جلسه 23 ـ حديث معرفت امام

بسم الله الرحمن الرحیم


حديث معرفت امام


بحث راجع به احادیث من مات و لم
یعرف امام زمانه است: بحث در چند يعرف امام محور است.
محور اول بررسی
متن و مصادر این حدیث است. هر چند متواتر است و با بررسی و
مراجعه به این تواتر می رسیم، ولي به مصداق «او لم تؤمن، قال
بلی و لکن لیطمئن قلبی» اطمینان پیدا می کنیم
که این روايت قطعا متواتر است. محور اول: بررسی متن، مخصوصا از
کافی شریف و بعد از کتب عامه است.
محور دوم: معنای
این حدیث است. میتة
جاهلیه یعنی چه؟ اما آيا کفر
است يا فسق یا ضلال است.
محور سوم: معرفت،
من مات و لم یعرف، این چه نوع شناختی است؟ به تفصیل
باید این بحث شود و شما هم به منابع مراجعه کنید و ما را کمک
کنید در جمع آوری روایات و بیانات بزرگان پیرامون
کلمه معرفت یا در ذیل همین روایت یا روایات
دیگر.
در کتاب کافی در باب معرفة الامام
چندین روایت آورده. در آنجا معرفت را چگونه تبیین
می کند؟ و معرفت یعنی چه؟ [1]
محور چهارم: بر
فرض اینکه جاهلیت به معنای کفر باشد، آیا این مضمون
و معني مفتی به است؟ فقهاء همین را می گویند؟ کسی
که امام معصوم عليه السلام را
نشناسد کافر است؟ و معامله کفر با او می شود؟ کلمات قدماء، کلمات
متاخرین و کلمات معاصرین را هم نقل می کنیم.
محور پنجم: نیمه
نگاهی به کلمات عامه است. قدیما وحدیثا.اینها این
روایت را قبول دارند یا نه؟
محور ششم: برداشت
آنان از این روایت چیست؟همین است که احمدبن حنبل
میگوید، یا نه؟ عرض کردم قبول دارند یا نه، حرف بزرگ
وهابی ها، ابن تیمیه[2]، یا حرف آن
مصری علي شامي النشار[3]؟ که منکر است،
ومی گوینداصلا چنین روایتی نیست و آن
کسانی که می گویند اين روايت هست چه برداشتی می کنند
که این را هم باید ان شاءالله بحث کنیم.
ولي فعلاً بحث در محور اول است و
بررسی متون و اسناد. مرحوم حر عاملی در دو جلد از کتاب شریف
وسائل، به این روایت اشاره کرده است. یک: جلد 16، ص 246، باب
33، حدیث 23. تحریم
تسمیة المهدی (عج) وسائر الائمة علیهم السلام وقت
التقيةو جواز ذلک مع عدم الخوف،
در هنگام تقیه نباید اسم آنهابرده شود این یک بحث است. ان
شاء الله بعد ازاین بحث و بحث یمانی، حکم بردن نام امام زمان (عج)
در دوران غیبت را مطرح می کنیم. م ح م د را می توانیم
در دوران غیبت بگوییم یا نگوییم. مرحوم صاحب
وسائل از قائلین به جواز است و خیلی هم پافشاری می کند.
می فرماید ما رساله ای در این زمینه داریم.
صرّح باسمه، اسم آقا امام زمان (عج) را جماعتی از علمای ما تصریح
کرده اند. درکتابهای حدیث و اصول و کلام و…، اسم می برند: از
جمله: علامه حلي، محقق حلي، سيدمرتضی، شيخ مفید، سيد ابن طاووس و…. و
المنع نادر: منع و تحريم نادر است.
البته اگر جواز نادر نباشد، منع نادر
نیست و نظر ما هم همان منع است. ان شاء الله این مسئله بحث می شود.
مرحوم حر عاملی در این باب، باب حکم تسمیه، چندین
روایت ذکر می کند که یک روایتش به دردبحث ما می خورد.
روایت را ایشان از اعلام الوري آورده و می گوید. ص 442،
البته اربلی هم این روایت را در کتاب کشف
الغمة از اعلام الوري نقل مي كند. پس مدرک
اصلی مرحوم حر عاملی کتاب اعلام الوري است.
روایت این است: مرحوم
طبرسی به سند خودش عن ابن بابویه عن محمد بن ابراهیم ابن اسحاق
طالقانی عن ابی علی محمد بن همام عن محمد بن عثمان عمری.
ایشان وکیل دوم بودند عن ابیه (یعنی عثمان) عن
ابی محمد بن الحسن العسکری عليه السلام . از امام یازدهم عليه السلام
.
سوال این است: عثمان
به امام عرض می کند فی الخبر الذی روی عن آبائك،
خبری که از پدران بزرگوار شما رسیده است. ان
الارض لا تخلو من حجة. زمین هیچ
وقت از حجت (لله علی خلقه) هیچ گاه از حجت خالی نمی شود.
شاهد از اینجا شروع می شود من
مات لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة.
راوی می گوید من این روایت را از امام حسن
عسگری عليه السلام سوال کردم. و قال ان هذا حق (همینطور است). کما ان
النهار حق. یعنی مثل روز روشن. فقیل یابن رسول الله: حالا
که می فرمائید حجت باید باشد و کسی هم که حجت را نشناسد
به مرگ جاهلیت مرده است حجت بعد از شما کیست؟ فمن الحجة والامام بعدک؟ فقال: ابنی؛
م ح م د. شما درستش کنید. در روایت این گونه آمده است وبه اسم
او تصریح شده است.
هو الامام و الحجة بعدی. دوباره
امام فرمود فمن مات ولم یعرفه مات میتة جاهلیة.
خدا رحمت کند مرحوم مجلسی را که
یک باب در بحار دارد و از اکثر ائمه این روایت را نقل کرده است.[4]

و در جلد 28، ص 353. حدیث حارث بن
مغیره را نقل می کند. که ما قبلا نقل کردیم. حدیث حارث بن
مغیره را از کافی و در دوجا آورده. مرحوم نوری در المستدرک جلد
18 ص 173، این حدیث را از كتاب جعفر بن محمد بن شريح حضرمي در
این باب نقل میکند. این عنوان در مستدرك برای من مهم است،
باب 8، جمله ما یثبت به الکفر و الارتداد: چیزهایی که
موجب ارتداد و کفر است این رانقل می کندعدم معرفت امام، باز در جلد 18
ص 177 وسائل، سندش را دقت کنید: طالقانی، چه کسی بود؟ محمد بن
ابراهیم بن اسحاق طالقانی، این مشکل دارد. مراجعه کنید
معجم مرحوم آقای خویی جلد 14 ص 221، یک
روایتی از ایشان نقل می کنند که از امام نیست
ایشان از محمد بن عثمان عمری وكيل چهارم امام زمان (عج) سوال می کنند
راجع به امام حسین عليه السلام که مگر امام حسین عليه السلام امام نیست؟ مگر
امويان باطل نیستند؟ چرا یزید بر امام حسین عليه السلام
چیره می شود و امام راشهید می کند؟ خوب این اشکال
ربطی به یزید و امام حسین ندارد. معمولا غلبه باطل بر حق،
چنین مواردی که آنها بر حسب ظاهر پیروز می شوند. که بعد
جوابی که ایشان میدهند که اگر بنابود همیشه حق بر باطل
غلبه پیدا کند و همیشه در میدان های رزم پیروز شوند
مردم احتمال و شبهه ربوبیت در اینها می دادند که اینان
خدايند، خالق هستند، مدبر الامور هستند. روایت مفصل است. مرحوم آقای
خویی می فرماید که این روایت که اصلا اشاره
به سندش هم نمی کند. این روایت دلالت برحسن حال طالقانی
دارد، كه او امامی حسن الحال است، اما وثاقتش ثابت نیست. ما نمی توانیم
ایشان را توثیقش کنیم. خوب برگردیم. مستدرک عرض کردم که
در جلد18ص 174 و4 یک حدیث نقل میکند. عن بشیر دهان عن
ابی عبدالله عليه السلام : و قد قال رسول الله صل الله عليه و ال وسلم، اگر
دقت کرده باشید روایات اهل بیت عليه السلام معمولا این
روایت را از پیامبر نقل کرده اند. و
قد قال رسول الله صل الله عليه و ال وسلم : من مات ولیس
علیه امام، فمیتته مییتةجاهلیة.
این از امام صادق عليه السلام است.[5]
باز جلد18 ص177 حدیث 14 از اختصاص
مفید. كتاب اختصاص مفید بحث است که تأليف ایشان است یا از
ايشان نيست. البته مرحوم صاحب الذریعه به ضرس قاطع به ایشان نسبت
میدهد، حالا ما فرض می کنیم از خود شیخ مفید است،
عن عمر بن یزید، عن ابی الحسن الاول، خوب سوال می کنم از
شما، شیخ مفید در چه تاریخی رحلت کردند؟ اوائل قرن پنجم
(413)امام کاظم عليه السلام کی به شهادت رسیدند؟183.
یعنی تقریبا اواخر قرن دو. خوب عمر بن یزید چقدر
باید عمرش طولانی باشد که شیخ مفید بتواند از او نقل کند.
قطعا اینطوری نیست، قطعا در طريق افرادی بودندکه حذف شده اند.
یعنی ما خود عمر بن یزید را هم بگوییم
هیچ مشکلی ندارد ولی طریق مرحوم مفید به عمر بن
یزید، لا اقل هفت تا هشت نفر هستندکه اشاره ای نشده است،
بگذریم، نمی خواهم متن و محتوا را بزنم. همان ابتدا گفتم، الان و تا
آخر هم می گویم این روایت متواتر است.
عن ابی الحسن
الاول عليه السلام،
ابی الحسن اول عليه السلام یا ابی الحسن الماضی
یعنی امام هفتم عليه السلام . ببینید در آخر جلد 2 جامع الرواة
درفایده سوم یا چهارم اینها را نقل کرده است. ابی الحسن
الثانی امام رضا عليه السلام، ابی الحسن الثالث یعنی
امام هادی عليه السلام . ما چند تا ابی الحسن عليه السلام
داریم؟ در دعای توسل پنج تا داریم اما در اصطلاح روایات
سه مورد. امیر المومنین عليه السلام، امام زین العابدین
عليه السلام . امام کاظم عليه السلام و امام رضا صل الله عليه و ال وسلم و امام
هادی عليه السلام . اما در اصطلاح روایات فقط سه نفر هستند. هر کجا
اصطلاح ابو الحسن عليه السلام آمد مطلق اول ماضی امام کاظم عليه السلام، و
ابو الحسن ثانی امام رضا عليه السلام و هکذا ولی بعضی بالعکس
می گویند. يعني ابو الحسن اوّل امام رضا است از لحاظ اصطلاح
روایات این است.
قال سمعته عمر بن
یزید می گوید شنیدم امام
عليه السلام فرمود: من مات بغیر
امام مات میتة جاهلیة. نکته جالبی در روایت است که در جای دیگر
ندیدم. امام عليه السلام می فرماید امام حی یعرفه، در هر
دوره ای باید یک امام زنده ای باشد که ما او را
بشناسیم. لذا این کلمه معرفت و شناخت را بیشتر روی آن بحث
کنیم. شناخت امام یعنی چه؟[6]
یک عباراتی نسبت به
بعضی ها داریم که آدم مبهوت می ماند. شما شرح حال هاشم مرقال را
ببینید. او امام عليه السلام را شناخته است.اگر این گونه شناخت
از ما می خواهند؟! به اصطلاح کلاهمان پس معرکه است. آقای عمر وبن حمق
را ببینید چه می گوید نسبت به امام؟ آيا ما باید
امام را اين گونه بشناسیم؟ از خودم شروع می کنم خودم را عرض می کنم.
قطعا به گرد عمرو بن حمق هم نمی رسیم. یک عبارت را از
ایشان نقل کنم، تفصیلش هم بعد. «آقای نمازی » این
را راجع به عمر وبن حمق، نقل می کند: یا امیر المومنین
والله ماجئتک لمال من الدنیا تعطینی، خودم گله های گوسفند
دارم، خودم زمین دارم، باغات دارم، کشاورزی دارم. نیامدم که از
تو حقوقی بگیرم و به دنیایی برسم.[7]
عمروبن حمق از این سنخ انسانها
بود. جنگ که میشود منت نگذاریم من بودم من بودم ندارد. امام
باید سرمان منت بگذارد. بل الله یمن علیکم ان هداکم.
عمروبن حمق می گوید والله ما
جئتک لمال من الدنیا تعطینی، دنبال پول نیامدم. ولا
لالتماس سلطان ترفع... برای پست و مقام هم نیامدم. برای پست و
استانداری مرا بفرست، نه.
نه برای پول و نه برای پست
و مقام نیامدم. به خدا قسم از تو پیروی نکردم مگر از روی
اعتقادی که به تو داشتم. و ما جئتک الا لانک ابن عم رسول الله صل الله عليه و ال وسلم
یک: پسر عم پیامبر اکرم صل الله عليه و ال وسلم هستی، و
اولی الناس بالناس، غدیر را من یادم نرفته، من کنت مولاه
این در ذهن من است، آمده ام به این خاطر. اولی الناس بالناس، و
زوج فاطمه (س). مگر هر کس چنین لیاقتی را دارد. لو لا علی لما کان لفاطمه (س) کفو.
فاطمه سیدة نساء اهل جنة است. تو شوهر فاطمه
هستی. پیداست که تو کی هستی؟ زوج فاطمه (س): فاطمه
کی است؟ سیدة
نسا اهل الجنة.این
سه مقام.
چهارم: و ابو الذریه التی
بقیت لرسول الله (جعل الله ذریة کل نبی فی صلبهپیامبر صل الله عليه و ال وسلم
می فرماید: و جعل ذریتی فی صلب علی). الله
اکبر. تو پدر ذریه پیامبر اکرم صل الله عليه و ال وسلم هستی و
اعظم سهما للاسلام من المهاجرین والانصار. خواسته باشیم نمره
بدهیم، و بگوییم که چه کسی سهمش بیشتر و چه
کسی کمتر بود. همه مهاجر و انصار یک طرف، شخص شما یک طرف. و
الله (معرفت و امام شناس اینها هستند نمی دانم ما به گرد اینها
می رسیم یا نه؟) این مقام توست اي علی عليه السلام
.حالا من آمده ام دررکاب تو.والله لو امرتنی نقل الجبال الرواسی سخت
ترین کار را به من بگویی، به من بگویی این
کوهها را بکن، جابه جا کن. به من بگویی دریاها را خالی
کن. ابدا از صبح تا شب همین کارم باشد. دست دیگرم سلاح باشد
باشمشیر مانور می روم که دشمنت بلرزد و بترسد، خیال نکند که ما
خوابیم، خير ما بیداریم. با یک دستم این کار شاق را
انجام می دهم. با یک دستم مانور می دهم. اهّز به عدوک
واقّوی به ولیک. مانور که میروم دوستان روحیه پیدا
می کنند. و یعلی به الله کعبک و آن به آن بر اقتدار تو
بیفزاید (مانور که می روم دشمنت بلرزد ودوستانت روحیه
پیدا کنند و بر اقتدار تو در جهان افزوده شود). و یفلج به حجتک.
دلیل تو را غالب و پيروز کند. به خدا قسم این کار ها را که من
می کنم، ما ظننت انی ادیت کل الحق یجب لک علیّ، نه،
حق تو را من ادا نکرده ام. کاری نکرده ام. ما ادیتک کل الحق.
الذی یجب لک علیّ.حق واجب را من ادا نکرده ام. خیلی
مانده است. آقا چه بفرماید در برابر این؟ آقا یک کلمه فرمودند:
اللهم نور قلبه و اهده الی صراط مستقیم (قلبش را نورانی کن).
این آقا با این مقام، آقا برایش دعا میکند او را به راه
صراط هدایت کن. بعد این جمله را می فرماید: لیت ان فی شیعتی مئة مثلک.
ای کاش من صد تا مثل تو[8] داشتم. پيرامون معرفت
باید خیلی کار کرد. شما ذیل روایت را بیان
کردید. اما صدر روایت، که این معرفت که می فرماید
مات و لم یعرف، چیست؟ آيا ما آن معرفت را داریم یا نه؟ و
آیا این مقدار از ما مطلوب است؟ حالا كه دیگر بحث معرفت آمد
یک حدیث دیگر را برایتان بخوانم. یک مقدارهم از بحث
بیاییم بیرون اشکالی ندارد.
صحبت هاشم مرقال شد. ایشان را
می شناسید کیست؟ یک آقایی باز چند روز قبل
می فرمودند که: در لابه لای بحثها پرونده ها را بازکنید. چون ما
اين ها را نمی شناسیم. پيشنهاد او هم بد نیست، ولی
جایش اینجا نیست. به مناسبت هاشم مرقال، با عمر بن سعد از
یک خانواده اند. پسر عموی همدیگر هستند. اما این کجا و آن
کجا! این سراپا معرفت است. و تا پای جان در خدمت رهبری و امامت
بود و شهید شد. او جان امام عليه السلام را هدف گرفت. روز یازدهم
زینب کبری سلام الله علیها به او چه فرمود: سود الله وجهک، خدا
رویت را سیاه کند. اما این آقای هاشم بن عتبه، دلم
می خواهد شماشرح حالش را دقیق نگاه کنید. او معلول جنگ است.
عمّال حکومت طاغوت او را مسخره می کردند. شبي بحث رؤيت هلال شد و پرسيدند چه
كسي ماه را درکوفه دیده است؟ هاشم گفت: من دیده ام. او يك چشمش از دست
رفته بود. عامل كوفه يعني سعيد بن العاص برادر مادری عثمان. شروع می کند
به خنده و مسخره کردن ومی گوید: با آن چشم لوچت دیدی؟
می گوید مسخره ام می کنی؟ من معلول جنگ هستم. وقتی
که ما جبهه ها بودیم شما کجا بودید؟ حالا مرا استهزاء می کنی؟
بعد گفت من دیدم.بعد دستگیرش کردند. خانه اش را آتش زدند، کتکش زدند.
این آقا وقتی که خبر سقوط
حکومت قبل به کوفه میرسد. و مردم با امیر المومنین عليه السلام
بیعت کردند. فوراً می آید نزد استاندار ]ابوموسي
اشعري[
و می گوید چرا بیعت نمی کنی؟چرا تایید
نمی کنی؟ چرا این پا و آن پا میکنی. چرا اعلام
نمی کنی؟ چرا ساکتی؟ گفت: مهاجر و انصار بیعت کردندوهمان
کانالی که قبلی ها را تایید کرد علی عليه السلام
را هم تایید کرده چرا ساکتی؟ ابوموسی گفت: تامل
کنید تا ببینیم چه پیش می آید
شایدخبری به ما برسد. بالاخره این هم از انسانهایی
است که روی امام شناخت کامل دارد. لذا می گوید: منتظر چه
خبری هستید؟ ای خبر یأتیک؟ قد قتل عثمان و
بایع المهاجر والانصار، خواص و عوام با علی عليه السلام بیعت
کردند. می ترسید شاه دوباره برگردد؟ اتخاف ان یبعث عثمان
فیلومك؟ به قول شما شاه برگرددوشما راسرزنش کند، مگر شاه کشته نشد؟ حکومت
دست علی عليه السلام است. خودش رو به جمعیت ایستاد و گفت
این دست راست من و این دست چپ من، این دست من و این دست
علیاً عليه السلام . بایعت علیاً، من با علی عليه السلام
بیعت کردم. و شروع کرد چند بیت شعری خواند.خلاصه جلوتر از
حکومتی ها افتاد دیگر ناچار شدندو بیعت کردند. خوب توجه
کنید. علی بن ابی طالب عليه السلام نامه می فرستد
برای همین استاندار. بوسیله همین فرد. انی بعثت
الیک هاشماً لتشخص الیَّ من قبلک مردم را بسیج کنی،
لیتوجه الیّ القوم، اغتشاشاتی را که دربصره راه افتاده و شیعیان
را کشتند. بدعت گذاری کردند. وقتی این آقا رسید، خودت هم
حرکت کن و بیا.
من تو را استاندار
قرار ندادم الا این که مرا حمایت کنی نه اینکه با من چپ
بیفتی. هاشم آمد نامه را آورد. او زیر بار نرفت. به او گفت: آقا
برای تو نامه نوشته، پیروی کن. مخالفت کرد: تهدید کرد که
اگر دوباره حرف بزنی، تو را زندان می اندازم. آقا خواستند بروند
برای شام تا فتنه جوياني که بعد از حادثه بصره جرأت کردند، سركوب كنند لذا
جلسه ای با ياران خود داشت. همین آقا نشسته بود (هاشم)
ببینید تعبیر آقا چیست؟ انکم میامین
الرای مراجیح الحلم آدمهای با حلمی هستید،
مقاویل الحق، حرف بزنید حرف تان حق است. مبارک الفعل: کارهایتان
کارهای مبارکی است. تصمیم دارید با خارجی ها
بجنگید.
نظر شما چیست؟مولا با
اینهامشورت میکند. همین آقا برخاست. معرفت اینها است.
پاشد و بعد از حمد و ثناء، گفت: من خوب اینها را می شناسم، هم لک
ولاشیاعک اعداء. با رهبری و طرفداران رهبری و ولایت و
طرفداران ولایت، دشمن هستند. دنبال دنیا و زمین می گردند.دنیایشان
به خطر افتاده است. علی، عليه السلام شما دنیای اینها را
به خطر انداخته اید. من اینها را خوب می شناسم. هم مقاتلوک،
بالاخره به جنگ تو خواهند آمد.
قضیه تمام
شد، حرکت کردند. همین آقا روکرد به امیر المومنین. عرض کرد: نجاهد فی
طاعة الله. حرکت و جبهه رفتن
با شما اطاعت خداست. منتی سر شما نیست. ابن عم رسول الله
صل الله عليه و ال وسلم و اول من آمن
بالله و افقه الناس فی دین الله.
بعد این جریاني داشت، كه
شاید نرسم. جریان بسیار مهمی است، شما لابد شنيده ايد كه
گفته اند (نعوذ بالله) امیر المومنین عليه السلام نماز نمی خواندند.
متهم کردند که ایشان نماز نمی خوانند. چرا؟[9]
اینجا نقل می کند در جبهه نقل کرده اند. یک جوان شامي به ميدان
جنگ آمد. هاشم به طرف او رفت. او شروع کرد به فحش دادن، سب امیر
المومنین عليه السلام کرد. هر چه از دهانش درآمد گفت. ایشان
شمشیر دستش بود و می گشت و فحش به امام عليه السلام میداد. و
حرف مفت زیاد می زد. هاشم به ایشان گفت: هذه القتال بعده
الحساب.این طوری نیست که هرچه دلت خواست بگویی و
بروی. اینها همه ثبت میشود. بعدا باید پاسخ بدهی.
از خدا بترس به سوی او بر می گردی. چرا می جنگی و
چرا شعار می دهی. گفت: انی اقاتلکم باقی مطلب را فردا عرض
خواهم کرد ان شاء الله.






[1].
اصول كافي، ج1، ص180، باب معرفه الامام و الرد اليه.



[2]. قال ابن تيميه: «من روي هذا الحديث بهذا اللفظ و، فكيف و هذا
الحديث بهذا اللفظ لايعرف... منهاج السنة ج1، ص110. قال: ثم بتقدير ان يكون نافله
و احدا فكيف يجوز ان يثبت اصل الايمان بخبر مثل هذا... و الاشكال الثالث: من خرج
من الطاعة و فارق الجماعة ثم مات ميته جاهليه: و هذا حال الرافضة فانهم يخرجون من
الطاعة و يفارقون الجماعة!... فعلم ان هذا الحديث دلّ علي ما دل عليه سائر
الاحاديث الآتيه من انه لا يخرج علي ولاة امور المسلمين بالسيف و أن من لم يكن
مطيعاً لولاة الامور مات ميته جاهلية و هذا ضد قول الرافضة فانهم اعظم الناس
مخالفة لولاة الامور و أبعد الناس عن طاعتهم الاكرها... .



[3]. قال في كتابه: «نشأة الفكر الفلسفي في الاسلام: إن حديث من مات
هو حديث شيعي ليصحوا به مذهبهم في الامامة ـ مراجعه به كتاب: راه رهائي از مرگ
جاهلي، ص46.



[4].
بحارالانوار، ج23، ص89، و ج8، ص368 و وسائل الشيعه، ج16، ص246، ب 33 باب تحريم
تسميه.



[5].
مستدرك الوسائل، ج18، ص174ح1.



[6].
مستدرك الوسائل، ج18، ص174ح114.



[7]. يک
تاجري در قم مي شناختم، خدا رحمتش کند، با اولياء الله محشورش کند. در جبهه هاي
فاو با هم بوديم. تاجر بود در قم. انقلاب اسلامي که شد جنگ که شد، کارهايش را کنار
گذاشت و خودش را وقف جنگ و جبهه کرد. هنگاميكه خانواده اش که وضع حمل داشت کسي
نبودکه بالاخره کمکش کند. همسايه ها آمدند يکي از دوستان ما بود. همسايه اش بود.
ما برديم خانواده اش را بيمارستان وضع حمل کرد. مغازه وزندگي را کنار گذاشت. يادم
نمي رود او جلوي چشم من است در جبهه هاي فاو خدماتي که ايشان داشت، بعد هم شيميايي
شد، مدتها معلول بود تا شهيد شد. خدا رحمتش کند.



[8].
بحارالانوار، ج34، ص276.



[9].
اصحاب النبي حول السيد الوصي، ص77.