جلسه 1398/11/13

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره اعلي/ تفسير آيات 1 تا 19

موضوع: تفسیر سوره اعلی/ تفسیر آیات 1 تا 19
﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْاَعْلَی (1) الَّذی خَلَقَ فَسَوَّی (2) وَ الَّذی قَدَّرَ فَهَدی (3) وَ الَّذی اَخْرَجَ الْمَرْعی (4) فَجَعَلَهُ غُثاءً اَحْوی (5) سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسی (6) اِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ اِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ ما یَخْفی (7) وَ نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْری (8) فَذَکِّرْ اِنْ نَفَعَتِ الذِّکْری (9) سَیَذَّکَّرُ مَنْ یَخْشی (10) وَ یَتَجَنَّبُهَا الْاَشْقَی (11) الَّذی یَصْلَی النَّارَ الْکُبْری (12) ثُمَّ لا یَمُوتُ فیها وَ لا یَحْیی (13) قَدْ اَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی (14) وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی (15) بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا (16) وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ اَبْقی (17) اِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْاُولی (18) صُحُفِ اِبْراهیمَ وَ مُوسی (19) ﴾. سوره مبارکه «اعلی» با تسبیح شروع شد لذا این اعلای از غیر نیست برخی ها توهم کردند برابر آیه سوره مبارکه «واقعه» که فرمود: ﴿فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ﴾[1]
[2]
اینجا دارد: ﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الاعْلَی﴾ ـ معاذالله ـ زمینه تعدد اله مطرح است یکی عظیم، یکی اعلا؛ در حالی که اینجا اعلا به معنای اعلای از غیر نیست. همان طور که در طلیعه بحث ملاحظه فرمودید این اعلای «من ان یوصف» است؛ نظیر آن چند روایتی که از کتاب صلات وسائل خواندیم که وجود مبارک امام (سلام الله علیه) از شاگردش سؤال می کند که «اللَّهُ اَکْبَرُ» یعنی چه؟ عرض کرد: «اللَّهُ اَکْبَرُ مِنْ کُلِّ شَیْ ء» حضرت فرمود: «فَکَانَ ثَمَّ شَیْ ءٌ فَیَکُونُ اَکْبَرَ مِنْه » چیزی در عالَم هست که خدا اکبر از او باشد؟ عرض کرد پس معنای «الله اکبر» چیست؟ فرمود: «اللَّهُ اَکْبَرُ مِنْ اَنْ یُوصَف»[3]
[4]
بنابراین این «اعلی من ان یوصف» است نه «اعلی من فلان و فلان» تا ما دو اله داشته باشیم ـ معاذالله ـ یکی عظیم و یکی اعظم و یکی اعلا، آن گاه کل جهان می شود مظهر او و نمی شود گفت خدا و فلان! اول خدا دوم فلان شخص! این در بخش پایانی سوره مبارکه «یوسف» که برای ما زنگ خطر است این برطرف می شود ـ ان شاءالله ـ در آن آیه بخش پایانی سوره «یوسف» دارد که ﴿وَ مَا یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُم بِاللَّهِ اِلّا وَ هُم مُشْرِکُونَ﴾[5]
در اکثر مردم یک شرک رقیقی هست که می گویند اول خدا دوم فلان شخص. باید بگوییم خدا را شاکریم که به وسیله فلان شخص یا فلان دارو یا فلان باران یا فلان شیء مشکل ما را حل کرد؛ نه اینکه اول خدا دوم فلان شخص، خدا اولی نیست که دوم داشته باشد. همه آنچه در آسمان و زمین اند مخلوق خدا هستند و ابزار دست خدا هستند نِعَم الهی اند مظاهر الهی اند؛ پس او «اعلی من ان یوصف» است آن وقت این چهار برهان، مسئله اعلا بودن او را تضمین می کند که گذشت.
خطبه نورانی حضرت زهرا (سلام الله علیها) هم که چند جمله فرمود، فرمود او نیازی به خلقت ندارد او برای رفع نیاز جامعه، آسمان، زمین، مزارع، مراتع، دریاها و معادن را خلق کرد، او همه اشیاء را خلق کرد، یک؛ و این سفره آسمان و زمین را برای انسان پهن کرد، دو؛ به انسان امکاناتی دارد که از همه آسمان و زمین استفاده کند، سه؛ فرمود از همه آسمان و زمین استفاده بکن و خدا را شاکر باش و آفریدگار خود را سپاسگزار باش، این چهار. هیچ یعنی هیچ! به نحو سالبه کلیه ما باید باور کنیم که تحریم هیچ اثری ندارد مثل دو دو تا چهار تا، برای اینکه درست است که کفار مثل ترامپ و امثال ترامپ دارند سوء استفاده می کنند ولی اینها قاچاق زنده اند او را برای انسان خلق کرد، نه اینکه ﴿اِنْ هُمْ اِلَّا کَالْاَنْعامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ﴾[6]
الآن حیوانات هم دارند استفاده می کنند اما فرمود اینها به تبع شما دارند استفاده می کنند ﴿مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنْعامِکُمْ﴾[7]
[8]
کفار اگر از آسمان و زمین استفاده می کنند این به تبع مؤمنین است به تبع انسان هاست فرمود: ﴿اِنْ هُمْ اِلَّا کَالْاَنْعامِ﴾، صدر و ذیل تمام آیات قرآن کریم این است که این آسمان را مسخّر کرد برای انسان؛ آن وقت چیزی در عالم نیست که انسان نتواند از آن استفاده کند، این «ما می توانیم» بیان قرآن کریم است ما می توانیم؛ منتها باید تلاش کنیم کوشش کنیم خلاف نکنیم اختلاسی و نجومی و این بازی ها نباشد، از نظام الهی بهره صحیح ببریم. فرمود برای شما خلق کردیم شما هیچ آیه ای نمی بینید که بفرماید ما آسمان را مثلاً برای ملائکه خلق کردیم یا آسمان را برای خود آسمان خلق کردیم ﴿سَخَّرَ لَکُم مَا فِی السَّماوَاتِ وَ مَا فِی الارْضِ﴾[9]
برای شما خلق کردیم.
به ما گفتند وقتی سوار مَرکَب شدید بگویید: ﴿سُبْحانَ الَّذی سَخَّرَ﴾ حالا این اختصاصی به اسب دیروز که ندارد؛ مستحب است یعنی مستحب است شما وقتی که آداب سوار شدن اسب را در سابق می خواندید، این روایت نورانی در ذهن شما بود که مستحب است انسان وقتی سوار مَرکَب می شود بگوید: ﴿سُبْحانَ الَّذی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنینَ﴾ الآن سوار هواپیما می شود سوار اتومبیل می شود سوار کشتی می شود هم مستحب است؛ آن مورد بود دیروز هواپیما نداشتیم اتومبیل نداشتیم کشتی در اختیار ما نبود فقط اسب بود، این آیه را که سوار می شدیم می خواندیم حالا که سوار اتومبیل و کشتی و هواپیما می شویم این آیه هم مستحب است ﴿سُبْحانَ الَّذی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنینَ ٭ وَ اِنَّا اِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ﴾[10]
همین است.
پس چیزی در عالَم نیست که سفره ما نباشد، چیزی در عالم نیست که به ما بگویند تو حق نداری، هیچ جا برای ترس نیست هیچ جا برای هراس نیست منتها ما باید حرف قرآن را باور کنیم و اینکه گفتیم ما کشور شاهنشاهی داشتیم یعنی کشور بزرگ داشتیم به آن افتخار می کنیم، الآن هم افتخار می کنیم برای اینکه پدران ما کسانی بودند که با همه قدرتی که این شاهنشاه ها داشتند وقتی که شعار «انا ابن الاسلام» سلمان ها به ایران آمده، بساط سلطنت را دور ریختند؛ مثل اینکه وقتی اعلامیه های امام آمد بساط شاهنشاهی را دور انداختند؛ ما به چنین کشوری افتخار می کنیم. سلاطین غاصب که بودند پدران ما اینها را دور انداختند؛ الآن این رضاخان و پسر رضاخان را هم پدران ما و فرزندان ما و خود ما دور انداختیم. به این مردم باید افتخار کرد این مردم زیر بار ظلم و زور نمی روند. خدا مرحوم آیت الله العظمای بروجردی را غریق رحمت کند! اینها حافظان دین بودند سنگربانان دین بودند؛ این روایتی که مرحوم طبرسی صاحب احتجاج دارد که در روایات است که علما «اصحاب ثغور»، «ثغور» جمع «ثَغر» است «ثَغر» یعنی مرز؛ یعنی مرزهای کشورهای اسلامی را علما اداره می کنند، مرزبانان هستند، کارهای فرهنگی را اینها انجام می دهند اگر چهار نفر در مرز شهید می شوند اینها شاگردان قلم و قدم علما هستند اینها را به هر حال علما تربیت کردند؛ فرمود ثغور و مرزهای کشورهای اسلامی را اینها دارند حفظ می کنند.[11]
(«عُلَمَاءُ شِیعَتِنَا مُرَابِطُونَ فِی الثَّغْر.)
تاریخ زمان رضاخان و اینها که در آموزش و پرورش تدریس می کردند می گفتند ایران دوران ساسانی داشت سامانی داشت هخامنشی داشت، اینها در سلسله سلاطین ایران اعراب را ذکر می کردند. خدا مرحوم آیت الله العظمای بروجردی را غریق رحمت کند! وقتی مسئولین آموزش و پرورش آن روز حضور ایشان شرفیاب شدند ایشان این کتاب تاریخ را خواسته بود آورده بود و بعد اینهایی که آمده بودند عرض ادب کردند ایشان فرمودند این تاریخ اسلام بعد از ساسانی و سامانی و اینها چه کسانی آمدند به ایران؟ این را چرا نوشتید اعراب؟ اعراب چه کسانی اند؟ بگویید اسلام. تاریخ را عوض کنید، نگویید بعد از ساسانی یا فلان، اعراب آمدند، بگویید پیغمبر و اولاد پیغمبر آمدند علی بن ابیطالب آمد حسن بن علی آمد حسین بن علی آمد امام صادق آمد امام باقر آمد، تاریخ تشیّع و اسلام آمد و الآن احیا شده است. غرض این است که آبا و اجداد ما هم پذیرفتند در کشوری که وقتی دین بیاید بساط سلطنت را طرد بکند دور بیندازد، به این کشور و به همین عزیزان ما و به جوانان ما باید افتخار کرد.
غرض این است که این تلقین نیست این سفارش نیست این نصیحت نیست، این سفره ای است آماده، این حرف خداست؛ فرمود ما که برای دیگران آماده نکردیم حالا دیگران می آیند می چرند حرفی دیگر است ولی سفره، سفره شما است. ﴿سَخَّرَ لَکُم﴾؛ حالا یک غاصب یا یک غارتگر آمده در را باز کرده کنار سفره نشسته، اما شما که صاحب خانه هستید چرا فاصله می گیرید؟ ﴿سَخَّرَ﴾ یعنی ﴿سَخَّرَ﴾ یعنی شما بخواهید کره مریخ بروید می توانید هر کره ای را بخواهید فتح کنید می توانید، مسخِّر خداست و مسخَّرَله ما هستیم.
این بیانات نورانی حضرت زهرا (سلام الله علیها) این است که خدای سبحان اینها را آفرید نیازی نداشت، یک؛ فایده اش به شما برمی گردد، دو؛ اینها آیت و علامت و نشانه قدرت الهی است، سه؛ شما از این نشانه ها، خالق خود را بشناسید، چهار و شاکر باشید، پنج؛ و مستحضرید این «لام» وقتی که به یک ادیب بدهید بگویید که ﴿وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنسَ اِلاّ لِیَعْبُدُونِ﴾[12]
را ترکیب بکن! این می گوید این «لام» لام فایده است لام غایت است این لام غایت به چه چیزی برمی گردد؟ به «تاء» ﴿خَلَقْتُ﴾ برمی گردد؛ ﴿وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنسَ اِلاّ لِیَعْبُدُونِ﴾؛ یعنی این «لام» لام غایت است به «تاء» ﴿خَلَقْتُ﴾ برمی گردد؛ یعنی علت غایی منِ خدا که خلق کردم این است که مرا بپرستید. اما وقتی به یک حکیم بدهید و به یک متالّه بدهید می گوید ـ معاذالله ـ این چه تعبیری است؟ این «لام» لام غایت است برای جنّ و انس، غایت است برای خلق نه برای خالق؛ یعنی شما را برای عبادت خلق کردم، نه خودم شما را خلق کردم تا معبود بشوم. من شما را خلق کردم که عابد بشوید، نه شما را خلق کردم که معبود بشوم من نیازی به عبادت شما ندارم. در سوره مبارکه «ابراهیم» از بیان موسای کلیم (سلام الله علیه) فرمود به مردم جهان بگو! ﴿اِنْ تَکْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْاَرْضِ جَمیعاً﴾[13]
همه این هفت میلیارد یکسره کافر بشوند برای خدا اثری ندارد. ﴿اِنْ تَکْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْاَرْضِ جَمیعاً﴾ برای خدا چه اثری دارد؟ پس من خلق نکردم که معبود بشوم، من خلق کردم که شما به کمال برسید و عابد بشوید.
بنابراین ما اگر قرآنی فکر بکنیم باور بکنیم که کل این نظام سفره ما است، دیگران دارند می چرند، سارقانه دارند می چرند بسیار خوب! اما ما چرا از حقّ مسلّم خود بگذریم. «ما نمی توانیم» حق ما نیست، ما حق نداریم بگوییم نمی توانیم. حالا کسی سفره پهن کرد همه چیز را فراهم کرده دست هم داده کسی بگوید من نمی توانم بیایم غذا بخورم؟ این معنا ندارد؛ شما یک آیه پیدا کنید در قرآن کریم که فرموده باشد ما آسمان و زمین را برای فرشته ها خلق کردیم! چنین چیزی نیست یا خلق کردیم ولی در دسترس شما نیست! چنین چیزی نیست. ﴿سَخَّرَ﴾ یعنی ﴿سَخَّرَ﴾!﴾ مسخر شما کردیم؛ آن وقت ـ خدای ناکرده ـ کسی بگوید من نمی توانم گرانی است یا عرضه تدبیر ندارم اینها نیست ما باید مشکل خودمان را حل کنیم و بدانیم این سفره به هر حال پهن است.
آن بیانات نورانی صدیقه کبری (سلام الله علیها) هم همین است که این برای اظهار حکمت الهی است و بی نیازی ذات اقدس الهی و اینکه ما او را بپرستیم هدف است نه او معبود ما بشود هدف است، این خیلی فرق می کند؛ لذا فرمود این قسمت ها هم همین طور است.
پرسش: آنجا که می فرماید: «کُنْتُ کَنْزاً مَخْفِیّاً».
پاسخ: بله آنجا هم همین طور است؛ معروف شدن معلوم شدن هدف شما است نه هدف من. آن آیه سوره مبارکه «ابراهیم» حاکم بر همه آیات است. فرمود: ﴿اِنْ تَکْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْاَرْضِ جَمیعاً فَاِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمیدٌ﴾ این طور نیست که خدا بگوید من افسوس می خورم من برای اینکه معبود بشوم خلق کردم ولی متاسفانه معبود نشدم ـ معاذالله ـ این طور که نیست چون انسان او را بپرستد یا نپرستد برای غنی محض فرقی ندارد این کمال خود ما است که ما می خواهیم او را بپرستیم و بنده او بشویم. او اصلاً غنی است او کریم است کریم و جواد و بخشنده باید جود کند؛ ما که نبودیم چیزی بخواهیم؛ اما یکی از اوصاف او کرامت است یکی از اوصاف او سخاوت او کریم است او غنی است او سخی است؛ لازمه سخاوت این است که جود داشته باشد، منتها جواد بودنِ ذات اقدس الهی را ائمه تفسیر کردند اینکه می گویند «کَلامُکُم نُورٌ»[14]
مرحوم ابن بابویه قمی (رضوان الله تعالی علیه) از امام (سلام الله علیه) سؤال می کند که خدا جواد است یعنی چه؟ فرمود یک وقت می گوییم که جواد است شما مثلاً فرض کنید می گویید حاتم طائی بخشنده است یعنی چیزی را به دیگری می دهد؛ اما ربوبیت او جوادانه است جیّدانه است سخاوتمندانه است. سخیّ آن است که بداند کمال این آقا چیست و چه چیزی به درد او می خورد و چقدر به درد او می خورد به او عطا کند. فرمود اگر منظور شما از جواد، جواد بشری است آن کسی که تکلیف الهی و امور مالی را ادا می کند جواد است، زکاتش را می دهد خمسش را می دهد حقوق الهی را می دهد، مال مردم را نمی خورد مال مردم را مال مردم می داند او جواد است. یعنی آنچه باید عطا بکند عطا می کند اما وقتی اگر منظورتان جواد بودن خداست «فَهُوَ الْجَوَادُ اِنْ اَعْطَی وَ هُوَ الْجَوَادُ اِنْ مَنَعَ»[15]
او اگر چیزی را داد جود و بخشش است اگر چیزی را نداد جود و بخشش است.
توضیح آن این است که الآن نوجوانی که هنوز رشد نکرده با اشک و گریه از پدر و مادر موتور می خواهد یا بخواهد سوئیچ ماشین را بگیرد سوار بشود؛ پدر اگر بخشنده است به او نمی دهد چون بخشش در این حال به این است که به او موتور ندهد چون وسیله خطر است. ذات اقدس الهی اگر چیزی را به کسی نداد برای سود او بود، «فَهُوَ الْجَوَادُ اِنْ اَعْطَی وَ هُوَ الْجَوَادُ اِنْ مَنَعَ» این به معنی جود است.
پرسش: ...
پاسخ: بله، کل کراتی که خلق شدند، در بیان نورانی که همین مرحوم صدوق در کتاب شریف خصال نقل کرد فرمود قبل از آدم «الف آدم»، قبل از عالَم «الف عالَم»؛ ما الآن در هشتمین عالَم هستیم آنجا دارد «الف الف» هزار آدم آمدند و رفتند ما یکی از نسل ها هستیم. عالَم که حساب و تاریخ هفت هشت هزار ساله ندارد ما در این نسل هستیم. الآن شما ببینید آثاری از دایناسورها پیدا می کنند یا فسیل ها پیدا می کنند مربوط به ده میلیون سال بیست میلیون سال اما ما تاریخ بیست میلیون و سی میلیون سال نداریم. این کتاب شریف خصال از «یک» شروع می شود تا «الْف». در باب «الْف» آنجا دارد که «الْف عالَم، الْف آدم».[16]
غرض این است که برای بشر خلق کرد بشر نباید بگوید «من نمی توانم»! چون این سفره پهن شده است؛ منتها هوش خود را نباید بیجا مصرف کند اگر کسی هوش خود را بیجا مصرف کرد می ماند. طلب علم را تنها اسلام به معنای دین قرآن که واجب نکرده است، هر پیامبری که آمده طلب علم را واجب کرده است علمی که مشکل جامعه را حل بکند تحصیل آن واجب است.
یک بیان نورانی امام صادق (سلام الله علیه) دارد که سه اصل است که هیچ کشور متمدنی از آن بی نیاز نیست و سه اصل دیگر است که هیچ کسی در شهر یا روستا از آنها بی نیاز نیست؛ «لَا یَسْتَغْنِی اَهْلُ کُلِّ بَلَدٍ عَنْ ثَلَاثَةٍ یَفْزَعُ اِلَیْهِمْ فِی اَمْرِ دُنْیَاهُمْ وَ آخِرَتِهِمْ فَاِنْ عَدِمُوا ذَلِکَ کَانُوا هَمَجاً فَقِیهٍ عَالِمٍ وَرَعٍ وَ اَمِیرٍ خَیِّرٍ مُطَاعٍ وَ طَبِیبٍ بَصِیرٍ ثِقَة»،[17]
اول روحانی و عالِم فقیهِ بصیر عادلی که مدیر و مدبّر جامعه باشد؛ دوم طبیب بصیر ثقه که تا تشخیص نداد دارو ندهد امین باشد نسبت به مَحرم و امثال آن. سوم داشتن ارتش قوی و غنی؛ این سه اصل است. «فَاِنْ عَدِمُوا ذَلِکَ کَانُوا هَمَجاً»؛ اگر کشوری این سه اصل را نداشت تمدّن ندارد.
درباره انتخاب مسکن فرمود می خواهی روستا زندگی کنی شهر زندگی کنی منطقه بزرگ زندگی کنی منطقه کوچک زندگی کنی، باید این اصول سه گانه رعایت شود: «لَا تَطِیبُ السُّکْنَی اِلَّا بِثَلَاثٍ»[18]
زندگی گوارا نیست مگر به این سه اصل: «الْهَوَاءِ الطَّیِّبِ وَ الْمَاءِ الْغَزِیرِ الْعَذْبِ وَ الْاَرْضِ الْخَوَّارَة» این حرف ها بوسیدنی نیست؟ «کَلامُکُم نُورٌ». فرمود جایی زندگی می کنید باید زمین حاصلخیز داشته باشی کشاورزی شما را تامین بکند تا به دیگران نیازمند نباشی. باید آب فراوان داشته باشی، باید هوای سالم داشته باشی و یک روز در میان مدرسه ها را تعطیل نکنی؛ «الْهَوَاءِ الطَّیِّبِ»؛ هوای طیّب، آب فراوان، زمین حاصلخیز، بعد فرمود آقای خود باش. این که ما حرم مشرّف می شویم به اینها عرض ادب می کنیم می گوییم «کَلامُکُم نُورٌ» همین است؛ دنیای ما را گفتند آخرت ما را گفتند تمدن ما را گفتند، پزشکی ما را گفتند ولایت فقیه ما را گفتند، همه چیز را گفتند اینها گفتند وگرنه ما که قبلاً این چیزها را بلد نبودیم.
در این قسمت هم فرمود: ﴿وَ نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْری﴾ فرمود راه ها برای انجام یک مقصد زیاد است. الآن شما می خواهید به حرم مشرف شوید، یک مسافر یک زائر یک مجاور اگر خوب بداند که نزدیک ترین راه کجاست آن را انتخاب می کند. فرمود عالَم برای رسیدن افراد به مقصد راه های فراوانی دارد، من دو تا کار را کردم آن نزدیک ترین راه و بهترین راه را به تو نشان دادم، یک؛ گوهر ذات تو هم نزدیک ترین را انتخاب می کند، دو؛ ﴿نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْری﴾؛ برخلاف کار کلیم الهی که در بحث دیروز گذشت که او گفت: ﴿وَ یَسِّرْ لی اَمْری﴾[19]
به من نشان بده که کدام راه بهتر و آسان تر است؟ اما راه ها فرق می کند تشخیص ها هم فرق می کند. فرمود من تشخیص تو را، یک؛ راه تو را، دو؛ آسان قرار دادم ﴿وَ نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْری﴾. گوهر ذات پیغمبر را این طور قرار داد مثل اینکه هر کسی درس بخواند عالِم می شود و اما کسی علم لدنّی دارد؛ بنابراین فرمود: ﴿وَ نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْری﴾؛ پس ﴿فَذَکِّرْ اِنْ نَفَعَتِ الذِّکْری﴾ آنجا که شما یقین داری بی اثر است چه تذکره ای؟ ﴿سَیَذَّکَّرُ﴾ کسی که اهل خشیت است اهل تحقیق است اهل علم است متذکر می شود. ﴿وَ یَتَجَنَّبُهَا﴾ این «ها» به آن «ذکری» برمی گردد از ذکرای تو از تعلیم تو. یک عده کسانی بودند که در زمان نوح و غیر نوح (علیهم السّلام) انگشت ها را در گوش خودشان می گذاشتند تا این حرف ها را نشنوند ﴿یَجْعَلُونَ اَصابِعَهُمْ فی آذانِهِمْ﴾[20]
و اما فرمود: ﴿وَ یَتَجَنَّبُهَا﴾ آن «ذکری» را آن کسی که خیلی شقاوتمند است حاضر نیست بشنود، ﴿الَّذی یَصْلَی النَّارَ الْکُبْری﴾ بعد این کسی که به هر حال عمری را در برابر انبیا به مقاومت پرداخت، تا ممکن بود انبیا گفتند، تا برای او ممکن بود او بی ادبی کرد، او خودش را به نحو ابد سوزاند؛ وقتی که چیزی در گوهر ذات کسی، جرثومه ای بشود، اگر مربوط به بدن باشد بدن به هر حال سوخت و سوز دارد، اما روح اگر آلوده شد جا برای تغییر نیست، او چگونه می تواند این را عوض بکند این نظیر بدن نیست که مدتی بماند بعد بمیرد؛ روح که مردنی نیست؛ این ﴿ثُمَّ لا یَمُوتُ﴾ برای اینکه مرگ ندارد، ﴿وَ لا یَحْیی﴾، یعنی «حیاةً طیبة»، این طور است. بعد می فرماید این حرف ها حرف های تازه نیست، ما به همه انبیا گفتیم منتها دقیق تر و علمی ترش و اعلا و برجسته آن را به تو گفتیم به انبیا این حرف ها را گفتیم. اگر می بینید در خاور دور یا باختر دور یا همه جا، مطالبی هست از انبیای قبلی است؛ منتها حالا آن بحث های الهیات و ربوبیات آن را آنها گرفتند همان جنبه های انسانی آن را حفظ کردند آنها را کنار گذاشتند.
در دو بخش از قرآن کریم فرمود انبیای فراوانی را ما خلق کردیم؛ منتها ما حالا اگر بگوییم آن طرف آب، این طرف آب، قبل از کشف کریستف کلمب(. کریستف کلمب (کریستوبال کُلُن) سوداگر و دریانورد اهل جنُوا در ایتالیا بود که بر حسب اتفاق قاره آمریکا را کشف کرد. او که از طرف پادشاهی کاستیل (بخشی از اسپانیا) ماموریت داشت تا راهی از سمت غرب به سوی هندوستان بیابد، در سال 1492 میلادی با سه کشتی از عرض اقیانوس اطلس گذشت.)( امّا به جای آسیا به آمریکا رسید. کلمب هرگز ندانست که قاره ای ناشناخته را کشف کرده است.) همین آمریکایی ها چند تا روستایی بی فرهنگ بودند، در آنجا کسی نبود. بعد از کشف کریستف کلمب اینها تازه پیدا شدند از چند قاره جهان خوش استعدادها و اینها چون موقعیت خوبی هم داشت، رفتند آنجا شده آمریکا، وگرنه اینها چهار تا روستایی عقب افتاده آن طرف آب بودند. اینها که مثل ایران و امثال ایران، سابقه تمدن و اینها را نداشتند.
حالا آن طرف آب و این طرف آب انبیایی آمدند در دو بخش قرآن فرمود: ﴿مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ﴾[21]
خیلی از انبیا بودند که ما قصه آنها و داستان آنها را در قرآن برای شما نگفتیم، ما همین منطقه خاورمیانه یا غرب آسیا به اصطلاح اینها را گفتیم؛ اگر بگوییم آن طرف آب پیغمبری بود شما که باور نمی کردید، ما قصه ای را نقل می کنیم که بگوییم ﴿فَسِیرُوا فِی الارْضِ فَانْظُرُوا﴾؛[22]
[23]
بروید ببینید تحقیق کنید، ما همین قسمت خاورمیانه را گفتیم که بتوانیم بگوییم بروید بررسی کنید ببینید که چه خبر است؛ اما آن طرف آب باشد این طرف آب باشد شما تکذیب می کنید، ما هم راهی برای اثبات نداریم ﴿مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ﴾؛ پس خیلی از انبیا بودند در خاور دور، باختر دور؛ هر جا سخن از حق است به وسیله انبیا (علیهم السّلام) آمده است.
فرمود این بخش های اساسی را ما در صحف اُولی گفتیم. در روایات ذیل این آیات آمده که ائمه (علیهم السّلام) فرمودند «عندنا الصحف الاولی» صحف انبیای قبلی نزد ما هست. خدا مرحوم مجلسی (رضوان الله علیه) را غریق رحمت کند! مواعظ انبیا را که ایشان نقل می کند به وسیله ائمه نقل می کند؛ امام صادق (سلام الله علیه) فرمود که فلان پیامبر در فلان جا بود خدا به او این چنین فرمود؛ این را اینها فرمودند وگرنه ما که دسترسی نداریم. فرمود صحف انبیای گذشته نزد ماست آن وقت در نهج البلاغه هست که آن نوف بِکال، حالا؟ «بِکال» یا بخشی از یمن است یا بخشی از هَمدان. آن نوف می گوید که من سحر بود دیدم که وجود مبارک حضرت امیر ایستاده مشغول نماز شب است و این حرف ها را می زند که «یا نوف» خوابی یا بیدار؟! گفتم بیدارم؛ گفت داود پیامبر در چنین فرصتی این مناجات ها را می خواند، حرف داود که در قرآن نیست. این مناجات هایی که وجود مبارک حضرت امیر از داود پیامبر نقل می کند که در چنین وقتی یعنی سحری، داود پیامبر ایستاده مناجات می کرد و در مناجاتش با خدا این حرف ها را گفت؛[24]
اینها در کجا نوشته است؟ اینها همان صحف انبیا است که نزد اهل بیت است فرمودند «عندنا الصحف الاولی». بعد بخشی از صحف اولیا را با تجلیل و اجلال و اکرام که فرمود، فرمود صحف ابراهیم و موسی اینها انبیایی است که ما گفتیم تنها غدّه بدخیم دنیاخواهی است که آدم با دست خودش آبروی خودش را می برد. به هر حال دنیا تا کسی را رسوا نکند رها نمی کند آدم باید مواظب باشد، به هر حال ما اگر کمالات دیگر را نخواهیم آبروی خودمان را که می خواهیم، فرمود این تا رسوایتان نکند رها نمی کند به فکر آبروی خود باشید همین!
قرآن چگونه بگوید؟ این بخش سوره مبارکه «اعراف» را نگاه کنید! اینکه می فرماید «یا ابن آدم، یا ابن آدم»![25]
یعنی شما آقازاده هستید پدرتان کسی بود که تمام ملائکه بر او سجده کردند، شما اصل دارید نسب دارید شجره دارید بزرگ زاده هستید؛ این تعبیر «یا ابن آدم یا ابن آدم» از بهترین تعبیرات قرآن کریم است. فرمود کسی هستید که به هر حال شجره دارید اصل دارید، پدرتان کسی بود که همه ملائکه در برابر او خضوع کردند چرا شما اصلتان را حفظ نمی کنید؟ و شیطان تلاش کرد که آبروی آنها را ببرد، ﴿لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما﴾[26]
می خواهد آبروی آنها را ببرد یعنی حواس شما جمع باشد، تمام تلاش و کوشش شیطان این است که آبرو را ببرد انسان با آبرو زنده است.
این بیان نورانی امام صادق (سلام الله علیه) که مرحوم کلینی در جلد دوم کافی گفت، نظیر همین است که چیزهایی را خدا مِلک ما کرد مال ما خانه ما، خون ما را هم مِلک ما کرد اگر کسی ما را کُشت، بچه ها ما، اولیای دم می توانند ببخشند حق مسلّم اینهاست؛ اما اگر کسی ـ خدای ناکرده ـ تجاوز به عُنف کرد به حریم ما همه اعضای دو خانواده اگر بروند رضایت بدهند، پرونده همچنان باز است، خود زن بخواهد رضایت بدهد پرونده باز است؛ چون ناموس زن یا ناموس مرد امانت خداست به دست انسان، مِلک کسی نیست اگر به کسی ـ خدای ناکرده ـ تجاوز شد او برود رضایت بدهد حل است؟! نه. بکُشد بعد اولیای دم رضایت بدهند حل است، اما اگر تجاوز به عنف شد که حل نیست. آبروی ما و حیثیت ما مِلک خداست امانت الهی است و ما «امین الله» هستیم، این مقام ما است. همه بستگان و مردان و زنان جمع بشوند رضایت بدهند پرونده همچنان باز است؛ این معلوم می شود که مال ما نیست. این آبرو و این حیثیت و این ناموس مِلک خداست و امانت الهی است به دست ما و ما «امین الله» هستیم باید این ناموس را حفظ بکنیم، انسان این است. بنابراین آن بهره اساسی که قرآن به ما می دهد خودباوری است.
پرسش: ... «شَیَّبَتْنِی سُورَةُ هُودٍ وَ الْوَاقِعَةُ »[27]
با این ﴿وَ نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْری﴾ جمعش چگونه است؟
پاسخ: برای اینکه آن مربوط به قیامت است. در آنجا خدا غریق رحمت کند حکیم سبزواری[28]
را و سایر بزرگان را آنها گفتند این «شَیَّبَتْنِی سُورَةُ هُودٍ وَ الْوَاقِعَةُ » و مانند آن، برای اینکه در سوره «هود» دارد ﴿فَاسْتَقِمْ کَما اُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ﴾ استقامت داشته باش، یک؛ و کسانی هم که همراه تو هستند استقامت داشته باشند، دو. حضرت فرمود این آیه مرا پیر کرد برای اینکه من تا اینها را جمع بکنم بگویم با من باشید سخت است چقدر گفتم من؟ روز گفتم شب گفتم سفر گفتم حضر گفتم، اینها این طور هستند.
در آیات دیگر دارد که ﴿وَ اسْتَقِمْ کَما اُمِرْتَ﴾[29]
این مرا پیر نکرد من خودم اطاعت می کنم مستقیم هستم، اما در سوره «هود» دارد که ﴿فَاسْتَقِمْ کَما اُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ﴾ تو و امت تو همه جا یکسان مستقیم باشید این مرا پیر کرد من چقدر گفتم به اینها اثر نکرد شب گفتم روز گفتم؛ این را مرحوم حکیم سبزواری و سایر آقایان را که این روایت را نقل کردند این طور معنا کردند.
اما سیدنا الاستاد (رضوان الله تعالی علیه) در المیزان می فرمودند این «شَیَّبَتْنِی»، سوره «هود» «وَ الْوَاقِعَةُ »، هم در بعضی از روایات است، این یک مطلب؛ در سوره «واقعه» سخن از استقامت نیست، این دو مطلب؛ آنچه در سوره «هود» و سوره «واقعة» مسئله قیامت است، این سه مطلب؛ جریان قیامت مرا پیر کرد ﴿یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِیباً﴾[30]
آن صحنه قیامت را اگر کسی ببیند؛ آن روز اگر کسی رفت ﴿یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِیباً﴾؛ الآن اگر کسی آن را می بیند باخبر است و از همه جزئیاتش باخبر است او را پیر می کند.
 

[1] واقعه/سوره56، آیه74.

[2] حاقه/سوره69، آیه52.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص117.

[4] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج7، ص191، أبواب، باب33، ح1، ط آل البيت.

[5] یوسف/سوره12، آیه106.

[6] فرقان/سوره25، آیه44.

[7] نازعات/سوره79، آیه33.

[8] عبس/سوره80، آیه32.

[9] لقمان/سوره31، آیه20.

[10] زخرف/سوره43، آیه13 -14.

[11] الإحتجاج، الطبرسي، أبو منصور، ج1، ص17.

[12] ذاریات/سوره51، آیه56.

[13] ابراهیم/سوره14، آیه8.

[14] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج2، ص616.

[15] التوحید (للصدوق)، ص373.

[16] الخصال، الشيخ الصدوق، ج1، ص652.

[17] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص321.

[18] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص320.

[19] طه/سوره20، آیه26.

[20] بقره/سوره2، آیه19.

[21] غافر/سوره40، آیه78.

[22] آل عمران/سوره3، آیه137.

[23] نحل/سوره16، آیه36.

[24] نهج البلاغة (للصبحی صالح)، حکمت104.

[25] اعراف/سوره7، آیه26 - 27.

[26] اعراف/سوره7، آیه20.

[27] هداية الأمة إلى أحكام الأئمة - منتخب المسائل، الحر العاملي، الشيخ أبو جعفر، ج3، ص68.

[28] شرح المنظومة، ج 3، ص624.

[29] شوری/سوره42، آیه15.

[30] مزمل/سوره73، آیه17.