جلسه 18 ـ حدیث معرفت امام

بسم الله الرحمن الرحیم


حديث معرفت امام


روایت اولی را
که از کافی شریف من نقل کردم عرض شد که مرحوم مجلسی در سند اين
روايت تامل دارد البته تامل در سند آن هیج منافاتی با متواتر بودن
این مضمون ندارد چنانكه خودشان در مرآة
اشکال سندی می کنندو در بحار می فرماید: «قد روي العامة و الخاصة
متواتراً»[1]
حالا ما می خواهیم ببینیم ایشان منشأ تاملشان چه
بوده؟ آیا همان حسن وشاء یا معلی بن محمد است؟ ما قبلاً اشاره
داشتیم که شاید نظر مرحوم مجلسی به وشاء باشد. مرحوم آقای
مامقانی وجوهی را برای تقویت او نقل می کند و در
آخر او را توثیق می کنند چنانكه مرحوم خویی ظاهراً او را
توثیق کرده اند. و چند وجه می آورند. من سریع و گذرا آن را
میخوانم تا بحث دیگری مطرح کنم مراجعه کنید[2]
جلد20 صفحه 148 چاپهای جدید تنقیح المقال می فرماید:
اما وثاقته و یشهد لها امور یک قول نجاشی:
دلیل اول:انه
خیّرٌ که در پاورقی گفته شده است این کلمه در اکثر نسخ
نجاشی نیست،
دلیل دوم:قول
نجاشی انه من وجوه الطائفه، این صغری، کبرایی هم از
مجلسی اول نقل می کنند که کلمه وجه توثیق است یعنی
او از چهار چوب «فلان ثقه» خارج شده، مطلب درست است حق همین است ما
نباید در چارچوب كلمه ثقة
خودمان را محصور کنیم ایشان می فرماید: لان دأب علمائنا السابقین
فی نقل الاخبار کان عدم النقل الاعمن کان فی غایة الوثاقة. خلاصه این وجه دوم کلمه وجه.
دلیل سوم:فرمودند
که ان هذا الشیخ کان عینا من عیون الطائفه باز هم حرف
نجاشی است كه فرمودند عین،
دلیل چهارم:روایات
محمد بن احمد بن یحیی از ایشان است و در رجالش هم استثناء
نشده هر کسی که استثناء کرد او ضعیف است، و هر کسی که استثناء
نکرد بر قوتش باقی است این جزو مستثنیات نیست.
دلیل پنجم:روایات
ابن ابی عمیر اگر او درست شود. لا یروی و لا یرسل
الا عن ثقه البته بعضی میگویند لا یروی درست است
اما لا یرسل از کجا احراز شده؟ البته اشكال درست هست.
دلیل ششم:کونه
شیخ الاجازه، شیخوخت اجازه را ایشان جزء ادله می گیرند،
سیما بعد کون المستجیز ببینید چه کسی ازاو اجازه
گرفته؟ مثل ابن عیسی کما لا یخفی شخصیتی بود
که حاضر نبود از هر کسی استجازه کند.
دلیل هفتم:تصحیح
العلامه، مرحوم علامه طریق صدوق را به شخصی به نام ابوالحسن نهدي
تصدیق کرده، این آقا در طریقش قرارگرفته که مقداری مشکل
داردکه از توثیقات متاخرین است البته استادما می فرماید
توثیقات متاخرین اگر مثل علامه حلی باشد درآن هیج
بحثی نیست، اما مرحوم آقای خویی در توثيقات متأخرين
تامل دارد. خلاصه ایشان می فرماید علامه حلی
طریقی را به صدوق توثیق کرده که این آقا در طریقش
قرار دارد.
دلیل هشتم:قول
شهید در مسالک، ان الاصحاب ذکروها فی الصحیح وقتی که
روایاتی از ایشان نقل می کند میگوید روایات
صحیح، روایات اگر تصحیح شد یعنی سندش هم
تصحیح شده؟
دلیل هفتم و هشتم روایات
المشایخ عنه و روایته عن المشایخ، شخصیت ها ازایشان
روایت می کنند اینکه شخصیت ها روایت می کنند
مهم است.
دلیل آخر (نهم): کونه
کثیر الروایة مع کون روایاته مقبولة،
قبلاً به این اشاره کردیم وگفتیم حدود 200روایت در کتب
اربعه دارد که این دلیل محکمی است به نظر من، البته اگر در کتب
اربعه باشد در کتابهایی که معتبر باشد مرحوم مامقانی در آخر
می فرماید: فظهر من ذلک کله ان عد حدیث الرجل من الصحیح
المصطلح متعین، صحیح مصطلح چیست؟ یعنی امامی
عدل باشند. بعد در پاورقی فرزندش می فرماید: ان القرائن الکثیرة القویة
تقتضی الحکم علی المترجم بالوثاقه فهو ثقة جلیل وروایاته
من جهته صحیحه والحکم علیه بالحسن غمط لحقه[3]،
بالاخره مناسب نیست که از این تعبیر حسن کنیم نه
خیر ثقه است پس ظاهراً از ناحیه وشاء مشکل نیست.
ممکن است مشکل از ناحیه معلی
بن محمد باشد، ممکن است ایشان این شخصیت را در نظر گرفته
وفرموده اند: ضعیف علی المشهور، مرحوم اقای خویی در[4]
جلد 18 صفحه 258 درباره ایشان فرموده: که این شخص ثقه است، اما
هنگاميكه با دقت بینیم، می بینیم که این شخص
اصلاً توثیقی ندارد مرحوم نجاشی درباره این شخص که
معلی بن محمد بصری فرموده اند: مضطرب الحدیث و المذهب، هم
اضطراب در اعتقاد داردو هم اضطراب در حدیث، معلی بن محمد توثیق
هم که ندارد آیا این کفایت می کند که شخص تنها
یکسری کتاب داشته باشد؟ شیخ هم از ایشان مطلبی نقل
نمیکند فقط مقدار کتابهایش را نقل می کند بله در کامل
الزیارات روایاتی ازایشان نقل شده است ابن غضائری
فرموده: یعرف حدیثه و ینکر چند تا معنا برای این
کلمه ذکر شده است یعنی بعضی از حادیثش قابل قبول
وبعضی از احادیثش مردوداست. و یروی عن الضعفاء و
یجوز ان یخرج شاهدا، احادیث معلی بن محمد را نه به عنوان
دلیل به عنوان مؤید می شود آورد. پس نجاشی فرموده مضطرب
الحدیث و مضطرب المذهب، ابن الغضائری میگوید: یعرف
حدیثه و ینکر مي توان آنرا به عنوان شاهد نقل کرد.
مرحوم نجاشی فرمودند: کتبه قریبة[5]
یعنی قریبة من السلامة خیلی مشکل
ندارد اما این شخص توثیق نشد. اما آقای خویی
می فرماید: که الظاهر ان الرجل ثقة، یعتمد علی
روایاته، پس روایات از ناحیه ایشان هیچ مشکلی
ندارد و اما قول النجاشی که فرمودند، مضطرب فی الحدیث و المذهب
این مانع از وثاقت نیست، اضطراب در حدیث، اضطراب در مذهب
این مشکلی به وثاقت شخص نمیزند چرا؟ می فرماید: اما
اضطراب المذهب فلم یثبت چه کسی میگوید ایشان مشکل
عقائدی داشته؟ کما ذکره بعضهم حالا که بعضی گفتند اصلاً چنین
مشکلی نداشته و علی تقدیر الثبوت، بر فرض هم که ثابت شود (این
مبنای ایشان است) با وثاقت منافاتی ندارد. اضطرابش در حدیث
یعنی چه؟ ایشان تبیین مکینند معنی «قد یروی ما
یعرف و قد یروی ما ینکر»
یعنی مطالبی نقل می کند که مردم قبولش می کنند
می پذیریند و روایتی نقل می کنند که مورد
پذیرش مردم نیست و هذا لا ینافی الوثاقة، با وثاقت چه
منافاتی دارد؟ بعد می فرماید قول نجاشی که فرمودند کتبه قریبة این هم کمک ماست، نتیجه
اینکه پس آن مشکل روایت عن الضعفاء که ابن الغضایری گفته
بود در این باره می فرماید: فهی علی تقدیر
ثبوتها چون مبنای آقای خوئی اینست که کتاب ابن
الغضایری را اصلاً قبول ندارند، بر فرض که این مطلب ثابت بشود
لا تضر بالعمل بما یروی عن الثقات حالا شخصی
روایاتی از ضعفاء دارد و روایاتی داریم که
یروی عن الثقات آیا آن راهم نپذیریم؟ مرحوم
آقای خوئی در ادامه می فرماید: فالظاهر ان الرجل معتمد
علیه، هیچ مشکلی ندارد.[6]

بنظر حقیر با توجه به حجم زياد
روایاتی که از ایشان در کتب اربعه وجود دارد ما هیچ
راهی هم براي توثيق او نداشته باشیم همان کثرت روایت
کفایت می کند بیش از 700 تا روایت نقل می کند
یک کسی که مشکل داشته باشد در کتب اربعه با آن خصوصیات، همان
حرفی که صدوق درمقدمه می فرماید، حرفی که مرحوم
کلینی در مقدمه دارد، کسی که ضعیف باشد و مشکل داشته باشد
از او هفتصد تا روایت در کتب اربعه نقل نمی کنند. یعنی
روایاتی که در هفتصد مورد این آقا در طریقش باشد» خلاصه
الرجل ظاهراً مورد هیچ اشکال وتاملی نیست لذا علی
المشهوررا فرموده شاید نظر خودشان این نباشد.
حالا حرف آقای مامقانی را
بزنم ولي ایراد نگیريد به من که شما بر خلاف مبنا حرکت می کنید
من همان حرفهای قدما را نقل میکنم و بعد نظرات معاصرین را به
عنوان جمع بندی آرائ قدما، نظرات معاصرین ناظر به آرای قدما
هستند بعد نظر خودم را هم بدهم، نظر حقیر این است که معلی بن
محمد هیچ مشکلی ندارند آقای خویی فرمودند البته طبق
مبنایی که خودشان دارند مرحوم مامقانی هم همین حرف را
می زند می فرماید در جلد سه چاپ قدیم صفحه 233 می فرماید:
روایته عن الضعفا غیرقادحه (همان حرفهای آقای خويی)
فیما رواه عن الثقه از ضعفاء روایت نقل می کند ضرری به
روایتش از ثقات نمی زند و فساد مذهبه لم یثبت (باز حرفهای
مرحوم خويی) يعني ثابت نیست که ایشان منحرف العقیده است و
کونه شیخ الاجازه یغنیه عن التوثیق این مبنای
مامقانی است دیدید در توثیق وشاء شیخوخت اجازه را
مطرح کردنددر اینجا هم همین را مطرح میکنند، شیخ اجازه
بودن را همه قبول ندارند ایشان از این طریق وارد میشوند
کما برهن علیه فی فوائد المقدمه در مقدمه ایشان 30 فایده
ذکر می کنند انصافا یلیق به مباحثه و مطالعه شايسته دقت است
نمی گویم همه اش صد در صد مقبول است ولی انصافاً مباحث
مهمی را مطرح می کنند که مبانی خودشان درآن مقدمه است
میفرمایند که من انجا مطرح کردم که شیخوخت اجازه
یکی از وجوه توثیق و وثاقت است اما مطلب دیگری
درآخر می فرماید که: «و لااقل عدّ الرجل من الحسان»
یعنی اورا از رتبه ضعیف بیارید بالا، آقای
خویی فرمودند ثقه هست و ما با توجه به کثرت روایاتش و نبود
معارضی که قابل اعتنا باشد ما میگویم ثقه است
ایشان(مامقانی) می فرماید حسن است[7]
پس روایت اول کافی شریف از نظر سند مشکلی ندارد هر چند
مرحوم مجلسی فرمودند ضعیف علی المشهور
بحث دلالي:
حالا
ببینیم معنای این روایت چیست؟ علامه مجلسي
رحمه الله اولاً بحث رجالی می کنند و ما بحث کردیم تمام شد بعد
میایند یک بحث ادبي می کنند بالاخره این جا فرمودند
میتة
جاهلیة، میتة جاهلیة یک
مرکب است مرکب اضافی توصیفی است می فرماید مراد
این است میتة جاهلیه یعنی کموت
من کان قبل الاسلام عليه الناس قبل از اینکه اسلام بیاید قبل از
اینکه پیامبر اسلام مبعوث بشوند مردمی که میمردند چگونه
میمردند؟ من الکفر و الشرک و الضلال کسی که امام زمانش را نشناسد و
بمیرد کافر مرده مشرک مرده ضال و گمراه مرده آقای مجلسی این
فرمایش شماست یا فرمایش امام معصوم این است؟ نخیر
ظاهر روایت همین است و فرمایش امام همین است شاهدتان
چیه؟ می فرماید شاهد این است، کمایدل علیه
استبعاد السائل، سائل به اصطلاح ما جا خورد یعنی چه کما یدل
علیه استبعاد السائل برای چه چنين مرده؟ جا خورده و سائل دوباره سوال
کرد و تكريره السؤال قال ذلک رسول الله صلی الله علیه و اله و سلم این
مطلب راپیامبر صلی الله علیه و اله و سلم فرموده و ذلک،
این مطلب را خیلی بزرگ شمرده می فرماید که از
این استبعادات (این یک قرینه) تکرار سوال (این
دوقرینه) استعظام قضیه(این سه قرینه) از اینها
استفاده می شود که معنای روایت همین است که من گفتم
کسی که امام را نشناسد مشرک مرده گمراه مرده کافر مرده بعد این مطلب
را از نهایه ابن اثير نقل می کند: قد
تکرر ذکر الجاهلیة فی الحدیث جاهلیت
یعنی چه که در روایات زیاد آمده؟ ابن اثیر
بیان میکند: وهی
الحال علیه العرب قبل الاسلام،
جاهلیت همان وضعیت عرب قبل از اسلام است، وضعیت عرب قبل از
اسلام من الجهل بالله و بسوله
و شرائع الدین و المفاخرة بالأنساب و الکبر و التجبر و غیر ذلک
پس برداشت مرحوم مجلسی یک برداشت دوری نیست خود ابن
اثیر هم همین را میگوید که جاهلیت معنایش
این است خوب امام هم تعبیر جاهلیت کرده اینهم نکته دوم.
نکته سومی که
مرحوم مجلسی به آن اشاره دارند مراد از امام کیست؟ می فرماید
که امام اعم است مراد از امام آن کسی که مفترض الطاعه باشد کسی که
اطاعتش را خداوند عزوجل برما واجب کرده باشد در آن دورانی که هستیم
اعم از نبی یا امام یک وقت ممکن است زمان پیامبر
باشیم آنکه مفترض الطاعه است پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم
است ممکن است زمان امام جعفر صادق عليه السلام باشیم آنكه که مفترض الطاعة
است اطاعتش بر او واجب است امام صادق است امروز هم آقا امام زمان عليه السلام است.
ايشان میفرمایند «قوله
عليه السلام و لیس له
امام ای لا یعتقد ولا یفترض علی نفسه طاعة من أوجب الله
طاعته في زمانه نبياً أو وصياً.»
نه اینکه امام نیست امام هست اما این آقا زیر بار
نمی رود اعتقاد ندارد و مي گويد: چرا من مطیع کسی به نام امام
معصوم باشم؟ لا یعتقد و لا یفترض برای خودش فرض نمیدارد
اطاعت کسی که خدا اطاعتش را بر او واجب کرده کیست؟ اوجب الله طاعته
فی زمانه این مهم است کیست آن بزرگوار؟ نبیا کان او
اماما.[8]
یادم آمد آن
روایتی از كافي شريف که از امام جعفر صادق عليه السلام در عرفه
ظاهراً بودند محمد بن يحيي عن محمد
بن الحسين عن النضربن سويد عن عمر بن أبي المقدام قال
رأيت أبا عبدالله عليه السلام يوم عرفه بالموقف و هو ينادي بأعلي صوته أيها الناس
إن رسول الله صلی الله علیه و اله و سلم كان الإمام ایشان در خیمه بودند بعد پرده را کنار زدند و
با صدای بلند دوبار سمت راست، سمت چپ دوبار، روبرو، ایها الناس ان
الامام رسول الله ثم كان علی بن ابیطالب عليه السلام ثم الحسن عليه السلام
ثم الحسین عليه السلام ثم زین العابدین عليه السلام ثم محمد
بن علي عليه السلام ثم انا[9] من امام هستم
این حدیث را ببینید خیلی نکات دارد،
تبلیغ امامت، تبلیغ اسلام صحیح در کجا؟ در ایام حج و
بالخصوص آن اوقات تجمع مردم، این نکته ای بسیار مهم است، سمت
راست، سمت چپ، روبرو، با صدای رسا و بلند این مطلب را اعلام کردند پس
بیان مجلسی بیان بسیار متین و صحیحی
است که فرمودند مفترض الطاعه که فرمودند اعم از اینکه پیامبر باشد
یا امام.
حدیث دوم: عن قول رسول الله صلی الله علیه و اله و سلم
من مات و لیس له امام فمیتته میته جاهلیه، (قبلی
و لیس علیه امام بود)
قال قلت میتة کفر؟
امام فرمود: قال
میتة ضلالٍ قلت فمن مات الیوم و لیس له امام فميتته ميتة جاهلية؟
کسی که بمیرد و امام ندارد مردن او به مرگ جاهليت است؟ امام فرمود:
قال نعم، این روایت با روایت قبل یک فرقی دارد.[10]








[1] بحارالأنوار، 8/368، كتاب العدل و المعاد، باب من يخلد في النار و
من يخرج منها.



[2] تنقيح المقال، 20/148، چاپ جديد.



[3] تنقيح المقال، ج20/ 162، چاپ جديد، ص162.



[4] معجم الرجال الحديث، 18/258.



[5] رجال نجاشي، 418، رقم 1117، علي بن محمد البصري.



[6] معجم الرجال الحديث، 19/280، رقم 12536، ترجمه علي بن محمد البصري.



[7] تنقيح المقال، 3/233، چاپ قديم.



[8] مرأة العقول، 4/219، باب من مات و ليس له امام من أئمه الهدي عليه السلام
.



[9] اصول كافي، 4/466، ح10، باب الوقوف بعرفه و حد الموقف.



[10] اصول كافي، 1/376، باب من مات و ليس له امام من أئمة الهدي عليه السلام، ح2.