جلسه 1398/10/29

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره طارق/ تفسير آيات 1 تا10

موضوع: تفسیر سوره طارق/ تفسیر آیات 1 تا10
﴿وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ (1) وَ ما اَدْراکَ مَا الطَّارِقُ (2) النَّجْمُ الثَّاقِبُ (3) اِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ (4) فَلْیَنْظُرِ الْاِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ (5) خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ (6) یَخْرُجُ مِنْ بَیْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ (7) اِنَّهُ عَلی رَجْعِهِ لَقادِرٌ (8) یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ (9) فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَ لا ناصِرٍ (10) ﴾. سوره مبارکه ای که «علم بالغلبه» آن «طارق» است؛ یعنی «یذکر فیها الطارق» در مکه نازل شد و محور اصلی این سوره هم مسئله معاد است. در جریان معاد مشکل آنها این است انسان که نابود شد قابل برگشت نیست و اگر شما استدلال کنید بگویید قدرت خدا نامتناهی است اشکال این است که قدرت نامتناهی است ولی متعلق قدرت باید ممکن باشد محال تحت قدرت قرار نمی گیرد. دو تا روایت است که مرحوم صدوق (رضوان الله تعالی علیه) در کتاب شریف توحید نقل کرده است و ائمه (علیهم السّلام) برابر استعداد سائلان و مخاطبانشان پاسخ می دادند.
در یک روایت، راوی سؤال می کند که آیا خدا قادر است زمین را در چیزی که به اندازه ظرفیت تخم مرغ دارد در آن قرار بدهد طوری که نه آن ظرف بزرگ بشود نه مظروف کوچک؟ این سؤال را کردند. حالا منشا این سؤال چه بود و چه کسی سؤال کرد و از کجا این سؤال پیدا شد؟ ولی این سؤال را مرحوم صدوق در توحید نقل می کند. وجود مبارک حضرت فرمود: «افتح عینک»؛ چشمت را باز کن ببین چه می بینی؟ چشم خود را باز کرد عرض کرد آسمان را می بینم زمین را می بینم، فرمود خدای سبحان بزرگتر از زمین را که آسمان هاست در کوچک تر از تخم مرغ که چشم تو است جا داده است؛ آن سؤال کننده قانع شد و رفت.[1]

در یک جلسه دیگری یک سائل دیگری از حضرت سؤال می کند آیا خدا می تواند زمین را در پوست تخم مرغ جا بدهد به طوری که این پوست وسیع تر نشود و آسمان کوچک تر نشود؟ این شخص چون استدلال پذیر بود و قدرت فکری داشت فرمود: ﴿اِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ﴾[2]
ذات اقدس الهی قدرتش نامتناهی است اما «و الذی سالته لا یکون»، آن که تو پرسیدی محال است قدرت که به محال تعلق نمی گیرد؛ این نقص در قدرت نیست در مقدور است او صلاحیت تعلق قدرت را ندارد. این «لا یکون»، این «کان»، «کان» ی تامه است. فرمود قدرت خدا نامتناهی است ولی «و الذی سالته لا یکون»؛ یعنی «لا یتحقق» یعنی «لا یوجد» یعنی «یستحیل». قدرت باید به شیء قابل تعلق بگیرد چه اینکه قابل نیست تحت قدرت قرار نمی گیرد.[3]

این دو روایت را مرحوم صدوق (رضوان الله علیه) در کتاب شریف توحید نقل کردند برای اینکه سائل ها یکسان نبودند استعدادها یکسان نبود؛ الآن شما آن روایت اول را که نقل می کنید خیلی ها تعجب می کنند می گویند جواب بسیار علمی است، در حالی که حضرت جواب اقناعی داد نه جواب علمی، جواب علمی را به دومی داد.
منکران معاد دو گروه بودند: بعضی استبعاد می کردند بعضی استحاله. آنها که استبعاد می کردند جوابشان را آیات قرآن با لحن مناسب می دهد، اینها که استحاله دارند می گویند محال است، قرآن کریم به سبک دیگری جواب می دهد. آنها که استبعاد می کنند می فرماید شما چه استبعادی دارید برای اینکه ذات اقدس الهی، انسانی که هیچ نبود اصلاً، نه روحی وجود داشت و نه بدنی وجود داشت آفرید خدا مبدع است یعنی نوآور است نوآفرین است نه زمینی بود نه آسمانی بود نه خاکی بود نه آبی بود همه اینها را خلق کرد، انسان نه بدنی داشت نه ذراتی داشت نه روحی داشت هر دو را ابداع کرد وقتی ابداع خدا مقدور باشد یقیناً اعاده آن آسان است؛ این درباره کسانی که استبعاد می کنند.
اما آنها که قائل به استحاله اند می گویند انسان معدوم می شود، اگر خدای سبحان دوباره این ذرات را جمع بکند خلق بکند این ممکن است ولی این آن اولی نیست این یک موجود دیگری است یک بدن دیگری است. اولی نابود شد، دومی دومی است نه اولی. آن که دنیا بود اطاعت یا معصیت کرد آن اولی است این سابقه دنیایی ندارد این نه اطاعت کرد نه عصیان.
بنابراین معاد می شود محال نه مستبعد، تا شما بگویید قدرت خدا نامتناهی است بله ما هم قبول داریم که قدرت خدا نامتناهی است ولی آنکه معدوم شد او برنمی گردد. اینکه خلق کردید اینکه در دنیا نبود این نه اطاعت کرد این شبیه آن است این مثل آن است. تحقیق قرآن در این زمینه این است که شما حقیقت انسان را بررسی کنید ببینید انسان چیست؟ انسان حقیقتی دارد به نام روح، یک ابزار بدنی دارد که این ابزار بدنی در طی این مدت چندین بار عوض می شود؛ یعنی انسانی که مثلاً هفتاد هشتاد سال زندگی کرده حداقل هفت هشت بار تمام ذرات بدن او عوض شده است، این «بدل ما یتحلل» که می گویند همین است. انسان اگر یکی دو روز غذا نخورد چرا لاغر می شود؟ برای اینکه در حال حرکت و ذوب شدن است، تمام ذرات بدن در حال تحلیل و انحلال و ذوب شدن است این غذاها به اصطلاح «بدل ما یتحلل» است. این گوشت به تحلیل می رود این غذایی که انسان مصرف می کند گوشت می سازد خون می سازد استخوان می سازد رگ و پیوند می سازد مو می سازد ناخن می سازد.
بنابراین انسان چون شبیه هم است در تمام مدت زندگی خیال می کند همان است؛ این همان مثالی است معروف که اگر کسی شب بدری، مثل شب چهارده کنار نهری بنشیند. نهرها دو قسمت است یک قسمت نهرهای کوهستانی است که از سنگ ها عبور می کند این با صدا و با خروش حرکت می کند، بعضی از نهرهاست که در منطقه های شیب ساخته شده این روان است حرکتش تند نیست سنگی در آن نیست از درخت عبور نمی کند تا مثلاً خروشی خریری داشته باشد، خریر ماء همان سقوط ماء است مثل آبشار این هیچ صدایی ندارد اگر کسی یک ساعت کنار این نهر بنشیند عکس ماه هم در این آب باشد چون نه حرکت این آب محسوس است نه حرکت قمر، او خیال می کند این عکس یک ساعت در آب ماند همان عکس یک ساعت قبل است؛ در حالی که ده ها این عکس عوض شد.
شد مبدّل آب این جوی چند بار    عکس ماه و عکس اختر برقرار[4]

پرسش: …
پاسخ: این دومی شبیه آن است نه اولی. مثل اینکه الآن ما تمام این دست هایمان را خیال می کنیم همان دست پارسال است هیچ تردید نداریم. این چه با آزمایش و چه بی آزمایش، الآن همه آن مثل آن است اگر مثل آن باشد اشتباهی در کار نیست. خود ما الآن هیچ تردیدی نداریم که این دست ما همان دست پارسال است تمام بررسی هم که بکنید عکس برداری هم بکنیم آزمایش هم بکنیم می بینیم این پوست همین طور است این استخوان همین طور است این مو همین طور است این خالی که روی دست همان طور است این آزمایش خون لازم نیست؛ اما او این قدر ظریف می سازد که دومی شبیه اولی است. حالا شبیه سازی مهم نیست این یقیناً شبیه آن است همان آقایانی که می گویند این خون شبیه آن است می گویند این خون امروز غیر از خون دیروز است هیچ طبیبی نمی گوید این خون امروز خون دیروز است یا این پوست امروز پوست دیروز است. این از رگ و پیه و پیوند گرفته تا استخوان ها همه در حال تغییر است این برای همه روشن است؛ منتها بیان تحلیلی قرآن کریم این است که شما انسان را نشناختید انسان اگر همین باشد که ﴿یَاْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشی فِی الْاَسْواقِ﴾[5]
بدنی دارد و خونی دارد این شاید سؤال شما تقریباً وارد به نظر برسد؛ اما تمام حقیقت انسان روح اوست وقتی تمام حقیقت انسان روح او بود و این بدن ابزار بود این بدن مرتّب در تغییر است حالا این ابزار عوض شد ابزار دیگری می سازند ولی تمام حقیقت روح آنکه عقیده دارد آنکه عمل کرده است و آنکه ایمان دارد یا کفر دارد آن روح است.
وقتی آیه نازل شد که معاد شما زنده می شوید عده ای گفتند: ﴿ءَاِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً وَ عِظَاماً ءَاِنَّا لَمَبْعُوثُونَ﴾[6]
[7]
[8]
[9]
این یعنی چه که ما زنده می شویم؟ ما ذرات خاک می شویم تمام شد و رفت! در پاسخ این اشکال ذات اقدس الهی به وجود مبارک پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) فرمود: ﴿قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ اِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ﴾[10]
شما حواستان جمع باشد شما که نابود نمی شوید شما وفات دارید نه فوت. وفات که «قد مرّ غیر مرّة» که تاء جزء کلمه نیست از ماده «وَفَی، تَوَفّا، متوفِّی، متوفَّا» اینهاست. اگر کسی تمام حق خودش را بگیرد می گویند حق خودش را استیفا کرده است. اگر مقاله ای بنویسد که تمام مطالب لازم در آن مقاله باشد می گویند این مقاله مستوفا است یا سخنرانی او مستوفا است، تمام حق گرفته بشود می شود استیفا. ذات اقدس الهی هم متوفِّی است ما متوفَّا هستیم فرمود تمام حقیقت شما نزد ماست چیزی به زمین نمی رود؛ این بدن می رود به زمین دوباره می سازیم ﴿قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ﴾ چه چیزی از بین رفته؟ ابزار بدن از بین رفته؟ دوباره ما این ابزار را می سازیم، شما که نمردید، مگر انسان می میرد؟
این بیان نورانی که «وَ لَکِنَّکُمْ تَنْتَقِلُونَ مِنْ دَارٍ اِلَی دَار»[11]
شما در این داری که هستید یک بدن دارید وقتی وارد برزخ می شوید یک بدن دیگری دارید دوباره شبیه بدن آن اولی که از همین ذرات است آن را ما می سازیم. بنابراین این مقدور است این ممکن است محال نیست تا شما به اصطلاحتان عالمانه اشکال کنید بگویید که درست است که خدا ﴿عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیر﴾ است ولی اعاده معدوم ممکن نیست حقیقت انسان موجود است ﴿انْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ﴾. الآن کسی که شب می خوابد رؤیایی دارد بدن او در بستر است، ولی خودش سیری دارد زیارت می رود مشهد می رود عتبات مقدسه می رود اماکن را می بیند مسافرت ها دارد بعد صبح که بیدار شد به هر حال در همان بستر است مادامی که در دنیا هستیم با این بدن هستیم وقتی که مُردیم در برزخ با یک بدن دیگری هستیم در معاد قیامت کبری دوباره همین بدن برمی گردد و خدا زنده می کند.
پرسش: دو تا بدن داریم؟ در برزخ کسانی که غسل جمعه می کنند بدنشان نمی پوسد دوتا بدن دارند؟
پاسخ: بعضی از ابدان ممکن است نپوسند در اثر اینکه با این بدن کارهای خیر فراوانی کردند. خدا غریق رحمت کند مرحوم آقاعلی حکیم را! این آقاعلی حکیم پسر ملا علی زنوزی است، زنوز از آن منطقه های تبریز است آنها از حکمای بزرگ اسلام اند. پدر بزرگوارشان از حکمای اسلامی بود و در اصفهان تدریس می کرد چون اصفهان حوزه علمیه شده بود در زمان صفویه. مرحوم شیخ بهایی آنجا بود مرحوم میرداماد آنجا بود مرحوم صدر المتالهین آنجا بود. این بزرگواران آنجا تدریس می کردند. پسر ایشان که مرحوم آقاعلی حکیم است به دعوت رسمی مسئولین آن عصر از اصفهان به تهران تشریف آوردند و حکیم تهرانی معروف شدند وگرنه برای زنوز تبریز است. ایشان رساله ای دارد به نام «سبیل الرشاد فی علم المعاد» این رساله خیلی مفصّل نیست. ایشان در این رساله به نام معاد که معاد جسمانی و روحانی هر دو را ثابت می کنند می فرمایند در تهران یک باران شدیدی آمد؛ مستحضرید که این محدوده وسیع را می گویند ری؛ آنها که اهل ری هستند به رازی معروف اند فخر رازی از همین تهران است، ولی ابو الفتوح رازی که صاحب آن تفسیر است و شیعه است اهل همین تهران است. تهران آن روز که به این صورت نبود همان ری بود و بخشی از منطقه های غیر ری. اینها را می گفتند رازی فخر رازی این بود ابو الفتوح رازی که از علمای شیعه است در کنار مزار حضرت عبدالعظیم (سلام الله علیه) آنجا مدفون است و اینها را می گفتند رازی.
می دانید هر جا امامزاده ای باشد به احترام قبر او مؤمنین قبورشان را در آنجا قرار می دهند. قبرستان وسیعی در اطراف همان مزار وجود مبارک حضرت عبدالعظیم بود. باران شدید که آمد بعضی از قبرها فرو ریخت برخی ها که می رفتند به زیارت قبور دیدند از لابه لای اینها یک پارچه سفیدی است بررسی کردند دیدند که این کفن است و این سالم است؛ بعد تعجب کردند اینجا سال هاست که کسی را دفن نکردند. خوب بررسی کردند شناسایی کردند دیدند قبر مرحوم ابن بابویه قمی است که پدرشان در قم دفن است خود پسر صاحب من لا یحضره الفقیه از کتب اربعه ( (سلام الله علیها) ا) اینها جزء محدّثان بزرگ ما بودند که این امانت های الهی را حفظ کردند این قبر ایشان است بعد فاصله این حادثه تا زمان رحلتشان هشتصد سال بود. مرحوم آقاعلی حکیم دارد اینها که بررسی کردند دیدند که قبر ابن بابویه است.
آن وقت مردم تهران گرچه جمعیت آن روز خیلی نبود ولی به هر وسیله ای بود گروه گروه به زیارت این قبر آمدند که الآن برای ابن بابویه ضریحی درست کردند محدوده خاصی درست کردند عده زیادی از علمای بزرگ تهران آنجا دفن شدند، مرحوم آملی بزرگ صاحب حاشیه بر شمسیه که دارد محمد آملی آنجا دفن است مرحوم آمیرزا طاهر تنکابنی آنجا دفن است مرحوم میرزای جلوه آنجا دفن است، اینها حکما و علمای بزرگ تهران همه می آمدند کنار همین قبر ابن بابویه اینجا قبرستان است الآن هم وقتی شما مشرف می شوید برای زیارت می بینید که یک جای مخصوصی است که این علمای بزرگ که آنجا دفن شدند برای آنها یک مزار خاصی است. مرحوم آقاعلی حکیم می گوید که من دیدم الآن برای من مقدور نیست بعد از مدتی که جمعیت آرام شد من خودم رفتم زیارت کردم دیدم بدن سالم، کفن سالم، بعد فرمود فاصله ما و ایشان هشتصد سال قبل است چون این کتاب را در دویست سال قبل نوشتند. اگر بخواهد بله بدن را سالم نگه می دارد.
پرسش: روح به کدام بدن تعلق می گیرد مادی یا برزخی؟
پاسخ: هر بدنی که روح تعلق بگیرد همان شخص است؛ الآن در رؤیا که ما خواب می بینیم خود ما خواب می بینیم به آن بدن تعلق بگیرد زید است به این بدن تعلق بگیرد زید است اینها ابزار هستند. انسانی که این بدن او در بستر خواب در رختخواب آرمیده است با اینکه خواب می بیند بدن ها فرق می کند ولی شخص همان شخص است این شخص می گوید من خواب دیدم هیچ تردیدی هم ندارد که خودش خواب دید نمی گوید این بدنی که در رختخواب است اینکه نیامده به زیارت، من رفتم به مشهد و آمدم.
پاسخ اساسی قرآن کریم این است که تمام حقیقت انسان به روح اوست و روح که از بین نمی رود این نیازی به اعاده ندارد تا ما بگوییم خدا ﴿عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیر﴾ است. می ماند این بدن که این بدن مرتّب در تغییر است؛ فرض کنید حالا کسی بیمار شد لاغر شد تمام گوشت های او رفت دوباره در اثر درمان این گوشت جدید رویید این گوشت غیر از آن گوشت، این استخوان غیر از آن استخوان است این پیه و رگ و پیوند غیر از آنهاست ولی این آقا همان آقا است.
پرسش: ...
پاسخ: چون با این بدن کارهای خیر کرده است کنار قبور آنها منشا برکات است برای اینکه اینها با همین بدن کار خیر کردند نماز شب خواندند اطاعت کردند کنار قبور اینها برکات فراوان است. غرض این است که این سؤال را ذات اقدس الهی به عظمت جواب می دهد که شما از بین نرفتید «قُل» آنها گفتند: ﴿اَ اِذا ضَلَلْنا فِی الْاَرْض﴾ ما می رویم درون زمین گم می شویم، ﴿ءَ اِنَّا لَمَبْعُوثُونَ﴾ جواب: ﴿قُلْ یَتَوَفَّاکُم﴾، ﴿ضَلَلْنا﴾ نیست توفِّی است تمام حقیقت شما به دست فرشته ماست ﴿قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ اِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ﴾.
پرسش: ...
پاسخ: همین بدن مادی است، این زیدی که مریض شد مدتی در بستر بیماری بود تمام گوشت هایش آب شد تمام استخوان هایش عوض شد وقتی معالجه شد بعد از یکسال می بینیم همین آقا است نمی گوییم این زید، غیر از آن زید است این گوشت، غیر از آن گوشت است این پوست، غیر از آن پوست است این استخوان، غیر از آن استخوان است حتی اگر عمل کردند پیوند زدند و گرفت می گویند همین آقا است تردیدی نداریم چون هویت انسان به روح اوست بدن مرتّب در تغییر است حالا یا سریع یا بطیء.
بنابراین سؤالاتی که درباره معاد است دو بخش است آنها که می گویند معاد مستبعد است، خدای سبحان پاسخ می دهد که ما شبیه آن را آفریدیم؛ آنها که می گویند مستحیل است شما بگویید ﴿اِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ﴾، طبق آن روایت نورانی که امام صادق (سلام الله علیه) برابر نقل توحید مرحوم صدوق فرمود اینکه شما سؤال می کنید خدا زمین را در پوست تخم مرغ جدا بدهد او قدرت مطلقه دارد ولی محال تحت قدرت نیست مثل اینکه شما بگویید آیا خدا می تواند دو دو تا را پنج تا کند یا نه؟ این قابل نیست، نه اینکه او قدرت ندارد، قدرت به محال تعلق نمی گیرد. اشکال آنها این است وقتی که معدوم شد مثل او بله می شود خدا ایجاد بکند اما خود او که نیست. جواب می دهد که اصلاً این معدوم نمی شود این ابزار کارش عوض می شود بله عوض می شود. اگر کسی چند بار جبهه رفته در تمام این بارهایی که جبهه مشرف می شد ترکش می خورد یک وقت پای راست یک وقت پای چپ، حتی پای او قطع می شد بعد دوباره پای مصنوعی گذاشتند گرفت این آقا همان آقا است. دستش قطع شد دست مصنوعی گذاشتند گرفت دستی ساخت گرفت. این کسی که مرگ مغزی شد هنوز دفن نکردند قلب او را گرفتند در قلب این گرفت دست او را گرفتند به دست این وصل کردند این از جبهه آمد گرفت، تمام بدن او را از همین هایی که مرگ مغزی شدند وصل کردند گرفت این همان آقا است چیزی از او نمانده بود. بنابراین بدن ابزار کار ما است، تمام هویت انسان روح اوست.
بنابراین آن جایی که سخن از استبعاد است ذات اقدس الهی از قدرت خود سخن می گوید، آنجا که سخن از استحاله است سخن از این است که شما از بین نمی روید تا بگویید اعاده معدوم باشد مگر روح از بین می رود؟ ما متوفِّی هستیم شما متوفَّا، یعنی تمام حقیقت شما در دست ماست ﴿انْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ﴾. حالا «هو الذی یرسل علیکم حفظة» این حافظ به معنای ﴿اِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظینَ ٭ کِراماً کاتِبینَ﴾[12]
درست است و خدای سبحان «هو الذی یرسل علیکم حفظة» درست است، هم حافظانی می فرستد که ما را نگهداری کنند هم فرشتگانی می فرستد که اعمال ما را حفظ کنند همه اینها درست است؛ اما این دو فصل یعنی دو فصل! دو تا اشکال است یک اشکال به استبعاد برمی گردد، یک اشکال به استحاله برمی گردد. آنهایی که می گویند: ﴿ذلِکَ رَجْعٌ بَعیدٌ﴾ بعید است این کار فرمود قدرت خدا نامتناهی است چه بعیدی نسبت به اوست؟ حالا نسبت به زید و عمرو ممکن است بعید باشد اما خدای سبحان که قدرتش نامتناهی است چه استبعادی دارد؟! اما آنهایی که می گویند مستحیل است پاسخ علمی می دهد که نه، مستحیل نیست چه چیزی از بین رفته؟ بله آن که می گوید: «اعادة المعدوم مما امتنعا»، چرا ضرر ندارد؟ برای اینکه معدوم نیست معدوم نمی شود، نه اینکه معدوم می شود و اعاده معدوم ممکن است فرمود چیزی از بین نرفته شما متوفَّا هستید ما متوفِّی هستیم ﴿قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ﴾.

[1] التوحید (للصدوق)، ص123 و 124.

[2] بقره/سوره2، آیه20.

[3] التوحید (للصدوق)، ص130.

[4] مولوی، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش 96.

[5] فرقان/سوره25، آیه7.

[6] اسراء/سوره17، آیه49.

[7] اسراء/سوره17، آیه98.

[8] مؤمنون/سوره23، آیه82.

[9] صافات/سوره37، آیه16.

[10] سجده/سوره32، آیه11.

[11] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج37، ص146.

[12] انفطار/سوره82، آیه10 - 11.