مشخصات کتاب

سرشناسه : صدر الدین شرف الدین -

عنوان و نام پدیدآور : عمار یاسر ، پیشاهنگ اسلام و پرچمدار علی(ع) / نویسنده صدر الدین

شرف الدین ترجمه سید غلامرضا سعیدی، به کوشش و مقدمه سید هادی خسروشاهی .

مشخصات نشر : قم: کلبه شروق، 1393.

مشخصات ظاهری :300 ص.

شابک : 63000 ریال 7-38-7255-964-978:

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت : نمایه.

موضوع : عمار یاسر پیشاهنگ اسلام و پرچمدار علی(ع).

موضوع : صدر الدین شرف الدین

رده بندی کنگره : BP / 55 / خ 5 خ 2 1391

رده بندی دیویی : 998/297

شماره کتابشناسی ملی : 2128640

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

مجموعه آثار

33

عمار یاسر

پیشاهنگ اسلام و پرچمدار علی علیه السلام

تألیف:

صدر الدین شرف الدین

ترجمه:

سید غلامرضا سعیدی

به کوشش:

سید هادی خسروشاهی

فهرست

مقدّمه مترجم... 7

مآخذ تألیف این کتاب... 14

علامت هدایت... 15

حلیف؛ یا هم پیمان مخزوم... 19

اوضاع مکّه... 22

مجلس شواری قریش... 35

عمّار و ابوجهل... 48

رنج و مشقّت بیچارگان!... 63

روزگار این چنین است... 72

روز پایه گذاری... 79

روز خندق... 85

روز سقیفه... 96

روز یمامه... 164

امیر کوفه... 168

عمّار در دوران عثمان... 181

پرچم علی... 243

پایان... 289

ضمائم... 291

فهرست اعلام... 293

فهرست اماکن... 297

فهرست کتب... 299

به نام خدا

مقدّمه مترجم

ظرف تاریخ به منزله سفینه ای است که کاروان بشریّت را در برگرفته و ضمن سیر دایم و مستمری در فضای ابدیّت این کاروان را به جلو می راند.

تاریخ در طیّ سیر بی انتهایش، گاهی دچار لحظات حسّاسی می شود که آن را «نقطه عطف» یا پیچ تاریخ می نامند؛ به این معنی که گردش زمان در عین تغییر و تبدّل از حالتی به حالتی و از وضعی به وضعی که لازمه سیر آن است؛ در مواقع خاصّی دچار تحوّل و تطوّر مخصوصی می شود و این تغییر و تبدّل به شکل جالب و حسّاسی جلوه می کند.

پدید آمدن چنین وضعی مولّد برخورد با همان نقطه عطف یا پیچ تاریخ است.

بدون تردید حسّاس ترین فراز تاریخ یا دقیق ترین نقطه عطف آن همان ساعتی است که بزرگان قریش طرحی بر پیشوای بزرگ انسانیّت صلی الله علیه و آله وسلم عرضه داشته و گفتند:

«اگر ریاست و حکومت و ثروت و عیش و لذّت می خواهی؛ ما حاضریم که همه این خواسته ها را از هر جهت به طیّب خاطر در اختیار تو بگذاریم مشروط به این که به خدایان ما بد نگویی و به سنّت ها و نظامات و تقالید ما تعرّض نکنی و از دعوتی که آغاز کرده ای دست برداری...»

البتّه شنیده و خوانده اید که آن رهبر بزرگ و فرستاده سترگ صلی الله علیه و آله وسلم پس از طرح این پیشنهاد لحظه ای سکوت کرد و پس از تأمّل دقیق در جواب پیشنهاددهندگان فرمود:

«اگر آفتاب را در این دست و ماه را در آن دستم قرار دهید نمی توانم از مأموریتی که دارم دست بردارم».

محقّقین درباره این لحظه حسّاس چه خوب گفته اند که:

آن دقیقه ای که پیشوای عظیم الشّأن انسانیّت سکوت کرده و خودش را آماده جواب دادن می فرمود؛ تاریخ متوقّف و سیر زمان معطّل و بلاتکلیف مانده بود و منتظر بود تا پیشوای بزرگ انسانیّت صلی الله علیه و آله وسلم جواب دهد؛ آن گاه تکلیفش را کسب کند، ولی همین که آن جواب قاطع از میان دو لب مبارکش صادر شد؛ تاریخ تکلیفش را دانست و سیر تازه اش را آغاز کرد؛ در نتیجه پس از چند سال که جهان تازه و تاریخ تازه ای به وجود آمد؛ شهر مکّه فتح شد و پرچم اسلام به اهتزاز درآمد و آن شهر مقدّس از لوث شرک و جهالت تصفیه و تطهیر شد؛ رهبر بزرگ انسانیّت با صدای بلند ندا در داد و فرمود: (الا وان الزمان قد استدار) یعنی ای مردم! بیدار و هوشیار باشید و بدانید که دور زمان به پایان رسید و روزگار تازه ای آغار شد.

اگر بخواهیم تفسیر این بیان مبارک را از زبان تاریخ بشنویم به ما خواهد گفت:با طلوع آفتاب جهانتاب اسلام دوران ستمگری، تعدّی، تجاوز، شرک، کفر، مادّه پرستی، شخص پرستی و جهالت سپری گردید و دوره عدالت، برادری، برابری، خداپرستی، معنویّت، دانش، بینش، تهذیب، تربیّت و بهره برداری از استعدادهای نهفته انسانی که تمدّن واقعی؛ غیر از آن معنایی ندارد، آغاز شد و خلاصه کلام این که:

نور و نورانیّت جایگزین تیرگی و تاریکی شد و بدین طریق دوران تازه ای برای بشر و بشریّت فرا رسید.

در این باره محقّقین و دانشمندان چه خوب گفته اند که:

یکی از امتیازات این عصر نوارنی تازه که لازمه چنان تحوّل و تطوّر عظیمی است این بود که با طلوع اسلام که تاریخ بشر عوض شد؛ اسلام عملاً روی رجال تاریخ خط نسخ و بطلان کشید؛ به این معنی که تا آن روز رجال تاریخ به کسانی اطلاق می شد که با ستمگری و تعدّی و تجاوز به حقوق بشر خو گرفته و در صفحات تاریخ خطوط خونینی از خود به یادگار گذاشته و درگذشته بودند، ولی پس از روی کار آمدن حکومت حقّ و انسانیّت، به جای اسکندرها، قیصرها و خسروها؛ مردان گمنامی از قبیل بلال حبشی

صهیب رومی، سلمان فارسی و امثال آنان از گوشه و کنار اجتماع سر برآورده و رجال تاریخ شدند؛ و صفحات تاریخ به نام آنان مزیّن گردید.

مرحوم دکتر محمّد اقبال، متفکّر بزرگ جهانی ما؛ این معنی را تحت عنوان «طلوع اسلام» طیّ منظومه ای که در زبان اردو سروده؛ این طور تشریح فرموده است که می گوید:

«منظور اصلی فطرت و راز مسلمانی، عبارت است از: برادری عمومی و محبّت سرشار؛

«بت های رنگ و نژاد را درهم شکنید و در وحدت ملّی مستهلک شوید؛

بین توارنی و ایرانی و افغانی فرق نگذارید؛

تا کی وقتتان را در باغ با شنیدن صدای پرندگان ضایع می سازید؟

بازوهای شما نیروی پرواز شاهین دارد؛

ایمان مرد مسلمان در اجتماع مانند شعله قندیل در کلبه مرد راهب در بیابان است؛

به تاریخ نگاه کنید و ببینید! پایان استبداد قیصر و کسری به کجا انجامید؟

آن گاه آن را با قدرت بازو، فداکاری حیدر، فقر و زهد ابوذر و صدق و صفای سلمان مقایسه کنید»؛

ببینید! رهبران ملّت ها در طی طریق تجمّل و جاه پرستی چگونه ملّت ها را کوبیده اند، و در همان حال صدها نفر زندانی از روزنه های زندان به خارج نگریستنده اند!

بقا و ثبات حیات در این جهان، نتیجه ایمان قوی است؛

زیرا تورانی ثابت کرد که در میدان زندگی از آلمانی قوی تر است؛

این مخلوق خاکی را ببینید که بر اثر تابش آتش درونی با پر و بال روح الأمین پرواز می کند».

باری از آن جایی که وحدت بشر تفکیک پذیر نیست و هم چنین «فضیلت»

مخصوص ملّت معیّنی نیست، در این صورت فضیلت هرجا و نزد هرکس یافت شد محترم است و صاحب آن قابل تقدیس؛ چه تورانی، چه ایرانی و چه عرب و چه عجم. و نیز چراغ فضیلت نزد هرکس برافروخته شد باید از اشعه انوار آن اقتباس کرد، مضافا به این که رجال فضیلت و مردان تاریخ متعلّق به جامعه بشری هستند و مقام و منزلتشان بالاتر از آن است که رنگ ملیّت خاصّی به آنها داده شود؛ مخصوصا در این عصر و زمان که خوشبختانه عربده های سخیف ناسیونالیستی بهتدریج مبدّل به نغمه های موزون تازه انترناسیونالیستی گردیده و افق وسیع انسانیّت و دورنمای زیبای آن در پناه فکر واحد و ایدئولوژی معیّن و یکنواختی هدف آروزی همه انسان ها قرار گرفته و متفکّرین هر کیش و مکتبی از این آرمان بلند بشری طرف داری می کنند و خواه ناخواه به حکم جبر تاریخ و بقای اصلح روزی این آرزوی شیرین به کام بشر رنج دیده صورت خواهد گرفت و فرمان واجب الاذعان قرآن کریم به مصداق «انّ هذه امّتکم امّة واحدة» مورد قبول همه جوامع بشری قرار خواهد گرفت و حکومت و برادری عمومی بشری در سایه یگانه پرستی (که جز آن راهی ندارد) تشکیل خواهد شد.

باری یکی از این رجال برگزیده تاریخ و دوران تازه انسانیّت؛ عمّار یاسر صحابی مقرّب و ممتاز رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم است که در تاریک ترین ادوار تاریخ مانند ستاره فروزانی در فضای انسانیّت پرتوافشانی کرد و بر اثر تابش نور حق؛ سرمشق تربیّت و تهذیب و نمونه اعلای آزادگی، آزادمنشی و اصلاح طلبی شناخته شد.

این گوهر گران بهای انسانیّت، یکی از هفت پیشاهنگ نهضت مقدّس اسلام و یکی از بزرگ ترین شخصیّت هایی است که تاریخ انسانیّت همیشه به وجود او مفتخر خواهدبود و این گوهر تابناک برای همیشه بر تارک انسانیّت خواهد درخشید! بدان جهت که یکی از فعّال ترین و صدّیق ترین کارگران کاخ رفیع دستگاه تعلیم و تربیّت اسلام؛ و یکی از خدمت گزاران فداکار و سازندگان تاریخ جدید انسانیّت بود و در نتیجه سیر مستمر در راه حق پرستی تا سنّ نود و چند سالگی که در رکاب همایون مولای متقیّان شربت شهادت نوشید، دقیقه ای از حق جویی و حق گویی باز نایستاد و در پایان امر کار این مرد

نام دار به جایی رسید که شخصیّت بی نظیری مانند حضرت علی علیه السلام در سوگواری او اشک ریخت و در فراق او چکامه دردناکی سرود و پس از شهادت این صحابی بزرگ، مرگ خود را از خدا خواست!

باری کتاب حاضر که به قلم توانای یکی از بزرگ ترین شخصیّت های ادبی و فرهنگی عرب «به نام حلیف مخزوم» نوشته شده حاوی ترجمه مبسوط حیات این مرد بزرگ تاریخ است که خدای متعال توفیق ترجمه آن را با رعایت حداکثر کوشش و دقّت به این بنده ضعیف مکرّمت فرموده و اطمینان دارم که خوانندگان از مطالعه آن محظوظ گردیده و بهره ها خواهند اندوخت.

امتیازی که این اثر ادبی و تاریخی بی نظیر دارد این است که علاوه بر تصویر دقیق چهره تابناک این مرد بزرگ تاریخ با هنرمندی تمام، بسیاری از نکات و رموز حسّاس و مهم تاریخ درخشان اسلام را با قلمی سحرآمیز تا پایان جنگ صفیّن به صورت غیر قابل وصفی نقّاشی و تشریح می کند و حقایق تاریخ را با روشنایی تمام در دسترس مطالعه ما می گذارد.

محتویّات این کتاب نفیس منحصر در نقل صحیح، تشریح دقیق حوادث، تقابل دو منطق حق و باطل، برخورد منافع و مصالح افراد و احزاب گوناگون و بازی های نفاق آمیز سیاسی رایج هر عصر و زمان نیست؛ بلکه شامل درس هایی است از فلسفه تاریخ بر اساس روان شناسی، تجزیه و تحلیل دقیق مسایل اجتماعی و استنتاج از حوادث بر اساس جدیدترین مبانی روان شناسی و سنجش با دقیق ترین موازین و مقیاس های سوسیولژی، یاعلم الاجتماع که به نحو بی سابقه ای همه جریانات و حوادث دوران صدر اسلام را با موشکافی های خاصّی مورد بررسی قرار داده و با استفاده از منابع اهل سنّت و جماعت؛ تاریخ تحقیقی آموزنده و مفیدی به وجود آورده که مورد استفاده همه طبقات خواهد بود.

مطالعه این اثر پرارزش مخصوصا برای جوانان روشن دل، روشن فکر و حق پرست جامعه ما که در راه خدمت به اجتماع، در پرتو تعلیمات عالیه اسلام کمر همّت بسته اند

بسیار آمرزنده خواهد بود و این گروه ممتاز سرمشق های گران بهایی از تاریخ زندگی پرافتخار این جوانمرد تاریخ بشریّت به دست خواهند آورد و به دیگران نشان خواهند داد که راه حق و تأمین سعادت بشر یکی بیش نیست و آن همان یگانه طریق حقّی است که پیشوای عظیم الشّأن انسانیّت صلی الله علیه و آله وسلم به امر خدای متعال به روی کاروان سرگشته بشریّت گشوده و در پرتو هدایت حضرتش مردانی مانند عمّار یاسر که نمونه اعلای انسانیّت شمرده می شوند تربیّت شده و سرمشق انسانیّت قرار گرفته اند.

قرآن کریم می گوید:

«ماذا بعد الحق الالضلال»؟

یعنی بعد از راه حق؛ جز گمراهی چه راهی است؟

به هر حال؛ با تشخیص به این که افراد گم نامی از قبیل: عمّار یاسر در اجتماع بشری «رجال تاریخ» شناخته شدند و شخصیّت آنها بر شخصیّت های قیصرها، اسکندرها و خسروها خطّ نسخ و بطلان کشید، باید با صراحت تمام گفت:

این راه پر خیر و برکت همیشه به روی پیروان اسلام و پرورش یافته گان مکتب محمّدی باز است: پس باید بکوشیم تا این وظیفه ای را که خدای متعال بر عهده مسلمانان قرار داده انجام دهیم و در این بحران فکری و اخلاقی که سراسر جهان را فراگرفته از عمّار یاسر پیروی کنیم و متذکّر باشیم که عمّار یاسر نه امام بود و نه معصوم؛ بلکه مردی بود مؤمن که در مکتب اسلام تربیّت شده بود و بر اثر حق پرستی، استقامت و فداکاری شاخص حقّ و باطل؛ شناخته شد، روحی فداه.

باری برای این که خوانندگان هرچه زودتر از مطالعه این اثر بسیار نفیس برخوردار شوند در بیان مقدّمه به همین مقدار اکتفا می کنم.

ضمناً به حکم وظیفه حق شناسی لازم می دانم از دوستان گران مایه و برادران ایمانی بزرگواری که به مقام با عظمت عمّار عشق می ورزند. به ویژه از شخصیّت جلیل آقای مهندس منوچهر سالور، آقای حاج محمّد عسگری سرشتی، آقای حاج احمد صادق، آقای مهدی هادوی و سایر دوستان گران مایه که برای تسهیل و تسریع چاپ این کتاب

بذل همّت فرموده و در نشر آن همکاری فرموده اند تا به قیمت مناسب تری در دسترس مطالعه خوانندگان قرار گیرد، تقدیر نمایم. خدایشان پاداش خیر دهد!

نکته ای را که از تذکار آن ناگزیرم این است که تنها عاملی که ما را به حکم تجربه می تواند از آلودگی هایاین عصر و زمان تطهیر کند، بدون تردید، بهره برداری از ذخایر علمی و فکری درخشان اسلامی است که مکتب تشیّع جلوه دهنده تمام این معانی است و نغمه های کهنه و پوسیده ملّت پرستی را که به «ناسیونالیسم» تعبیر می شود، همه جا از رواج افتاده است و به کسانی که نغمه های فرسوده قرن نوزدهم اروپا را نشخوار می کنند یادآوری می کنم که مرحوم ملک الشعرای بهار؛ منظور نهایی ما را بلیغ ترین بیانی ادا کرده آن جا که گفت:

«گرچه عرب زد چو حرامی به ماداد یکی دین گرامی به ما

گرچه ز جور خلفا سوختیمز آل علی معرفت آموختیم»

روحش شاد و قرین رحمت پروردگار باد! آری مطلب همین است و لاغیر!

پس با توجّه به این که همیشه اسلام نجات بخش ما بوده، در این مرحله حسّاس تاریخ نیز باید با تمام قوا بکوشیم تا از همان منبع قدرت نیرو بگیریم و از سرچشمه زلال معرفت آل علی سیراب شویم و زنده بمانیم.

خوشبختانه مندرجات این کتاب راهنمای همین فکر و نیروبخش همین آرزو است.

تهران تیرماه 1345

سید غلامرضا سعیدی

مآخذ تألیف این کتاب

علامت هدایت

چه شگفت آور است وضع مردی که سی سال از عمرش گذشته باشد در حالی که بدنش را با آهن گداخته داغ کنند و آتش بر سر و روی او بریزند، و او را در آب غوطه ور سازند، و انواع شکنجه بر او وارد آورند، ولی باز هم به این شکنجه ها بی اعتنا باشد و این همه رنج و محنت را با خرسندی خاطر و گشاده رویی استقبال کند، به طوری که گویی نوک سر نیزه ها و شعله آتش و فشار آب؛ نوازش هایی است که از طرف محبوب او، و به جای این که این همه شکنجه و عذاب او را مأیوس کند؛ بر امیدش بیفزاید!!

راستی چه شگفت آور است وضع پیرمردی که نود سال از عمرش گذشته باشد و با شمشیری که گویی از تیغه آن آتش می بارد دشمن را از پای درآورد و در هر مرحله ای با عزمی سخت تر از فولاد، بر هر مشکلی غالب آید!

ولی وقتی که دانستید این جوانمرد بلندقامت، همان جوانی است که با فداکاری خوگرفته؛ و این همه مصیبت را چه در دوران جوانی و چه در زمان پیری فقط محض خاطر عقیده و ایمانش استقبال و تحمّل می کند دیگر تعجّبی نخواهید داشت.

آری، روحی که در بدن او دمیده شده و خونی که در رگ های او جریان دارد؛ چنان شمشیر آتش باری را در کف او گذاشته؛ و این خون اوست که به صورت یک پارچه ایمان، اخلاص، حقّ و حقیقت درآمده است.

تیزی آهن، تندی شعله آتش، فشار آب و مجموع این شکنجه ها نه فقط در خون و پوست این جوانمرد اثر نمی گذارد؛ بلکه روح فداکار او از این عذاب ها لذّت می برد!

این جوانمرد پیر با دشمنانش به وسیله دست و بازو نبرد نمی کند بلکه به وسیله دین و مبدأیی که انتخاب کرده مبارزه می کند؛ و در حقیقت و واقع امر، نه بازویش خسته می شود و نه شمشیرش از کار می افتد؛ بلکه ضربتی را که فرود می آورد در حقیقت تابشی است از نور که تاریکی را می شکافد و آن را نابود می کند.

در این صورت اگر قهرمان داستان ما هنگام جوانی در برابر هر فتنه ای پایدار بماند و از هر امتحان و آزمایشیسربلند و سرافراز درآید و حداکثر سرسختی را از خود نشان دهد تعجّب آور نخواهد بود.

و باز شگفت آور نخواهد بود اگر این جوانمرد در دوران پیری نیز بر اثر تابش پرتو حق؛ راهش روشن و نورانی شده باشد.

آری، این پیرمرد حق پرست ما، نیازمند آن نیست که در میدان مبارزه؛ مانند جوانان دارای زور بازوی نیرومندی باشد.

باید پرسید: جوانمردی چیست؟

آیا جوانمردی به سنّ و سال و نیروی جوانی است؟

و آیا مخصوص مرحله معیّنی از مراحل عمر است؟

حقیقت حکم می کند که بگوییم: چنین نیست؛ بلکه این معنی ناشی از ایمان است و هر اندازه نیروی ایمان شخص بیشتر باشد؛ حظّ و بهره انسان از جوانمردی بیشتر خواهد بود.

بلی؛ حماسه ایمان است که به پیر نیروی جوانی می بخشد و باز همان نیروی ایمان است که به پیرو و جوان به نسبت واحدی قدرت مقاومت، شکیبایی، پایداری، تحرّک، نشاط، عزم، تصمیم و اقدام می دهد.

چه بسا جوانان دل مرده، دون همت، بی اراده و بی عزم را می بینیم!

و چه بسا پیران بلندهمّت، جوانمرد، اصیل و نیرومندی که هر روز به چشم می خورند!

باری! حسّ شریف جوانمردی به صورت روزافزونی در نهاد پیر داستان ما جلوه گر

است؛ به طوری که دوست و دشمن عقیده دارند که شمشیر وی دارای امتیاز خاصّی است، به حدّی که اگر ضربت دست یک نفر جنگ جوی قوی پنجه برای طرف معارضه ایجاد یک مرگ بنماید، ضربت دست این قهرمان دو مرگ ایجاد می کند؛ یکی مرگ طبیعی و دیگری مرگ معنوی و روحانی؛ یعنی لعن ابدی!

از این گذشته حسّ جوانمردی این پیر حق پرست مانند تیزی شمشیرش دارای امتیاز خاصّی است که دوست و دشمن، هر دو آن را می ستایند و می دانند که این مرد چه زنده باشد و چه کشته حق با اوست!

هم چنین هر کسی می داند که دشمن او چه پیروز شود و چه مغلوب؛ بر باطل است!

چه حماسه ای بهتر از حمایت ایمان به هدایت جوانمردی منتهی می شود؟

و چه حماسه ای برای موافق، دو نوع مرگ ایجاد می کند که یکی از دیگری خوارکننده تر باشد؟

و باز چه حماسه ای برای مخالف، دو نوع مرگ ایجاد می کند که یکی از دیگری باقی تر باشد؟

قهرمان آزاده داستان ما از جوانی یکی از هفت نفر پیشتازان و پیشاهنگان دوران صدر اسلام است که با جهاد مستمر و فداکاری تام و تمام و با مبارزات دایم؛ بار خدمت گزاری رسالت را بر دوش گرفتند و در هنگام پیری مانند ایام جوانی، یکی از اوّلین افرادی است که با وفاداری و صداقت و با خلوص عقیدت، جهاد پی گیر و مبارزه پرمشقّتش را ادامه داده و در هر جبهه ای که شرکت کرده، علامت هدایت و نمونه اعلای عدالت و فضیلت شناخته شده است!این جوانمرد نام دار در دوران رسالت پرچم دار مؤمنان بوده و پیغمبر بزرگوار صلی الله علیه و آله وسلم در هر مرحله ای او را آزموده؛ و او کسی است که همواره از بوته امتحان بی غل و غش درآمده و همیشه به منزله تیری در چشم مشرکان بوده است.

و باز هموست که پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نیز پرچم هدایت و ارشاد را در برابر «ارتداد» بر دوش کشیده است.

سراینده داستان گفت: این امتیازات به «عمّار» پسر یاسر شخصیّتی داده بود که؛ علامت هدایت؛ شناخته می شد، به طوری که هرکس دوش به دوش او مبارزه می کرد و جان می سپرد: یقین داشت که به بهشت می رود، بر عکس هرکس در برابر او می ایستاد و کشته می شد؛ اطمینان داشت که رهسپار جهنم شده است!

عمّار از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم روایت می کرد که فرمود:

هرکس سه خصلت را با یکدیگر جمع کند چنان است که ارکان ایمان را جمع کرده است: آن سه خصلت عبارت است از:

1- انفاق در حال احتیاج

2- انصاف به ضرر خود

3- طرح صلح و سلامت جویی برای جهان.

حاصل کلام این که: اگر این سه خصلت شریف در کسی جمع شود؛ صاحب این سه خصلت نه فقط انسان کامل عیاری خواهد بود، بلکه وجود او در اجتماع، عین ایمان شناخته خواهد شد و چنان کسی چه در حال صلح و چه در حال جنگ؛ مظهر بخشش، عدل، انصاف و صلح جویی خواهد بود.

حلیف؛ یا هم پیمان مخزوم

هم پیمان مخزوم مردی است گندم گون که طبیعت او با مشک عجین شده و شخصی است بلندقامت و چهارشانه و با مهابت؛ دارای چشمانی سیاه و سری کم موی،به طوری که داستان سرای معاصرش «ذوالأداره» نوشته است، چند تار مویی جلوی سر و چند تار مویی پشت سرش روییده و بس! مردی است ساکت و کم حرف تو گویی فرشتگان با او سخن می گویند! شخصیّتی مصمّم و دارای عزمی آهنین است. هیچ گاه فریب نمی خورد و هیچ وقت از راه راست منحرف نمی شود، همیشه تابع عقل است و پیرو منطق، به طوری که عایشه روایت می کند:

«عمّار اگر در میان دو امر مردّد شود؛ آسان ترین طریق را انتخاب می کند!

مردی است باهوش، سخاوت مند و بلندنظر؛ حق پرست و دلیر او کسی است که هیچ وقت از حق روگردان نیست».

این مرد بزرگ و بزرگوار در حدود سال 570 میلادی در قبیله «بنی مخزوم» متولّد شد و به طوری که خودش می گوید، هم سنّ و سال پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم است و در میان اصحاب هیچ کس از حیث عمر نزدیک تر از او به پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم نبوده است.

«سمیّه» دختر خیاط؛ کنیز ابوحذیفه؛ رییس قبیله بنی مخزوم مادر اوست و در میان کنیزان قریش؛ کنیزی آزادمنش، عاقل، خوش قلب، نمکین، عفیف و پاک؛ مانند او وجود نداشته است.

«یاسر» پدر عمّار، پسر عامر، از اعراب عنسی مذحجی قحطانی یمن بود که همراه دو

برادرش؛ مالک و حارث؛ از یمن به راه افتاده بود: تا برادر چهارمش را که بر اثر قحطی، خشک سالی و فساد اوضاع حکومت از یمن آواره شده بود؛ پیدا کند.

آوارگان یمن در آن زمان منحصر به یمن یک نفر نبود؛ بلکه بسیاری از افراد به حکم اجبار برای تحصیل کار و به دست آوردن روزی، جلای وطن اختیار کرده بودند.

از روزگاری که شهر سبأ رو به ویرانی گذاشته بود؛ بسیاری از عرب های یمانی به طرف مکّه و مدینه سرازیر شده بودند. شهر یثرب (مدینه) مورد هجوم اوس و خزرج قرار گرفته بود و دسته های زیادی غیر از اوس و خزرج؛ به طرف شام، عراق، یمامه و نجد مانند مور و ملخ پراکنده شده و سراسر جزیره العرب را فراگرفته و تمدّن و فرهنگشان را تا منطقه «هلال خصیب» بسط دادند.

شهر مکّه از لحاظ این که محل امنی بود بر سایر کوچ نشین ها برتری داشت و از آن جایی که خانه خدا شناخته شده بود؛ وسایل رفاه، آسایش و معیشت در آن جا فراهم بود و خدمت گزاران کعبه از بسط مکرّمت و عدالت نسبت به واردین کوتاهی نداشتند بدین جهت آوارگان در کمال آسایش و آرامش بدون نگرانی می زیستند.

پس از آن که سه برادر از پیدا کردن برادر گمشده، مأیوس شدند؛ مالک و حارث برگشتند؛ ولی یاسر، در مکّه ماند؛ و هم پیمان ابوحذیفه رییس بنی مخزوم شد. ابوحذیفه از یاسر نگهداری می کرد و یاسر نیز که از اکرام و مرحمت ابوحذیفه برخوردار بود! حداکثر وفاداری و خلوص را نسبت به او ابراز می داشت.

ابوحذیفه مانند برادرش «هشام» در زمان گذشته و مانند برادر دیگرش «ولید» در دوره بعد؛ رییس و رهبر کریم و نیکوکار و سرپرست بزرگوار این قبیله بود و نسبت به این هم پیمان تازه، محبّت و علاقه بیشتری نشان می داد و او را تا پای جان دوست می داشت و به این عنسی غریبی که مقدّرات به حکم اجبار او را از دیارش آواره کرده بود؛ با نظر احترام می نگریست. تو گویی این مرد کریم و نیک طینت، آینده او را روشن می دید! و احساس می کرد که این مرد در آینده دارای مقام و منزلت رفیعی خواهد شد و در صف بزرگان قوم در خواهد آمد؛ بدین جهت با او هم پیمان شد و همیشه او را محترم می داشت.

یاسر نیز حسن ظنّ ابوحذیفه را مغتنم می شمرد و از این محبّت قلبی سوءاستفاده نمی کرد و در عین حالی که غریب و پناهنده ای بیش نبود؛ با کمال صفا، وفا، کرامت نفس و استقلال رأیش را حفظ می کرد.

این نحوه سلوک عاقلانه و رفتار شرافت مندانه مقرون با خلوص و همراه با صمیمیت و وفاداری؛ حیثیت یاسر را تا جایی بالا برد که در اندک زمانی «مخزومی» شناخته شد و تمام حقوقی را که افراد قبیله مخزومی داشتند؛ به دست آورد و به صورت فرد شاخصی معرفی شد.

یاسر به محافل قریش سر می زد و همه جا مورد احترام بود و برای هیچ کس زحمت و کلفتی ایجاد نمی کرد.

ابوحذیفه مهربان، روزی به فکر هم پیمان عنسی خود افتاد تا برای او همسری انتخاب کند و او را از تنهایی نجات دهد و ضمنا امیدوار بود که خدا به او فرزند شایسته ای بدهد، بدین جهت «سمیّه» دختر خیاط را که شریف ترین و عفیف ترین کنیزان وی بود؛ به ازدواج او درآورد و مقرّر داشت که فرزندان این زن و شوهر، جزء احرار شناخته شوند.

هرچند یاسر چنین تقاضایی نکرده بود ولی ابوحذیفه که به شخصیّت گران مایه یاسر پی برده بود، این طرح را ریخت و این مکرّمت را ابراز نمود. ناگفته پیداست که یاسر نیز از تحصیل این امتیاز بسیار خرسند شد.

اوضاع مکّه

پس از ازدواج یاسر با سمیّه، کودکی از این زن و شوهر به وجود آمد که او را عمّار نامیدند.

عمّار دوران کودکی را می گذراند و به شکل روزافزونی به طوری رشد می کرد که از زمان پیشی می گرفت. وضع رشد و نموّ این کودک طوری بود که گویی اجازه نمی دهد سیر روزگار او را از مرحله ای به مرحله دیگری انتقال دهد و از هیئتی به هیئت دیگری برساند.

کودک به مرحله جوانی رسید و همین که پا به سن بیست سالگی گذاشت، آثار وقار و هدایت در او مشهود بود و از جهت حسن رفتار نسبت به پدر و مادر و هم چنین نسبت به مردم؛ زبان زد همگان بود. مردم از او راضی بودند و او نیز از بدرفتاری مردم چشم پوشی می کرد.

عمّار سراسر روز را با سکوت می گذارند. همیشه در فکر فرورفته بود و به چیزهایی که برای بزرگان یا بردگان مکّه جالب می نمود، بی اعتنا بود!

عمّار از جنون و سفاهتی که ثروتمندان آن روز را فراگرفته بود برکنار بود و به هیچ کس کاری نداشت.مردمان ظاهربینی که عمّار را خاموش می دیدند، سکوت او را سکوت غریب مستضعف و بینوایی می پنداشتند که در پناه میزبانی کریم زندگی می کند و از آسایش و نعمت برخوردار است و بدین جهت از دخالت در امور مردم و گفت و شنید برکنار، ولی کسانی که با او آمیزش بیشتری داشتند می دانستند که این خاموشی ریشه عمیق تری دارد

که او و سایر آزادمردان فکور و صاحب نظر را به بت پرستی، عقاید پوچ و سخیف و رسوم کهنه و پوسیده عرب به شدت بدبین کرده ولی از بیم جان خویش هرگز یارای انتقاد ندارد، به وپژه بی پناهی مانند عمّار که اقامتش در مکّه نتیجه هم پیمان شدن پدرش با ابوحذیفه بوده و تمام نیرویش منحصر در این است که در پناه حمایت پیشوای بنی مخزوم زندگی می کند.

پس او و دیگران به ناچار باید:

«هزار نکته به زیر زبان و لب خاموش» باشند!

با این حال عمّار در خلال این سکوت با خود و گاهی نزد پدرش از کارهای زشت و رفتار ناهنجار بیشتر اشراف مکّه که سراپا فساد، اسراف و تباهی بود و جز شهوت رانی و سودجویی هوایی در سر نداشتند؛ به سختی انتقاد می کرد و می گفت:

بیم آن دارم که کردار زشت و رفتار ناروای این شهوت پرستان سودجو که بر خود و مردم شهر خود ستم می کنند سبب شود که آسایش و امنیّت این خانه به ترس و وحشت؛ و نعمت ساکنان آن به سختی و شدّت مبدّل گردد.

روزی عمّار به پدرش گفت:

آیا این دیوانگان از شرّ بدعت های زشت خویش نمی ترسند و از این که دیگران دستشان را از این خانه و حکمرانی در این دیار کوتاه کنند و یا این که با آنان قطع رابطه و تجارت کنند و اینان از گرسنگی و خواری بمیرند؛ هراسی ندارند؟

و باز می گفت: من هیچ گاه مردمانی سبک مغزتر و نادان تر از این گروه ندیده ام!

این بی خردی و سفاهت عیششان را تباه و زندگانیشان را سیاه خواهد کرد و آسایش و آرامش را از آنان خواهد گرفت.

و باز می گفت: این اشراف(!) و بزرگان نادان عواقب وخیم رفتار زشت خود را نمی دانند و توجّه ندارند که آقایی و آسایش آنها در راه خدمت گذاری خانه کعبه است؛ و هرگاه کسانی که برای زیارت این خانه می آیند از رفتار زشت و کردار ناهنجار ایشان آگاه شوند؛ بدون تردید دست ستم آنها را از این مکان مقدّس کوتاه خواهند کرد؛ آن

وقت است که این اشراف(!) بی خبر و غفلت زده در منتهای بدبختی باید بمیرند!

من مردمی را تا این درجه نادان سراغ ندارم! که به دست خود وسایل تیره روزیشان را فراهم کنند!

یاسر گفت: پسرم! پا را از گلیم خودت فراتر نهاده ای و بیش از سن و سال و بالاتر از شأنت سخن می گویی!

آیا این حرف ها را کسی به تو یاد داده یا از خود می گویی؟عمّار گفت: کسی در این زمینه چیزی به من نگفته است؛ بلکه این دیده بینای من است که پایان کار را از حالا می بیند؛ و این گوش شنوای من است که بانگ طغیان و آشوب مردم ستم دیده مکّه را می شنود.

یاسر پدر عمّار گفت:

پسرم! من نیز آن چه را تو می دانی می دانم و تنها من و تو نیستیم که از این منظره رنج می بریم؛ بلکه بسیاری از بردگان و هم پیمانان قریش و حتی اشراف زادگان آزدامنشی را می شناسم که طرز تفکّری مانند تو دارند ولی مصلحت ایجاب نمی کند که در حال حاضر از این بابت گله ای بر زبان بیاوری؛ زیرا در غیر این صورت مرگ تو حتمی است! و باز بدان که بر آن چه بگویی اثری بار نیست؛ زیرا این خانه را خدایی است که آن را نگهداری می کند و هر نوع ضرر و زیانی را از این خانه به دور خواهد داشت.

تو پسرم! در روز «فیل» نبودی من آن روزها، کودکی بودم و از کسانی هستم که آن واقعه را به چشم دیده اند و من مانند همه ناظرین؛ شگفتی های آن روز را به یاد دارم.

من دیدم که آقا و سرور قریش؛ عبدالمطلّب پسر هاشم؛ به مردم امر می کرد که از مکّه خارج نشوند! تا آن روز، نه عبدالمطلّب و نه سایر افراد قبیله قریش با چنان لشکر جرار منظّمی روبه رو نشده بودند.

من می دیدم که عبدالمطلّب هیچ گونه نگرانی نداشت و به همه مردم مکّه سکون و آرامش خاطر می داد و آنها را مطمئن می ساخت که بدون جنگ و خون ریزی فتح و پیروزی نصیب مکّه خواهد شد و من کتمان نمی کنم که مانند همه مردم مأیوس بودم و

مانند همه در وعده های عبدالمطلّب شک داشتم!

حالا نیز متوجه باش که پسران عبدالمطلّب به قداست «خانه» و امنیّت شهر خودشان علاقه دارند و حتّی کوچک ترین فرزندانشان می توانند این احمق ها را سر جایشان بنشانند و خبط و خطاهای ایشان را ثابت کنند، در این صورت این کار را به عهده آنها یا به عهده یکی از افرادشان واگذار کن تا به توضیح و تشریح این معنی بپردازند و این فکر را در میان مردم آشکارا نشر دهند و هرگاه آنها به این امر اقدام کنند در مکّه کسی قادر بر مخالفتشان نخواهد بود!

و باز باید بگویم: اگر آنها در این باره تصمیمم بگیرند و برای تأدیب این احمق ها قیام کنند منظور من و تو حاصل خواهد شد، و در هر صورت اگر فردی از افراد آنها در این راه قدم بردارد چه عملش مستلزم رنج و زحمت باشد و چه نباشد؛ در هر دو حال مصون از تعرّض خواهد بود؛ زیرا بنی عبدالمطلّب مردمی هستند مطاع و محترم و مردم از آنها شنوایی دارند. اما اشخاصی از قبیل من و تو حکومت و نفوذی نداریم؛ در این صورت باید صبر و تحمل را پیشه سازیم وگرنه هر عملی که از ما صادر شود همان طور که پوست گوسفند را می کنند پوست ما را خواهند کند و هیچ کس هم به داد ما نخواهد رسید!

از این بالاتر بگویم، پسرم!

چه خوب بود اگر پوست ما را بکنند و برای مردم خیر و نفعی داشته باشد و عدل و دادی برقرار شود، در آن صورت خون ما به هدر نخواهد رفت؛ بلکه خون بهای زیادی عاید خواهد شد؛ لیکن در حال حاضر اگر از اینمقوله حرف ها با مردم در میان بگذاریم؛ جز توهین، استهزاء و مسخره، چیزی نصیب ما نخواهد شد و اگر کاری هم بکنیم؛ پاداشی جز سرزنش، ملامت و سرکوفت نخواهیم داشت.

پسرم! مگر نمی دانی که در نظام فعلی و در رژیم حاضر؛ بحث در کارهای عمومی وقف بر زورمندان و زرداران است و منحصر در طبقه آقایان، پیشوایان و اشراف! و مداخله در این گونه امور بر ما بینوایان و گدایان و هم پیمانان حرام است.

آخرین توصیه ای که برای تو دارم این است که پروردگار این خانه ایمان و به این چند

تن از بنی هاشم نیز اعتماد و اطمینان داشته باشی؛ زیرا این ها بهترین مردم این سرزمین هستند و آینده درخشانی در انتظار آنها است!

عمّار گفت: من از فرمان تو سرباز نمی زنم و می بینم که بنی هاشم به خدای دیگری عقیده دارند و در زندگی نیز روش پسندیده ای دارند و سایر افراد قریش در این زمینه با آنها یکسان نبوده و برابر نخواهند بود.

خدای عبدالمطلّب خدای ساخته و بی کاره ای نیست؛ بلکه خدایی است که همه بندگان وی از او یاری می طلبند و او نیز آنان را یاری می کند؛ لابد به خاطر داری که درباره «ابرهه» و سپاهیان او به تو چه گفتم و شنیدی که پرندگان کوچک سپاهیان فیل سوار، بدان انبوهی را تباه کرده اند!

این ها همه نشانی قدرت این خدا است.

خدای دیگر مردم، که ساخته خود آنها است، خدایی است بی شعور و کر و لال، که از نگاه داری خودش عاجز است؛ امّا خدای عبدالمطلّب، در بزرگی به درجه ای است که باید در برابر او خاضع بود؛ نه این که بتوان با دست او را جا به جا کرد!

عمّار گفت: این که من می گویم چرا او را نشان نمی دهند، مقصودم این نیست که جای او را نشان دهند یا این که او را از نقطه ای به نقطه دیگری انتقال دهند، بلکه می خواهم بگویم: چرا بزرگی و قدرت و دیگر صفات پروردگارشان را به مردم اعلام نمی کنند؟

یاسر گفت: پسرم! هر کاری وقتی دارد و هر اقدامی باید در محیط مساعد و مناسبی انجام گیرد. فعلاً با این عقاید موهوم و با این سیرت زشت و با این سنت های پوچ و تقلیدهای بی معنی که بر محیط حجاز حکومت دارد؛ نمی توان دعوت خداپرستی را آشکارا اعلام کرد و بر فرض این که چنین دعوتی آشکار شود؛ حتما به نتیجه نخواهد رسید.

من اطلاع دارم که عبدالمطلّب شخصا برای پیشرفتِ مقصودی که دارد، به یک رشته کارهای اساسی و اخلاقی مفید دست زده و برای کسی که این خدای بزرگ را بشناسد؛ پیش از آن که مردم را از زیر بار سیطره خرافات، تقیّد به عادت های زشت و پلید

خودپرستی، جادوی موهومات و سیرت های ناپسند و سنّت های پوچی که بدان خو گرفته اند، نجات دهد؛ چگونه ممکن است دست به کار اصلاح شود؟

تو خود می دانی که این مفاسد فکری و آلودگی های ذهنی به قدری ریشه دوانیده که از بین بردن آن به زودی امکان پذیر نیست، بلکه به تدریج باید از میان برداشته شود؛ و عبدالمطلّب در سایه نظامات و سنّت هایپسندیده ای که به نام «حنیفیه» رواج می دهد و اصل آن را از کیش و حکمت های پدربزرگش «ابراهیم» گرفته و پیروی می کند؛ در موقع مناسب و فرصت مساعد کار خودش را خواهد کرد و به عملیّات مؤثّرتری دست خواهد زد.

عبدالمطلّب وقتی که متوجّه شد که شراب خواری عادت زشت و ناپسندی است؛ از آن اجتناب کرد ولی به هیچ وجه همشهریانش را مجبور نکرد که این عادت ناپسند را ترک کنند، بلکه نظر او این است که تربیّت عملی، اندک اندک؛ زمینه اصلاحات را برای ارشاد مردم آماده می سازد.

عبدالمطلّب از جنبه منفی، یعنی ترک شراب خواری، تحقیر و اهانت بت ها خودش را سرمشق عمل قرار داد و از جهت مثبت در غار «حرا» به عبادت مشغول شد.

از آن گذشته صرف نظر از اصلاحات دینی به وسیله یک عمل انقلابی؛ به شکل دیگری دست به کار اصلاح زمینه حیاتی گردید و چاه زمزم را حفر کرد و آب زیادتری را در دسترس مردم قرار داد.

باری، عبدالمطلّب به وسیله جلوگیری از نحر شتر قربانی در جلوی دو بت «اسافه و نائله» احترام بت ها را درهم شکست و بر خرافات و سنّت های پوچ و تقلیدهای بیهوده پیروز شد و بر اثر اکتشاف و حفر چاه «زمزم» آب فراوانی در اختیار مردم گذاشت و از این لحاظ نیز سرمشق عمل و اقدام شناخته شد.

به هر حال همه این اقدامات موجب شد که در سدّ محکم سنّت ها و موهوماتی که سال ها مردم حجاز را محصور کرده بود رخنه پیدا شود.

عبدالمطلّب این سنگر را شکست و در این مبارزه ای که آغاز کرد بسیاری از

موهومات را یکی پس از دیگری از بین برد و اصلاحات را از نزدیکان و خویشان و دوستانش شروع کرد؛ حالا هم مطمئن باش به محض این که فرصت مقتضی و مهمّی فرا رسد؛ راهی را که گشوده صاف و هموار خواهد کرد.

عمّار گفت. پدرم! چرا خدا عبدالمطلّب را درست کمک نمی کند؟ و چرا مانند آن روزی که پرندگان را برای نابودی سپاهیان «ابرهه» فرستاد لشکری را برای کمک او نمی فرستد؟ و چرا مانند بستانکاری، معامله می کند که طلبش را با قسط به بدهکار می بخشد و به یک بار نمی بخشد؟

یاسر در پاسخ عمّار گفت:

پسرم! من هنوز نمی توانم جواب درستی به این پرسش بدهم، ولی این قدر می دانم که پروردگار عبدالمطلّب در عین حالی که قدرتی سرشار دارد؛ خدایی است بی نیاز، مهربان و رئوف و برای او تفاوت نمی کند که مردم او را بپرستند یا از او برکنار باشند؛ کافر شوند یا مؤمن؛ خوشبخت باشند یا بدبخت. او تنها خیر و سعادت مردم را می خواهد و این خوشبختی را با اجبار و قهر برای مردم مهیّا نمی سازد؛ بلکه این وظیفه مردم است که راه را از چاه تمیز دهند.

خدای عبدالمطلّب تنها به دوستانش مهربان نیست بلکه به دشمنانش نیز لطف دارد زیرا مؤمن و کافر را بنده خود می داند. او مانند ما حسود و تنگ نظر نیست!پسرم! اکنون همه مردم روی زمین جز تعدادی انگشت شمار کافرند!

در این صورت اگر بخواهد این اکثریت قریب به اتّفاق را از روی قهر و خشم نابود کند، دیگر قوانین و شرایع چه نتیجه ای خواهد داشت؟

پسرم! خدای عبدالمطلّب راه و چاه را به مردم نشان می دهد و سپس آنها را آزاد می گذارد تا در هر راهی که می خواهند قدم بردارند. اگر راه سعادت را در پیش گرفتند خودشان را خوشبخت خواهند کرد و اگر در راه بدبختی افتادند زیان آن دامن گیر خودشان خواهد شد و از این جهت به خدای عبدالمطلّب سود و زیانی نمی رسد.

عمّار گفت: پدر! چقدر گفتار تو در دل من اثر دارد، من این سخنان شیوا را مانند آب

گوارا در دل جای می دهم.

پدرم! تو انسان نیستی! بلکه فرشته ای هستی که بال و پر زیبای خودت را به من می آویزی تا در ملکوت اعلا پرواز کنم.

حالا فقط یک سؤال دارم.

یاسر گفت: بگو اگر توانستم جواب خواهم داد.

عمّار گفت: من قبول دارم که بنی هاشم مردمی شرافتمند، بزرگوار، عالی قدر و بلندهمّت اند! امّا بنی مخزوم نیز هم پیمان های تو هستند؛ پس چرا مردم، بنی هاشم را بیشتر احترام می کنند؟

یاسر گفت: اگر بخواهیم پای احساسات و تعصّب را به میان آوریم همین است که تو می گویی، ولی من همیشه حقیقت و معنی را در نظر دارم و به تعصّب و تمایلات اهمّیّت نمی دهم.

درست است که در میان این دو دسته تفاوتی وجود دارد و این تفاوت عین همان فرقی است که بین خدای عبدالمطلّب و خدایان قریش موجود است.

پسرم اگر بخواهی تو هم در این حقیقت با من مخالفت کنی از تو جدا می شوم و بالاترین خدمتی که می توانم به تو و برای تو انجام دهم این است که تو را هدایت کنم تا در این عقیده با من شریک باشی.

گفت وگوی پدر و پسر در همین جا پایان یافت.

سراینده داستان گفت: این گفت وگویی که بین پدر و پسر صورت گرفت از مقوله گفت وگوهای صبحانه آن دو نفر بود. آن روزها، صبح قریشی ها با عیش و نوش برگزار می شد؛ زیرا معمولاً هر عدّه ای صبحگاهان در گوشه ای می نشستند و به داستان سرایی سرگرم می شدند و تفریح می کردند، ولی یاسر گاهی از اجتماعات بنی مخزوم طفره می رفت و به جای این که در گفت وگوهای آنها شرکت کند، با پسرش که سخنان وی، او را مجذوب کرده بود مشغول صحبت می شد و مطالبی به عنوان درس و بحث با او درمیان می گذاشت.

یاسر از لحاظ عقل، تجربه و دانشی که از یمن کسب کرده بود صلاحیّت آن را داشت که معلّم فرزندش باشد.

به هر حال گفت وگوی این پدر و فرزند از نمونه صحبت های صبحانه ای بود که با یکدیگر می داشتند.باز سراینده داستان گفت: همان روز صبح صدایی از کوه ابوقبیس به گوش رسید که گفت وگوی پدر و پسر را قطع کرد؛ و این صدایی بود که به گوش همه مردم رسید ولی این صدا در گوش این پدر و فرزند اثر خاصّی داشت به طوری که بدنشان را به لرزه انداخت.

صاحب صدا با حرارت و سوز دل، به منظور دادخواهی می گفت:

«یا للرّجال! لمظلوم بضاعتهببطن مکّة نایی الحی و النفر!

و محرم اشعث لم تقض عمرتهیا آل «فهر» و بین الحجر و الحجر!

هل منصف من بنی سهم فمر تجعما غیبوا؟ ام ضلال مال معتمر!

یعنی؛ ای مردم مکّه، آیا ممکن است به داد مرد ستمدیده ای که کالای او را ربوده اند برسید؟ آن مرد ستمدیده کسی است که از قوم و تبار و قبیله و عشیره اش دور افتاده و اینک در داخل شهر مکّه یکّه و تنها در حال احرام است و هنوز گرد و غبار لباس احرام از جامه اش سترده نشده است! آیا شما می توانید از چنین کسی حمایت کنید؟

ای آل فهر!⁽¹⁾(یعنی ای جوانمردان بنی هاشم) که در میان حجر اسماعیل و حجرالاسود در حرکتید! آیا در میان شما کسانی پیدا می شوند که مال شخص محرمی را که برای حجّ عمره به مکّه آمده از فلان مرد منسوب به قبیله، بنی سهم که کالا را ربوده و خود را پنهان کرده و قیمتش را نپرداخته پس بگیرد؟ یا این که مأیوس باشد»؟

عمّار گفت: پدر! ملاحظه کردید که سفاهت و حماقت این مردم به طوری که گفته بودم آشکار شد؟ و ملاحظه می کنید که صدای شکایت و مظلومیّت از قلّه کوه منعکس شده است؟

یاسر گفت: پسر عزیزم! شک نداشتم که دورانی که تو مژده هوشمندی و فراست می داد ولی آن چه را در آغاز گفت وگو به تو توصیّه کردم در نظر داشته باش. حالا برخیز و برو ببین چه خبر است؟ و این مردی که در این صبحگاه صدای شکایت را بلند کرده کیست و چه می گوید؟ و آیا از طرف مردم مکّه به این مردی که صیحه دردناکش بلند است، جواب مساعدی داده می شود؟

همین که عمّار برگشت به پدرش گفت: آن چه از شایستگی و برازندگی بنی هشام قبلاً به من گفته بودی درست بود. آن شکایت کننده ای که آن گونه صدایش را بلند کرده، مردی بود از «زبید» که کالای گران بهایی را به این شهر آورده و ابو عمرو العاص وائل السهمی قسمتی از کالا را از او خریده و به خانه اش برده بود لیکن قیمت آن را نپرداخته و در خانه اش مخفی شده بود. مرد زبیدی قیمت کالا را مطالبه می کرد ولی خریدار از پرداخت قیمت اِبا داشت و با این که فروشنده به استرداد کالای خودش راضی شده بود خریدار آن را پس نمی داد. سرانجام مرد زبیدی به افراد قبیله بنی سهم پناه برد و از آنها کمک خواست تا خریدار کالا را وادار کنند که یا قیمت را بپردازد یا کالا را پس دهد، ولی افراد قبیله به جای کمک کردن پس گردنی به او زدند و او را از نزد خودشان راندند! آن گاه برای مطالبه حقّش به مجامع قریش متوسّل شد و از آنها استمداد نمود، ولی آنها نیز کمکی نکردند! بدین جهت ناچار شد سر کوه برود و از تمام مردم مکّه برای گرفتن حقّش با صدای بلنداستمداد کند!

عمّار اضافه کرد و گفت: من تمام کوشش خودم را به کار بردم تا ببینم این صدای عدالت خواهی تا چه حد در این حرم مقدّس و در این سرزمین صلح و سلم تأثیر کرده است، لیکن بر من مسلّم شد که این ضجّه و ناله جز در دل معدودی از افراد که به شرف بزرگواری و ایمان مفتخرند در مجامع دیگری اثری نکرده است.

یاسر گفت: شاید منظور تو مجمع زبیر پسر عبدالمطلّب است؟

عمّار گفت: آری! پدرم! چه خوب آنها را شناختی! مرد ستمدیده به این در و آن در می زد تا مددکارانی به دست آورد شاید به این هرج و مرج خاتمه دهند و شاید مرد انقلاب همین شاکی مظلوم باشد و ساعت موعود فرا رسیده باشد!

یاسر گفت: گمان نمی کنم، ولی شاید این پیشامد از عوامل انقلاب و طلیعه اصلاح باشد! تو چرا این قدر شتاب می کنی؟ هر کاری موقعی دارد!

گوینده داستان گفت: کوشش زبیر پسر عبدالمطلّب به نتیجه رسید زیرا جمعی در خانه عبداللّه پسر جدّ عان تیمی از قبیله بنی هاشم، بنی اسد، بنی زهره و بنی تیم حضور یافتند «صادق امین» نیز به آنها پیوست و با یکدیگر هم سوگند شدند تا از مظلوم پشتیبانی کنند و حقّش را بگیرند؛ و نیز بر عهده گرفتند که از این به بعد بکوشند تا خویش، بیگانه، آزاد و بنده؛ همه و همه، در مکّه مصون از تعرّض بمانند و کسی بر آنها ستم روا ندارد و زبیر حزبش را «حلف الفضول» نامید.

اوّلین ثمره فعّالیّت این حزب استیفای حقّ زبیدی مظلوم از فرعون بنی سهم بود.

یک بار دیگر عمّار نزد پدرش آمد و داستان دیگری را برای او نقل کرد و گفت:

امروز تاجری از قبیله بنی بارق وارد بازار شد و کالایی را از ابی بن خلف جمحی خرید ولی به طوری که می دانید، ابی مردی است بداخلاق و دغل باز، بدین جهت این معامله نیز ایجاد مخمصه و کشمکشی نمود؛ لهذا تاجر بارقی به انجمن «حلف الفضول» یا پیمان جوانمردان مراجعه کرد.⁽¹⁾

زبیر به تاجر بارقی گفت برو بابی اطلاع بده که به ما شکایت کرده ای و اگر در تأدیه حق تو کوتاهی کرد برگرد و خبر بده تا این که در صدد اقدام برآییم.

تاجر بارقی مطلب را به ابی خبر داد و ابی بی درنگ حقّ شاکی را ادا کرد.

عمّار روز دیگری باز داستان تازه ای را برای پدرش نقل کرد و گفت:

تاجری از قبیله خثمعی به مکّه آمد، دختری داشت به نام «قتول» این دختر بسیار زیبا بود و شاید زیباترین دختران عصر خودش بود.

همین که چشم نبیه پسر حجّاج سهمی بر او افتاد دل باخته او شد و او را ربود. پدر دختر هرچه کوشش کردنتوانست دخترش را از چنگ این مرد شرور نجات دهد. در نتیجه حیرت زده و سرگردان برای نجات دخترش به تکاپو افتاد و از هر کسی استمداد می کرد لیکن هیچ کس کمکی نکرد. سرانجام به «حلف الفضول» متوسّل گردید.

توسّل به «حلف الفضول» یا پیمان جوانمردان برای او باعث گشایش و موجب نجات دخترش شد زیرا زبیر به چند نفر از جوانمردان هم پیمان مأموریت داد تا همراه پدر دختر نزد نبیه رفتند و دختر را از منزلش بیرون بیاورند؛ این مرد بی حیا به آنها گفت:

«بگذارید فقط همین یک شب از او کام بردارم»

مأمورین گفتند:

«خدا رویت را سیاه کند! چقدر بی شرم و بی حیایی! زود از دختر دست بردار و او را تسلیم پدرش کن وگرنه...

نبیه که مرعوب جوانمردان هم پیمان شده بود با کمال اجبار و اکراه دختر را تسلیم پدرش نمود و این لکّه ننگ از دامن شرافت مکّی ها شسته شد.

یاسر به پدرش گفت: قبل از «حلف الفضول» یعنی پیش از تشکیل انجمن جوانمردان عبدالمطلّب این گونه مشکلات را حل می کرد. روزی حرب پسر امیّه یکی از مأمورینش را برای ترور کردن مرد ثروتمند بی پناهی فرستاد. مرد ثروتمند کشته شد و حرب ترکه او را تصاحب کرد ولی همین که این خبر به عبدالمطلّب رسید و ورثه مقتول نزد او شکایت کردند؛ عبدالمطلّب که رییس و پیشوای قریش بود ترکه مقتول را از حرب گرفت و تسلیم ورثه او نمود و یکصد شتر به عنوان خون بها نیز از حرب گرفت.

هر روز عمّار برای پدرش از این گونه خبرها می آورد و فکر تازه ای بر او عرضه می داشت و با این که پدر عمّار از این خبرها بسیار شنیده بود و می شنید؛ با این حال نه عمّار از آوردن خبر خسته می شد و نه پدر از شنیدن آن.

یا هر وقت چنین خبرهایی را از عمّار می شنید او را تشویق می کرد و برای تربیّت او نکاتی می افزود و او را به مقاصد اصلاح طلبانه تشویق می کرد و ضمنا توصیّه و تأکید می نمود که در کتمان مطالب بکوشد و این گونه مطالب را همه جا بازگو نکند.

در پایان هر داستانی عمّار به پدرش می گفت:

ای پدر! از این که علم و اطلاع شما در اصلاح طلبی و پاکدامنی و شرافت بنی هاشم به خطا نرفته حظ می کنم! چه خوب این خانواده شریف را شناخته اید!

مجلس شواری قریش

به من خبر داده اند که پسر کنیز شما «سمیّه» یک روز صبح به هوش آمده و بر اثر یکی از معجزات محمّد، مانند آزادگان و آقایان خودش را مرد آقا و سروری دیده است!

بلکه به طوری که به من گفته اند خودش را برتر و والاتر از همه سروران دانسته است!

این مرد در خانه اش «کعبه ای» ساخته و در آن محرابی به وجود آورده است!

بلی! چنین سابقه خطیری قبلاً در میان صابئین وجود داشته؛ و پسر «سمیّه» این روزها به چنین کاری دست زده است!

این مرد حالا دیگر پسر «سمیّه» و عمّار نیست! بلکه ابوالیقظان (زنده دل) لقب گرفته است؟

او این روزها رفیق خدای بزرگ شده است! همان خدایی که در کعبه او جلوه گر شده و در محراب بر او تابش می کند! حرف او را می شنود و مطالبی بر او القا می کند!

به هر حال؛ این دو (خدا و بنده) یکدیگر را دوست می دارند! به نظر من اگر ابوحذیفه زنده شود(!) خودش را در برابر این مرد مانند گدایی خواهد دید!

در آن صورت نمی دانم آیا این پسر کنیز به ارباب سابقش اجازه صحبت کردن خواهد داد یا نه؟ و آیا او را به حضور خودش خواهد پذیرفت یا نه؟ و آیا هم چنان که این کنیززاده از بزرگان قریش روی برمی گرداند، و آنها را کوچک می شمارد از او نیز روی بر خواهد تافت یا نه؟ و آیا او را نیز مانند سایر رجال مهم، موقّر و بردبار قریش که

در نظر او از بنده و برده حقیرتر می آیند و آنها را حتّی از کنیزان ناچیزتر می انگارد! به همین گونه تحقیر خواهد کرد یا نه؟

این ها کلمات و جملاتی بود که ابوسفیان پسر صخر، پسر حرب، پسر امیّه، به ابوجهل، عمر و پسر هشام، دیکتاتور بنی مخزوم می گفت و به او مجال سخن گفتن نمی داد بلکه با هیجان خاصّی ادامه می داد و می گفت:

«ای کاش ما نیز بنده نیرومندی مانند عمّار می داشتیم! تا او را نزد محمّد و خدای محمّد به سفارت و وساطت می فرستادیم؛ و هنگامی که همه راه ها به روی ما بسته می شد! و مانند پلی که خط بازگشت را تضمین می کند! قرار می گرفت و درها به روی ما بسته نمی شد!

خوشا به حال تو ای ابوالحکم! تو در امان پسر سمیّه و امان همسر سمیّه هستی! و به هر طرف رو کنی مأمونی! ولی ما در حکومت بندگان امنیّت نخواهیم داشت!

ابوجهل که کنیه او «ابوالحکم» بود گفت:

چنین احساس می کنم که توجّه تو منحصر به بندگان و بردگان است و سهم ما آزادگان را فراموش داری!

اگر بنده ما «عمّار» در خانه اش «کعبه» و محرابی ساخته در برابر او پسر عمم ارقم، خانه خودش را در محل «صفا» خانه اسلام قرار داده، و در این خانه است که از امروز در نتیجه فعّالیّت محمّد، کعبه منسوخ می شود و مردم از آن روی برمی گردانند و به طرف شام متوجّه می شوند! به علاوه حیثیت «دارالندوه» از خانه قصی پیرمردنیکوکار ما زایل می گردد! چرا این قدر دل شکسته، محزون و مأیوسی؟

آیا به شفاعت اوحذیفه هشیم پسر عتبه برادر هند، عبداللّه پسر سهام و عثمان پسر عفان امیدوار نیستی؟ همه این ها شایستگی آن را دارند که آن روزی که اوضاع بطحا وارونه شود در پیشگاه محمّد برای تو واسطه و شفیع شوند!

باری، وجود مشرکین قریش در «حجر» گرد هم آمده بودند و از نفوذ پیغمبر و

انتشار دعوتش در میان سفیدپوست و سرخ پوست نگران بودند زیرا در نتیجه نشر دعوت پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم مکّه به دو قسمت تقسیم شده بود و طبقه اشراف، از زوال نفوذ و پایان زندگی عیش و نوش و استثمار مردم؛ و از بین رفتن برتری خودشان به وحشت افتاده بودند!

سراینده این داستان اسامی رجال برگزیده این جمعیّت را این طور ضبط کرده است:

ولید پسر مغیره بزرگ مخزوم، پسر برادرش عمر، پسر هشام دیکتاتور، عتبه و شیبه دو پسر ربیعه، پسر عبد شمس، ابوسفیان پسر حرب، پسر امیّه، نضر پسر حرث پرچم دار بنی عبدالدار، اسود پسر مطلّب، پسر هاشم، ابولهب پسر عبدالمطلّب، عبداللّه پسر ابومیه، ابو عمروعاص پسر وائل، نبیه و منبه دو پسر حجّاج سهمی، امیه پسر خلف جمحی و عقبه پسر ابو معیط.

همین که گفت وگوی صخر و عمرو به پایان رسید عقبه به آن دو نفر گفت:

شما دو نفر مانند دو مبارز با یکدیگر پرخاشجویی می کنید! گویی ما همه این جا دور هم جمع شده ایم که شاهد، ناظر و داور سرعت خاطر وحدت ذهن شما باشیم!

به آن چه مقدّس می دانم سوگند می خورم که اگر جلوی رابطه محمّد را با مردم نگیرید؛ محمّد آنها را بر شما حکومت خواهد داد و مردم اوباش را بر بزرگان شما سیادت خواهد بخشید!

آن گاه ناگزیر خواهید شد که همه در برابر او خاضع و خاشع شوید و او کسی است که سفید را بر سیاه، آقا را بر بنده و غنی را بر فقیر برتری نخواهد داد! و اضافه کرد که:

ما وقتی که دور هم جمع می شویم احساس می کنیم که در سخنوری، لطف محضر و آیین محاوره، بحث و جدل، از شما دونفر و از همه اهل حل و عقد قریش کسی تواناتر نیست، با این حال وقتی که محمّد به مجلس وارد می شود، همه از ابهت او مرتعش می شویم و سرسخت ترین افراد ما در برابر او خود را می بازند!

امیه پسر خلف به ابوحنظله (ابوسفیان) و به ابوالحکم گفت:

حالا که کار محمّد در نظر بزرگان ما به این جا کشیده و این همه تفرقه در میان

جماعت ما انداخته و خدایان ما را مسخره می کند! دیگر نه بر مرد آزادی خرده بگیرید و نه با بنده ای به خشونت رفتار کنید، زیرا پسر مغیره و پسر ربیعه نسبت به محمّد و بدعت های او با نظر احترام می نگرند!

ابوخالد ولید که در صدر مجلس نشسته بود با راحتی و آسایش تمام بر بالش تکیه داده و با تبسّم به مذاکرات گوش می داد پس از آن که نکوهش خلف به این مرحله رسید، در حالی که تبسّم از لب او قطع نمی شد؛چهارزانو نشست و گفت:

ای پسر خلف! چه نعمتی در وجود بنده خودت بلال پسر رباح می بینی؟

آیا تصوّر می کنی کوشش بلال برای آزاد شدن از چنگ پسر خلف و نجات او از اسارت وی؛ مهم تر از تعدّی و تجاوز پسر خلف بر محمّد است؟

شما برادران قرشی من از اجرای حق چشم پوشی می کنید و تعصّب می ورزید!

اگر در رابطه خودتان با بندگان و کنیزان روش انسانی در پیش گیرید و نسبت به آنها رعایت عدل و انصاف بنمایید هیچ گاه از شما جدا نخواهند شد و از شما رنجشی نخواهند داشت لیکن شما در ارتباط با آنها یک نکته را فراموش دارید و توجّه ندارید که آنها نیز مانند شما بشراند و مثل شما چشم، گوش و زبان دارند و آنها نیز عقولی دارند که مانند عقول شما معنی کرامت و شرافت را درک می کنند، اگر وقتی که غلام شما شدند در رفتار با آنها این امر ساده را فراموش نمی کردید شما را دوست می داشتند ولی پس از آن که شما این نکته را از یاد بردید آنها نیز علاقه ای نسبت به شما ندارند و اگر به ظاهر از شما اطاعت کنند قلبا از شما ناراضی اند و همین موضوع است که ایشان را نسبت به شما یاغی می کند و هنگامی که محمّد به آنها محبّت می ورزید و مهربانی می کرد آنها هم برای نجات خودشان در صدد برآمدند تا این حیثیت و شرافت را به دست آورند، در این صورت خودتان را سرزنش کنید و نسبت به خود خشمناک باشید نه با آنها!

ما آن چه را درباره این بینوایان فکر می کنیم همین است و چون در این مجلس میان ما بیگانه ای نیست، این حقیقت را آشکار اعلام می کنم و معتقدم که باید در وضع خودتان تجدید نظر کنید اما آن چه پسر «خلف» به من نسبت داده اگر راستش را

بخواهید، حالا که بنای حقیقت گوییست می گویم: همه می دانید که مقام پدر و عمّ محمّد در نظر «قریش» مقامی است که هیچ کس به آن نمی رسد و از این گذشته باید بگویم مقام و منزلت شخص محمّد به تنهایی والاتر و بالاتر از این هاست.

شما گمان کردید که محمّد شاعر، کاهن، ساحر و مجنون است! ولی وقتی که بر پا می خیزد و با مردم تماس می گیرد بطلان این تصوّرات معلوم می شود و در نتیجه بطلان همین تصوّرات است که هواخواهان محمّد جان می گیرند و با شما خصومت می ورزند و از این جاست که این عمل شما به نفع او تمام می شود و به جای این که به او زیانی برسانید، به او کمک می کنید.

با توجّه به این معنانی است که آن چه به محمّد نسبت می دهید خلاف تشخیص من است.

و از این که در این باره با شما مخالفت می کنم مقصود من این است، که در جنگ بامحمّد طریق عقلایی پیش گیرید و میزان قدرت و توانایی حریف خودتان را بسنجید!!

من سوگند می خورم که آن چه از محمّد شنیده ام بسیار شیرین و دل پذیر است و هر چه در او می بینم قابل تصدیق!

امیه پسر خلف می خواست سخن بگوید لیکن عقبه پیش دستی نمود و گفت:ابو خالد حرف را تمام کرد و آن چه گفت درست بود نظر من عین نظر اوست.

من در شخص محمّد همان چیزی را می بینم که او دیده است و آن چه پسر خلف بگوید در من تأثیر ندارد و از نظر خودم برنمی گردم قبلاً نیز به قوم خود نصیحت کرده و گفتم: این مرد را به حال خودش بگذارید و بی طرف بمانید زیرا یقین داشتم کلامی را که از او می شنیدم در میان اعراب مؤثّر خواهد شد؛ و فکر می کردم که اگر روزی پیروز شود حکومت او، حکومت ما و عزّت او عزّت ماست. در آن صورت ما نیک بخت ترین مردم خواهیم بود، ولی شنوندگان تنها جوابی که به من می دادند این بود که این ساحر تو را جادو کرده است و حال این که من سوگند می خورم که او جادوگر نیست؛ بلکه حرفی می گوید که هیچ وقت مانند آن را نشنیده ایم!

نضر پسر حارث؛ روباه قریش گفت:

قریشی ها! خطری به شما روی آورده که بعدا نخواهید توانست با آن مبارزه کنید! روزهایی که محمّد جوان بود مقامش نزد شما از همه ارجمندتر و گفتارش از همه راست تر و امانت داری او از همه بیشتر جلوه داشت! اکنون که موی سپید بر بناگوش وی رسته و دوران جوانی را پشت سر گذاشته و مراحل کهولت را می گذارند و برای شما دعوت پیامبری خودش را آورده، او را دروغ گو می دانید!

او در محضر همه با شما مخاصمه کرد و شما نیز از چندین سال پیش این مخاصمه را با خود آغاز کرده و خودتان را محکوم کرده اید!

شما از سال ها پیش از این، یعنی از همان روزهایی که به امانت و راست گویی او گواهی دادید دلایل محکومیت خودتان را ابراز کردید! شما میگویید محمّد ساحر است ولی به خدا سوگند او ساحر نیست. ما جادوگران را دیده ایم و به کارهای آنها آشنا هستیم محمّد جادوگر نیست و کارهای او نیز به جادوگری نمی ماند.

می گویید او کاهن است نه چنین است؛ ما کاهنان را دیده ایم و سخنان مسجّع آنها را شنیده ایم.

گفتار محمّد به گفتار کاهنان شباهتی ندارد. می گویید او شاعر است، ما از فنون شعر به خوبی اطلاع داریم. اوزان و بحور مختلف شعر را می شناسیم. سخن محمّد به شعر شباهتی ندارد.

می گویید او دیوانه است، ما انواع دیوانگی ها را دیده ایم، کارهای محمّد و گفتار او به دیوانگان شباهتی ندارد.

گروه قریش! بلایی به شما رسیده است که نه راهی برای دفع آن می دانید و نه وسیله مبارزه با آن را دارید. شما ناچارید راه یکی از دو نفر از بزرگان قریش (ابوخالد ولید و یا ابو ولید) را در پیش بگیرید.

در این موقع «ابوجهل» سکوت را شکست و گفت:

شما پیوسته در شناختن محمّد با یکدیگر ستیزه می کنید و هر یک از شما خودش را

در شناسایی او داناتر از دیگران می انگارد بدانید، که حادثه او مرا سخت متزلزل کرده است! شبی خود را چنان دیدم که خواب به چشمم نمی رفت، سپس متوجّه شدم که عامل مرموزی بر من چیره شده و اراده و اختیار را از من سلب کرده وچنان مرا تحت تأثیر قرار داده که گویی سر انگشتانی محکم بر پشت و دوش من فشار می دهند و مرا به آنجا که خود می خواهند می برند! آن گاه به آن رکنی از خانه رسیدم که جایگاه نماز محمّد بود و از آن جا آواز او را می شنیدم.

در آن شب سحر و جادویی مشاهده کردم که مواضع حواس را با دیدن تغییر داد! چنین می انگاشتم که شراب از راه دهن به بدن می رود و سپس نشئه ای از آن برخاسته در سراسر بدن پخش می شود ولی نماز محمّد چنان نبود. این شراب از راه گوش وارد بدن من می شد و در قسمت های مختلف بدنم پراکنده می شد!

من در آن شب از آن نماز چنان مستی احساس کردم که نظیر آن را در هیچ شرابی ندیده بودم. آیا تعجّب می کنید؟

محمّد در آن شب مرا به وسیله رشته هایی از نمازش تا طلوع فجر اسیر کرده بود. همین که نور تابش کرد چشمانش را به روی من گشود، تو گویی در مقابل او محکوم به پرداخت جریمه ای بودم! در چنین حالی از رسوایی ترسیدم و به عقب برگشتم. همان وقتی که به عقب بر می گشتم از جلو به مردی برخوردم که با شمشیری کشیده به من روی آورد. به خود گفتم: مادرت به عزایت بنشیند ای عمرو!

اینک قریش در جست وجوی تو هستند!

سپس متوجّه شدم که این مرد ابوحنظله است، و مرد دیگری پشت سر او ایستاده است. اخنث پسر شریق با ما بود. این دو نفر مواظب من بودند.

پس از آن که دانستم همان تزلزل و ارتعاشی که دامن گیر من شده به آن دو نفر نیز سرایت کرده و آنها نیز مفتون سحر محمّد و مخمور شراب او شده اند از دهشت من کاست، آن گاه به یکدیگر توصیه کردیم که دوباره در این راه قدم برنداریم و گرنه مانیز سرمشق و نمونه سفیهانی خواهیم شد که از محمّد پیروی می کنند! با این حال شب دوّم

نیز زمام اختیارم را از دست دادم، و چنین احساس می کنم که یک عامل مرموزی مرا به طرف او جذب می کند و به طرف رکنی که محمّد در آن جا نماز می خواند می کشاند و صدای او را می شنوم!

این بار نیز احساس می کردم که من از شراب او مست می شوم و چنان نشئه ای به من داده که نه شراب چنان نشئه ای می دهد و نه فتح و پیروزی! و باز همین که در طلوع فجر به هوش آمدم به همان دو نفر برخوردم و به یکدیگر توصیّه کردیم که از این کار منصرف باشیم و از یکدیگر دور شدیم.

و باز کتمان نمی کنم که عین این جریان در شب سوّم تجدید شد و آن دو رفیق را مانند دو دفعه قبل ملاقات کردم و همان قرار را با یکدیگر تکرار کردیم و دیگر آن دو رفیق را ندیدم و اینک شهادت می دهم که آن چه من شنیدم آنها نیز شنیدند! و آن چه من درک کردم آنها نیز همان را درک کردند.

اگر در این جا دور هم جمع شده ایم تا آن چه را از محمّد در دل داریم بگوییم، همین است که گفتیم ولی چون همه برای کار دیگری گرد هم آمده ایم، در این صورت باید چاره ای اندیشید!

ابوسفیان خندید و گفت: ای ابوالحکم! خوب شد که به من یادآوری کردی! زیرا آن چه قبلاً احساس کردهبودم فراموش داشتم.

ابوجهل گفت: آیا غایب بودی و همین ساعت رسیدی؟ و حال این که آن چه حالا شنیدی قبلاً به تو گفته بودم.

ابوسفیان گفت:به جان خودت من همین جا حاضر بودم و به آن بیان رسای تو گوش می دادم و همه آن معانی را از راه گوش و چشم درک کردم لیکن پرسشی دارم و آن این است که بگویی برای چه منظوری این جا گردهم آمده ایم و بگو ببینم نظر تو درباره آن چه شنیده ای چیست؟

ابوجهل گفت: من حرف هایی شنیده ام که مقدار کمی از آن فهمیده می شود ولی از بیشتر این حرف ها سر در نمی آورم و مجموع این حرف ها را نمی فهمم!

ابوجهل گفت: نظر من درباره آن چه از محمّد شنیده ام این است که: ما با خانواده عبد مناف رقابت داشتیم. آنها مردم را به طرف خود می کشیدند و ما به طرف خود، آنها با رهایی روی دوش مردم می گذاشتند و ما هم.

آنها چیزهایی به مردم می بخشیدند و ما هم! و در این میدان مسابقه دوش به دوش یکدیگر می رفتیم تا کار به جایی رسید که آنها گفتند:

از میان ما پیغمبری برخاسته که از آسمان به او وحی می رسد!

چطور می توانیم چنین ادعایی را بپذیریم!

به خدا سوگند هیچ وقت به او ایمان نخواهیم آورد و ادعای او را تصدیق نخواهیم کرد.

ابوسفیان گفت: عجب نظر خوبی دادی، ای ابوالحکم!

از عبد مناف حرف مزن! بگذار درباره بنی هاشم بحث کنیم.

نزاع و رقابت ما و بنی هاشم درباره ریاست نبود بلکه آنها دانه پاشیدند و تحمیل کردند، ما نیز همین کار را کردیم و همین که در میدان مسابقه تقریبا هم دوش یکدیگر قرار گرفته بودیم گفتند:

پیغمبر از ماست!

چطور می توانیم چنین مطلبی را درک کنیم به خدا سوگند هیچ گاه به پیغمبر آنها ایمان نخواهیم آورد و او را تصدیق نخواهیم کرد!

ابولهب گفت:

مطلب این نیست: من شما را بر خانواده او ترجیح دادم و به طوری که همه می دانید سابقه، برتری و ریشه خانوادگی و تقدّم در شرف و زیادی هواخواهان این خانواده محسوس و مشهود است. در این صورت این امتیاز را برای هاشمی و مخزومی اموی قایل نشوید و اگر قایل شده باشید درباره ابوطالب، برادران، پسران و هواخواهانشان قایل نشوید بلکه با محمّد بجنگید! و بدانید با این که من عموی او هستم با شما موافقم!

محمّد کسی است که همه افکار ما را تخطئه کرده و به خدایان ما بد گفته و

پدران ما را دشنام داده و خلاصه کلام این که:

بدتر از آن چه محمّد نسبت به ما عمل کرده، هیچ کس نسبت به قوم و قبیله اش عمل نکرده است!آن گاه عاص پسر وائل گفت:

حرف حرف ابولهب است!

آیا ما برادرزاده ات را معذور نداشتیم؟

ما هرچه داشتیم در اختیار او گذاشتیم و از سیادت و آقایی مطلق به نفع او صرف نظر کردیم و نزد رییس بنی هاشم و بزرگ مکّه «ابوطالب» رفتیم و از او تقاضا کردیم تا شفیع و واسطه شود و به محمّد بگوید:

«هرچه می خواهد به او می دهیم مشروط به این که به خدایان و پدران ما بد نگوید» ولی او به درخواست های ما ترتیب اثری نداد و هم چنان در راه خودش سیر کرد و گفت:

«به خدا سوگند اگر آفتاب را در دست راست و ماه را در دست چپم بگذارند دست بردار نیستم مگر این که بمیرم»!

پس از آن که این حرف ها را زد، تهدید کرد و جلوی کسب و روزی ما را گرفت و نفوذ ما را از بین برد. در این صورت اگر علیه او قیام کنیم و جلوی اقدامش را بگیریم و او را سرکوب کنیم چه کسی می تواند ما را لعنت کند؟

ابولهب گفت:

خاندان، خویش و تبارت پاینده بماند! ای ابوعمرو!

آیا تصوّر می کنی سخت گیری من نسبت به برادرزاده ام کم تر از تو بوده است؟

یا این که گمان می کنی بیشتر از تو در برابر او حلم ورزیده ام؟

من توفیق و خیر و برکت برای شما می خواهم تا بتوانید جلوی موفّقیّت محمّد را بگیرید و مساعدت و همکاری خویشاوندانش را از او سلب کنید تا در مبارزه با او سبک بارتر باشید!

ابوجهل گفت: اگر از من حمایت کنید و از اذیّت و آزار بنی هاشم مرا مصون نگاه دارید، من محمّد را می کشم و شما را از دست او راحت می کنم!

عاص گفت: من با این فکر موافق نیستم زیرا کشتن محمّد باعث ایجاد هرج و مرج می شود و فتنه ای بر می انگیزد که شدیدتر از آن نتوان دید! ما عادت کرده ایم که حتّی در گفتار و مجادله و مباحثه نسبت به یکدیگر سخت گیری نکنیم و شدّت عمل به خرج ندهیم چه رسد به این که یکدیگر را بکشیم!

درباره قتل محمّد به خصوص باید بگویم: اگر همه در این موضوع با یکدیگر اتفاق کنیم از عهده بر نخواهیم آمد مگر این که سر همه رجالی که در این محفل حضور دارند بر باد برود. آیا تو ای ابوالحکم! تصوّر می کنی بنی عبدالمطلّب آرام خواهند نشست و خواهند گذاشت آن کسی را که در آینده نزدیکی، موفّق و پیروز می دانند به این سهولت از بین برود و نابود شود؟

البتّه نخواهند گذاشت؛ در این صورت باید چاره دیگری اندیشید زیرا کشتن محمّد برای مکّه گران تمام می شود و موجب بروز مصیبت و بدبختی بزرگی خواهد شد!ولید گفت: نظر ابوعمرو نظر عاقلانه ای است و خوب فکر می کند محمّد هر چه می کند بکند! ما در هر حال باید از کشتن او احتراز کنیم.

ابوجهل گفت: عمو جان! امر نهایی را صادر کنید و برای این پیشامد، فکری بیندیشید تا بدان عمل کنیم و از این مخمصه نجات یابیم.

ولید در حالی که غرق تأمّل و تفکّر شده بود دستی به ریش کشید و گفت:

عمل محمّد را با ارجاف یعنی هوچی گری و سروصدا تخطئه کنید و بگویید:

محمّد جادوگر است و سحر می کند! او را تحقیر و کوچک بشمارید و اگر خواستید اهانت و ریشخند کنید از قرآن او تجاهل کنید و گوش به قرائت آن ندهید و نگذارید دیگران نیز آن را بشنوند! و اگر احیانا به آن گوش دادید یا دیگری آن را شنید به هر وسیله ای که مقتضی می دانید تخطئه کنید و بگویید عبارت های آن ملقلق است و مشوش و مایه سرگردانی!! و بگویید از معانی آن سر در نمی آوریم!

جسم محمّد را سالم بگذارید ولی هرچه می توانید روحش را بیازارید و اگر از این راه موفّقیّتی به دست نیاوردید؛ بندگان و هم پیمانانش و آنهایی را که تابع و پیرو او شده اند بگیرید و تا می توانید سرکوب کنید!

بدین طریق می توانید از خدایانتان دفاع کنید و آداب و سنن خودتان را حفظ نمایید؛ در آن صورت بنی هاشم که در «شعب» خودشان محصور شده اند برای شورش و انقلاب راهی نخواهند داشت و هرچه خشمناک بشوند نتیجه ای نخواهد داشت.

ابوجهل گفت: شکنجه و آزار بندگان و سفیهان را به عهده من بگذارید، آن گاه خواهید دید فردا به روز «آل سمیّه» چه خواهد آمد!

عقبه پسر ابی معیط گفت: تقلید از وضع راه رفتن محمّد را بر عهده من بگذارید. من مردم را از خنده خواهم کشت!

ابوسفیان گفت من شنیده ام که محمّد قرآنش را از مردی به نام «رحمان» از اهالی یمامه آموخته و او مردی است که از فرط خداپرستی و موهوم بافی نظیر ندارد!

حرث پسر نضر گفت: کسانی را که محمّد دور خودش جمع کرده؛ همین که از اطراف او پراکنده شوند به صورت دیگری سرگرم می کنم و از داستان هایی که در «حیره» شنیده ام از قبیل: اخبار رستم و اسفندیار و قصه های ایران باستان برای آنها نقل می کنم و به آنها نشان خواهم داد که من در سخنوری تواناترم یا محمّد! و حرف های من بهتر است یا حرف های او!

عقبه گفت: از محمّد بخواهید که اگر پیغمبر است و ادّعای او درست است این کوه هایی که اطراف مکّه را احاطه کرده بردارد و این زمین های ناهموار را مانند سرزمین عراق صاف و مسطّح کند و مانند دجله و فرات برای ما دو رود جاری کند! یا این که این کوه را برای ما طلا کند! و ما را از رنج سفر و مشقّت بازرگانی نجات دهد یا این که پدران ما را که مرده اند از خاک برانگیزد! تا از آنها بپرسیم که آیا آن چه محمّد می گوید راستاست یا دروغ؟ و حق است یا باطل؟

و اگر برانگیختن همه پدران ما زیاد باشد ما فقط به برانگیختن یک نفر از آنها که

(قصی) باشد اکتفا می کنیم زیرا او پیرمرد راست گویی بوده و اگر از انجام این تقاضا سر باز زد از او بخواهید که توده هایی را از آسمان برای ما فرود آورد و یا به صورتی که ادّعا می کند عذابی دردناک بر ما نازل شود...!

از این روز به بعد فشارها و تضییقاتی بر اسلام و مسلمانان وارد شد که تاریخ نمونه آن را ندیده است!

همین که محمّد از خانه بیرون می آمد خاک و خاشاک بر سر او می ریختند. هر بنده یا آزادی که به او می رسید او را اذیّت و مسخره می کرد و طرز رفتار و گفتار او را تقلید می کرد و با این که محیط مکّه برای او بسیار تیره و تار شده بود از نشاط، فعّالیّت و کوشش او چیزی نمی کاست!

دعوت و موعظه می کرد و با کمال بشاشت و گشاده رویی به طرف آن مردم سفیه و احمق می رفت و انگشت روی خبط و خطای آنها می گذاشت و چشم و گوششان را باز می کرد و همین که روز تمام می شد و شب فرا می رسید و ستارگان درخشیدن آغاز می کردند، خسته و فرسوده به خانه اش برمی گشت و چنان بارهای سنگینی بر دوش می کشید که هیچ پیغمبری به آن مشقّت ها مبتلا نشده بود!

به هر حال با روحی مملو از حزن و اندوه سر به بستر می گذاشت و برد حضرمی سبزش را روی بدنش می کشید و می خوابید!

عمّار و ابوجهل

عمّار پسر یاسر در داخل خانه اش مشغول نماز خواندن بود.

که ناگهان کسی در خانه را کوبید.

کوبنده در مردی بود کوتاه قامت! دارای بینی پهن، با قیافه ای گندم گون مایل به سیاهی.

مادر عمّار به طرف در خانه رفت و به مرد تازه وارد خوش آمد گفت و افزود:

«چه خوب شد که ابواسامه مولی، پسر و دوست رسول خدا به دیدن ما آمد! خیر و برکت و رحمت آورد! و خانه ما را با عطر انفاس نبّوت معطّر ساخت»!

مادر عمّار این سخنان را می گفت و زید پسر حارثه را به نمازخانه عمّار هدایت می کرد. میهمان را وارد خانه نمود و سرپا ایستاد تا این که میهمان در گوشه اطاق نشست، آن گاه با او مشغول صحبت شد تا عمّار نافله نمازظهر را تمام کند.

هوا خنک بود و فضا روشن، همین که عمّار نمازش را تمام کرد به طرف زید دوید؛ و خیر مقدم گفت و یکدیگر را در آغوش گرفتند. تازه عمّار سر جایش قرار می گرفت که زید شروع به صحبت کرد و گفت:

ابوالیقظان!(زنده دل!) آیا میل داری بیرون برویم و به محافل قریش سری بزنیم؟

عمّار گفت: چرا به «دارلاسلام» نرویم تا بقیّه وقت را از گفتار پیغمبر خدا بهره مند شویم؟ و همین که وقت عصر فرا رسید نماز را با او بخوانیم:

زید گفت: من از «دارالاسلام» می آیم و از طرف «ابوالقاسم» برای تو مژده ای دارم!

و حالا به این جا آمده ام دلم می خواهد هر دو به «بیت» برویم آن گاه پس از کسب اخبار صحیح درباره اجتماع قریش به حضور پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم شرف یاب شویم.

عمّار گفت: به به! چه بشارتی! آیا به تازگی کسی مسلمان شده است! چه بگویم! نمی دانم خدا چقدر با این مردم صبر و شکیبایی می ورزد؟

زید گفت: در دارلاسلام خبری به ما رسید که «ابوعمّاره» در ملاء عام ضربتی بر ابوجهل زده که زمین از خون او گلگون شده است!

و به او اخطار کرده که اگر دوباره متعرض پیمغبر بشود همین معامله را با او تکرار خواهد کرد و نیز به همه قریش اعلان کرده است که او از امروز به اسلام گرویده است!

عمّار که با شنیدن این مژده از فرط شوق در پوست نمی گنجید پرسید:

آیا حمزه این کار را کرده است؟ به خدا سوگند من از «تنها جوانمرد عرب» همین انتظار را داشتم و امیدوار بودم که بیشتر از این در برابر جهالت ابوجهل مقاومت نکند. آری این مرد خبیث سال هااست نسبت به پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم عناد می ورزد و جسارت هایی کرده که کم ترین سزای او مرگ است!

زید گفت: افسوس که هنوز قدرت مکّه در دست این گردن کشان است! و ابوالقاسم اجازه نمی دهد که با این مردم گردن کش معارضه کنیم! زیرا مأموریت دارد که حتی الامکان از طریق صلح و سلم پای فراتر نگذارد و مسلّم است که عنف و شدّت عمل جز در موردی که وسیله تأمین صلح و سلم باشد، در این کیش جایز نیست وگرنه آسان ترین کاری که امکان داشت این بود که یک نفر از افراد ما ابوجهل را بکشد و بعد خودش کشته شود!

عمّار گفت: به طرف «بیت» برویم. حالا که حمزه اسلام آورده و ابوجهل را ضربت زده است، وضع ما غیر از وضع سابق است! الان تنور جنگ مشتعل شده است!

بسیار خوب! ابواسامه! بگو ببینم چگونه حمزه، ابوجهل را زد؟ و کجا زد؟

زید گفت: خبری که به ما رسیده است این است که همین امروز یکی از کنیزان عبداللّه پسر جد عان وقتی که حمزه از شکار برمی گشت او را دید و از این که وقتش را در

کوهستان مکّه به شکار می گذراند و برادرزاده اشمورد اهانت واقع می شود؛ او را سرزنش کرد.

حمزه از او پرسید که چه کسی به محمّد صلی الله علیه و آله وسلم توهین کرده است؟

کنیز عبداللّه تعرّض و اهانت ابوجهل را نسبت به محمّد صلی الله علیه و آله وسلم برای حمزه تشریح کرد و گفت:

ابوجهل چند نفر سفیه و احمق را تحریک کرد و آنها نسبت به محمّد صلی الله علیه و آله وسلم تعرّض و اهانت کردند.

همین که حمزه از این حادثه مطّلع شد به طرف کعبه رفت و به طور معمول طواف کرد. پس از طواف به نزد ابوجهل که در حلقه بنی مخزوم نشسته بود آمد و گفت:

آیا تو به محمّد دشنام می دهی؟ و حال این که من پیرو او هستم و دین او را پذیرفته ام! حمزه این حرف راگفت و کمانی را که در دست داشت بر سر او کوفت!

عمّار پرسید: چه بر سر ابوجهل آمد؟ و ابوجهل چه کرد؟ از این گذشته بگو ببینم، این عمل در نظر خویش، تبار و بستگان ابوجهل چه اثری گذاشت؟

آیا اقوام و خویشاوندان ابوجهل این عمل را تحمّل کردند؟ یا عکس العملی از خود نشان دادند؟

زید گفت: خبری که به ما رسیده این است که چند نفر از بنی مخزوم از عمل حمزه برآشفتند و برخاستند تا از او انتقام بگیرند ولی ابوجهل عمل عاقلانه ای کرد و آنها را سر جای خودشان نشاند!

بدیهی است در صورتی که، «فتی العرب» یعنی تنها جوانمرد عرب در برابر ابوجهل قیام کند و آشکارا بجنگند؛ از ابوجهل کاری ساخته نیست و نبایستی دست به عملی بزند، مگر ابوجهل نمی داند که مقاومت یا مبارزه با حمزه منتهی به نابودی او می شود؟

و از این بالاتر در میان قریش اختلافاتی روی می دهد که موجب بدبختی آنها می شود:

به هر حال بدون تردید با اعلان جنگ حمزه؛ دست اسلام باز شد و بازوی اسلام

قوّت گرفت و مشرکین از این عمل مرعوب شدند و برای این ضربت نه یک حساب بلکه هزار حساب قایل می شوند! حالا وقت آن است که برویم و اثر این عمل را در میان مردم جست وجو کنیم. من شک ندارم که این عمل در میان مردم اثر عمیقی کرده و این خبر ورد زبان ها شده است!

به نظر من همه مردم مکّه از شنیدن این خبر تکان خورده اند و این حادثه بی سابقه را بسیار مهم می شمارند! و مسلمان ها، همان طور که فکر می کنم این پیشامد را برای پیروزی اسلام بسی ارزنده و بزرگ تلقّی می کنند و مطمئن شده اند که شوکت و ابهت شرک درهم شکسته! و مشرکین نیز به نوبه خود آن را در برابر مسلمین شکستی می دانند که، پیروزی مسلمانان را مسجّل کرده، و در عین حال تصوّر می کنم مسلمین و مشرکین همه در این معنی اتّفاق دارند، که این پیشامد مقدّمه یک مبارزه ای است که بین دو صف و دو جبهه آغاز شده است!

به خدا سوگند؛ من نمی دانم چرا این مردم سفیه و احمق از تصدیق نبوّت پیغمبر و ایمان به او خودداری می کنند؟در صورتی که خدا برای مردم، مخلوقی نیکوکارتر و عطوف تر و سودمندتر از محمّد صلی الله علیه و آله وسلم نیافریده است!

و باز به خدا سوگند، که خدا برای رهبری و راهنمایی به حق شایسته تر و برازنده تر از محمّد صلی الله علیه و آله وسلم کسی را خلق نکرده است! و اگر این مردم به خود آیند و عقلشان را قاضی قرار دهند و به آن عالمی که ما وارد شده ایم وارد شوند؛ از هر جهت آسوده و آرام خواهند زیست و آسایش و آرامش و امنیّت را برای این شهر مقدّس از هر جهت تأمین و تضمین خواهند کرد.

عمّار در حالی که دست زید را گرفته بود و دو نفری به طرف «بیت» می رفتند به زید

گفت:

ای ابواسامه؛ خدا عاقبتت را ختم به خیر کند! آیا تو در هوش و فراست بزرگان قریش

و درست فهمی آنان تردیدی داری؟ به خدا سوگند من نیروی هوش و ادراک آنها را کم تر از خود نمی دانم و هم چنین اطمینان دارم که درجه فهم آنها از ما نازل تر نیست.

آنها همان چیزهایی را از محمّد صلی الله علیه و آله وسلم درک می کنند که ما درک می کنیم و او را همان طور می شناسند که ما می شناسیم و می دانند که از روی هوس حرف نمی زند و باز می دانند که او به حق از طرف خدا مأمور شده است. از این گذشته به خوبی می دانند که او تفاوت بین سیاه و سفید و هم چنین موانع بین غنی و فقیر را از بین می برد و حدودی را که مردم بین امیر و اجیر قایل شده اند او الغا می کند؛ و مردم در نظر او همه، «مانند دانه های شانه» مساوی و برابرند!

همه فرزند آدم اند و آدم از خاک آفریده شده است! و هیچ کس جز به تقوا بر دیگری برتری ندارد، و هیچ فردی جز در سایه عمل و شایستگی و استعداد بر دیگری ترجیح ندارد.

من و ابوجهل هر دو مانند یکدیگریم و بلال و پسر خلف هر دو نظیر یکدیگراند و هم چنین تو و حمزه هر دو قرین و عدل یکدیگرید. همه ما با یکدیگر برابریم و برادر؛ نه آقایی وجود دارد و نه بنده ای جز حق، و این حقّ است که آقای همه است.

و این حق است که با میزان و مقیاس خودش یکی را بالا می برد و دیگری را پایین می آورد.

میزان و مقیاس حق نه بر اساس مال است و نه ارث و نه بر اساس سنّت های کهنه و پوسیده.

آن چه من و تو می دانیم آنها نیز می دانند و شاید بیشتر و بهتر از من و تو بدانند و بفهمند ولی نکته ای که در کار است این است که آنها با این معانی و مفاهیمی که در دسترس من و تو قرار گرفته می جنگند، نه با شخص محمّد صلی الله علیه و آله وسلم !

و هرگاه محمّد صلی الله علیه و آله وسلم امتیازات آنها را تصدیق و تضمین کند و و اصول بندگی و بردگی را که در نظر آنها محترم است؛ به رسمیّت بشناسد و استبداد و خودخواهی آنها را

تأیید کند؛ تا بتوانند خون مردم را بمکند، مطمئن باش که حتّی در میان دو نفر از افراد این جمعیّت اختلافی درباره شخص محمّد صلی الله علیه و آله وسلم و رسالت و مأموریّت او وجود نخواهد داشت!

من این ها را آزموده ام و می دانم که این ها مردمی هستند کاسب پیشه و بازرگان؛ و می دانم که کسب آنهامنحصر به حمل کالایی که به شام و یمن می برند نیست و طوری نیست که جنسی را ببرند و جنسی را بیاورند؛ بلکه کسب، کار و بازرگانی این ها عبارت از پرستش خدایانشان است و این عمل را وسیله تجارت و کسب و کار خود قرار داده اند.

من به خوبی دریافته ام که این ها در داخل ذهن و در درون وجدانشان به «هبل» وسایر بت هایی که به منزله دخترانی معرفی شده اند؛ اعتنایی و علاقه ای ندارند، بلکه بر آنها طعن و طنز می زنند و آنها را مسخره می کنند! تنها عاملی که در کار است این است که این دسته بت ها را وسیله فریب و نیرنگ قرار داده و توده مردم را بدین وسیله گول می زنند و سیادت و آقایی خودشان را در پناه عبادت این بت ها حفظ می کنند! و بر گردن مردم سوار شده اند و اگر احیانا وجود این تمثال های پوچ و میان خالی با خودپرستی و خودخواهی آنها اصطکاک و تعارض پیدا کند؛ خواهی دید که آنها را زیر پای خودشان خورد و خمیر می کنند! چیزی که هست این است که این دسته در سایه عبادت بت ها خودشان را می پرستند و دفاع از بت ها یعنی دفاع از خودشان!

به خاطر دارم ابوجهل روزی یکی از غلامانش را تأدیب می کرد و به سختی او را می کوبید، من به گوش خود شنیدم که غلام بینوا به بت «هبل» سوگند می خورد که گناهی ندارد، و ضمنا آقای خودش را به همان بت سوگند می داد تا از او در گذرد.

می دانی ابوجهل چه جوابی به او داد؟

ابوجهل به غلام بی چاره اش گفت:

«ای احمق! هبل چیست؟ آیا هبل غیر از بنده دست شکسته منحوسی مانند تو است که عمرو پسر لحی رییس قبیله خزاعه او را از بلقاء شام خرید و به این جا آورد و در

این جا نصب کرد تا تو و امثال تو او را عبادت کنند و او را به خدایی بینگارند؟⁽¹⁾

عمرو مرد ستمگر بی حیایی بود و عُمر طولانی کرد و کیش «حنیفه» یعنی مذهب حضرت ابراهیم علیه السلام را از بین برد و بعد از او حکومت به دست او افتاد.

هبل یعنی آن بت بزرگ به شکل پیرمرد موقری با ریشی بلند، از عقیق ساخته شده بود که دست راستش قطع شده بود ولی قریش برای این بت از طلا دستی درست کرده بود.

همین ابوجهل روزی یک بنده دیگری را تأدیب می کرد. بنده بی چاره نام دو بت «اساف و نائله»⁽²⁾را بر زبان راند و او را به آن دو بت سوگند می داد.

می دانی ابوجهل در برابر این یادآوری چه جوابی به غلام بی نوا داد؟

ابوجهل گفت: ای مادر... خفه شو! مگر این دو بت صورت مسخ شده آن زن و مرد زناکاری نیستند که به اینصورت در آمده اند؟

تو می خواهی خرافاتی را که در مغز تو جای گرفته در ذهن من داخل کنی؟ و می خواهی چیزهایی را که خود ما برای تو و امثال تو مقدّس قرار داده ایم؛ به حساب ما بگذاری و ما را به آنها سوگند دهی؟

بدان که این خدایان از نوع کنیزان بی عقل و تمیز ما هستند و خود ما آنها را بزرگ معرفی کرده ایم! و روی سر شما جای داده ایم تا شما از این طریق مقام و منزلت ما را بدانید! و همان احترام را برای ما منظور دارید!

تو نه فقط بنده منی بلکه بنده کنیز منی! و نظام و رژیمی که در میان ما حکومت می کند این است که همان طور که در برابر کنیز من کوچکی می کنی و او را می پرستی؛ به

طریق اولی باید مرا پرستش کنی! و اگر این بت از اوامر من سرپیچی کند، همان طور که تو را شلاّق می زنم او را شلاق خواهم زد!

ما این بساط را پهن کرده و این قانون را گذرانده ایم که شما را بدین وسیله تأدیب کنیم!

برو از نزد من دور شو! اگر دوباره چنین چیزهایی را به یاد من بیاوری روحت را از بدن خبیثت بیرون خواهم آورد

تو ای ابواسامه! باید بدانی که «سمبل» و رمز این گردن کشان و به عبارت دیگر؛ مظهر اتم و اکمل این طاغوت ها ابوجهل است! او و سایرین به این بت ها علاقه و ارادتی ندارند و با محمّد صلی الله علیه و آله وسلم نیز عداوت شخصی ندارند؛ بلکه نفوس و ارواح آنهاست که به شکل این بت ها مجسّم می شوند و مردم نیز نفهمیده و نسنجیده دور این بت ها را می گیرند: و این بت های گوشتی مردم را از محمّد صلی الله علیه و آله وسلم، دین، عدل، انصاف و مساوات او می ترسانند!

بدین جهت بر او حمله ور می شوند؛ و مادامی که از این خوی خودپرستی دست نکشند و عدل و انصافی را که محمّد صلی الله علیه و آله وسلم در راه آن می کوشد؛ در دل های تیره و تار خودشان جای ندهند به جایی نخواهند رسید.

و باز این نکته مسلم است که این ها از این ظلمت و تیره دلی خارج نخواهند شد مگر این که ما خودمان به یاری خدا آنها را از این تاریکی و تیره دلی و از این گمراهی نجات دهیم!

سخنان عمّار در این جا به پایان رسید و دو نفر رفیق به اتّفاق یکدیگر وارد مسجد شدند.

محافل قریش در این هنگام وضع مضطرب و مشوّشی داشت و خون سر ابوجهل که به زمین ریخته بود، اشکال گوناگونی به خود گرفته بود و مسئله روز شده بود!

رنگ های گوناگون این حادثه عبارت بود از خواری و سرشکستگی، آمیخته با حقّ انتقام و در عین حال مقرون با حزم و احتیاط و از طرف دیگر مقرون با تصمیم و حیرت!

این وضع با همه تناقضی که داشت مانند کوه آتشفشانی آماده انفجار بود!

ابوجهل که خون از سر و صورتش جاری بود حمزه را به افراط کاری، تعدّی و تجاوز متّهم می نمود وخودداری از معارضه و معامله به مثل بر تعقّل و بردباری وی می افزود!

او صورت مظلومانه ای به خود گرفته بود و چنین وانمود می کرد که طرفداران او مظلومیّتش را جبران خواهند کرد و حساب حمزه را خواهند رسید!

بزرگان قریش که در اطراف ابوجهل جمع شده بودند وقتی که چشمشان به عمّار افتاد سکوت را شکستند. شکستن این سکوت آغاز انفجار آتشفشان بود!

در این ضمن ابوجهل با صدای بلند به اطرافیان خودش گفت:

آیا حقیرتر و زبون تر از این مردی که به طرف ما می آید کسی را سراغ دارید؟

از او بپرسید آیا زید را برای کمک و نصرت من همراه آورده است؛ یا این که زید او را از میان بندگان بنی مخزوم برگزیده و همراه آورده تا ضربت دیگری بر من بزنند؟

به خدا سوگند! هیچ وقت چنین وضعی را در مکّه ندیده بودم! نه این زمین، زمین مکّه است و نه این آسمان، آسمان مکّه!

غلامان ابوجهل به طرف عمّار دویدند و خواستند او را نزد ابوجهل ببرند.

زید از غلامان ابوجهل پرسید:

ابوجهل از ابوالیقظان (بیداردل) چه می خواهد؟

به ابوجهل بگویید: عمّار کار دارد و نمی تواند نزد او بیاید! هر وقت کارش تمام شد خواهد آمد.

یکی از غلامان به زید گفت:

شما نباید در رابطه ابوجهل با هم پیمانش مداخله کنید. مگر نمی دانید که عمّار هم پیمان قبیله بنی مخزوم است؟

من بیم آن دارم که اگر تو در رابطه بین عمّار و ابوجهل مداخله کنی، به همان وضعی مبتلا شوی که یک ساعت قبل ابوجهل دچار آن وضع شده بود!

زید گفت:

وای بر تو! چقدر بی خبری! مگر نمی دانی که ما مسلمان ها همه در حکم «یک واحد» هستیم و کوچک ترین فرد ما مورد حمایت همه است!

و از طرف دیگر همه مسئول عمل کوچک ترین فرد هستند؟ و همه ما به منزله یک دست هستیم! به تو امر می کنم که دست از عمّار بردار و نزد آقایت برگرد!

غلام ابوجهل به زید گفت: آیا آمده ای تا فتنه انگیزی کنی؟

به لات و عزی سوگند اگر برنگردی هرچه دیدی از خودت خواهی دید و حتّی آقایت نخواهد توانست از تو دفاع کند! عمّار را به حال خودش بگذار تا نزد هم پیمان قبیله اش برود! برای بنی هاشم همین قدر و تا همین جا بس است که خون سر ابوالحکم را جاری کرده اند!

عمّار ترسید که مبادا وضع آشفته شود و زید محض خاطر او دچار زحمت گردد. بدین جهت به عمّار گفت:ای ابواسامه! مرا به حال خودم واگذار تا همراه این مرد بروم و نگران مباش! به علاوه مبادا کاری بکنیم که مخالف نظر پیغمبر باشد؛ در این صورت خوب است تو نزد پیغمبر برو و این پیشامد را به اطلاع حضرتش برسانی.

زید گفت:

هیچ وقت تو را تنها نخواهم گذاشت: می ترسم که این جمعیّت به تو صدمه بزنند و اگر تو را تنها بگذارم از خدا می ترسم.

عمّار گفت: من می ترسم که ماندن تو در این جا باعث فتنه و مخمصه ای بشود در صورتی که ما از نظر و فکر پیغمبر در چنین وضعی آگاهی نداریم؛ از این گذشته اگر به تو صدمه ای برسانند؛ مثل این است که به بنی هاشم صدمه رسانده اند آن وقت جنگ درخواهد گرفت ولی اگر به من اهانتی وارد ساختند مثل این است که به ابوحذیفه اهانت

کرده اند و این خبر وقتی به گوش ابوحذیفه خواهد رسید که به گوش سایر مردگان برسد!

برو؛ آقای من، نگران مباش من حریف این مرد هستم!

با این که زید موافق نظر عمّار نبود، با این حال عمّار همراه غلامان ابوجهل راه افتاد و نزد ابوجهل رفت.

همین که نزدیک جمعیّت رسید به ابوجهل گفت:

آیا ابوالحکم کاری با هم پیمانش دارد؟

ابوجهل گفت: و تو ای پسر سمیّه!

عمّار گفت: آیا در قبیله بنی مخزوم زنان بسیاری مانند سمیّه هستند؟

ای ابوالحکم!

سمیّه زن کنیزی بود که آزاد شد و سپس خدا بر او منّت گذاشت و نعمت آزادی بزرگ تری را در سایه اسلام به او داد. چه حرّیتی بالاتر از آزادی از قید کفر و بت پرستی! در این صورت این فحشی که به من می دهی برای من مدح است!

ابوجهل گفت:

وای بر تو...

عمّار کلام ابوجهل را قطع کرد و گفت:

وای بر من هنگامی که مشرک بودم و کافر بودم و غیر خدا را می پرستیدم!

ابوجهل گفت: صخر راست می گفت وقتی که به من اطلاع داد که یک روز صبح سر از خواب برداشتی و تا به هوش آمدی خودت را بر اثر معجزه محمّد آقایی دیدی بالاتر از همه آقایان! امان از این سکوت تو! چطور ما فریب سکوت تو را خوردیم!

بسیار خوب! ای بنده پناهنده! آن چه درخور تو باشد به تو خواهم داد! صبر کن! تا حدی تو را معذور می دارم ولی اگر این جسارت دنباله داشته باشد! خودت را برای مواجهه با شیاطین آماده داشته باش!عمّار گفت: تو مرا معذور می داری؟ آیا صاحب چنان مقامی هستی که مرا معذور داری؟ خدا تو را اصلاح کند ای ابوالحکم!

ابوجهل گفت: چه چیز مانع می شود که تو را معذور دارم و عفو کنم؟

عمّار گفت: مانع عذر و عفو تو این است که تو بت پرستی!

معذور داشتن و عفو کردن حقّ مسلمان است که مردم از دست و زبان او در امانند! و دین و مال و عرض مردم مصونیّت دارد؛ ولی چون تو مسلمان نیستی دارای چنین حیثیّتی نیستی! تو می توانی نسبت به من سخت گیری کنی و می توانی به غلامان خودت امر کنی که مرا بکوبند. لیکن این عمل تو عملی خواهد بود ظالمانه و درخور سرزنش، نه این که تو عادل باشی و بخشنده! خدا به تنهایی مرا کافی است.

ابوجهل گفت: نمی بینی خون صورتم را خضاب کرده و چقدر خون سرم روی زمین ریخته است؟

عمّار گفت: چرا می بینم!

ابوجهل گفت: آیا می دانی چه کسی این خون را جاری کرده و چه کسی آبروی مرا برده است؟

عمّار گفت: شاید بی خبر نباشم.

ابوجهل گفت: در این صورت چرا با غلام بنی هاشم هم صحبت شده ای؟ و حال این که آنها علیه من قیام کرده و به جنگ برخاسته اند؟

عمّار گفت: آن غلام بنی هاشم کسی است که برادر دینی من است! و در معارضه با تو دخالتی نداشته است!

ابوجهل گفت: اگر عکس قضیه اتّفاق افتاده بود و بلایی را که حمزه سر من در آورده؛ من سر او در آورده بودم؛ آیا ممکن بود که زید با تو هم صحبت و هم قدم شود؟ و آیا این معامله ای را که تو با آقای خودت منظور می داری او با آقای خودش منظور می داشت؟

عمّار گفت: اگر حمزه مشرک بود و تو مسلمان بودی البتّه من همین کار را می کردم!

ابوجهل گفت: ولی من بر حمزه ظلمی نکرده و ستمی روا نداشته ام و حتّی با او تندی نکرده ام بلکه می دانی که صبر کردم و در برابر تعدّی و تجاوز او مقاومت کردم!

عمّار گفت: کاری که تو کرده ای این است که پیغمبرش را اذیّت کرده ای و به دین او دشنام داده ای و در برابر حق حایل و مانع شده ای و هنوز هم مانعی و جلوی راه خداپرستی را می گیری!

ابوجهل گفت: مگر محمّد به دین و آیین ما دشنام نداد و ما را سفیه نخواند؟

عمّار گفت: قصد ابوالقاسم این بود و هست که تو را از خرافه پرستی که خودت می دانی نجات دهد؛ و از آن تاریکی که خودت می دانی؛ چنان تاریکی شدیدی است، بیرون آورد؛ و اگر امشب همراه من بیایی که تو را نزد محمّد صلی الله علیه و آله وسلم ببرم؛ خواهی دید که چقدر باید ممنون حمزه باشی که فقط او به نام خدا و در راه رسالت محمّد صلی الله علیه و آله وسلم این اقدام را کرده است؛ و به عقیده من؛ ای ابوالحکم شایسته مقام تو این است که اسلام بیاوری و پیش قدم شوی در آن صورت شرف، مقام و منزلت تو محفوظ خواهد ماند؛ و امثال عمّار همه مطیع توخواهند شد و هر نوع احترامی نسبت به تو منظور خواهند داشت. امیدوارم مسلمان شوی و سابقه ای در اسلام تحصیل کنی که خدا و پیغمبر خدا آن را فراموش نکنند!

ابوجهل رو به ابوسفیان کرد و گفت:

من تا امروز چنین بنده لجوج و بی حیایی ندیده ام! وای بر این مرد ای ابوحنظله کاش مردم این مرد را می شناختند!

آن گاه متوجه عمّار شد و گفت:

وای بر تو ای پسر سمیّه! آیا تو هم پیمان بنی مخزوم نیستی؟ و آیا با کسانی که آنها جنگ می کنند، تو جنگ نمی کنی؟ و با کسانی که در صلح و آشتی به سر می برند صلح نمی کنی؟!

عمّار گفت: برای ابراز صداقت و وفاداری در هم پیمانی، دعوتی بهتر از این ندارم که تو را به پیروی از ابوالقاسم صلی الله علیه و آله وسلم دعوت کنم! به جان کسی که روح من در اختیار اوست تاکنون مجالی بهتر از این پیدا نکرده ام که از راه خیراندیشی، به طوری که امروز تو را نصیحت می کنم، پند و اندرز بدهم!

ابوجهل گفت: اگر امشب همراه تو بیایم نزد ابوالقاسم از من شفاعت خواهی کرد؟!

عمّار گفت: ای ابوالحکم! مرا مسخره مکن! و در گناه کاری پافشاری مکن! و از غروری که تو را گرفته دست بردار!

محمّد صلی الله علیه و آله وسلم پیغمبر رحمت است و رسول خیر و برکت! و هرکس طالب رحمت و خیر و برکت باشد؛ محمّد صلی الله علیه و آله وسلم او را رهبری و راهنمایی خواهد کرد و بدون این که بر خواستاران رحمت و خیر و برکت منّتی بگذارد؛ امر پروردگارش را به آنها ابلاغ می کند. من بارها از او شنیده ام که برای تو طلب خیر و هدایت می کند، در این صورت همان طور که محمّد به تو علاقه دارد تو نیز به او علاقه مند باش! بیا و انصاف را پیشه کن تا مقام و منزلت تو در میان ما رفیع شود و به درجه زعامت و رهبری برسی و از پشتیبانی حقّ و حقیقت برخوردار باشی، در چنان صورتی بر مبادی حق تکیه خواهی داد و دیگر زعیم جهل و رهبر جهالت نخواهی بود و از سرکشی و طغیان برکنار خواهی ماند! من به تو دروغ نمی گویم ای ابوالحکم! جهالت، طغیان و سرکشی این روزها آخرین نفسش را می کشد؛ در این صورت اگر می خواهی زعیم و رهبر و آقا باشی دست از مکابره و سرسختی بردار!

من نیز تعهّد می کنم همان سابقه هم پیمانی باعم تو را حفظ و رعایت کنم و شرط می کنم با تو نیز هم پیمان باشم. به خدا سوگند زعامت و رهبری در اختیار پیغمبر است و هیچ فاصله ای بین تو و زعامت وجود ندارد، مگر این که مسلمان شوی!

ابوجهل گفت: ای احمق! حالا تو داری برای من عذرخواهی می کنی؟ اگر همان طور که پوست گوسفند را می کنند پوست تو را بکنم؛ آیا کسی مرا ملامت خواهد کرد؟

وجود تو یکی از سیّئات محمّد است که زبان تو را با چنین سحر و جادوی عجیبی به کار انداخته! واین قدر جسور شده ای!

عمّار گفت: این شجاعتی را که حالا از خود نشان می دهی در موقعی که ابوعمّاره کمانش را بر سر تو می کوفت کجا بود؟

بلی! از سطوت و هیمنه «جوانمرد عرب» و شیرزادگان عبدالمطلّب ترسیدی؛ ولی از

عمّار و یاسر غریب و پناهنده مصونیّت داری و بیمناک نیستی! اگر فکرت درست کار می کرد؛ آن ذلّت و فروتنی و تسلیم در برابر حمزه؛ به تو اجازه نمی داد که در مقابل عمّار حماسه بخوانی و خودت را این طور شجاع نشان دهی! تو را و شرع و قانونی را که تابع آن هستی؛ همین بس که عمّت را عاق کنی و به زودی در جوار قبر او دفن شوی!

ابوجهل به غلامانش گفت:

این احمق را بگیرید و بزنید! شاید وقتی که شلاّق ها بر بدنش فرود آمد: فکرش عوض شود!

باری؛ آن ساعتی که شلاق ها در حضور ابوجهل بر پشت عمّار فرود می آمد؛ خدای متعال روح او را در «دارالاسلام» قرین برکت و مکرّمت قرار داد و این آیه در حق او و درباره ابوجهل نازل شد:

«آیا آن کسی که مرده بود و زنده اش کردیم و نوری برای او قرار دادیم؛ وضع او مانند آن کسی است که در تاریکی به سر می برد و نمی تواند از تاریکی بیرون بیاید»؟

ابن عباس می گوید:

مرد نورانی مورد اشاره در این آیه؛ همانا عمّار است؛ و مرد تاریک همانا عمرو پسر هشام، یعنی ابوجهل!

رنج و مشقّت بیچارگان!

سمیّه دختر خیّاط به شوهرش یاسر گفت:

بدا به حال این دیکتاتور گردن کش متعدّی و متجاوز!

شهر مکّه از داستان قساوت و ستمگری این مرد نسبت به عمّار پر شده و قصّه تجاوز و تعدّی و فشار این ستمگر بر عمّار ورد زبان ها است!

وای عمّار جانم!

خدایا چه کنم که پسرم از دست می رود!

می گویند ابوجهل به او اجازه نداده است که نماز مغرب و عشاء را بخواند و امر کرده که عمّار را شلاّق بزنند! چه شلاّق زدنی! همان طور که صدای عمّار هنگام سحرگاهان بلند بود و مناجات می کرد؛ اینک صدایشلاّق هایی که بر بدن او می زنند بلند است!

وای عمّار جانم! دلم برای مظلومیّت تو کباب می شود!

خدایا چه کنم؟

مردم می گویند؛ ابوجهل به آن ضربت هایی که بر پسرم وارد می آورد و سنگ را می شکافد اکتفا نمی کند و غیر از شکنجه ها و عذاب های وحشیانه شبانه ای که به عمّار می دهند برای روز نیز شکنجه هایی به کار می برند که حتّی در جنگل ها سابقه ندارد!

وای عمّار جانم! آیا ممکن است که این شکنجه ها را عوض او بر بدن من وارد نمایند؟ آیا این دیکتاتور بدسرشت این تقاضا را از من قبول خواهد کرد؟

یاسر! بلند شو! برو نزد ابوجهل و از او خواهش کن تا مرا به جای عمّار شکنجه دهد و

موافقت کند که آن ضربت هایی را که بر بدن نازک عمّار وارد می سازند بر بدن من وارد نمایند! بلند شو! یاسر! تو خوب می دانی که بدن عمّار عادت نداشته که چنین شلاّق هایی بخورد!

یاسر گفت:

ای کنیز خدا! شکنجه های عمّار پیش خدا حساب دارد! پیغمبر ما را به شکیبایی و بردباری امر کرده است و وعده بهشت داده است!

عجله مکن! فردا نوبت من و تو است که به عذاب و شکنجه های روزانه مبتلا شویم! این وعده خداست وموضوع تهدید و ارعاب در کار نیست؛ و هرگاه پدر و مادر عمّار در مقابل بهشتی که پهنای آن به قدر آسمان ها است چنین غرامتی بدهند چطور خواهد شد؟

و باز به تو بگویم: اگر پدر و مادر عمّار فدای «کلمه اللّه» بشوند و در راه نجات و استخلاص مردم جان فشانی کنند تا این ستمگری ها از بین برود و مردم به نعمت آسایش برسند چه اهمّیّتی خواهد داشت!

از این گذشته، ما به خوبی می دانیم که ستمگری ها و تجاوزاتی که بر توده مردم وارد می آید به درجات سنگین تر و سهمگین تر از شکنجه هایی است که بر عمّار وارد می آید!

چه بهتر که این فداکاری های ما وسیله نجات عامّه مردم گردد و از بردگی و ظلم رهایی یابند! و این محیط ظلمانی به فضایی روشن مبدّل گردد!

اگر ما در برابر نعمت جاوید و مخلّدی که روح ما را نوازش دهد، این فداکاری ها را از خود نشان دهیم ضرر نخواهیم کرد و چیزی را از دست نخواهیم داد، بلکه نام نیکی در دو جهان از ما باقی خواهد ماند!

از این حوادث بی تابی مکن! جزع و فزع به خود راه مده! و این آتش برافروخته را با آب خنک گوارای یقین و اطمینان و با نیروی ایمان خاموش کن! ضمنا خرسند و خوش دل باش که فردا به ملاقات عمّار نایل خواهی شد و سهم خودت را از آن تازیانه ها و غیر آن تازیانه ها از قساوت و وحشی گری های این مرد ستمگری که او را ابوجهل می نامند دریافت خواهی کرد!

و باز به تو بگویم: باید در نظر داشته باشی که تحمّل این زحمت ها و مشقّت ها در راه اسلام منحصر به خاندان یاسر نیست! بلکه دیگران نیز به همین رنج و عذاب ها دچارند! چه افتخاری بالاتر که ما برای این دسته از بی چارگان سرمشق باشیم؟ این بیچارگان مانند ما به این نوع اذیّت و آزار مبتلا شده اند، ولی شکیبایی و بردباری را پیشه ساخته اند! آنها همه می سوزند و می سازند!

تعدّی و تجاوز بر هم پیمانان و بندگان منحصر به ابوجهل ستمگر نیست!

بلکه همه گردن کشان متعدّی و متجاوز که مردمی مشرکت اند نسبت به هم پیمانان و بندگانشان ستم روا می دارند و آنها را بی چاره کرده اند!

تا جایی که تنها قوّت و غذایی را که به این بی نوایان می رساند، عبارت است از ضربات تازیانه و داغ کردن بدن هایشان!

امیّه پسر خلف جمحی بلال پسر رباح را شکنجه می دهد!

عمر پسر خطاب جاریه «بنی موئل» را که از قبیله عدی است، عذاب می دهد!⁽¹⁾

ابن هشام می نویسد: عمر به اندازه ای بر این زن سخت گیری می کرد و به قدری او را کتک می زد که از کتک زدن خسته می شد و هنگامی که خسته می شد می گفت:

«از تو عذر می خواهم که تو را به حال خودت واگذار می کنم! زیرا از کتک کاری تو خسته شده ام!»

بالاخره این زن را ابوبکر نجات داد زیرا او را خرید و آزاد کرد. این زن جزء کنیزان و غلامانی بود که از قبیله قریش شمرده می شدند و عددشان بالغ بر سیزده نفر بود که همه را ابوبکر خرید و آزاد کرد.

علاوه از این ها سالم غلام ابوحذیفه، خباب پسر ارت، صهیب پسر سنان، عبداللّه پسر مسعود، عامر پسر فهیره، ابوفکیهه، ام عنس، زنیره و غیرهم که از خواهران و برادران ما هستند همه دچار همین شکنجه ها و عذاب ها هستند! در این صورت از این که عمّار مورد اذیّت و آزار قرار گرفته زیاد نگران مباش!

عمّار طلیعه صبح صادق و پیشاهنگ کاروان سعادت و اصلاح طلبی است!

این همه افراد پاک نهاد و برگزیده به او تأسّی می کنند و شب تاریک او را روشن می سازند!

به هر حال عمّار سرمشق این دسته فداکار قرار گرفته و برای همه این افراد چه افتخاری بالاتر از این که خدا مددکارشان باشد! و چه شرافتی بالاتر از این که پاداششان بر عهده خداست؟

مادر عمّار به یاسر گفت:

ای ابوعمّار! خدایت اجر صابرین و پاداش شکیبایان عطا کند که در راه اسلام این گونه شکیبایی از خود نشان می دهی!

به خدا سوگند آتش دلم را خاموش کردی و روح مرا نیرو بخشیدی!

پیش از آن که این کلمات را از تو بشنوم؛ آتشی در دلم شعله می زد که سراپای وجودم را می گداخت، بهطوری که گویی صدای ضربات تازیانه هایی که بر جسم نحیف فرزندم فرود می آمد می شنیدم و می سوختم!

خدایت پاداش خیر دهد ای ابوعمّار! همین آن نیز، آن صداها به گوشم می رسد ولی در عین حال ضمن شنیدن همان صداها، احساس می کنم پس از هر ضربه ای که بر بدن عمّار می زنند، فرشته ای بدنش را با دستارهایی از رحمت و رضای خدا نوازش می دهد و بر دل اندوهناکش مرهم می گذارد!

برخیز! این شب ما بسیار طولانی و دراز است و درازی شب را هیچ چیز مانند نماز کوتاه نمی کند!

زن و شوهر برخاسته و دو نفری به طرف جایگاه نماز عمّار شتافتند و مشغول خواندن نماز شدند. مدّتی را بیدار مانده و سرگرم نماز بودند تا این که صبح صادق طلوع کرد، آن گاه شنیدند که کسی در منزل را می کوبد.

مادر عمّار با حالی ممزوج با اندوه و خرسندی آمیخته با خوش وقتی و اندوه؛ با لبخندی دردناک گفت:

تصوّر می کنی ما را به ملاقات عمّار دعوت می کنند؟

یاسر گفت: مگر نمی شنوی که کوبنده در با چه شدّت وحدتی در می زند!

و چگونه دیوانه وار به در می کوبد!

تو گویی این در گناهی مرتکب شده! و کوبنده در مانند کسی است که فی المثل، در منزل ما کسی پدرش را کتک زده یا به پدرش دشنام داده است!

و یا گویی کوبنده در مأموریّت دارد که قبل از وقت ما را مرعوب کند!

و پیش از آن که ما را شکنجه دهند می خواهند ما را اذیّت کنند!

به امید خدا برخیز!

غیبت عمّار به طول انجامیده، شاید به دیدار او نایل شویم!

هنوز سخن یاسر به پایان نرسیده بود که منزل مورد حمله و هجوم عدّه ای از اراذل و اوباش قرار گرفت، یک دسته جوانان بی سروپا از مأموران ابوجهل مانند اجنه با مشعل های فروزانی که در دست داشتند وارد منزل شدند!

پشت سر این دسته از مشعلداران! جوانانی به راه افتاده بودند که دسته های چوبی را بر دوش می کشیدند؛ شعله های آتش آلوده به دود؛ سراسر فضای منزل را فرا گرفته بود و مهاجمین هیاهو راه انداخته بودند ولی این زن و مرد سال خورده کوچک ترین اعتنایی به این جنجال نداشتند!

در همین گیرودار دست های جنایت کاری به طرف این زن و شوهر دراز شد و آنها را از در اطاقی که محل نماز و عبادتگاه عمّار بود و همان جا ایستاده بودند جلب کردند؛ سپس این زن و شوهر را به ریسمان بسته و از منزل بیرون کشیدند!

در این هنگام جمعی از اراذل و اوباش جلو افتاده و دسته دیگری این زن و مرد بی گناه را از پشت سر با دست به جلو می راندند و هتّاکی و فحاشی می کردند! ولی این زن و مرد بی نوا مشغول استغفار بودند و نام محمّد صلی الله علیه و آله وسلم را با تعظیم و تکریم و مدح و ثنا ورد زبان داشتند!

شهر مکّه از این حادثه بی خبر نبود لیکن سروصداها، هیاهو و جنجال اراذل و

اوباش؛ صبح آن روز را پر ازاضطراب و نگرانی کرده بود.

بدین جهت مردم سراسیمه از منزلشان بیرون می آمدند و ناظر رنج و مشقّت خانواده یاسر بودند.

این منظره عواطف گوناگونی در اعماق قلوب مردم برمی انگیخت! و در میان کشمکش این عواطف معرکه هولناکی به وجود آمده بود!

معرکه بی سروصدایی حاکی از رضایت ظاهری مردم در جریان بود!

چه بسا مردم بی طرف و با انصافی که به ظاهر ساکت و صامت بودند ولی خون دل می خوردند و تحمّل وضع موجود برای آنها ناگوار بود.

بدیهی است در چنین حالتی نارضایتی هر روز ریشه دارتر می شد ولی چون مخالفین وضع موجود، آشکارا مخالفتی نشان نمی دادند.

ابوجهل خیال می کرد که این جمعیّت انبوه که به سکوت می گذرانند طرفدار او هستند و مطیع رأی او و نیز تصوّر می کرد همه زیر پرچم او گرد آمده اند! بدین جهت بادی در آستین انداخته و با غرور و کبریای خاصّی، خود را قادر و قاهر می پنداشت! در نتیجه این فکر غلط از قساوت، خشونت و ستمگری فروگذاری نمی کرد و تصوّر می کرد هر اندازه بر ستمگری وی افزوده شود مورد موافقت مردم خواهد بود و طرفداران اسلام خواهند ترسید و دست از ایمانشان برخواهند داشت و در نتیجه جبهه مشرکین تقویّت خواهد شد؛ ولی اگر پرده خبط و اشتباه وی عقب زده می شد به خوبی می فهمید که حقیقت امر غیر از آنی است که او فرض کرده و نیز می توانست درک کند که توده جمعیّت در واقع طرفدار خاندان یاسر هستند و در راه غلبه حق بر باطل صبر می ورزند.

ضمنا بردباری و شکیبایی افراد خاندان یاسر در برابر ستمگری ابوجهل به ناظرین بی طرف موفّقیّت می داد؛ ولی مرد سرکش و دیکتاتورمنشی مانند ابوجهل نمی توانست این معانی را درک کند مگر وقتی که در نتیجه اشتباه طغیان و خبط ناشی از سرکشی ساقط و نابود شود!

باری؛ همین که این زن و شوهر صالح و پاک و پاکیزه تسلیم جلاد شدند!

ابوجهل به آنها گفت:

ای خیانت کاران! وعده محمّد را چگونه یافتید؟

یاسر گفت:

این همان وعده است که خدا و پیغمبر خدا به ما داده اند!

سمیّه گفت:

آن چه خدا و پیغمبر خدا گفته اند صحیح است و درست! و زاید بر این دیگر چیزی نگفته اند.

ابوجهل گفت:

آیا حاضرید محمّد را لعن کنید و خدایان ما را ستایش کنید؟ تا این که سلامت بمانید و در غیر این صورتدچار شکنجه و عذابی خواهید شد که هیچ گوشی نشنیده باشد!

یاسر گفت:

آن چه به ما می رسد مطابق وعده خدا و پیغمبر اوست!

سمیّه گفت:

آن چه خدا و پیغمبر خدا گفته اند صحیح است و درست!

ابوجهل گفت:

لجاجت نکنید! من شما را آزاد می گذارم تا بین عذاب و سلامت یکی را انتخاب کنید و به هرحال به شما توصیّه می کنم که عاقل باشید! و از این احمقی که زاییده اید و برای شما و قبیله مخزوم مایه شآمت و نحوست شده پیروی نکنید!

یاسر گفت:

آن چه پیش آمده همانا طبق وعده خدا و پیغمبر اوست!

سمیّه گفت:

خدا و پیغمبر او درست گفته اند!

ابوجهل به غلامان خودش گفت:

شربت ناگوار تلخ صبحانه را به آنها بچشانید و سپس آنها را به توقیف گاه عمّار ببرید

تا موقع مجازات هر سه نفر فرا رسد!

بلافاصله غلامان ابوجهل این زن و مرد بی گناه را به یک طرف کشیده و بدنشان را به وسیله تازیانه های پی در پی نوازش دادند!

تازیانه ها مانند مار بر بدن این زن و مرد می پیچید و صدای آن به شدّت منعکس می شد ولی از این زن و مرد نیکوکار صدای ضجّه و ناله ای بر نمی خاست!

پس از آن که غلامان ابوجهل از تازیانه زدن خسته شدند و ابوجهل عاجز شد؛ امر کرد آنها را به توقیف گاه عمّار ببرند.

همین که پدر و مادر عمّار به دیدار فرزندشان نایل شدند؛ هر سه نفر از این ملاقات راضی و خرسند بودند. تو گویی هر یک به کمال مطلوبش رسیده بود و فضای بهشتی که در انتظار آن بودند از این لحظه به بعد بر آنها سایه افکنده بود!

عمّار که در غل و زنجیر پیچیده شده بود از پدر و مادرش پرسید:

بگویید ببینم حال شما چطور است؟

پدر و مادر یک زبان گفتند:

حال تو چطور است؟عمّار گفت:

اگر در ایمان من و شما ضعف و فتوری به هم نرسیده باشد حال من خوب است!

یاسر گفت:

خوشا به حال تو عمّار! بگذار تو را به چیزی که مایه تقویّت ایمان تو شده باشد مژده دهم!

خدای متعال ضمن نزول یکی از آیات قرآن به تو و به مسجدی که تعمیر کرده ای و مشرکین آن را سوخته اند اشاره کرده و فرموده است:

«آیا به حال آن کسی که در طول شب چه ایستاده و چه در حال سجده با خدا راز و نیاز دارد و از جهان آخرت می ترسد و به رحمت پروردگار امیدوار است (توجّه دارید)؟ بگو (ای پیغمبر) آیا کسانی که می دانند با کسانی که نمی دانند

برابرند؟ این معانی را کسانی به یاد می آوردند که صاحب عقل، فکر و اندیشه اند».⁽¹⁾

عمّار با شنیدن مضامین این آیه ها از فرط شوق و خوشحالی و با امید به رحمت خدا اشک در چشمانش حلقه زده بود و به عنوان سپاس گزاری خدای متعال، زمین را سجده می کرد!

از این پس نیروی مقاومت افراد این خانواده در برابر عذاب ابوجهل و شکنجه و توهین و تحقیری که بر آنها وارد آمده بود؛ فزونی گرفته و هر چه شرارت و بی حیایی مخالفین بیشتر می شد بر شکیبایی و بردباری و استقامت آنان می افزود!

روزگار این چنین است

ظهر همان روز پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم از دارالاسلام خارج شد و اشعه آتش بار آفتاب بر شهر مکّه می تابید! آفتاب سوزان مکّه به صورت لهیب آتش به سر و صورت مردم برمی خورد و آنها را بریان می کرد! و اشعه ای که روی ریگ ها می تافت ریگ ها را می گداخت و تأثیر حرارت ریگ ها در یکدیگر، ریگزار مکّه را به صورت کوره گداخته ای درآورده بود!

پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم با طمأنینه و وقار مخصوص و با بشاشت و نشاط خاطر در کمال خون سردی، متانت و در عین بی اعتنایی گام های شمرده ای برمی داشت تا این که به نقطه ای رسید که ملاحظه نموده در آن جا تلی از آتش برافروخته اند و آتش از هر طرف زبانه می کشد و در نزدیکی همان محل حوض هایی از آب تعبیه کرده اند.و نیز ملاحظه فرمود که یک دسته تیرانداز تیرهای آب دیده ای در دست گرفته و دسته دیگری از مردم مشعل های فروزانی همراه دارند که شعله های آتش از فراز آن زبانه می کشد!

این دو دسته در یک محوطه وسیعی دور یکدیگر حلقه زده و در اطراف آب و آتش منطقه پردامنه ای به وجود آمده است!

ابوالقاسم صلی الله علیه و آله وسلم با همان وقار و طمأنینه مخصوص به خود گام های شمرده ای برمی داشت و با اطمینان خاطر به خط مستقیم جلو می آمد تا این که به جمعیّت رسید؛ آن گاه حلقه اجتماع را شکافت و وارد منطقه وسیع شد.

سپس چشمش به دو نفر شخص پیر و یک مرد عادی افتاد که با بدن برهنه در فاصله بین آتش و حوض های آب روی زمین افتاده و پاهایشان با ریسمان محکم پیچیده شده است! از این بدتر آن که جلادها سنگ های سنگینی روی سینه هر یک از این سه نفر گذاشته و به سختی این بیچارگان را شکنجه و آزار می دادند. یکی با نوک سرنیزه بدن های افتادگان را مجروح می کرد و دیگری با آتش مشعل بدن هایشان را داغ می کرد!

ابوجهل بر این عدّه ریاست داشت و پی در پی فرمان اذیّت و آزار بی چارگان را صادر می کرد و به آنها می گفت:

یکی از سه امر موجب نجات شما خواهد بود.

بی نوایان و افتادگانی که دستگیر شده بودند تسلیم نمی شدند بلکه در عقیده خود راسخ تر و با کمال استقامت به لات و عزی بد می گفتند و در عین حال نام خدا و پیغمبر را با کمال احترام بر زبان می راندند.

در نتیجه این استقامت؛ شکنجه های ابوجهل بر این افراد فزونی می گرفت.

پس از آن که این افراد ستمدیده ملاحظه کردند که پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم برای همدردی آنها به این منطقه آمده است بر محبّتشان می افزود و ایمانشان کامل تر می شد! زبان عمّار و مادرش در مدح پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم به کار افتاده بود و یاسر با روحی لب ریز از ایمان و اطمینان خاطر این شکنجه ها را ناچیز می انگاشت و به پیغمبر تسلیت می داد و می گفت:

آری روزگار این چنین است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم پشت سر هر یک از این افتادگان زانو می زد و با دستش بدنشان را نوازش می داد و با کمال رأفت و محبّت می گفت:

ای افراد خاندان یاسر! شکیبا باشید! موعد شما بهشت است.

و نیز رو به آسمان می کرد و می گفت:

«خدایا آل یاسر را بیامرز! من آن چه از عهده ام ساخته بود کردم»

تا جایی که امکان و اقتضا داشت پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم پهلوی این بی چارگان می نشست و از آنان تفقد می کرد؛سپس برمی خاست و برای انجام سایر شئون اسلام قیام می کرد و با کمال شکیبایی و جلادت بیچارگان را وداع می کرد. حزن و اندوهی که حضرتش را از ملاحظه وضع این بی چارگان فرا می گرفت کم تر از تأثیر آهن گداخته ای نبود که بدن هایشان را داغ می کرد!

همین که پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم از نزد آنان حرکت می کرد و به راه می افتاد جنون ابوجهل اوج می گرفت و خشم او فزونی می یافت و آنها را به فحش دادن به محمّد صلی الله علیه و آله وسلم و تبری از دینشان و رجوع به لات و عزی امر می کرد!

برخلاف انتظار ابوجهل بی چارگان ستمدیده بیش تر از پیش تر بر ثبات و پایداریشان می افزود.

معلوم نیست عامل و موجبی که پس از رفتن ابوالقاسم صلی الله علیه و آله وسلم ابوجهل را تحریک می کرد و بر خشونت وی می افزود چه بود؟

آیا از این که قلوب این مردان غیّور و شجاع در نتیجه نوازش پیغمبر از آنها ثابت تر می شد و برای آنها دعا می کرد یا مقاومت این قهرمانان در برابر شکنجه، عذاب و بی اعتنایی آنها از آزار و اذیّتی که بر آنها وارد می آمد یا بی اعتنایی و توهین آنها به ابوجهل و بد گفتن آنها به خدایان مشرکین، باعث سنگ دلی و وحشی گری وی می شد! یا مجموع این عوامل و موجبات او را تحریک می کرد!

به هر حال علّت واقعی این امر بر ما مجهول است ولی آن چه مسلّم است این است که ابوجهل پس از رفتن ابوالقاسم صلی الله علیه و آله وسلم دیوانه می شد و امر می کرد آنها را شلاق بزنند و نیز دستور می داد سنگ هایی را که روی سینه هایشان گذاشته بودند بردارند! آن گاه مشت های گره کرده بر سر و صورت مظلومین عاجز با شدّتی هرچه تمام تر وارد می ساختند و باز امر می کرد که سرنیزه ها را بر بدنشان فرو برند و آنها را داغ کنند!

همین که جلادها به منظورشان نایل نمی شدند و در برابر شکیبایی ستمدیدگان عاجز می ماندند!

ابوجهل حکم می کرد تا از به کار بردن آهن آلات و ابزار گدازنده و تازیانه زدن خودداری کنند و بی چارگان ستمدیده را در آب غرق کنند!

پس از آن که آل یاسر را در آب می انداختند و دوباره سر از آب در می آوردند زبانشان به حمد خدا و درود بر پیغمبر به کار می افتاد و به لات و عزی طعن و طنز می زدند و به ابوجهل بد می گفتند. در چنین موقعی بر قساوت و سخت گیری ابوجهل می افزود و از حال طبیعی خارج می شد، آن گاه دست به طرف ابزار جنگی دراز می کرد و آنها را علیه «سمیّه» و یاسر به کار می برد و به قدری در این عمل شنیع اصرار می ورزید که منتهی به مرگ این پیرمرد شد و جان به جان آفرین تسلیم کرد.

ابوجهل پس از کشتن یاسر دست جنایت آلودش را برای نابود ساختن عیال یاسر دراز کرد.

بدین طریق این زن و مرد نیکوکار و سعادتمند با ایمان؛ طلیعه شهدای اسلام و پیشاهنگ کاروان بهشت شناخته شدند!

یاسر و عیال وفادار باایمانش به بهشت جاوید رهسپار گردیده و در موکب فرشتگان؛ زفاف مجددی برپا داشتندو در جوار «رفیق اعلی» مسکن گزیدند.

لیکن عمّار زنده ماند و با رنج و مشقّت دست و گریبان بود و از تار و پود این رنج مشقّت به صورت قهرمانی جاوید و مخلد نام خودش را برای همیشه در صفحات درخشان تاریخ انسانیّت باقی گذاشت و ضرب المثل بزرگ ترین فداکاری ها و نمونه اعلای والاترین مراتب ایمان گردید و پس از درگذشت پدر و مادرش همیشه نصب العین ابوجهل بود و این مرد جنایت کار از اذیّت و آزار او لذّت می برد و تا جایی که می توانست او را شکنجه می داد و در زندانش نگاه می داشت!

خلاصه کلام این که ابوجهل تا جایی که می توانست؛ معارضه گربه با موش را ادامه می داد؛ لیکن پایان کار این دو حریف به جایی انجامید که استقامت، صبر و پایداری عمّار در ثبات عقیده، تحمّل رنج و شکنجه و تازیانه های ابوجهل؛ بیشتر از آن چه بدن عمّار را آزار دهد؛ روح ابوجهل را آزار می داد.

این وضع بر دشمنی و کینه توزی ابوجهل می افزود و به صورت وحشیانه ای، سنگ دلی و ستمگری خودش را استمرار می داد. با این حال عمّار بر استقامت و شکیباییش همان طور پایدار و استوار بود.

هر وقت ابوجهل عمّار را شکنجه می داد پیغمبر از راه مواسات و هم دردی به دیدار وی می شتافت و سرش را در دامان خودش می گذاشت و انیس وحشت و تنهایی او می شد و برای تخفیف اذیّت و تسکین دردهای او دعا می کرد و می گفت:

ای آتش! همان طور که بر ابراهیم برد و سلام شدی؛ بر عمّار نیز برد و سلام باش؛

عمّار برد (خنکی) این دعا را در قلبش احساس می کرد و بر ثبات و شکیباییش می افزود!

یک بار سوزش آهن، لهیب آتش و فشار آب به درجه ای شدید شد که عمّار نمی دانست چه می گوید و پس از آن که ابوجهل او را آزار می داد، با قیافه ای اندوه بار و دلی شکسته و چشمی اشکبار نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم آمد!

پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم از او پرسید:

چه خبر داری؟

عمّار گفت:

ای پیغمبر خدا! خبر بدی دارم! و خبر این است که از من دست برنداشتند تا این که مجبور شدم خدایانشان را به نیکی یاد کنم و از تو بدگویی کنم!

پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم از عمّار پرسید:

دلت در چه حالی است؟ و چگونه احساس می کنی؟

عمّار گفت:

قلب من لب ریز از ایمان و اطمینان است.

پیغمبر فرمود:

اگر دوباره تو را به این عمل دعوت کردند؛ همان عمل را تکرار کن!سپس آیه ای در وصف عمّار نازل شد به این شرح:

«...اگر کسی بعد از آن که ایمان آورده به خدا کفر ورزید. مگر کسی که مجبور شده باشد و قلبش به ایمان مطمئن باشد ولی کسانی که دل هایشان از کفر لب ریز شده باشد غضب خدا بر آنها باد و عذاب بزرگی خواهند داشت».

عمّار نتوانست از چنگ ابوجهل نجات یابد جز این که به حبشه هجرت نماید؛ لهذا در کاروان دوّمی که از مهاجرین به سوی حبشه رهسپار شده بود شرکت نمود و به آن کشور هجرت کرد و با کمال آرامش خاطر می زیست تا این که بعد از هجرت پیغمبر به مدینه همراه سایر مهاجرین از حبشه به مدینه آمد.

سراینده این داستان گفت:

از این تاریخ به بعد انعکاس آثار ثبات ایمان و پایداری عمّار و نشانی هدایت او این بود که پیغمبر فرمود:

«دسته ای یاغی و طاغی تو را خواهند کشت»

و باز درباره عمّار فرمود:

«عمّار یک پارچه ایمان است»!

در مورد دیگری فرمود:

«هرکس با عمّار دشمنی کند مثل این است که با خدا دشمنی کرده است! و هرکس بغض او را در دل نگاه دارد مانند آن است که بغض و کینه خدا را در دل نهفته است!

و نیز عمّار را «طیب و مطیب» یعنی پاک و پاکیزه نامید.

عایشه می گوید:

در میان آن همه محسنات و مزایایی که اصحاب پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم داشتند نکته ای وجود ندارد که در وجود عمّار نباشد! و من از پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که گفت «عمّار از سر تا پا ایمان، و وجود او لب ریز از ایمان است» و باز شنیدم که فرمود: عمار یکی از چهار نفری است که بهشت مشتاق دیدار آنان است.

اوّلشان علی و بقیه آنها سلمان فارسی و بلال پسر رباح است.

از حذیفه یمانی در حال احتضار در مورد فتنه عثمان راجع به «امام بر حق» پرسیدند، حذیفه گفت: «پسر سمیّه را دریابید! زیرا او کسی است که تا بمیرد از حق دست بردار نیست» و نیز گفته شده است که حذیفه گفت:

«من این حرف را از پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیده ام»

سراینده داستان گفت:

عمّار بر دو قبله نماز خواند و دو هجرت کرد و او از اهل بیعت رضوان و یکی از رجال بدر، احد و خندق است و کلیه مشاهد رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم را دیده است و در بیشتر از معرکه ها یکی از پرچم ها در دست او بوده و شاهد جنگ «رده» یعنی مرتد شدن در ایام ابوبکر بوده و در دوره عمر والی کوفه بوده و در معارضه با عثمان یکی از قهرمانان و سپس در جنگ جمل و صفین یکی از پرچم داران علی بوده و عمّار کسی است که یکی از منابع، مصادر علم و حدیث شناخته شده است و پسر عبّاس،ابوموسی اشعری، عبداللّه پسر جعفر، ابولاس خزاعیابوطفیل و جمعی از تابعین از او روایت نقل کرده اند.

سراینده داستان گفت:

عمّار دشمن دیروز ابوجهل و میهمان امروز حبشه است و در باقی مانده این داستان پاره ای از اخبار مربوط به او را باز خواهیم شنید.

روز پایه گذاری

قبل از هجرت پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم به مدینه اسلام در آن جا استقرار یافته بود زیرا نقبای اوس و خزرج که برگزیدگان این دو قبیله، و از انصار یمانی پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم بودند بعد از بیعت عقبه که به مدینه بازگشت نمودند به نشر و تبلیغ اسلام پرداختند.

بنابراین زندگی پیغمبر در این شهر با زندگی مکّه تفاوت زیادی داشت، به این بیان که در شهر مکّه به صورت دعوت کننده و مبلغی می زیست و عناد و لجاج قریش اجازه نمی داد که رسالت وی از مرحله دعوتی که منحصر در وعده وعید و تبشیر و انذار بود تجاوز کند.

ولی همین که به شهر مدینه ورود فرمود دعوت حضرتش صورت دیگری به خود گرفت زیرا در این جا به صورت مؤسّس و پایه گذار و مقنّنی درآمد که از مرحله دعوت و تبلیغ تا حدی فراغت حاصل کرده و مرحله تنظیم، تعمیر، اداره و سازمان قانون گذاری را آغاز نموده و مخصوصا پس از آن که مسلمین مکّه از آن شهر هجرت کرده و به حضرتش پیوستند.

و سپس مهاجرین حبشه نیز به این شهر روی آوردند وظایف و تکالیف مهم تری در ایجاد و تأسیس بر عهده وی قرار گرفت. این جمعیّت که در اطراف پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم گرد آمدند در این سرزمین امن و امان به منزله هسته دولت جدید اسلامی شناخته شدند؛ و قدرت مرکزی را در دست گرفتند. خانه های مسلمین مدینه که (به انصار) مشهور شده بودند. مملو از مهاجرین گردید و پذیرایی از این همه میهمانان؛ بر طبع کریم انصار گران نبود و با شور و شعف فراوان واردین را در آغوش محبّت و مکرّمت خویش نگهداری می کردند.

و چون این همه مهاجری که پی در پی به مدینه می آمدند به نیّت مسافرت موقّت نبود بلکه همه تصمیم داشتند که به طور دایم در این شهر اقامت کنند و موطن جدید را بر وطن اصلیشان ترجیح می دادند از این جهت ورود آن همه میهمان مشکلی شده بود که باید حل شود.

اشکال مطلب این بود که میهمانان جدید بایستی با آزادی تمام و با توجّه به آزادی میزبانان در این شهر زیست کنند، و هر یک به نوبه خودش تکالیف فردی را انجام دهد.بدین جهت پیغمبر وارد میدان تأسیس و تشکیل شد و شروع به تأسیس ابنیه و ساختمان هایی کرد که صحابه مهاجرش را در آن جا نگهداری کند.

قبل از تأسیس هر بنایی شروع به ساختمان مسجد یعنی خانه معنوی اسلام فرمود. در میان مهاجرین «عمّار» مدّتی میهمان مبشر پسر عبدالمنذر بود تا این که پیغمبر مکان دیگر را برای عمّار در نظر گرفت. و در ساختن جایگاه تازه که عمّار دست به کار تعمیر آن شده بود پیغمبر با او همکاری می فرمود!

این روزها در میان مسلمین جماعتی وجود داشتند که روح تعلیمات اسلام در اعماق فکرشان نفوذ نکرده بود و آن چه را که از اسلام بر زبان می راندند گویی به قلبشان راه نیافته بود و به تعبیر دیگر باید گفت این ها کسانی بودند که برای طمع اسلام آورده بودند و چون احساس می کردند که در این معامله نفعی عایدشان خواهد شد و به مال و جاهی خواهند رسید مسلمان شده بودند!

عدّه این افراد روی هم رفته کم نبود و این ها افراد ضعیف و ناتوانی نبودند؛ بدیهی است پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم نیز از این عمل غفلت نداشت.

خدای متعال چندین سوره قرآن کریم را به اینان تخصیص داده بود که از آن جمله سوره برائه، منافقون و احزاب است.

پیغمبر به نوبه خودش از نفاق آنها بی خبر نبود بلکه آنها را معذور می داشت و عفو می کرد و بنا بر اصل مسالمت و صلح جویی که برنامه کلّی رسالتش مبتنی بر آن بود؛ آن چه از حقوق و واجبات بر عهده مؤمنین قرار داده بود شامل آنها هم می شد؛ و طبق

دستور کلی و آیه کریمه ای که می گوید «هرکس بر تو سلام کرد، نباید به او بگویی که مسلمان نیستی» آن نوع اشخاص را با این که ایمانشان متزلزل بود و در پذیرش حدود و قوانین اسلام قلبا تردید داشتند، به عنوان مسلمان می پذیرفت.

در چنین محیطی عمّار از برگزیدگان مؤمنین و رجال برجسته ایمان و تقوی شمرده می شد؛ و از کسانی بود که از عذاب و شکنجه های طاقت فرسای مکّه که در مصاحبت پیغمبر گذرانده بودند رهایی یافته و به سرزمین امن و امان مدینه وارد شده اند با این حال حماسه و مبارزه ای را که برای دفاع از اسلام از آغاز امر بر عهده گرفته بود تخفیف نمی داد و از حدّ احساس و شور ایمان وی چیزی کاسته نشده بود.

تنها فرقی که حاصل شده بود این بود که مقاومت او را در برابر آن همه شکنجه و عذاب که قبلاً صورت مبارزه منفی داشت اینک در محیط امن مدینه به شکل مبارزه مثبت در آمده و در راه تقویت اسلام با خلوص عقیده وظایفی را انجام می دهد که سایر مسلمین نمی توانند آن نوع وظایف را بر عهده بگیرند.

عمّار با همه این احوال با سکوتی خالی از ریا، دور از جنجال و غوغا به سر می برد.

سکوت عمّار سکوتی بود، طولانی مقرون با تأمّل و معرفت و جز در موقع ضرورت کلامی را به زبان نمی راند و هرگاه ضرورت اقتضا می کرد که سخنی بگوید؛ و هر وقت سکوت را می شکست از فتنه آینده به خدا پناه می برد! گویی همیشه در انتظار حدوث فتنه بود!آری عمّار قبل از وقت طعم تلخی ها را چشیده و درک کرده بود که یک دسته منافقی که در میان مسلمین به سر می بردند از این که اسلام به اشخاصی مانند عمّار؛ آزادی بخشیده و حتّی او را بر بسیاری از افراد برتری داده و مقامشان را بالا برده و در میان همه مسلمین مساوات و برابری برقرار نموده و امتیازات و اختلافات را نابود ساخته و تعصّب ها را محو کرده؛ و میان سیاه، سفید، آقا و غلام رابطه برادری ایجاد کرده است، رنج می بردند!

عمّار از این لحاظ به شدت نگران بود و هر وقت سکوتش را می شکست از ترس فتنه

آینده که در کمین مسلمین است می گفت «پناه می برم به خدا از فتنه»!

یک روز صبح پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم بر قطعه زمینی که متعلّق به پسران یتیم عمر و نجاری بود و در آن جا شتر را می خوابانیدند عبور کرد و آن محل را به مبلغ ارزنده ای از سرپرست و قیمشان (معاذ پسر عفر) خریداری نمود تا در آن جا مسجدی برای عبادت و مسکنی برای مهاجرین بی نوا بسازد.

هنگام تعمیر این ساختمان پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم مانند سایر کارگران مسلمان آستین بالا زده و شروع به کار نمود. این مساوات اسلامی به زبان حال برای همه مسلمانان دعوتی بود که همه و همه بدون تکبّر و غرور در همکاری شرکت جویند. مسلمانانی که ناظر فعّالیّت پیغمبر بودند، می گفتند:

«لئن قعدنا والنبی یعمل *** کذاک منا العمل المضلل»

یعنی اگر ما بنشینیم و پیغمبر کار کند چنین عملی از ناحیه ما باعث گمراهی خواهد بود.

این نغمه ای بود که مسلمانان در جواب عمل پیغمبر بر زبان می راندند؛ و با خواندن این نغمه دست به کار و عمل فعّالیّت ساختمانی می شدند و خشت و گل، حمل و نقل می کردند؛ و تنه های درخت نخل را بلند می کردند؛ و روی دیوار می گذاشتند.

بدین طریق سقف بنا را می پوشیدند و با کمال فرح و نشاط سرگرم عمل بودند.

معمولاً هر یک از کارگران مسلمان یک خشت بر می داشت ولی عمّار دو خشت حمل می کرد و با کوشش بی مانندی آمد و رفت می نمود.

همین که همه مسلمانان دست همکاری به یکدیگر دادندنغمه اوّل ازبین رفت؛ و سرود دیگری جای آن را گرفت. گفته می شد که علی علیه السلام این سرود را ساخته و پرداخته است.

عمّار آن را تکرار می کرد و پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم پشت سر او به کار مشغول بود و خشت می زد و قسمت آخر سرود را می خواند.

عمّار می گفت:

«لایستوی من یعمر المساجدا»

پیغمبر می گفت:

«المساجدا»

عمّار می گفت:«یدأب فیه قائما و قاعدا»

پیغمبر می گفت:

«و قاعدا»

عمّار می گفت:

«ومن یری من الغبار حائدا»

پیغمبر می گفت:

و «حائدا»

عثمان پسر عفان از درون منزلش که مشرف بر مسجد بود به این سرود گوش می داد و نگاه می کرد. همین که غبار، گرد و خاک یکی از دیوارهای فرو ریخته به صورتش رسید!

روی برگرداند و بینی خودش را با گوشه جامه اش پاک کرد و عقب رفت؛ و سپس به درون مسجد آمده و به کار خودش مشغول شد. دوباره عمّار شروع به خواندن همان مضامین کرد و گفت:

«لا یستوی من یعمر المساجدا یدأب فیه قائما و قاعدا و من یری عن الغبار حائدا»⁽¹⁾

عثمان می شنید که پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم قافیه ها را تکرار می کند و از این جهت با توجّه به این که در خواندن این سرود قصد تعریض و تعرّض به او را دارند رنجیده خاطر می شد؛ و چون پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم پشت سر عمّار قافیه را تکرار می کرد و خشت می داد؛ نمی توانست

به او چیزی بگوید ولی پس از آن که فرصتی به دست آورد رو به عمّار کرد و گفت:

«ای پسر سمیّه! امروز می شنیدم چه می گفتی! به خدا سوگند نزدیک بود این عصا را به مغزت بکوبم! ای برده»!

این موضوع به گوش پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم رسید و خشمگین شد؛ آن گاه فرمود: «از عمّار چه می خواهند؟ عمّار آنها را به بهشت دعوت می کند ولی آنها عمّار را به جهنّم می خوانند! هر آینه عمّار به منزله پوستی است که میان دو چشم مرا گرفته و چشمان مرا حفظ می کند!

عمّار به منزله پوست بینی من است! اگر این گفتار من به گوش عثمان برسد و در همکاری با عمّار سبقت نجوید ازاو اجتناب کنید»!

یک روز عمّار بر اثر نارضایتی و شکایتی که داشت سر کار حاضر نشد؛ آن گاه گفته شد که عمّار تب کرده و مرده است. همین که این گفته منافقین به گوش پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم رسید، خشتی را که در دست داشت روی زمین انداخت و گفت:

«وای بر تو ای پسر سمیّه! دسته یاغی و طاغی او را خواهند کشت»!

روز دیگر که عمّار برای کار حاضر شد پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم با لطف و محبّت خاصّی از او استقبال کرد و بااشتیاقی که به دیدار عمّار داشت دستی به سرش کشیده و گفت:

«مردم یاغی و طاغی تو را خواهند کشت»

از آن روز به بعد منافقین به طور استمرار به عمّار نیش می زدند و از مرگ او بحث می کردند و گفته پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم حاکی از این که مردم یاغی و طاغی او را خواهند کشت ورد زبان ها شده بود. و از آن پس این گفتار در فکر عمّار اثر عمیق کرده بود همان طور که درباره اسلام نیز بسی مهم جلوه گر شده بود!

روز خندق

پنج سال مقرون با حوادثی مهم از تاریخ هجرت گذشت و این پنج سال به قدر پنج قرن اسلام را به جلو راند! به این معنی که پیغمبر در ضمن همین مدت کوتاه قریش را خوار و زبون ساخت و «غطفان» و «هذیل» را منکوب و بی چاره کرد و بالاخره با تمام نیرویی که در اختیار داشت گاهی به شکل تعرّض و گاهی به صورت دفاع؛ از طرفی شعله های غرور عربیت را خاموش می کرد و از طرف دیگر خارهای جمعیّت را درهم می شکست.

باری؛ این همه موفّقیّت را در سایه توحید، تبلیغ صلح و سلم به دست آورد!

بر اثر این فعّالیّت ها و در نتیجه این پیروزی ها اسلام نیرو گرفت و بزرگ شد و صدای پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز جهان گیر شد. به موازات این جریان همه شکست خورده ها علیه پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم دست اتّفاق به یکدیگر داده و هر دشمنی که اندک نیرویی در خود سراغ داشت برای انتقام قیام کرد!

قریش که از عشیره و تبار پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم بود در ظرف مدت 13 سال اول دعوت یعنی از آغاز بعثت تا روز هجرت آمال و افکار او را تخطئه می کرد و افراد سرکش این قبیله او را سفیه می خواندند! و با او پیکار داشتند ولی او هم چنان به جهاد خودش ادامه می داد!

قریش در خلال این پیکار چه بسا اموال و نفوس را دراختیار او می گذاشت تا از این دعوت منصرف شود ولی او راه خودش را می رفت و از آنها دوری می کرد تا این که بالاخره به شهر مدینه پناه برد.

چند ماهی از هجرت گذشت تا این که قوایی تشکیل داد و در «بدر» و غیر بدر به مبارزه برخاست و پس از تحصیل غنایم با پیروزی کامل به مدینه مراجعت نمود.

قریش در ظاهر امر برای تخطئه رسالت او با او معارضه می کرد و می جنگید ولی بعدا برای انتقام از خسارت های مالی و جانی و جلوگیری از نفوذ او باطنا و ظاهرا علیه او قیام کرده و به صف آرایی پرداختند.

یهودی هایی که در همسایگی پیغمبر می زیستند و مالک اراضی وسیع بودند و از صنعت گری نیز استفادهمی کردند از او تقاضا کردند تا یهودیان بنی قینقاع و بنی نضیر را با همه مکانت و موقعیتی که در میان یهود داشتند از مدینه اخراج کند.

این دسته از یهودی ها که آن همه املاک و ثروت داشتند از روز ورود پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم به مدینه احساس کردند که نفوذشان در معرض خطر است بدین جهت در صدد تفتین و افساد برآمدند و با اتکاء به مال و ثروتی که داشتند و بر اوضاع مکّه مسلّط بودند تصوّر می کردند خواهند توانست محمّد بی پناه و پیروانش را مغلوب کنند.

بدیهی است پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز به نوبه خودش نمی توانست تسلیم عداوت یهود شود و اگر در برابر قدرت و نفوذ آنها تسلیم می شد مثل این بود که مغلوبیت خودش را اعلان کرده باشد؛ بدین ملاحظه در مرحله اوّل به یهودیان بنی قینقاع و سپس به یهودیان بنی نضیر اخطار کرد که دست از فتنه و فساد بردارند و چون آنها به این اخطار ترتیب اثری ندادند به ناچار حکم اخراج آنها را صادر فرمود و با کمال خفّت و زاری مجبور شدند شهر مدینه را ترک گویند و سرسلامتی از این شهر به در برند؛ بدون این که بتوانند از دارایی خودشان جز همان مقداری که مؤنه سفرشان تا خیبر (در داخل حجاز) و تا اذرعات (واقع در شام)؛ چیزی حمل کنند.

از طرف دیگر اعراب غطفان، هذیل و سایر قبایل حول و حوش و هم چنین قبایل نجد و حدود سوریه که شبحی از نظام جدید را می دیدند و احساس می کردند که نظامات و مقرراتی را اسلام آورده و مردم را به سعی، عمل و کوشش دعوت می کند. تا به جای جنگ و غارت گری از این رهگذر زندگی کنند، مانند غول نیش تیز کرده و مانند

گرگ به روی پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم چنگ می زدند و در برابر اصلاحات وی سدّی شده بودند و می ترسیدند که این نظام جدید اصول زندگی قبیله ای، سبک و روش غارت گری آنها را به کلّی از بین ببرد!

خلاصه کلام این که قریش در مسقط الرأس پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم و یهودیان مجاور وی در مدینه و اعراب غطفان، هذیل، قبایل نزدیک و سایر قبایل نجد و حدود سوریه و بالاخره سراسر جهان عرب علیه وی قیام کرده و در برابر او مجهز شده بودند!

هرچند اسلام نیرومند شده بود ولی در عین حال دشمنان اسلام که دست همکاری به یکدیگر داده بودند دارای قدرت عظیمی بودند؛ از این گذشته پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم این روزها دچار یک دسته مردم منافق شده بود و نفاق این افراد برای اسلام نقطه ضعفی شمرده می شد و دلیل سستی دستگاه قدرت اسلام بود و دشمن از این رهگذر می توانست حصار اسلام را بشکند و به درون آن، راه یابد!

دلایل و آیات نبوت پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم زیاد است ولی بزرگ ترین معجزه و آیت او همانا اطمینان خاطر و اعتمادی بود که در کشاکش این مخمصه و در چنان محیط آشفته و پرمشقّتی استقامت می ورزید و از آن همه شعله های آتش فتنه، فساد و نفاق که همه در یک دایره بزرگی به هم پیوسته و او را فرا گرفته بود نمی ترسید! بلکه هر روز برای رسیدن به هدف مطلوب بر اطمینان خاطرش می افزود!

ضمن آن همه گیر و دار و در سراسر این کشمکش ها و معرکه ها و در خلال این وقایع و حوادث عظیم و هولناک؛ در طی پنج سال که منتهی به عظمت و سربلندی اسلام می شد و در عین حال بر عدّه مخالفین اسلام در شبه جزیره عربستان می افزود:عمّار قهرمان داستان ما! آن مرد بلند بالا و تنومند که پیوسته ساکت و صامت می زیست؛ همیشه مانند سایه دنبال پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم بود و مقام و مرتبه خودش را حفظ می کرد!

آری؛ پسر سمیّه که در گرما و سرما طعم مرگ را چشیده و در هیچ حالی هراسی به خود راه نمی داد؛ اینک کارش به جایی رسیده که:

مرگ از او می ترسد! و در خلال این معرکه ها؛ مرگ در اختیار او قرار گرفته و با او عهد و پیمان بسته است! زیرا گاهی در سرما و گاهی در گرما به مرگ حکم می کند که بر سر دشمنان دیروز که با کمال قساوت و شقاوت او را به آستانه نابودی سوق می دادند فرود آید و جانشان را بگیرد!

عمّار بنا به عادت همیشگی که برای استماع بیانات پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم به مسجد می رفت؛ روزی به مسجد آمد تا تعلیماتی از حضرتش فرا گرفته و آن را به کار بندد؛ یا این که امری از ساحت مبارکش صادر شود و او آن را اجراء کند.

در این روز برخلاف روزهای گذشته؛ در راه مسجد؛ آثار و علایمی مشاهده کرد که مظاهر پیروزی و موفّقیّت در آن دیده نمی شد و اوضاع عمومی شهر صورت دیگری به خود گرفته بود.

همین که وارد مسجد شد، ملاحظه نمود که وضع امروز مسجد با روز گذشته فرق دارد!

زیرا در روزهای گذشته به رسم معمول که اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم از معرکه و جدال آسوده بودند و پس از پیروزی های متوالی که به دست می آوردند در سایه حمایت و عنایت او استراحت می کردند، پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم به اقتضای مقام درباره تعلیم، تربیّت، تنظیم امور زندگی، استقرار قواعد نظم و انضباط؛ اصحاب را موعظه می کرد؛ امّا امروز محیط مسجد صورت تازه ای به خود گرفته و اوضاع شکل دیگری نشان می دهد!

عمّار با توجّه به این اوضاع و احوال قدری نگران شد و خواست درباره موجبات و علل این تغییر وضع پرسشی کند؛ لیکن حکمت لقمانی، یعنی حکمت صمت و سکوت که روش همیشگی او بوده مانع شد و صبر کرد تا نوبت سخن به او برسد؛ آن گاه بدون این که کنجکاوی او حمل بر فضولی بشود. جریان امر روشن گردد.

عمّار در خودداری از پرسش و کنجکاوی این موضوع اشتباه نکرده بود؛ زیرا در ساحت نبوّت مقام و موقعیتی داشت که محرمانه ترین اسرار از او مخفی نمی ماند؛ چه رسد به رازی که اینک فاش شده، و قیافه های منافقین از فاش شدن این راز تیره و تار گردیده است!

انتشار این راز مانند کابوسی بر سراسر اجتماع مسلمین در مدینه سایه افکنده بود!

عمّار پس از آن که در صف صحابه مقرّب جلوس کرد ملتفت شد که یهودیان بنی نضیر خبث طینتشان را بروز داده و همه احزاب عرب را علیه پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم تحریک کرده اند!

و ایادی جنایت کار یهود جمله مخالفین اسلام را که در عربستان اکثریت دارند؛ برانگیخته و به جنگ با مسلمانان مدینه که از حیث عدد نسبت به مخالفین در اقلیت اند قیام کرده اند! تا ضربت نهایی را برآنها وارد سازند!⁽¹⁾

عمّار مطلع شد که حیی پسر اخطب، سلام پسر حقیق و جمعی از یهودیان بنی نضیر و رهبران یهود قریش را تحریک کرده اند و در نتیجه این تحریک ابوسفیان؛ صخر پسر حرب؛ چهار هزار نفر جنگجو را مجهز ساخته که سیصد نفرشان اسب سوار و هزار و پانصد نفرشان شتر سوارند و پرچم دار اردو؛ عثمان پسر طلحه است.

هم چنین بنی فزاره تحریک شده اند و عیینه پسر حصین پسر حذیفه هزار نفر شتر سوار را مجهّز ساخته و نیز قبیله بنی اشجع قیام کرده و به سرکردگی معر پسر رخیله چهارصد نفر جنگجو آماده حرکت شده اند و قبیله بنی مره حاث پسر عوف را با چهارصد نفر مرد جنگی گسیل داشته و قبیله بنی سلیم نیز هفتصد نفر مرد جنگنده را اعزام داشته اند!

و بنی اسد و بنی سعد نیز در این حمله و هجوم شرکت دارند و از مجموع این قبایل و از وابستگانشان جمعا اردویی تجهیز کرده و به راه انداخته اند! آن چنان اردویی که عرب مانند آن را ندیده است و همه این دستجات فرماندهی کلّ قوا را بر عهده ابوسفیان قرار

داده اند و ابوسفیان اینک به طرف مدینه حرکت کرده است!

ضمنا معلوم شد که حیی پسر اخطب ضمانت کرده است که یهود بنی قریظه را نیز علیه پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم برانگیزد و آنها را وادار کند تا عهد و پیمانی را که با پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم بسته اند (و طبق همان پیمان در مدینه به سر می برند و از حمایت و وفاداری پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم برخوردارند) نقض کنند و بدین وسیله از داخل در صفوف مدینه هرج و مرج ایجاد نمایند و راه غلبه این جیش جرار و ارتش نیرومند را صاف کنند، تا این که به سهولت با حمله ناگهانی؛ در این فصل زمستان سخت؛ مسلمانان را تار و مار کنند.

عمّار که این مطالب را دریافت، دانست که مسلمان مدینه حق دارند، در برابر وقوع این حادثه نگران باشند، و جا دارد که همه در برابر این تجهیزات عظیم که کلّیه اعراب در آن شرکت کرده اند؛ بیمناک باشند؛ ولی عمّار در این گونه موارد عادت داشت که در قیافه پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم دقیق شود و قبل از آن که از اندوه و نگرانی دیگران متأثّر شود؛ میزان تأثّر و نگرانی حضرتش را بسنجد و آن گاه حکم کند.

بنابراین به سیمای پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم چشم دوخته و با نظری مملو از کنجکاوی به روی حضرتش می نگریست!

در نتیجه این دقّت نظر و کنجکاوی، احساس کرد که قیافه پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم همان بشّاشت عمومی و نشاط همیشگی را نشان می دهد و اطمینان خاطر حضرتش ثابت و پابرجاست! و بالاخره چنین تشخیص داد که قیافه نورانی و سیمای بشّاش پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم حکم می کند که تجهیز قوای یهود، ابوسفیان و دیگران، از مقوله واقعیات زندگی است که ارزش تشویش خاطر ندارد و باید آن را با سیمای گشاده استقبال کرد! و شخص پیغمبر در این ساعت قضیه را درخور اهمّیّت نمی داند تا خاطر دیگران را نیز از این جهت مشوّش ومضطرب سازد!

بدین جهت خاطر عمّار مانند همه کسانی که فضای روحشان از نیروی ایمان؛ اطمینان می گیرد و از هیچ حادثه ای هرچند عظیم و هولناک باشد؛ هول و هراسی به خود راه نمی دهند؛ مطمئن شد!

پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم اصحاب را جمع کرد و درباره حادثه قریب الوقوع با آنها مشورت کرد و در خصوص تصمیم یهودیان و مشرکان از آنها نظر خواست.

در این مجلس متفکّرین و رجال جنگی مهاجر و انصار حضور داشتند. در پایان مشاوره دو نوع نظر و رأی ابراز شد.

رأی و نظر اوّل این بود که مسلمانان از شهر مدینه خارج شوند و در محل «احد» یا موضع دیگری در خارج شهر جلوی دشمن را بگیرند.

نظر دوّم این بود که در داخل شهر سنگربندی کنند و به مقاومت پردازند، زیرا در این گونه مقاومت بیم مغلوبیت در کار نیست.

نظر دوّم، اصیل شناخته شد به ویژه که پیشنهاد سلمان فارسی مبنی بر حفر خندق این رأی را قوّت داد و ترجیح آن را تصدیق کردند و حضّار مجلس بر ابتکار سلمان آفرین گفتند و صدای تحسین از همه جا بلند شد!

مهاجرین در این جریان سلمان را از خود دانستند و گفتند سلمان از ماست!

انصار نیز همین ادعا را کردند و گفتند: سلمان از ماست!

ولی پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم در میان هر دو دسته حایل شد و فرمود.

«سلمان منا اهل البیت»

یعنی؛ سلمان فردی است از افراد خاندان ما!

سلمان گفت:

رأی من این است که در شهر مدینه بمانیم و تمام رخنه های آن را ببندیم و سپس خندقی در کنار شهر حفر کنیم که مانع ورود قوای دشمن باشد، و پس از آن که راه ورود برای آنها بسته شد؛ ما بر آنها غالب خواهیم آمد و با تدبیرهای جنگی آنها را شکست خواهیم داد؛ در این صورت فرصت و زمان به نفع ما خواهد بود زیرا ما در مأمن و پناهگاه خودمان خواهیم ماند و باد و طوفانی که می وزد و بارانی که فرو می ریزد به ما آن قدر صدمه وارد نخواهد آورد؛ برعکس، دشمن از وزش باد و سردی هوا به ستوه خواهد آمد و چه بسا که طوفان خیمه های دشمن را از جا برکند.

از این گذشته ما در حال حاضر ذخیره و مؤنه کافی داریم و می توانیم برای مدّتی

طولانی مقاومت کنیم؛ در چنین وضعی همان بهتر که در خانه های خود بمانیم و راه ورود به شهر را به وسیله خندقی که حفر خواهیم کرد، بر روی دشمن ببندیم تا دشمن به ستوه آید و اگر از طرف آنها کسی بر ما بتازد، نابود خواهد شد.

حضّار مجلس از همان جا یک سره به راه افتاده و به رهبری پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم به حفر خندق مشغول شدند.پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم امر کرد مقداری بیل، کلنگ و سایر ابزار لازم را حاضر کنند.

ابزار و ادوات کار آماده شد؛ آن گاه پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم شخصا به نام خدا شروع به کار کرد و اوّل کسی بود که کلنگ بر زمین زد و اوّلین کسی بود که سر و صورتش غبار آلود گردید و باز اوّلین کسی بود که خاک را با بیل کنار زد، و در عین حالی که مشغول حفر خندق بود، مسلمانان را برای کار و کوشش در این منظور تشویق و تشجیع می کرد و می فرمود:

«خدایا زندگی همانا زندگی آخرت است! پس خدایا انصار و مهاجر را بیامرز»!

در ضمن انجام این امر کسانی که درباره اسلام خلوص و حسن نیّت داشتند با سرعت هر چه تمام تر دل زمین را می شکافتند و خاک ها را بیرون می ریختند؛ لیکن منافقین که کار کردن بر آنها گران بود؛ ریاکاری می کردند و هر وقت مجالی به دست می آوردند، دیگران را اغفال کرده و از کنار خندق راه منزل را در پیش می گرفتند و در درون خانه استراحت می کردند. به همین مناسبت خدای متعال وضع این اشخاص را به رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم وحی کرد؛ آن جا که فرمود:

«دعای پیغمبر را در میان خودتان مانند دعایی که بعضی از افراد در حق یکدیگر می کنند قرار ندهید! مسلّما خدا می داند که چه کسانی از جمع شما طفره می زنند و به خانه خودشان پناه می برند، در این صورت کسانی که از امر خدا سر باز می زنند بترسند از این که فتنه ای آنها را فرا گیرد و یا عذاب دردناکی بر آنها نازل شود»

و باز در مورد مؤمنانی که به حکم نیازمندی و در مورد لزوم مجبور می شوند دست

از کار بکشند؛ جز با اجازه پیغمبر این کار را نمی کنند، خدای متعال فرمود:

«همانا مؤمنان کسانی هستند که به خدا و پیغمبرش ایمان آورده اند و هرگاه با پیغمبر در یک امر معیّنی همکاری کنند؛ جز با اجازه او نمی روند.

کسانی که از تو اجازه می گیرند؛ اشخاصی هستند که به خدا و پیغمبرش ایمان آورده اند؛ در این صورت اگر برای کارهایی که دارند از تو اجازه بگیرند؛ به هرکس بخواهی اجازه بده؛ و برای آنها از خدا آمرزش بطلب زیرا خداوند آمرزنده و رحیم است.

باری؛ شش روز از فعّالیّت و کوشش مسلمانان در حفر خندق گذشت تا این که حصاری برای شهر مدینه ساختند و این حصار به حصارهایی که اعراب می ساختند، شباهتی نداشت؛ زیرا حصارهایی که اعراب قبلاً می ساختند در هوا بود، ولی این حصار در زمین حفر شده بود؛ و کفّار از مشاهده این ابتکار ناگهانی مسلمانان مبهوت شدند!

در خلال این عملیات شش روزه اگر بگوییم هر مسلمانی به یک درجه از مشقّت و زحمت مبتلا شده بود؛ باید گفت: عمّار دچار دو درجه زحمت و مشقّت می شد.

و باز در ضمن کوشش های پی در پی و فعّالیّت های متوالی این شش روز مسلمانان مشاهده می کردند که هیچروزی نمی گذشت مگر این که پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم خاک هایی را که سر و صورت عمّار را فرا گرفته بود؛ با دست خودش پاک می کرد و آن جمله مخصوص را بر زبان می راند و می فرمود:

«وای بر تو! و حیف از تو! ای پسر سمیّه! که گروه یاغی و طاغی تو را خواهند کشت»!

سراینده داستان گفت:

بیش از این درباره روز خندق و آن چه مربوط به عمّار است چه بگویم؟

و نیز چنین گفت:

برای این که به اختصار کوشیده باشم از حکایتی به حکایت دیگری می پردازم تا شوق خیره کننده و حیرت آور این داستان شما را از حال طبیعی بیرون برد.

و باز همان گوینده گفت:

روز خندق از درخشنده ترین ایّام فتح و پیروزی محمّدی است.

آری روز خندق از مؤثّرترین عوامل نصرت و موفّقیّت اسلام بود و در عین حال دورانی بود که دستگاه اسلام را به واسطه وجود منافقین شدیدترین مخاطرات تهدید می کرد! زیرا همین افراد منافق بودند که مردم را خوار و دل سرد می کردند! و می گفتند:

«محمّد گنج های قیصر و کسرا را به ما وعده می داد! در حالی که قبور ما را در همین خندق حفر می کند!»

و باز می گفتند:

آیا مقصود محمّد از وعده دادن گنج های قیصر و کسرا همین بدعت ایرانی است که در برابر لشکر ابوسفیان! هیچ کاری از آن ساخته نخواهد بود، و به هیچ وجه مانع حمله و هجوم مهاجمین نخواهد شد!

بلی! محمّد وعده گنج به ما می دهد این هم گنج جواهرات، آن گنجینه ها نیز غیر از جسدهای بی جان ما چیزی نخواهد بود!

این گفت وگوها را به لحن های مختلف بر زبان می راندند و همین شایعات و اراجیف موجب ترس و وحشت مردم مدینه می شد و این انتشارات و اراجیف به قدری اذهان را مشوّش و مرعوب کرده بود که حدّ و اندازه نداشت.

قرآن کریم این معانی را با لطیف ترین و دقیق ترین تعبیر ترسیم کرد.

آن جا که می گوید:

«همین که از طرف بالا و از طرف پایین به سوی شما آمدند و همان موقعی که چشم ها نگران شده و دل ها به حنجره ها رسیدند، و یک نوع گمان هایی درباره خدا می کردید!

در آن موقع مؤمنان دچار ابتلا گردیده و به شدّت لرزیدند؛ و منافقین و آنهایی که در دل هایشان بیماری جای گرفته؛ می گفتند:

خدا و رسولش جز یک مقدار غرور و فریبندگی به ما وعده ای نداده و دسته دیگری گفتند:

ای اهل مدینه برای شما جایی نمانده پس برگردید و جمعی دیگر از پیغمبر اجازه می گرفتند و می گفتند: خانهما خالی است و حال این که خالی نبود و منظور این اشخاص غیر از فرار چیز دیگری نبود!⁽¹⁾

باری ابزار کار و موجبات پیروزی و موفّقیّت در این معرکه هولناک سه چیز بود:

طرح سلمان و شمشیر علی و تدبیر پیغمبر!

ناگفته پیدا است که در میان این سه عامل: تدبیر پیغمبر مهم ترین عامل و ابزار کار بود زیرا پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم نعیم پسر سعود را که اسلامش را آشکار نکرده بود نزد قومش فرستاد و آنها را از کمک یهودی ها مأیوس کرد و بدین وسیله روحیه این جمعیّت را متزلزل نمود و حسّ اعتماد و وثوقی را که قبلاً در میان این دو دسته وجود داشت از بین برد؛ بدین جهت احزاب دچار شک و تردید و نگرانی شده و نیروهای متحدشان پراکنده و متشتت گردید؛ در نتیجه مسلمانان چیره گردیده و مهاجمین در شب تاریک که بادهای سخت و سرد با آنها مبارزه می کرد، روی به بازگشت و فرار گذاشتند!

سراینده داستان گفت:

بنی قریظیه پس از نقض عهد و پیمانی که با مسلمانان داشتند، در سنگرهای خودشان تنها ماندند و حسین پسر اخطب نیز همراه آنان بود. در این صورت آیا نبایستی پاداش خیانتشان را دریافت کنند؟⁽²⁾

روز سقیفه

سراینده داستان گفت:

عمّار پس از رحلت پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم یکی از دو طریق را می توانست انتخاب کند.

1- راحت و ثروت و قدرت.

2- مشقّت و رنج و محرومیت.

ولی از آن جایی که عمّار مردی بود سلیم العقل، صاحب اراده، متفکّر و دوراندیش؛ طریق دوّم را انتخاب کرد.این مرد که از اوّلین دوست داران اسلام بود و رموز حقیقت و اسرار واقعیت این کیش را به خوبی درک کرده بود؛ آن قدر بصیرت و حسن تشخیص داشت که بتواند در میان راه های گوناگون؛ آن راهی را که به هدایت نزدیک تر است برگزیند. از این گذشته عمّار کسی بود که آن چه را می دانست به کار می بست و قدر نعمت را می دانست.

آری عمّار مرد حق بود و نیروی صلابت حق، و مشی در راه حق و دفاع از حق در نهاد او مخمر شده بود و به مشقّت هایی که بایستی در این راه تحمّل کند اعتنایی نداشت بالاتر از همه این که به سابقه بیان نبوی حاکی از این که:

«گروه یاغی و طاغی او را خواهند کشت»

عمّار در نظر مسلمانان مرکز ثقلی بود که از زوایای مختلف و از جهات عدیده؛ مردم به او نظر دوخته بودند.

روشن و آشکار است که آسایش مختصر، رفاه و راحتی ظاهر دنیا؛ چنان مرد ثابت

الایمان و دوراندیش و وسیع النظر و راسخ العقیده ای را فریب نمی دهد و موقعیت و مقام والایش را متزلزل نمی سازد.

مگر این مرد فرزند همان پدر و مادری نیست که هر دو جلوتر و پیش تر از همه در راه اسلام شهید شدند؟

و آیا عمّار همان قهرمانی نیست که در راه حفظ مبادی و اصول؛ آن همه رنج و مشقّت را به جان خریده بود؟

مسلّم است چنین جوانمردی هیچ وقت اجازه نخواهد داد که تاریخ درباره وی بنویسد که:

«او بعد از ایمان مرتجع و مرتد شد! و بعد از هجرت عروبت، عربیت و اعرابیت را برگزید! و بعد از تحصیل قوّت و قدرت به ضعف و سستی گرایید! و پس از تحصیل فتح و پیروزی راه خواری و زبونی را در پیش گرفت! الخ⁽¹⁾

هنوز آثار شکنجه هایی که از بیست سال قبل، ابوجهل؛ بر بدن عمّار وارد آورده بود؛ اینک بر پشت او دیده می شود.

بلی فراموش نشده است که عمّار آن شکنجه های طاقت فرسا را تحمّل می کرد و بر ابوجهل با تمسخر و ریشخند می نگریست! آری هنوز بیست سال از آن دوران دردناک بیشتر نگذشته است. در این صورت آیا می توان تصوّر کرد که عمّار آن همه مشقّت و رنج را که تحمّل آن بر کوه های بزرگ سنگینی می کند به بهای گذشت همین مدّت کوتاه و حصول آسایش مختصری مبادله کند؟

هیچ گاه عمّار چنین اشتباهی نمی کند و گمراه نمی شود.

باز سراینده داستان چنین گفت:

هنگامی که عمّار در انتخاب یکی از دو طریق مختار و مخیر گردید، حساب کرد که

احسن و ارجح؛ و از هر جهت بهتر آن است که به دسته ای بپیوندد که از لحاظ حجم کوچک تر و از جهت معنی و معنویّت بزرگ ترباشد.

آن روزها مردم، چه مهاجرین و چه انصار، حزب هایی تشکیل داده بودند که حاکی از اختلاف در روش و سلیقه بود. هرچند این مناقشه و منافسه، کم و بیش در زمان حیات پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز در میان مردم وجود داشت، ولی مانند این روزها آشکار و علنی نشده بود!

عمّار به تمام این اختلافات آگاه بود ولی قبل از وقت خودش را برای تحمّل مشقّت و رنج آماده کرده بود. اینک مشاهده می کند که مردم مدینه به چهار حزب تقسیم شده اند.

از میان این چهار حزب؛ سه حزب سیاسی است که در هر عصری وجود دارد و هواداران این سه حزب کسانی هستند، که هر وقت مصالح و منافعشان اقتضا کرد با یکدیگر مشاجره و منازعه می کنند ولی وقتی که منافعشان تأمین شد؛ روی سازش نشان می دهند و دست آشتی به طرف یکدیگر دراز می کنند.

و باز عمّار می دانست که افراد این سه حزب سیاسی از دوران پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم همه در یک مسیر مشی کرده اند و مصلحت مشترکشان حکم می کرده است که علی را از مرکز و مقام خودش دور نگاه بدارند و باز می دانست که با همه اختلافاتی که در میان سه حزب موجود است اغلب و اکثر افراد سه حزب علی را در نظر دارند و در عین حال باز افرادی هستند که گاهی از طرفداری علی منحرف می شوند و گاهی در هواخواهی او استقامت می ورزند، ولی علی همیشه در طریق حق سیر می کند؛ به طوری که اگر کسی از هواخواهی او منحرف شود باکی ندارد و اگر کسانی به او بپیوندند خوشحال نمی شود.

گوینده داستان اضافه کرد که عمّار برنامه های هر چهار حزب را از نظر خودش گذرانده بود و برنامه ای را انتخاب کرده بود که جنبه دنیایی آن از همه ضعیف تر و جنبه آخرتی آن از همه قوی تر بود.

حزب اوّل از آن ابوبکر و عمر بود و این حزب خلق الساعه ای بود مرکب از ده ها و

خرده ریزهای قریش و افرادی از قبیل خالد پسر ولید، عمرو پسر عاص و ابوعبیده جراح در آن شرکت داشتند.

و رهبران این حزب کسانی بودند که به خشونت، خشکی، زمختی و سرسختی مشهور بودند.

این دسته به دو نفر از مادران مؤمنین، یعنی عایشه دختر ابوبکر (که خودش به تنهایی حزبی بود) و حفصه دختر عمر اعتماد و اتکاء داشتند پس از این که این حزب تشکیل شد متدرجا عدّه ای از انصار را برای همکاری دعوت کردند و برای کشف نقاط ضعف توده عظیم، افرادی از انصار را به جاسوسی گماشتند تا جریانات کارهای احزاب مخالف را به دست آورند.

این افراد کسانی بودند از قبیل عویم پسر ساعده و معن پسر عدی؛ این دو نفر دارای ملکات سیاسی نرم و ملایمی بودند و از جمله اشخاصی شمرده می شدند که:

اشک چشمشان در اختیار خودشان بود!⁽¹⁾حزب دوّم از آن انصار بود، و این حزب از لحاظ قدرت و نفوذ و هم از جهت عضویّت وجوه رجال و متفکّرین انصار، که از طریق فداکاری های بی شمار و از جهت پناه دادن به مهاجرین و نصرتی که به اسلام کرده بودند؛ و از لحاظ این که در مدینه نفوذ تاریخی داشتند و مالک اراضی و اموالی بودند و قبلاً نیز از یمن ثروت هایی به این شهر انتقال داده بودند؛ تالی حزب اوّلی بود رهبر و رییس این حزب سعد پسر عباده خزرجی بود ولی زبان حزب منذر پسر حباب پسر جموح بود و نقطه ضعف این حزب همانا مناقشه با اوس و حسد خانوادگی بود.

رابطه مشترک این حزب با حزب اوّل، از جهت طریق و مسلک بود ولی پس از آن که تیر آرزوی این حزب در تحصیل خلافت به سنگ خورد؛ طرف دار علی شدند و این طرف داری را ادامه می دادند.

حزب سوّم از آن ابوسفیان بود و شاید این حزب از جهت آشنایی به فنون و رموز سیاست؛ از کلیه احزاب شایستگی بیشتری داشت ولی نقصی که در کار این حزب ملاحظه می شد همانا سوء سابقه زعیم و رهبر حزب بود و سوء سابقه وی ناشی از مقاومت های عنیفی بود که از آغاز بعثت، در برابر اسلام از خود نشان داده بود و چون نفاق های پی در پی و مطامع سیاسی او بر کسی پوشیده نبود مانع موفّقیّت او می شد.

بدین جهت ابوسفیان پشت سر عثمان که عموزاده او بود و هم چنین پشت سر عبدالرحمان پسر عوف و داماد عثمان که رییس بنی زهره بود؛ پنهان شده بود. و دو افعی خودش (مغیره پسر شعبه و معاویه) را به میدان فرستاده بود، و این ها با اوباش مشرکین که از روی کراهت به اسلام گرویده بودند و اسلام را پلکان ترقّی و تعالی می انگاشتند؛ مربوط شدند.

بدین ترتیب و از این طریق ابوسفیان موقع را مغتنم شمرده وارد فعّالیّت شد.

خلافت ابوبکر بر ابوسفیان گران آمد زیرا قبیله ابوبکر در میان قبایل قریش از همه کوچک تر بود.

ابوسفیان به این دلیل یا با تظاهر به این دلیل به علی پیوست؛ ولی همین که علی او را از حریم خودش راند، ناگزیر شد از روی مداهنه به عمر تقرّب جوید.

ابوسفیان پس از آن که در محضر عمر تقرّبی به دست آورد: به مرور ایّام مغیره پسر شعبه را علیه عمر تحریک کرد، تا او را از بین ببرد مغیره نیز مأموریتش را به خوبی انجام داد؛ زیرا مغیره غلامش ابولؤلؤ را تحریک کرد و او عمر را کشت.

آن گاه خون عمر که نتیجه توطئه ابوسفیان ریخته شده بود موجب خلافت عثمان گردید.

ابوسفیان عمر را کشت و خلافت را به دست عثمان تحویل گرفت.

ضمنا باید دانست که عمر فریب تملق های ابوسفیان را می خورد و ابوسفیان کسی بود که بر حسب ظاهر با مخالفین عمر مخالفت نشان و در باطن دشمنان عمر را تقویت و تحریک می کرد.