جلسه 1398/11/21

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره غاشيه/تفسير آيات 17 تا 26


موضوع: تفسیر سوره غاشیه/تفسیر آیات 17 تا 26
﴿اَ فَلا یَنْظُرُونَ اِلَی الْاِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ (17) وَ اِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ (18) وَ اِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ (19) وَ اِلَی الْاَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ (20) فَذَکِّرْ اِنَّما اَنْتَ مُذَکِّرٌ (21) لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ (22) اِلاَّ مَنْ تَوَلَّی وَ کَفَرَ (23) فَیُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْاَکْبَرَ (24) اِنَّ اِلَیْنا اِیابَهُمْ (25) ثُمَّ اِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ (26) ﴾. سوره مبارکه ای که «علم بالغلبه» آن «غاشیه» است و در مکه نازل شد و صدر آن درباره معاد است اثنای آن درباره توحید است و ذیل آن از باب «ردّ العَجُز علی الصدر»[1]
( ، رد العجز علی الصدر: [رَدْ دُل ْ ع َ جُ زِ ع َ لَص ْ صَ] بازبردن انجام به آغاز. در صنعت عروض و بدیع عبارت است از صفت تصدیر که یکی از صنایع علم بدیع و محاسن شعری است. به اصطلاح عروضی، صنعتی از شعر را گویند که درآن کلمهٴ اول شعر را در آخر آن مکرر کنند یا شعر را به کلمه ای ابتدا کنند که شعر ماقبل آن بدان منتهی شده است.) بحثش به معاد برمی گردد. در قرآن کریم ذات اقدس الهی همه موجودات را آیت و علامت می داند نشانه می داند و خود را به عنوان هم ﴿هُوَ الْاَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ﴾[2]
معرفی می کند. خلقت را غیر از صنعت می داند در صنعت به هر حال انسان ابزاری را جمع می کند و اتومبیلی می سازد یا هواپیما می سازد یا اتاقی می سازد و جِرمی را تحویل می دهد. در خلقت این چنین نیست. در آیات دیگر می فرماید شما در آسمان فکر کنید در زمین فکر کنید ﴿یَتَفَکَّرُونَ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ﴾؛[3]
اما در این بخش از سوره «غاشیه» می فرماید شما درباره کیفیت اینها فکر کنید نه درباره خود آسمان. آسمان را ببینید به آسمان آفرین پی ببرید، زمین را ببینید به زمین ساز پی ببرید شما نگاه کنید ما چگونه آسمان را خلق کردیم چگونه زمین را خلق کردیم. ﴿اَ فَلا یَنْظُرُونَ اِلَی الْاِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ﴾ چون حیوانات به هر حال یا از توالد هستند که از اجتماع مذکر و مؤنث فرزندی به دنیا می آید، یا از راه تولید هستند تخم مرغی را زیر پَر مرغی می گذارند جوجه در می آید، یا نه پدری دارد و نه مادری نه تولید است و نه تولّد؛ نظیر کِرمی که در یک میوه تولید می شود در یک حبّه گندم تولید می شود اینها از آن قبیل است. می فرماید شما درباره خلقت فکر کنید ما چگونه آسمان را خلق کردیم؟ چگونه زمین را خلق کردیم؟
این دعوت عمومی است مستحضرید که این دعوت به معنای ظاهری مقدور بسیاری از افراد نیست خدا می فرماید ما آسمان و زمین را در شش روز خلق کردیم ﴿خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ فی سِتَّةِ اَیَّامٍ﴾[4]
[5]
[6]
این در چند آیه است در سوره مبارکه «حدید» است و امثال «حدید» است که ﴿فی سِتَّةِ اَیَّامٍ﴾ آن روز آن مرحله آن لحظه نه زمانی بود نه زمینی بود، نه روزی بود نه شبی بود، نه سالی بود و نه ماهی. بنابراین این ﴿فی سِتَّةِ اَیَّامٍ﴾ را باید برابر همان آن نشاه معنا کرد. بعد در سوره مبارکه «انبیاء» می فرماید: ﴿اَ وَ لَمْ یَرَ الَّذینَ کَفَرُوا اَنَّ السَّماوَاتِ وَ الارْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا﴾،[7]
اول این مجموع آسمان با کره خاک، بسته و رتق بود بسته بودند ما همه را گشودیم؛ «رتق و فتق» یعنی همین، «رتق» یعنی بستن، «فتق» یعنی گشودن؛ اینها را چه کسی می تواند ببیند؟ چه کسی از اینها باخبر است؟
الآن در این بخش از سوره مبارکه «غاشیه» می فرماید شما از کیفیت خلقت آسمان باخبر بشوید از کیفیت خلقت زمین، اینها کار بسیار سختی است، کیفیت خلقت مقدور کسی نیست بله! ممکن است که حکیمی متکلمی بگوید اینها موجود ممکن اند هر ممکنی واجب می خواهد، بله! اینها حادث اند هر حادثی قدیم می خواهد همین! اما خدا چگونه آسمان را خلق کرد؟ چگونه زمین را خلق کرد؟ چگونه شتر را آفرید؟ نه تولید بود نه تولّد بود؛ این یعنی چه که ما را دعوت می کند؟ چرا نگاه نمی کنند که خدا چگونه شتر را خلق کرد؟ ما چگونه بفهمیم که خدا شتر را چگونه خلق کرد؟! بله، ما این را می فهمیم که این مخلوق خالق می خواهد معلول علت می خواهد بیش از این هم از ما نخواستند؛ اما این بخش از آیات چه چیزی را می خواهد بگوید: ﴿اَ فَلا یَنْظُرُونَ اِلَی الْاِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ ٭ وَ اِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ ٭ وَ اِلَی الْجِبالِ﴾ ما آسمان ها را چگونه بلند کردیم؟ کوه ها را چگونه نصب کردیم و گذاشتیم؟ و زمین را چگونه مسطّح کردیم؟ این مسطّح بودن به معنای مقابل با کره نیست، چون ذات اقدس الهی مکرّر جریان کروی بودن زمین را در آیاتی که لوازم کرویت را دارد بیان کرد؛ چون گاهی می فرماید خدا مغرب دارد و مشرق،[8]
[9]
﴿رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِب ﴾. گاهی می فرماید خدا مغربین دارد و مشرقین،[10]
﴿رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْن﴾. گاهی می فرماید مغارب دارد و مشارق،[11]
﴿رَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِب ﴾. گاهی می فرماید: ﴿وَ رَبُّ الْمَشَارِقِ﴾؛[12]
این چهار بخش از آیات نشان می دهد که زمین کروی است برای اینکه هر لحظه یک جا روز است یک جا شب، این معلوم می شود که کره است. اگر مسطّح بود یک سمتش روز بود یک سمتش روز و ما بیش از، اما اینجا هر لحظه یک جا شب است یک جا روز، مرتّب این کره در حرکت است. چون کره در حرکت است مشارق دارد و مغارب دارد این کرویت زمین است.
الآن در این بخش ها به ما می گوید شما ببینید ما چگونه خلق کردیم. گاهی ممکن است یک اتومبیل سازی شاگردی را دعوت کند بگوید که ببین ما چگونه اتومبیل درست می کنیم! این ممکن است؛ اما خدا می فرماید ببینید ما چگونه آسمان خلق کردیم؟ چگونه زمین خلق کردیم؟ برخی ها این «ابل» را به معنای ابر رقیق و امثال آن گرفتند چون خواستند تناسب این امور سه گانه را با این امر چهارم تبیین کنند. مناسب با آسمان، مناسب با زمین، مناسب با جبال، این سحاب است ابر است، غافل از اینکه آنها معنای خودشان را دارند «ابل» هم معنای خودش را دارد به معنی شتر است و به اینها می فرماید چه در مسائل غیر حیوانی، چه در مسائل حیوانی فکر بکنید به مبدا می رسید. عمده این است که می فرماید: ﴿کَیْفَ خُلِقَتْ﴾؛ چگونه خلق کرده است؟
پرسش: ...
پاسخ: اینها با «فاء» ذکر نکردند با «واو» است وگرنه اگر زمین و آسمان نباشد که خلقت معنا ندارد. اول چیزی که ذات اقدس الهی خلق کرد چه بود، طبق آن آیاتی که شش روز را معین کرد، آنجا تاحدودی ترتیب را بیان کرد که بخش اول را در آسمان برنامه ریزی کرد، بعد ﴿وَ الْاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها﴾[13]
و ﴿طَحاها﴾[14]
بعد ﴿ثُمَّ اسْتَوَی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخَانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْاَرْضِ﴾[15]
بعد به تسویه آسمان پرداخت، ستاره ها را منظم کرد شمس و قمر را مشخص کرد درجات اینها را مشخص کرد طول و عرض اینها را مشخص کرد، چهار روز را برای اینها قرار داد ﴿ثُمَّ اسْتَوَی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخَانٌ﴾ فرمود یک مشت گاز را ما خلق کردیم بعد از این گاز شمس و قمر درست کردیم؛ حواس شما جمع باشد! این طور نیست که حالا شمس برای ما محترم باشد قمر محترم باشد ﴿ثُمَّ اسْتَوَی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخَانٌ﴾؛ ما با یک مشت گاز آفتاب درست کردیم قمر درست کردیم بعد هم بساط اینها را جمع می کنیم. عمده این است که اینجا فرمود نگاه کنید ما چگونه خلق کردیم؟ این می خواهد خلقت را تفسیر کند نه مخلوق را؛ این کار حکیم نیست کار متکلّم نیست. حکیم و متکلّم می گویند که اینها ممکن اند و ممکن واجب می خواهند معلول اند علّت می خواهد بله! اما آسمان چگونه خلق شد؟ این را من چه می دانم؟! مخلوق به هر حال خالق می خواهد من از کار او که سر در نمی آورم! زمین چگونه خلق شد؟ خلقت را تفسیر می کند نه مخلوق را بگوید این مخلوق واجب می خواهد. در کلام و فلسفه و حکمت و مانند آن همین بحث است که به هر حال مخلوق خالق می خواهد؛ از همان راه ساده «حادی عشر» که «اثر الاقدام تدل علی المسیر» از آن ساده ترین شروع کردند تا به این راه های عمیق رسیدند. ﴿اَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ﴾[16]
این برهان های صدّقین حکما، برهان های ساده برخی از متفکران، اینها همه اش درست است؛ اما این بخش از آیات نمی گوید که مخلوق خالق می خواهد مگر اینها تصادفی است؟ می گوید نگاه کن که ما چگونه خلقت کردیم چگونه آفریدیم؟
پرسش: ...
پاسخ: نه! عقل محض است و شهود صاف، این علی و اولاد علی (علیهم السّلام) می خواهد. ائمه اطهار شاگردانشان را هم پروراندند. این بحث روایی که مرحوم صدوق (رضوان الله علیه) در کتاب شریف توحید نقل کردند که امام رضا (سلام الله علیه) در آن مجلس مهم جریان آینه را مثال زد؛ معلوم می شود ما به اندازه خودمان می توانیم بفهمیم که چه خبر هست! مناجات ها مخصوصاً دعای «عرفه» این گونه از چیزها خیلی به آدم کمک می کند. غرض این است که خدای سبحان فرمود شما نگاه کنید من چگونه خلق کردم؟ این سؤال است. بیان نورانی حضرت امیر (سلام الله علیه) دارد که خلقت فقط تجلی است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِه »؛[17]
فرمود خدا تجلی کرد ابزاری باشد و اینها را جمع بکند بشود آسمان و زمین این برای بعضی ها که قابل درک باشد اما شما بدانید خدا خودش را نشان داد «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِه ».
درباره قرآن کریم فرمود: «لَقَدْ تَجَلَّی اللَّهُ لِخَلْقِهِ فِی کَلَامِهِ وَ لَکِنَّهُمْ لَا یُبْصِرُون »[18]
اینجا دارد که شما شتر را نگاه کنید مگر نمی بیند؟ آسمان را نگاه کنید مگر نمی بینید؟ زمین را نگاه کنید مگر کور هستید؟ اما قدری که جلوتر برویم به ما هم می گوید قرآن بخوانید مگر کور هستید؟ خدا در قرآن تجلی کرد چرا نمی بینید؟ «لَقَدْ تَجَلَّی اللَّهُ لِخَلْقِهِ فِی کَلَامِهِ وَ لَکِنَّهُمْ لَا یُبْصِرُون ».
تجلّی یعنی چه؟ تجلی یعنی انسان چیزهایی را جمع بکند امری بسازد به نام آسمان و زمین؟ در این آیه که دارد ﴿وَ النَّهارِ اِذا تَجَلَّی﴾ روز تجلی می کند، روز یعنی چه؟ ما یک زمینی داریم کره است، آفتابی داریم که آن کره است، این زمین وقتی در حرکت وضعی اش در برابر آفتاب قرار گرفت این سطحش می شود روشن، به نام روز است، آن سطحش می شود تاریک به نام شب است. ما یک تاریکی داریم و یک روشنایی. روشنی یعنی نور آن تاریکی هم ظلّ است نه ظلمت. ما یک کره زمین داریم در برابر آفتاب قرار گرفت این سطحش روشن شد نور شد پشت آن هم ظل است و تاریک است غیر از اینکه چیزی نداریم؛ روز چیست؟ ما چیزی داریم به عنوان روز؟ ما یک زمین داریم و یک نور که این طرف آن روشن است آن طرفش سایه است چیزی به نام روز نداریم! ولی در قرآن دارد که ﴿وَ النَّهارِ اِذا تَجَلَّی﴾ این تجلّی پیدا کردن، جلوه پیدا کردن، این می تواند از همان بیان نورانی امام رضا (سلام الله علیه) در بحث قبل در آن روایات خواندیم که حضرت به صورت مرآتیه مثال زد مقداری کمک بکند. فرمود این کار، کار خیلی سنگینی است من دو راه نشان دادم و شما این دو تا راه را حفظ کنید: یکی یک وقت خودم را به شما نشان دادم ﴿وَ اَشْهَدَهُمْ عَلَی اَنْفُسِهِمْ اَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ﴾ همه گفتند: ﴿قَالُوا بَلَی﴾[19]
ما آنجا کافری نداشتیم؛ اگر هم کسی خواست کفر بورزد آنجا نتوانست به هر حال همه گفتند بله! ﴿وَ اِذْ اَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ اَشْهَدَهُمْ عَلَی اَنْفُسِهِمْ﴾ مثل اینکه یک آینه را خلق بکند بعد سر آینه را خم بکند به خود آینه نشان بدهد که چه کسی را می بینی؟ این آینه می گوید تو را! ما شما را شاهد خودتان قرار دادیم گفتیم من چه کسی هستم؟ همه گفتید خدا! این کدام صحنه بود؟ ﴿وَ اَشْهَدَهُمْ عَلَی اَنْفُسِهِمْ﴾؛ شما را شاهد گرفتیم علیه خودتان که گفتیم الآن شاهد باش که در محکمه بتوانی شهادت بدهی، ببین! چه چیزی را بینیم؟ شاهد تا در صحنه حاضر نباشد و عمل را نبیند، یک؛ در مقام محکمه در ادا نمی تواند ادا کند، دو. در شهادت وقتی شهادت شاهد مورد قبول است که این دو مرحله را پشت سر بگذارد: یکی در مقام حادثه حضور داشته باشد که تحمل کند این می شود تحمل شهادت؛ یکی در محکمه حضور پیدا کند بازگو کند می شود ادای شهادت. کسی که در حین حادثه نبود چگونه می تواند شهادت بدهد؟
فرمود ما صحنه ای را ایجاد کردیم مثل اینکه سرِ آینه را خم کردیم به خود آینه نشان دادیم چه کسی را می بینی؟ گفت تو را می بینم ﴿اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ﴾ همه گفتند ﴿بَلَی﴾؛ همین مطلب را در درون هر کسی به عنوان فطری قرار دادیم ﴿فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾ [20]
این کارها را کردیم؛ الآن به پیامبر (علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) می گوییم تو فقط آمدی مردم را تذکره و یادآوری کنی درست است که معلم هستی معلم کتاب هستی معلم حکمت هستی اما چیز جدیدی به اینها یاد نمی دهی. ما در هیچ جای قرآن نداریم که وجود مبارک حضرت را منحصراً بگوید «ان انت الا معلم»! ﴿اِنْ اَنْتَ اِلاَّ نَذیرٌ﴾[21]
هست ﴿اِنَّما اَنْتَ مُذَکِّرٌ﴾ هست ﴿مَا هِیَ اِلاّ ذِکْرَی﴾[22]
حصر ﴿ذِکْرَی﴾ هست اما حصر تعلیم نیست. این تبیین آن حادثه که تذکره است این می شود تعلیم وگرنه چیز جدیدی دین به ما یاد نمی دهد؛ درست است که فرمود ﴿یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ﴾[23]
اما هرگز حصر نکرده که «انما انت معلم» اما ﴿اِنَّما اَنْتَ مُذَکِّرٌ﴾ کم نیست در قرآن ﴿مَا هِیَ اِلاّ ذِکْرَی﴾ کم نیست. این یاد خداست یعنی نام خدا و یاد خدا فراموشتان نشود شما پس قبلاً یاد گرفتید؛ قبلاً اگر یاد نباشد که الآن تذکره نیست. فرمود به یاد آنها بیاور، اینها یادشان رفته یادشان بیاور!
خدا در این قسمت فرمود شما نگاه کنید ما چگونه خلق کردیم؟ این چگونه خلق کردیم یعنی حرف فلسفی می خواهد بزند؟ نه! حرف کلامی می خواهد بزند؟ نه! می گوییم من خودم را به شما نشان دادم این آیت من است این علامت من است. آن که می گوید:
به صحرا بنگرم صحرا ته وینم ٭٭٭ به دریا بنگرم دریا ته وینم[24]

آن راه دیگری است این راه مناجات اهل بیت نشان داد؛ شما این دعای عرفه سیّدالشهداء را بخوانید! این چه می گوید؟ «عَمِیَتْ عَیْنٌ لَا تَزَالُ[تَرَاکَ ]»؛[25]
آن کسی که تو را نبیند کور است نه کور باد! «عَمِیَتْ عَیْنٌ لَا تَزَالُ[تَرَاکَ ]» او کور است. خودشان البته آن طور بودند اما به ما گفتند تو می توانی گوشه ای از این راه را طی کنی آن روایتی که قبلاً از کافی[26]
کلینی (رضوان الله علیه) خواندیم در باره «حارثة» که وجود مبارک پیامبر نماز صبح که خوانده شد جوانی را دیدند که خیلی زردچهره است «حارثة» بود فرمود «کَیْفَ اَنْت؟ » عرض کرد: «اَصْبَحْتُ مُؤْمِناً حَقّا» فرمود هر یقینی علامتی دارد علامت یقین تو چیست؟ گفت: «کَاَنِّی اَنْظُرُ اِلَی عَرْشِ رَبِّی» ووو! گویا عرض خدا را می بینم فرشته ها را می بینم! حضرت فرمود: «عَبْدٌ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْاِیمَانِ فَاَثْبَت »؛ بعد عرض کرد که دعا کنید من در صحنه ای شهید بشوم که حضرت دعا فرمود و در غزوه ای که پیش آمد او به فیض شهادت رسید که بعضی از شهدای ما از همین قبیل هستند. حضرت نفرمود که این کار، کار تو نیست، عرض کرد: «کَاَنِّی اَنْظُرُ اِلَی عَرْشِ رَبِّی» و خود حضرت هم فرمود «عَنِ الْاَحْسَابِ فَقَالَ: اَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ کَاَنَّکَ تَرَاهُ».[27]

بنابراین اگر یک ابزاری باشد آنها همه اش درست است، یعنی آنکه حکیم می گوید درست است، متکلم می گوید درست است؛ مخلوق است، مخلوق خالق می خواهد، معلول است اینها بیاناتی است که هم در قرآن است هم در روایات. اما اینکه فرمود: ﴿لَهُمْ دَرَجَاتٌ﴾[28]
در سوره «انفال» با سوره «آل عمران» خیلی فرق است یکجا با «لام» است که ﴿لَهُمْ دَرَجَاتٌ﴾ یعنی برای همین اهل ایمان. یکی هم ﴿هُمْ دَرَجَاتٌ﴾[29]
این طور نیست که آنجا «لام» محذوف شده باشد یک عده خودشان درجه ایمانی اند این شخص خودش به اینجا رسیده است که گفت «کَاَنِّی اَنْظُرُ اِلَی عَرْشِ رَبِّی» وقتی عرش رحمان را بارز دید ﴿الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی ﴾ [30]
را هم مشاهده می کند.
این فرمود من چگونه خلق کردم؟ خیال نکنید که من مثلاً ابزاری را جمع کردم، شده آسمان! من خودم را نشان دادم شده آسمان، من خودم را نشان دادم شده زمین، این می شود آیت، شده صورت مرآتی. اینها آینه من هستند لذا اگر کسی صورت مرآتیه را ببیند و صاحب صورت را نبیند کور است؛ خدا نفرین نمی کند بدگویی نمی کند فحش نمی دهد فرمود اینها کور هستند برای اینکه ما آینه دادیم دست آنها این آینه فقط سازنده خودش را نشان می دهد. در بحث دیروز و پریروز و اینها هم عرض شد به اینکه ما یک آینه عرفی داریم که شیشه ای است که پشتش جیوه است هر کس در برابرش قرار بگیرد او را نشان می دهد یک آینه قرآنی داریم این آینه قرآنی فقط سازنده خودش را نشان می دهد آسمان آینه است زمین آینه است هر کسی در برابر آن قرار بگیرد او را نشان نمی دهد سازنده خودش را نشان می دهد و این آینه که اسم آلت است می گوییم مرآت اسم آلت است، ما به این شیشه ای که پشتش جیوه است و خرید و فروش می شود این را می گوییم مرآت، یعنی آلتِ دیدن صورت؛ اما وقتی قرآن یا روایات که می گوید مرآت، آن صورت را می گویند مرآت، نه اینکه این صورت ابزاری باشد که چیز دیگری را نشان بدهد این آینه هر کس در برابرش قرار بگیرد را نشان می دهد اما آن صورت فقط صاحب صورت را نشان می دهد فرمود نگاه کنید ما چگونه خلق کردیم؟ این خلقت ما تجلی است.
این بیان نورانی حضرت امیر که فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِه » از خود حضرت سؤال کردند که این اذان و اقامه را برای ما تفسیر کنید حضرت این جمله ها اقامه را معنا کرد که «اللَّهُ اَکْبَرُ» یعنی چه؟ و «اشهد ان لا اله» اینها را معنا کرد تا رسیدند به این «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ» این را مرحوم صدوق (رضوان الله علیه) در کتاب شریف توحید نقل کردند. به حضرت عرض کردند که پس «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ» یعنی چه؟ فرمود: «اَیْ حَانَ وَقْتُ الزِّیَارَةِ»[31]
ما حرم می رویم ائمه را زیارت می کنیم، نماز می خوانیم خدا را زیارت می کنیم فرمود: «اَیْ حَانَ وَقْتُ الزِّیَارَةِ». اگر کسی وارد نماز بشود و مزور خود را نبیند ﴿فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ ٭ الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ﴾[32]
فرمود اصلاً نماز «زیارت الله» است، زیارت نامه است؛ این چه می خواهد بگوید؟ یعنی می خواهید فکر بکنید که خدایی هست؟ آن مقدار هم مقبول ما است مقدور ما هم همان ها است، اما آنچه قرآن می طلبد این است.
وقتی که درباره قیامت سؤال می کنند که قیامت چه موقع قیام می کند؟ فرمود یک وقتی است که ﴿لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها اِلاَّ هُوَ﴾[33]
این تجلی اوست. حالا وقتی که می خواهد نفخه صور بشود حالا معلوم می شود که خیلی آسان است اگر با «هو الظاهر» تجلی کرد این آسمان و زمین پیدا می شود. اگر با «هو الباطن» تجلی کرد همه اینها غیب می شود سخت نیست ﴿عَلَی اللَّهِ یَسیرٌ﴾؛ کلّ این مجموعه عالَم با یک دَم غیب می شود. این یک نگاه دیگری است غیر از آن نگاه است.
از وجود مبارک امام صادق (سلام الله علیه) سؤال کردند که اگر ذات اقدس الهی ﴿نُورُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ﴾ است پس چرا ما او را مشاهده نمی کنیم و زیارت نمی کنیم؟ فرمود بین شما و خدا پرده گذاشتید حجاب است حجاب کجاست؟ چیست؟ آن را توضیح می دهند که «لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ حِجَابٌ غَیْرُ خَلْقِهِ احْتَجَبَ بِغَیْرِ حِجَابٍ مَحْجُوبٍ وَ اسْتَتَرَ بِغَیْرِ سِتْرٍ مَسْتُور»[34]
چقدر این کتاب شیرین است؛ خدا غریق رحمت کند! مرحوم ابن بابویه پدر بزرگوارشان در قم مدفون است، خود ایشان در کنار حرم مطهر حضرت عبدالعظیم حسنی ( (سلام الله علیها) اجمعین) است، آنجا یک قبرستان عمومی بود که مردم ری، ری همان تهران فعلی است اینها را می گفتند ری. این فخر رازی فخر رازی این تهرانی ها و ری ها را می گفتند رازی. آن روز قبل از اینکه وجود مبارک حضرت امام هشتم (سلام الله علیه) به ایران تشریف بیاورند حضرت عبدالعظیم آنجا ظهور کنند عده ای هم به هر حال گرفتار همان تیم و عدی بودند چون ایران به وسیله آنها فتح شد، از غدیر و امثال غدیر خبری نبود وگرنه فخر رازی که اهلِ تهران است که سنّی نمی شد. آنجا به برکت خود حضرت عبدالعظیم (سلام الله علیه) قبرستان برکتی پیدا کرد که هر کس در تهران بود مخصوصاً از نام آوران، اینها را می آوردند کنار حرم مطهر حضرت عبدالعظیم، آنجا قبرستانی بود. مرحوم آقاعلی حکیم اینها زنوزی هستند چون سالیان متمادی در تهران تدریس می کردند حکیم تهرانی معروف شدند ایشان دویست سال قبل زنده بود و تدریس می کرد. شنید که در اثر یک بارندگی فراوانی قبرستان ری به هر حال آسیب دید و خیلی از قبرها فرو ریخت و مردم بررسی کردند دیدند که از کنار یکی از این قبور، یک کفن تازه ای پارچه تازه ای است بررسی کردند دیدند بدن تازه است کفن تازه است شناسایی کردند دیدند قبر مطهر ابن بابویه قمی است که من لا یحضر و سایر کتاب ها را نوشته است.
مرحوم آقاعلی حکیم رساله ای در علم معاد نوشتند، می فرماید من الآن دیدم که وضع من آماده نیست که بروم به زیارت ایشان گفتم که چند روزی بگذرد آرام بشود رفت و آمد کم بشود تا خودم مشرّف بشوم. مدّتی گذشت و خودم مشرّف شدم دیدم که بدن تازه است بین من و ایشان هشتصد سال فاصله است آقاعلی حکیم دویست سال قبل بود خود ابن بابویه هم برای هزار سال قبل بود خدا غریق رحمتش کند! این توحید او از آن کتاب های بسیار پربرکت علمی است. ایشان می فرمایند که بحث های رؤیت خدا همه اش نزد من صحیح است ولی من جرات نمی کنم اینها را نقل کنم چون ـ معاذالله ـ کسی که آشنا نباشد خیال می کند که مثلاً ـ معاذالله ـ جسمی است. اینکه غالب حکما و غالب عرفا اینها مثل فقها نیستند فقها می گویند این درس برای همه واجب است باید شرکت کنید. غالب این آقایان در آخر کتابشان یا در اول کتابشان می گویند خواندن این کتاب برای خیلی ها حرام است، آن وقت شما چطور می توانید این درس ها را عمومی کنید؟ ـ خدای ناکرده ـ اگر این حرف ها عمومی بشود چه در می آید؟ خیال می کند که ـ معاذالله ـ همین بدن و چشم ظاهری است.
در صفحه 179 در کتاب شریف توحید صدوق ایشان می فرمایند از وجود مبارک ابی ابراهیم موسی بن جعفر ( (سلام الله علیها) ا): «اِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَانَ لَمْ یَزَلْ بِلَا زَمَانٍ وَ لَا مَکَانٍ وَ هُوَ الْآنَ کَمَا کَانَ» گرچه فیض خدا و فعل خدا با همه هست ﴿هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَ ما کُنْتُمْ﴾[35]
اما هیچ چیزی با او نیست؛ این یک معیّت یک طرفه است فوقیّت یک طرفه است، اضافه «متوافقة الاطراف» ما «متخالفة الاطراف» آن حضرت است. فرمود: «لَمْ یَزَلْ بِلَا زَمَانٍ وَ لَا مَکَانٍ وَ هُوَ الْآنَ کَمَا کَانَ لَا یَخْلُو مِنْهُ مَکَانٌ وَ لَا یَشْغَلُ بِهِ مَکَانٌ وَ لَا یَحُلُّ فِی مَکَانٍ ﴿ما یَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ اِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ﴾[36]
این از دقیق ترین لطایف آیات قرآنی است که «ثالث ثلاثه» کفر است، «رابع ثلاثه» توحید محض است این چه کتابی است؟ ﴿ما یَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ اِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ﴾، ﴿لَقَدْ کَفَرَ الَّذینَ قالُوا اِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ﴾. اینکه نظیر جواهر و اینها نیست که شما درس بخوانید یا درس بگویید «ثالث ثلاثه» کفر است «رابع ثلاثه» توحید ناب است. «﴿ما یَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ اِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنی مِنْ ذلِکَ وَ لا اَکْثَرَ اِلَّا هُوَ مَعَهُمْ اَیْنَ ما کانُوا﴾» بعد در ذیل فرمود: «لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ حِجَابٌ غَیْرُ خَلْقِهِ». حجاب همیشه سه ضلعی است: یک محجوب داریم، یک محجوب عنه داریم، یک حاجب. حجاب دو ضلعی نداریم که بین «الف و باء» حجابی نیست! ما هر چه از حجاب شنیدیم این است که یک «الف» ی است یک «باء» ی است و یک «جیم» ی، این وسطی حاجب است. اما اینجا فرمود شما یک «الف» دارید و یک «باء»، خود این «باء» حجاب است و نمی گذارد «الف» را ببیند! «لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ حِجَابٌ غَیْرَ خَلْقِهِ» این منصوب است چون کار «الّا» را می کند «غَیْرَ خَلْقِهِ احْتَجَبَ بِغَیْرِ حِجَابٍ مَحْجُوبٍ وَ اسْتَتَرَ بِغَیْرِ سِتْرٍ مَسْتُورٍ لَا اِلَهَ اِلَّا هُوَ الْکَبِیرُ الْمُتَعالِ» انسان تا خودش را می بیند خدا را نمی بیند.
ایران به هر حال یک کشور بزرگی است شما یک شاعر یک حکیم یک فیلسوف قبل از اسلام بیاورید که این حدّ حرف های حافظ و امثال حافظ را بزند که:
میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست ٭٭٭ تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز[37]

این را از کجا یاد گرفتند اینها؟ یک نمونه شما حکیمی فیلسوفی بگویید قبل از اسلام این حرف ها بود که بین خلق و خالق حجاب خود خلق است تا خودش را می بیند خدا را نمی بیند؟ این مثل «لا تنقض»[38]
(«لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ اَبَداً بِالشَّکِّ وَ اِنَّمَا تَنْقُضُهُ بِیَقِینٍ آخَر. ) نیست که هفت هشت سال درس خواندن طلبه حل بشود. فرمود بین خدا و خلق حجابش خود خلق است؛ بعد حالا او متوجه شد به عمق این روایت امام کاظم (سلام الله علیه) پی برد یا نبرد، به هر حال تا به اینجا رسید و گفت:
میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست ٭٭٭ تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز
می فرماید چرا اینها فکر نمی کنند که خلقت تجلی است؟ چرا خودشان را می بینند؟ لذا کور هستند چون ما اگر بخواهیم چیزی را فکر بکنیم چیزی را مطالعه می کنیم در کتاب، بعد می آوریم در مغز و فکر می کنیم، یا چیزی را می شنویم از استاد یا دیگری، بعد شب فکر می کنیم. اگر این چشم نبیند این گوش نشنود چگونه فکر می کند؟ این قرآن ـ معاذالله ـ می خواهد به کسی فحش بگوید که می فرماید اینها کور هستند؟ یا نه، واقعاً کور هستند؟ دو تا آیه ای که در سوره مبارکه «بقره» است همین است به همین ها می گوید، به همین اعراب جاهلی می گوید: ﴿صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ﴾[39]
اینها کور هستند، کور هستند یعنی کور فیزیکی هستند؟ فرمود ما که خودمان را نشان دادیم غرض این است که یک وقت انسان اهل مدرسه است درس خواندن لازم است، آن شاید مقدور همه نباشد؛ اما یک وقت راه تهذیب نفس است. این نماز برای همه ما است از حضرت سؤال کردند که «قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ» یعنی چه؟ فرمود نماز زیارت نامه خداست شما داری به زیارت الله می روی؛ از آن طرف هم فرمود: ﴿لا تُدْرِکُهُ الْاَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْاَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ﴾[40]
از این قبیل است. غرض این است که این راه کاملاً باز است.
در بخش های دیگری هم در بخش پایانی این سوره مبارکه «غاشیة» که «علم بالغلبه» است می فرماید تو فقط باید یادآوری کنی تو مصیطر نیستی. عربی گاهی از جامد مشتق می سازد. این مهندس که می گوییم در حقیقت کلمه معرَّب است این طور نیست که ما مثل «دحرج، یدحرج، مدحرج» اینجا «هندس، یهندس، مهندس» باشد، این مهندس به حسب ظاهر اسم فاعل باب «فعلَلَه» است، لکن اصل آن «اندازه» بود مخفّف شد شده «اندزه»، بعد تعریب شد شده «هندسه» ما یک مشتق این طوری داریم وگرنه این عربی نیست. مصیطری که در این آیه سوره مبارکه «غاشیه» آمده که ﴿لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ﴾ سیطره نداری؛ این سیطره کلمه ای است که ما تکرار می کنیم. در سوره مبارکه «طور» هم آمده که اینها مگر مصیطر هستند؟ در سوره مبارکه «طور» آیه 37 این است که ﴿اَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّکَ اَمْ هُمُ الْمُصَیْطِرُونَ﴾ این «مصیطر» این طور نیست که «صیطر، یصیطر، مصیطِرٌ مصیطَر» باب «فعلله» باشد این طور نیست. «صاد» آن از «سین» تبدیل شده است اولش «سین» بود. این «سین» آن سیطره بود که ما می گوییم سیطره دارد سیطره دارد! این سیطره مشتق نیست از «ساطور» مشتق شده است چون آن جلّاد ساطور به دست است از کلمه ساطور، سیطره درست کردند فعل درست کردند مشتق درست کردن اسم فاعل درست کردن اسم مفعول درست کردند بعد از تبدیل «سین» به «صاد» وگرنه این نه فعلی است نه مصدری دارد نه مشتقاتی دارد؛ یعنی ساطور به دست نیستی! آن ساطور به دست را می گویند «مصیطر» یعنی تو شلّاق دستت نیست ساطور دستت نیست. ﴿مُصَیْطِرُونَ﴾ کسانی اند که ساطور به دست هستند شلّاق به دست هستند، تو که این نیستی، نه معلّم هستی، نه مذکّر هستی، بلکه هیچ سمَتی نداری الا تذکره. اینها بلد هستند؛ منتها الآن محجوب هستند شما باید کاری بکنی که این حجاب ها را کنار بزنند و خودشان را نبینند. وقتی من و ما نباشد هم این نظام به الهیتش می رسد، این نظام این توان را دارد که عزیزانی تربیت کند. خدا این نیّر تبریزی را غریق رحمت کند! این جریان عاشورا را که تبیین کرد در عاشورا فقط یک نفر بود که در آن روز هم به عرض شما رسید که خلع سلاح کرد و لخت به میدان آمد؛ پیش از عابس شاکری غیر از او نبود. مرحوم نیّر تبریزی که خیلی شعرهای بلندی دارد، درباره این سرباز سیّدالشهداء (سلام الله علیه) دارد که او جوشن یعنی زره:
جوشن ز بر گرفت که ماهم نه ماهیم* * * مِغفر ز سر فکند که بازم نیم خروس
این آخرش هم با سین شروع می شود که این تخت آبنوس، یک نفر داشتیم اما این عزیزان ما در شب های عملیات که این پلاک ها را از گردن می انداختند اینها همه عابس بودند. ما شهید گمنام نداریم او نگذاشت اصلاً نامش بماند؛ این دین می تواند این طور تربیت کند می شود قاسم سلیمانی (رضوان الله علیه) تربیت کند. بعضی ها افتخار می کردند می گفتند که کشور ما کشوری است که در جنگل او شیر تربیت می شود! این هم یک فخر است. بعضی ها می گفتند که ما در سرزمینی زندگی می کنیم که فلان ماری که سیصد کیلو وزنش است مگر هر آب و هوایی مار تربیت می کند؟ مگر هر جنگلی شیر تربیت می کند؟ الآن شما سرتاسر این جنگل شمال را ببینید، مگر هر جایی شیر پیدا می شود مگر هر جایی آن مار سیصد کیلویی پیدا می شود؟ که شما در یک صحنه هایی شاید دیدید این دَم مار ببر را خفه کرده است، مگر این مار در هر جایی پیدا می شود؟
غرض این است که این آن قدر توان دارد که قاسم سلیمانی تربیت کند! این قدر توان دارد که صدها عابس شاکری تربیت کند! این دین می تواند این کار را بکند چرا ما نباشیم؟ حالا لازم نیست که نام ما باشد. پس می شود انسان خودش را نبیند، همین که خود را ندید خدا را ببیند. این از غرر روایات ماست فرمود بین خدا و خلق حجابی غیر از خود خلق نیست تا خودش را می بیند خدا را نمی بیند. امیدواریم ـ ان شاءالله ـ این نصیب همه ما بشود.
 

[1] لغت نامه دهخدا.

[2] حدید/سوره57، آیه3.

[3] آل عمران/سوره3، آیه191.

[4] اعراف/سوره7، آیه54.

[5] یونس/سوره10، آیه3.

[6] هود/سوره11، آیه7.

[7] انبیاء/سوره21، آیه30.

[8] شعراء/سوره26، آیه28.

[9] مزمل/سوره73، آیه9.

[10] یس/سوره36، آیه17.

[11] معارج/سوره70، آیه40.

[12] صافات/سوره37، آیه5.

[13] نازعات/سوره79، آیه30.

[14] شمس/سوره91، آیه6.

[15] فصلت/سوره41، آیه11.

[16] فصلت/سوره41، آیه53.

[17] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص96.

[18] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج89، ص107.

[19] اعراف/سوره7، آیه172.

[20] شمس/سوره91، آیه8.

[21] فاطر/سوره35، آیه23.

[22] مدثر/سوره74، آیه31.

[23] بقره/سوره2، آیه129.

[24] دوبیتی های بابا طاهر، شماره162.

[25] إقبال الأعمال - ط القديمة، السيد بن طاووس، ج1، ص349.

[26] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص54.

[27] مجموعة ورام، ج 1، ص235.

[28] انفال/سوره8، آیه4.

[29] آل عمران/سوره3، آیه163.

[30] طه/سوره20، آیه5.

[31] التوحید (للصدوق)، ص241.

[32] ماعون/سوره107، آیه4 - 5.

[33] اعراف/سوره7، آیه187.

[34] التوحید (للصدوق)، ص179.

[35] حدید/سوره57، آیه4.

[36] مجادله/سوره58، آیه7.

[37] دیوان حافظ، غزل266.

[38] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج1، ص245، أبواب نواقض الوضو، باب1، ح1، ط آل البيت.

[39] بقره/سوره2، آیه18.

[40] انعام/سوره6، آیه103.