جلسه 1398/12/12

بسم الله الرحمن الرحیم



/جلسه 6/تفسير سوره فجر

موضوع: تفسیر سوره فجر/جلسه 6/
 
﴿کَلاَّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتیمَ﴾ (17) ﴿وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ﴾ (18) ﴿وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلاً لَمًّا﴾ (19) ﴿وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا﴾ (20) ﴿کَلاَّ إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا﴾ (21) ﴿وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا﴾ (22) ﴿وَ جی ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری﴾ (23) ﴿یَقُولُ یا لَیْتَنی قَدَّمْتُ لِحَیاتی ﴾ (24) ﴿فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ﴾ (25) ﴿وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ﴾ (26) ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾ (27) ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً﴾ (28) ﴿فَادْخُلی فی عِبادی﴾ (29) ﴿وَ ادْخُلی جَنَّتی﴾ (30).
بخش پایانی سوره مبارکه «فجر» درباره کسانی است که وارسته شدند از غیر خدا و وابسته شدند به خود خدا، نه به خود متّکی اند نه به غیر خدا. این گونه از افراد کسانی اند که در عقاید و اخلاق و حقوق و اعمال برابر شریعت عمل کردند و از نظر اعتقادی غیر خدا را باور ندارند و چون می دانند ذات اقدس الهی ﴿بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ﴾[1]
است و رحمان مطلق است و ﴿بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ﴾[2]
است قلب آرامی دارند مطمئن می شوند.
اطمینان دو قسم است: یک اطمینان صادق است یک اطمینان کاذب؛ آن طمأنینه و آرامش صادق آن جایی است که به ذات اقدس الهی تکیه کند باور داشته باشد با او منادات کند با او مناجات کند، رسیدن به هر خیری را از او بداند نجات از هر شرّی را از او بداند و خود را عبد محض بداند و اراده خود را فانی در اراده الهی ببیند و مانند آن؛ این یک طمأنینه صادقی است و اگر کسی به غیر خدا تکیه کرد و مال خودش را که ﴿یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾[3]
زمینه خلود و دوام و جاودانگی او را فراهم کرد و به خیال باطل سخنان جاهلیت را تکرار کرد که می گفت: ﴿ما أَظُنُّ أَنْ تَبیدَ هذِهِ أَبَداً﴾[4]
وارد باغش شد گفت فکر نکنم که این باغ از بین برود! به اصطلاح جاهلی این یک مِلک نمیری است این اطمینان، اطمینان کاذب است زیرا تکیه گاه او به زمین است و به زمان است و مال است و جِرم است و ماده است که همه اینها در معرض زوال و از بین رفتنی است و اگر کسی مطمئن بود دارای این دو شاخص و نشانه است یکی اینکه از ذات اقدس الهی با همه اوامر و نواهی اش راضی است با همه قضا و قدر او راضی است، دوم اینکه او هم مورد رضای خدای سبحان است؛ چون در هر نفی و اثباتی، جز سخن خدا چیزی را نپذیرفت در هیچ فعل و ترکی جز دستور خدا را رعایت نمی کرد و مانند آن. پس یک اطمینان صادق داریم که در این بحث مطرح است یک اطمینان کاذب داریم بین متکاثران. متکاثر در اثر انبوه مال حساب می کند که ﴿أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ﴾ و اما آنهایی که طمأنینه صادق دارند و بنده خدا هستند و خود را به آن حصن «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِی »[5]
وارد کردند که همه خیرات از آنجاست و همه شرور از او دور است چنین شخصی دارای نفس مطمئنه است.
حالا اینکه ذات اقدس الهی نفس مطمئنه را خطاب می کند و می فرماید: ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ٭ ارْجِعی﴾ آیا این همان زمان قبض روح است که دارد برمی گردد؟ یا از برزخ وارد ساهره قیامت بخواهد بشود یا از ساهره معاد و بررسی وارد بهشت شود؟ در هر جایی ذات اقدس الهی صلاح بداند به او می گوید که ﴿ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ﴾. مستحضرید که همه موجودات و همه انسان ها از خدا هستند و همه هم به سوی خدا برمی گردند: ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ﴾[6]
اما معنای آن این نیست که هر کدام صادر بلاواسطه اند و منتهی بلاواسطه. همه از خدا هستند با حفظ ترتیب، همه به سوی خدا می روند با حفظ ترتیب. آن که صادر اول یا ظاهر اول است طبق روایات فرمودند: «اوّل مَا خَلَقَ الله نُورُ نَبِینَا(صلی الله علیه و آله و سلم)»[7]
او اولین صادر است و مرجع او هم آخرین مرجع است. کسانی هم که در سلسله نزول، در قوس نزول، مراحل میانی یا پایینی را طی کردند در قوس صعود هم این چنین هستند؛ مراحل میانی یا ابتدایی را طی می کنند. این نفس که مطمئنّه شد دیگر نه مشکل تسویل را دارد که ﴿سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ﴾،[8]
[9]
نه مشکل امر به سوء را دارد که ﴿إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ﴾[10]
آنها قوای شرّانگیز و شرّخواه نفس اند وقتی کل نفس به حقیقت طمأنینه رسید و هر گونه تکاثری را ترک کرد و به هر که عامل کوثر شدن است رسید، این می شود نفس مطمئنه. در حرم امن نفس مطمئنه، نه نفس مسوّله در کار است نه نفس أماره بالسّوء در کار است و مانند آن بلکه همان نفس ملهمه است که ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ٭ فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾[11]
[12]
این نفس ملهمه دو تا کار کرد: یکی اینکه آن میزبان و صاحبخانه را که دست پرورده الهی است و خدا عطا کرد و آن الهام فجور و تقوا است آن را کاملاً حفظ کرد و رشد داد؛ دیگر اینکه علمی که مهمان است و در حوزه و دانشگاه فراهم می شود علمی را تهیه کرد که با صاحبخانه بسازد. بنابراین نه جا برای نفس اماره است نه جا برای نفس مسوّله است فقط آن نفس ملهمه است که شکوفا شده با عقیده صائب و با عمل صالح.
اگر کسی با عقیده صائب و علم صائب کوشش کرد، با عمل صالح کوشش کرد، آن نفس ملهمه را که میزبان بود و در درون خانه نهادینه شده بود آن را شکوفا می کند به صورت نفس مطمئنه در می آورد و اگر ذات اقدس الهی در سوره «شمس» با فعل غایب درباره چنین نفسی سخن گفت، فرمود: ﴿فَأَلْهَمَها﴾، در اینجا به صورت حضوری خطاب می کند: ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾. خطاب های قرآن گاهی به صورت مردمی است ﴿یَا أَیُّهَا النَّاسُ﴾[13]
[14]
[15]
[16]
گاهی فخرآفرین است نسبت به مؤمنان ﴿یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا﴾. اما این خطاب ویژه است همان طوری که به پیامبران می گوید: ﴿یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ﴾،[17]
﴿یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ﴾[18]
درباره این افرادی هم که تابع نبی و رسول اند به اینها هم می فرماید: ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾؛ در حقیقت مخاطب اصلی روح است چون اعضا و جوارح در خدمت روح انجام وظیفه می کنند. آنچه می تواند با خدا مناجات کند نفس است و آنچه می تواند مخاطب خدای سبحان باشد آن هم نفس است؛ لذا فرمود: ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾؛ چون این مطمئن بود نه خلاف کرد و نه به خلاف گرایش داشت، ذات اقدس الهی می فرماید: ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ﴾؛ حالا این ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾ اگر گوینده خود خدا باشد تعبیر به ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ﴾ این از باب وضع اسم ظاهر به جای ضمیر است؛ برای اینکه اگر خود مخاطِب، گوینده و متکلم خود خدا باشد، باید بفرماید: ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾ «إرجعی إلیَّ»، نه ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ﴾!
حالا ممکن است از باب تفنّن در تعبیر باشد؛ اما اگر گوینده این ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ﴾ فرشته ای باشد، مَلکی، روحی از ارواح مجرد باشد آن وقت ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ﴾ معنای خاص خودش را دارد، از قبیل وضع اسم ظاهر به جای ضمیر نیست چون گوینده فرشته است، این فرشته می گوید: ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ﴾.
بنابراین این نفس که تمام حقیقت انسان است مثل اینکه ﴿مَن قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ﴾[19]
و مانند آن یعنی حقیقت و هویت هر شخصی. خدای سبحان فرمود اکنون که تو دارای طمأنینه هستی و در اثر آن طمأنینه که آرامش درون است این دو صفت ممتاز راضی و مرضی را داری، راضی هستی در بحث های کلامی به قضا و قدر الهی، در بحث های فقهی به حلال و حرام الهی و در بحث های حقوقی به عدل و ظلم الهی که هیچ ظلمی در آنجا نیست هر چه هست عدل است، اگر در بخش های یاد شده دارای اطمینان بودی، آن گاه درباره پاداشت می فرماید: ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ﴾، قبلاً هم در محضر خدای سبحان بودی، عمری را به ﴿وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ﴾[20]
به سر بردی، عمری را سجود و رکوع داشتی، عمری را اسلام به معنای انقیاد و طمأنینه و طاعت داشتی، عمری را به تسبیح و تحمید گذراندی، الآن به پاداشت برس.
نکته ای که در اینجا هست این است که اگر کسی این اضلاع سه گانه مثلث را تحصیل کرد، یعنی یک ضلع اساسی و بزرگ آن که نفس مطمئنه بود تأمین کرد، ضلع دیگرش راضی به قضای الهی و احکام و حکَم الهی باشد را تأمین کرد، ضلع سوم که مرضی خدا باشد یعنی عقیده او، اخلاق او، اعمال او، رفتار او، کردار او مورد رضای حق باشد، این شخص با این مثلث پربرکت هنوز در راه است؛ او از آن به بعد دادنی است نه گرفتنی؛ با تلاش و کوشش انسان بخواهد آن بقیه راه را طی کند مقدور نیست. دو نکته است: یکی اینکه هنوز در بین راه است به مقصد نرسید؛ دوم اینکه از آن به بعد کاری انجام نمی دهد که باعث وصول خودش به مقصد بشود چون در دنیا خدا به او نمی گوید ﴿ارْجِعی﴾. اگر در دنیا بفرماید چون دنیا دار عمل است دار پرهیز از منهیات است، انجام دادن وظایف مأمور است و مانند آن؛ می شود کاری کرد با تحکیم آن عقاید صائب و علوم صائب و با تحکیم این عمل صالح و رفتار و گفتار صالح می تواند بقیه راه را برود یا وسیله آن را فراهم کند؛ اما این خطاب بعد از مرگ است، چه از حین موت، چه در برزخ، چه در ساهره معاد. بعد از مرگ انسان کاری نمی کند که به وسیله آن کار به جای بالاتری برود، چون اگر بخواهد کاری بکند باید به دستور مکتب باشد، آن مکتب شریعت است و پیغمبر می خواهد و مانند آن و این می شود دنیا، چون بعد از مرگ شریعتی باشد پیغمبری باشد حلال و حرامی باشد نیست. امروز «عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لَا عَمَل»، [21]
بنابراین معلوم می شود که از آن به بعد، یک مقدار راه رفته است، یک؛ و خودش نمی تواند برود، دو؛ یعنی از راه عمل، تحصیل آن ممکن نیست و اذن خدا می خواهد، سه؛ خدا هم اذن داد، چهار. این ﴿ارْجِعی﴾ امر إذنی است؛ مثل اینکه مهمان وقتی وارد شد میزبان به صورت امر می گوید «آقا میل کنید»! «میل کن»! گرچه لفظ، لفظ امر است ولی این در حقیقت ترخیص و اجازه است. اینجا وقتی فرمود ﴿ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ﴾ یعنی اکنون که این اضلاع سه گانه مثلث را داری، نفس مطمئنه داری، نفس راضیه داری، نفس مرضیه داری که هر سه باعث کامل شدن این نفس است، بقیه راه را به تو اجازه می دهیم که برگردی. ﴿یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ٭ ارْجِعی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً ٭ فَادْخُلی فی عِبادی ٭ وَ ادْخُلی جَنَّتی﴾ .
در جریان «مجئ» که در همین سوره مبارکه «فجر» قبلاً گذشت که ﴿وَ جی ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ﴾[22]
که خیلی ها این را با همان آیه سوره مبارکه ﴿وَ بُرِّزَتِ الْجَحیمُ لِلْغاوینَ﴾[23]
تعبیر کردند! ولی این ﴿بُرِّزَتِ﴾ نمی تواند مفسر این ﴿جی ءَ﴾ باشد؛ گذشته از اینکه روایتی که در ذیل این آیه است که از حضرت سؤال کردند چگونه جهنّم را می آورند؟ حضرت فرمود: چندین فرشته با زنجیر آن را کشان کشان می آورند روی این حساب جهنم یک شیء منقول است نه غیر منقول؛ البته ممکن است جهنم غیر منقول، در بحث های خودش ثابت شده باشد آن «علی الرأس و العین»؛ اما از این آیات برمی آید که جهنم منقول است همان طوری که بارها ملاحظه فرمودید این جهنمی که قرآن ترسیم می کند جهات لازمه سه گانه آن همه اش انسان اند در این سوخت و سوزها و کوره بلند کارخانه ها و دستگاه هایی است که آهن را آب می کنند و مواد دیگر را ذوب می کنند، سه عنصر در این کوره های بلند هست: یکی آن مواد اولی که مواد سوختنی است حالا یا ذغال سنگ است که سابق هیزم بود، یا نفت است هر چه هست این ماده اولی سوختنی است؛ بعد وقتی اینها را جمع کردند یک ماده تی ان تی و یک ماده انفجاری به آن می زنند این کوره گُر می گیرد وقتی این کوره گُر گرفت آن آهن یا چیزی دیگر را که باید ذوب بکنند یا تسطیح بکنند را وارد می کنند. پس کوره بزرگ مثل کوره های کوچک سه عنصر دارد: یکی مواد اولی که سوختنی است، یکی آن عاملی که این را شعله ور بکند، سوم آن آهن هایی که باید بریزند و ذوب بکنند. جهنم هم آن طوری که قرآن کریم تنظیم کرده که بارها ملاحظه فرمودید این اضلاع سه گانه مثلث را خود انسان می داند. هیزم که ماده اولیه است که آن روز غیر از هیزم، ماده دیگر کسی درک نمی کرد، در قرآن فرمود: ﴿وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾[24]
قاسط یعنی ظالم که قِسط و سهم دیگران را می برد او هیزم جهنم است. وقتی این هیزم ها جمع شدند وقودی هست که «ما تُوقَدُ بِه النّار»[25]
است که آتشگیره است یا آتشزنه است، آن را هم می فرماید: ﴿وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ﴾[26]
حجاره هم ظاهراً آن سنگ هایی است که با آن بُت می ساختند. پس انسانی که رهبری کفر عده ای را دارد این وقود نار است افراد دیگر که زیر مجموعه این کافر ظالم اند هیزم هستند؛ بعد می فرماید وقتی که این کاملاً افروخته شد گداخته شد تبهکاران را به این جهنم می ریزند فرمود: ﴿فِی النَّارِ یُسْجَرُون ﴾.[27]
حالا انحای دیگر هست اقسام دیگر هست، جهنم غیر منقول هست، هر چه که کتاب و سنت فرموند «علی الرأس و العین»؛ ولی دلیلی ندارد اینجا که فرمود جهنم را می آورند و روایتی هم در ذیل این آمده، ما این را توجیه بکنیم جهنم را می آورند یعنی اینها به حضور جهنم می روند، یا جهنم را می آورند یعنی ﴿بُرِّزَتِ الْجَحیمُ لِلْغاوینَ﴾ نه! آن آیات سرجایش محفوظ است، این آیه هم سرجایش محفوظ است.
در سوره مبارکه «زمر» وقتی از جهنم نام می برد می فرماید: ﴿وَ سیقَ الَّذینَ کَفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّی إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها﴾[28]
وقتی اینها را نزدیک جهنم آوردند درهای جهنم را باز می کنند؛ این هم ممکن است، اینها مثبتین اند اگر مثبتین اند دلیل بر تخصیص آن عام یا تقیید آن مطلق نیست، هم این سرجایش هست هم آن سرجایش است.
خدای سبحان که می فرماید: ﴿فَادْخُلی فی عِبادی ٭ وَ ادْخُلی جَنَّتی ﴾ مثل اینکه در قسمت دیگر فرمود: ﴿لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصَّالِحینَ﴾[29]
ما اینها را در صالحین قرار می دهیم؛ از این به بعد که فرمود: ﴿ارْجِعی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً ٭ فَادْخُلی فی عِبادی﴾ بندگان خاص من، ﴿وَ ادْخُلی جَنَّتی ﴾؛ «جنة اللّقاء» همان است که در پایان سوره مبارکه «قمر» آمده که ﴿إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ ٭ فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ﴾[30]
[31]
«واو» عطف نیست، جدا نکرده دو چیز نگفته است؛ گفت اینها وارد بهشت می شوند؛ ﴿فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ﴾ در جایی می نشینند که نزدیک ملیک مقتدر است.
بنابراین آن می شود «جنة اللّقاء» که برای خواص است، در موارد دیگری دارد که ﴿جَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ﴾[32]
این برای اوساط از اهل ایمان است. فرمود: ﴿یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری ٭ یَقُولُ یا لَیْتَنی قَدَّمْتُ لِحَیاتی﴾ آن وقت پاسخ می دهد: ﴿فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ ٭ وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ﴾ که در بحث های قبل در این زمینه بحث شد. و این جلسه نهایی تفسیر سوره مبارکه «فجر» است که فرمود: یا ﴿أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ٭ ارْجِعی إِلی رَبِّکِ﴾ در حالتی که هم مطمئنه هستی هم راضی هستی هم خدا از تو راضی است چون مرضی خدا هستی. آن وقت وارد بندگان خاص من شو: ﴿فَادْخُلی فی عِبادی﴾ نظیر اینکه آنجا فرمود: ﴿لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصَّالِحینَ﴾. ﴿وَ ادْخُلی جَنَّتی﴾ که این «جنة اللّقاء» است که فوق جنت های دیگر است.

[1] سوره بقره، آيه 231.

[2] سوره توبه، آيه 128.

[3] سوره همزه، آيه 3.

[4] سوره کهف، آيه 35.

[5] صحيفة الرضا ، منسوب به على بن موسى عليهما السلام ، ج1، ص40.

[6] سوره بقره، آيه 156.

[7] ر.ک: بحارالانوار، ج15، ص28؛ «فَأَوَّلُ مَا خَلَقَ نُورُ حَبِیبِهِ مُحَمَّدٍ(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم) ... خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی نُورَ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ(صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم)».

[8] سوره یوسف، آيه 18.

[9] سوره یوسف، آيه 83.

[10] سوره یوسف، آيه 53.

[11] سوره شمس، آيه 7.

[12] سوره شمس، آيه 8.

[13] سوره فاطر، آيه 15.

[14] سوره بقره، آيه 21.

[15] سوره بقره، آيه 28.

[16] سوره نساء، آيه 1.

[17] سوره انفال، آيه 64.

[18] سوره مائده، آيه 41.

[19] سوره مائده، آيه 32.

[20] سوره انعام، آيه 79.

[21] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص84، خطبه 42.

[22] سوره فجر، آيه 23.

[23] سوره شعراء، آيه 91.

[24] سوره جن، آيه 15.

[25] لسان العرب، ج3، ص466.

[26] سوره بقره، آيه 24.

[27] سوره غافر، آيه 57.

[28] سوره زمر، آيه 71.

[29] سوره عنکبوت، آيه 9.

[30] سوره قمر، آيه 54.

[31] سوره قمر، آيه 55.

[32] سوره بروج، آيه 11.