﴿خالِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ﴾[25]
است؛ یعنی «کل ما صَدَقَ علیه أنّه شیءٌ فهو مخلوقُ الله سبحانه و تعالی» خدا او را خلق کرد. یکی «کان»ی ناقصه است که هر چه را آفرید به بهترین وجه آفرید، می فرماید: ﴿أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ﴾[26]
که این مربوط به «کان»ی ناقصه است هر چیزی را که آفرید تمام آنچه لازمه بهتر بودن او بود به او داد، در ساختار تغذیه او تنمیه او تولید او حرکت او فعالیت او، جنب وجوش او، هر چه که برای یک خرچنگ لازم بود به او داد، آنچه برای طاوس لازم بود به او هم داد، آنچه به حیوان بحری لازم بود داد آنچه حیوان برّی لازم داد، آنچه که به پرنده ای که ﴿ما یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ﴾[27]
لازم بود به آن داد که در بیان نورانی حضرت موسای کلیم(سلام الله علیه) برابر آنچه در سوره مبارکه «طه» آمده این است که ﴿رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی﴾[28]
این ناظر به «کان»ی ناقصه است، «کان»ی تامه اصل وجود را بیان می کند، «کان»ی ناقصه خصیصه و مزایایی که این شئ لازم دارد از لحاظ جهاز زندگی و تغذیه و تنمیه و تولید و مانند آن به او می دهد؛ آن وقت این می شود احسن تقویم. در احسن تقویم آن حُسن فعلی و فاعلی را مشخص کرده است.
غرض آن است که اینکه بزرگان حکمت آمدند گفتند حکمت نظری داریم حکمت عملی داریم، هر دو به کار خدا برمی گردد. حکمت نظری این است که انسان بفهمد خدا عالم را چقدر زیبا آفرید، چه جور منظم آفرید. حکمت عملی این است که خدا چه دستور داد که چگونه بکنیم. خلیفه خدا عهده دار حکمت عملی است و خود ذات اقدس الهی عهده دار حکمت نظری است از یک سو و عهده دار تبیین حکمت عملی است از سوی دیگر و این سوره مبارکه ای که به نام «التین» یا «و التین» «علم بالغلبة» آن هست، فرمود راه «أحسن التقویم» مشخص است راه «أسفل السافلین» هم مشخص است ﴿فَما یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ﴾. این طعن هایی که می زنند اهانت هایی که می کنند درباره دینی که جامع حکمتین است؛ یعنی در جهان چه هست، یک؛ انسان در جهان چه باید بکند، این دو؛ از این زیباتر و بهتر و رساتر فرض ندارد. برنامه ها را ذات اقدس الهی مشخص کرد فرمود این احسن تقویم برای آن است که شما به «أحسن المخلوقین» برسید؛ زیرا تمام آنچه در نظام جهان هست برای شما خلق کردم مسخَّر شما است. چیزی در ساختار نظام سپهری نیست که خدا آن را در دسترس بشر قرار ندهد حالا یا امروز یا آینده. نمی شود گفت ما به فلان کره دسترسی نداریم یا دستگاهی که ما را به آنجا برساند نداریم، نخیر می توانید بسازید به این شرط که نه بیراهه بروید و نه راه کسی را ببندید.
آن گاه دستگاهی هست که تقنین دارد، دستگاهی هست که اجرا می کند، دستگاهی هست که داوری دارد. خدای سبحان هم دستگاهی که در ساختار خلقت برای بشر آماده است آن را آفرید و هم انسان را مسئول بهره برداری در حکمت عملی کرد بعد از حکمت نظری؛ یعنی بفهمد که در جهان باید و نباید چیست و بفهمد که در جهان آن بود و نبود چیست و این باید و نباید چه باید بکند عمل بکند؛ آن گاه محکمه قضا می خواهد. بین آنچه خدای سبحان ترقیم کرد و دستور داد که باید و نباید و آنچه را جامعه بشری در مسئله تهذیب نفس، تدبیر منزل، سیاست مملکت و تمدن جامعه که حکمت عملی به این سه بخش است و هر کدام از این بخش ها هم چندین مجموعه را زیر پوشش خود دارد؛ مثل اینکه حکمت طبیعی چندین رشته را دارد، حکمت تعلیمی و ریاضی چندین رشته را به همراه دارد، حکمت الهی چندین رشته را به همراه دارد، این حکمت عملی هم چندین رشته را به همراه دارد ولی اصول کلی این است.
آن گاه فرمود یک داور می خواهد داور همان است که حکمتین را تنظیم کرد، هم بود و نبود را تنظیم کرد هم باید و نباید را دستور داد و ﴿بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ﴾[29]
است و شاهد کل شیء هم هست. در بخش های سوره مبارکه «یونس» آیه 61 به بعد دارد که هر کاری که انجام می دهید هنگام ورود ما می بینیم در مشهد ما هستید ﴿إِلاّ کُنَّا عَلَیْکُمْ شَهُوداً إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ﴾[30]
همین که وارد بشوید در مشهد ما هستید در مرئا و منظر ما هستید. پس داور کسی است که حکمتین را تنظیم کرده است یعنی هم بود و نبود عالم را تنظیم کرد هم باید و نباید عالم را تنظیم کرد و انسان که مسئول است هم بود و نبود را در بخش علمی بفهمد که «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ»،[31]
هم باید و نباید را بفهمد و عمل کند که انسان مکلّف به عمل است به نام ایمان که فرض کرده و واجب کرده ایمان را. بعد خود ذات اقدس الهی داور است و داوری می کند، او ﴿أَحْکَمِ الْحاکِمینَ﴾ است؛ گرچه دیگران حکمی دارند اما آن حکم نهایی از آنِ خدای سبحان است.
در بخش های فراوانی چه در قرآن چه در دعا یک سلسله اوصاف به بشر که خلیفه الهی است اسناد داده می شود، بعد برترین و احسن و افضل آن به خدای سبحان است. اگر او ﴿خَیْرُ الْفَاصِلِینَ﴾[32]
است، اگر او ﴿خَیْرُ الْحَاکِمِینَ﴾[33]
است اگر او ﴿خَیْرُ الرَّازِقِینَ﴾[34]
است برای اینکه همه اینها اوصاف فعل است، یک؛ و آیات و اشخاصی که هستند مجاری این فعل و مظاهر این افعال اند، دو؛ و خود آن ظاهر که دارد کار را بلاواسطه انجام می دهد از همه اینها احسن و افضل است، او ﴿خَیْرُ الْفَاصِلِینَ﴾ است، او ﴿خَیْرُ الْفاتِحینَ﴾[35]
است، او ﴿خَیْرُ الْحَاکِمِینَ﴾ است، او خیر مذکور است او أفضل خیر است «یا خَیر مَذکور ذُکِر»؛ هر بخشی را که شما در بخش های افعال ذکر می کنید می بینید ذات اقدس الهی بهترین و برترین آنها را دارا است؛ اینها همه در محدوده فعل است یعنی فعلی که خدای سبحان بلاواسطه انجام می دهد بهترین فعلی است که در جهان صورت می پذیرد گرچه دیگران حتی انبیا و اولیا(علیهم الصلاة و علیهم السلام) کار خیر انجام می دهند آنها هم فاتح اند آنها هم فاصل اند آنها هم حاکم اند اما آن کسی که ﴿أَحْکَمِ الْحاکِمینَ﴾ است خدا است ﴿خَیْرُ الْفَاصِلِینَ﴾ خدا است ﴿خَیْرُ الْفاتِحینَ﴾ است خدا است ﴿خَیْرُ الرَّازِقِینَ﴾ است خدا است. معنای ﴿خَیْرُ الرَّازِقِینَ﴾ این نیست که دیگران واقعاً رازق اند او هم رازق است؛ منتها او بهتر، سایر افعال هم همین طور است برای اینکه خدای سبحان کل اینها را منحصر در خود می داند در همان بخش پایانی آن سوره «ذاریات» دارد که ﴿إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتینُ﴾[36]
این «الف و لام» با آن «هو» در این گونه از تعبیرها مفید حصر است؛ تنها رازق خداست پس اگر می فرماید او ﴿خَیْرُ الرَّازِقِینَ﴾ است دیگران مجاری او هستند. پس به دو جهت خدا ﴿خَیْرُ الرَّازِقِینَ﴾ است یکی اینکه دیگرام مجرای او هستند بالذات نیستند بالاصاله نیستند، دیگر اینکه بر فرض که آنها رازق باشند، آن بهترین وجه رزق رسانی را ذات اقدس الهی دارد؛ البته بحث های فرعی این سوره مبارکه را ممکن است اگر لازم بود در جلسه بعد مطرح کنیم.

[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص155، خطبه 108.

[2] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص204، خطبه 147.

[3] سوره هود، آيه 44.

[4] سوره عنکبوت، آيه 67.

[5] سوره بقره، آيه 126.

[6] سوره بلد، آيه 1.

[7] سوره نجم، آيه 8.

[8] سوره واقعه، آيه 89.

[9] سوره مؤمنون، آيه 14.

[10] سوره ملک، آيه 3.

[11] سوره قمر، آيه 49.

[12] سوره رعد، آيه 8.

[13] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج49، ص127. عیون الاخبار الرضا(ع)، ج2، ص134.

[14] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج39، ص246.

[15] الأمالی(للصدوق)، النص، ص235، معانی الأخبار، النص، ص371.

[16] سوره نمل، آيه 6.

[17] سوره آل عمران، آيه 103.

[18] سوره نساء، آيه 145.

[19] سوره مؤمنون، آيه 14.

[20] سوره ص، آيه 72.

[21] سوره حجر، آيه 29.

[22] سوره مؤمنون، آيه 14.

[23] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص438.

[24] سوره مؤمنون، آيه 14.

[25] سوره زمر، آيه 62.

[26] سوره سجده، آيه 7.

[27] سوره ملک، آيه 11.

[28] سوره طه، آيه 50.

[29] سوره بقره، آيه 231.

[30] سوره یونس، آيه 61.

[31] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص30.

[32] سوره انعام، آيه 57.

[33] سوره اعراف، آيه 87.

[34] سوره مائده، آيه 114.

[35] سوره اعراف، آيه 89.

[36] سوره ذاریات، آيه 58.