جلسه 24 ـ حديث معرفت امام

بسم الله الرحمن الرحیم


حديث معرفت امام


دو روایت از مستدرک الوسائل نقل
کردیم. در باب جملة ما
یثبت به الکفر و الارتداد. روایت
اول را مستدرک الوسائل از کتاب جعفر بن محمد بن شريح حضرمی نقل می کند.[1]
روایت دوم را از کتاب اختصاص نقل می کند. به امام عرض می کند:
اين گونه که شما خواندید ما نشنیده بودیم. من مات بغیر امام مات میتة
جاهلیة. امام حی یعرفه.[2]
روایت را مرحوم نوری از
اختصاص مفید نقل می کند. که ما در سندش یک تاملی
داشتیم. هم خود کتاب و هم سند. خوب از امام عليه السلام سوال می کند،
فرمودند که آقای عمر بن یزید می گوید امام کاظم
عليه السلام فرمودند: من مات بغیر امام، کسی که امام را نشناسد و
بمیرد مات میتة
جاهلیة. این جمله را در جای
دیگر من نديده بودم. امام حی یعرفه. در هر دوران یک امام
عليه السلام زنده باشد و باید او را بشناسم. کانه آن راوی هم
برایش تازگی داشت. به امام عرض کرد: من حدیث را به این
صورت از امام صادق عليه السلام شنیده بودم. اما این نحوی که
شما می فرمایید، نشنیده بودم. حی را نشنیده
بودم. امام عليه السلام قسم خوردند: فرمودند: قد و الله قال ذلک رسول الله صل الله عليه و ال وسلم
به خدا قسم پیامبر اکرم صل الله عليه و ال وسلم اینطوری
فرمودند: امام حی یعرفه و قال رسول الله صل الله عليه و ال وسلم،
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: من مات و
لیس له امام و یسمع له و یطیع. در بحث معرفت روی
این دو جمله خیلی تاکید شده است. پیامبر صل الله عليه و ال وسلم
این را فرمودند، کسی که بمیرد امامی نداشته باشد که نسبت
به آن امام گوش شنوا و نسبت به امام سراپا تسلیم و اطاعت، اگر چنین
امامی نداشته باشد، مات
میتة جاهلیة.[3]
روایت سوم نيز
از مستدرك ج 18 ص 181 از امالی شیخ مفید، صفحه 120 حدیث
4. راوی مالک بن ضمرة است.[4]
از امیر المومنین عليه السلام نقل می کند که حضرت عليه السلام
فرمودند: قال رسول
الله ومن مات و هو یبغضک، مات میتة جاهلیة.
غیر از متن قبل است كه مي گفت: من
مات و لم یعرف امام زمانه.[5]
آخرین روایتی که مرحوم
نوری در کتاب شریفشان نقل می کنند، همان جلد 18 ص 187 از مرحوم
میر لوحی است.[6] حالا مشکلی بوده
بین ایشان و مرحوم مجلسی، مشکل چه بوده؟ نمی خواهم وارد
این بحث شوم. این بزرگوار معاصر مرحوم مجلسی بوده است.
کتابی دارند به نام الاربعین، در آنجا از کتاب غیبت علوی،
طبری نقل میکنند «من کتاب الغیبه الحسن ابن حمزه العلوی
الطبری. این در بحار هم نیست، قال ابو علی محمد بن همام،
شرح حال محمد بن همام را ببینید در کتاب نجاشی، نمی خواهم
خیلی از بحث پرت شوم. یک نکته ی بسیار
ظریفی در آنجا است. در قرن سوم ظاهرا این آقا از احمد بن ما
بنداد نقل مي كند كه برادر این آقا ـ احمد ـ، اینها همه شان ظاهرا
مجوسی بوده اند. برادر این آقا مسلمان می شود ولي غير
شیعه، ولی خود احمد مسلمان شیعه می شود (قرن سوم).
کسانی که می گویند فلانی ایران را مسلمان کرد،
فلانی در حدود سال 25 وفات کرده است. تا اوايل قرن سوم بخشی از
ایران هنوزمجوسی بودند، چه طور می گویید اسلام را
اینجا آورد. مجوسی بودند. تاریخ این را نگاه کنید،
پاورقی الذریعه را ببینید. خلاصه مجوسی بود و بعد
مسلمان شد. در راه حج آقای عبد الرزاق صنعانی را می بینید
و می گوید بگو مذهب حق کدام است آرام به او می گوید از
مذهب اهل بیت عليه السلام پیروی کن و از اینها اطاعت کن
از اینها تبعیت کن. فهمیدم راه حق چیست و شیعه شدم.
قصه را نگاه کنید. چند تا نکته از این بحث بدست می آید.
1. عظمت خود عبد الرزاق 2. اعتقادات عبد الرزاق 3. این نکته ای که
خیلی روی آن مانور می دهند که فلانی همه را مسلمان
کرد. اگر اسلام ايران مرهون فلانی بود، پس چرا سال30 عثمان به خراسان لشکر
کشید[7]، به کرمان لشکر
کشید؟ اگر اسلام را اینجا آوردند پس چطور در قرن سوم می گوید
من مجوسی بودم. خلاصه اینها را مطالعه کنید هرچند به بحث الان
ربطی ندارد.
می گوید که در کتاب نوادر
الانوار روایتی را نقل می کند که سئل ابو محمد، ابو محمد امام
حسن عسکری عليه السلام است. ظاهرا این روایت را ما نقل
کردیم، اما به طریق دیگر. حالا برای شمابخوانم خودتان
اذعان می کنید. روایت این است: از امام عسکری عليه السلام
سوال شد: عن الخبر الذی روی عن آبائه، این خبر در اذهان همه جا
افتاده بود و مرتکز همه بود. خلاصه ازامام عليه السلام سوال می کند
آیا به خبری كه از پدران بزرگوارتان نقل شده، (ان الارض لا تخلو من حجه
لله علی خلقه الی یوم القیامة)
زمین از حجت خدا بر خلق خدا خالی نمی شود تا روز قیامت،
من مات و لم یعرف امام زمانه، اگر بمیرد و حجت را نشناسد، امام زمانه،
ما دنبال این عبارت می گردیم، امام زمانه، در هر زمان امام
حی است. پس کسی که بمیرد و امام زمانش را نشناسد مات میتة جاهلیة.
به امام عسکری عليه السلام عرض می کند که آیا این
روایت درست است؟ و قال ان هذا حق، کما ان النهار حق.
ما این
حدیث را از وسائل ج 16 نقل کردیم.[8]
گفتیم از اعلام الوری آوردیم. هدف از استدراک آقای
نوری چیست؟ همین روایت را نقل می کند اما ظاهرا
سندش هم همان سند است، محمد بن عثمان بن سعید است منتهی از
کتابهای دیگر نقل می کند.[9]
آن کتاب شاید قدیم تر از کتاب مرحوم طبرسی باشد. بحار
الانوارمفصل راجع به این روایت مطالب دارد مراجعه کنید به بحار
ج 2 ص 84. جلد 8 ص 362، و جلد 23 ص 41، و جلد 53 ص 76 که آن دیگر مفصل تر
است.
یک روایت را نقل میکنم
و وارد بحث دیگری می شوم.
بحار الانوار در جلد2 از سرائر نقل
می کند. از کتاب ابن قولویه، از امام صادق عليه السلام از
پیامبر اکرم صل الله عليه و ال وسلم همان روایت معروف و من مات بغیر امام
مات میتة جاهلیة،[10]ص 316.
روایت دوم[11]
را باز بحار نقل می کنداما جلد 8 ص 13از عیاشی من نشد مراجعه
کنم عیاشی رااز بحار نقل می کنم.عمار ساباطی، (بنده در
فقه یک نظر خاصی نسبت به ایشان دارم چیزی که الان
به ذهن شماست، چیست؟ عمار ساباطی، ثقه. من متفردات او را قبول ندارم.
چون متفردات شواذ را نقل می کند. کسی که نقل می کند یک تحقیقی
کند. مراجعه کند به نظرات مرحوم تستری در قاموس ببیند روايات شاذ دارد
که نقل می کند به خيلي از شاذ نمی شود اعتماد کرد. همین که بعضي
گفته اند سن بلوغ دختر 13 سال است، یک ایرادش این است كه روايت
از عمار ساباطي است و ما به شواذ او نمی توانیم عمل کنیم.
ولی این روایتی
که نقل می کنیم اولا در اصول دین است در ثانی در شاذ هم
نیست این متواتر است. حالا می خواستم به شواذ اشاره ای
بکنیم.
او 35 مورد شاذ دارد و عمل به آن نشده
است. اين تنها حرف بنده نیست و اين كه به اين موارد عمل نکردند، با
اینکه قبل از ما هم آنها دیدند اعراض کردند شاذ ایشان را کنار
گذاشتند.
روایت از امام صادق عليه السلام
است: لا یترک الارض بغیر امام. امام عليه السلام
این طور فرمودند که زمین بدون امام رها نمی شود. کدام امام؟
بغیر امام يُحل حلال الله و یُحرم حرامه. امام این است
هیچ وقت زمین از چنین امامی که حلال خدا را حلال و حرام
خدا را حرام کند، خالی نمی شود. و هو قول الله یوم ندعوا کل
أناس بإمامهم، بعد امام می فرماید: قال
رسول الله صل الله عليه و ال وسلم : من مات بغیر امام
مات میتة جاهلیة.
ظاهرا جلسه یک طوری بود که
تحمل نمی کرد این مطلب را و این فرمایش را. لذا دارد که
فمدوا اعناقهم، سرها بلند شد، فتحوا اعینهم، یعنی چه؟ کسی
که امام رانشناسد، آنها هم مطمئن بودند امامی که بااین توصیف
یحلل حلاله، یحرم حرامه، اینها حکام و سلاطين و خلفاء نبودند.
آنها منظور نیستند. کسانی دیگر هستند. آن کسان دیگر را
نمی شناسیم، پس اگر بمیریم موت جاهلیت،
برایشان تعجب آور بود.مدوا اعناقهم و فتحوا اعینهم. امام صادق عليه السلام، ظاهرا زود اینجا باصطلاح صحنه را مدیریت کردند و زود
قضیه را جمع کردند و یک توجیه دیگری کردند. و قال
ابو عبد الله لیست الجاهلیه الجهلاء. فرمود: مراد کفر نیست،
(فلما خرجنا من عنده).
عمار ساباطی می گوید
از خدمت امام عليه السلام آمدیم بیرون. قال لنا سلیمان:
یکی از اصحاب امام عليه السلام همراه ما بود. به ماگفت: هو و الله الجاهلیة الجهلاء
همانی که آقا اول فرمودند. کسی که امام را نشناسد به مرگ
جاهلیت، قبل از اسلام مرده است.
لکن لما
رآکم مددتم اعناقکم و فتحتم اعینکم، قال لکم كذلك،
شما برایتان یک امر تازه ای بود. لذا امام مسیر صحبت را
تغییر دادند.[12]
روایات دراین زمینه
زیاد است. به حد تواتر است. و ان شاء الله روايات از اهل سنت را هم متن و هم
حرفهایی که زده اند را نقل مي كنم ولي اجازه بدهید وارد محور
بعدی بحث يعني معناي معرفت شوم. معناي جاهلیت کم و بیش معلوم شد
که جاهلیت یعنی چه؟ ضلال است، فسق است، کفر است؟ مفصل بحث
خواهیم کرد که نظر فقهاء چیست؟ بر طبق اين فهم و برداشت نظر می دهند
یا نه؟ اما صحبت معرفت است. یعنی ما امام عليه السلام را
بشناسیم، امام زمان را، مراد ازمعرفت چیست؟ عارفا بحقکم،
یعنی امام مفترض الطاعة
است. یا معناي معرفت عمیق تر از این است؟ بحار الانوار،
عنوانی دارد، معرفت الامام و الرد الیه، جلد 23 ص 90. چهل حدیث
می آورد راجع به شناخت امام. شما یک نگاهی به این
احادیث بیندازید تا جلسه بعدببینید شمااز
اینها چه استفاده ای میکنید. خودشان هم بیان دارند.
قبل از بحار مرحوم کلینی در کافی شریف، جلد 1 ص 180
چهارده روایت می آورند. مرحوم مجلسی به سند و دلالت این
روایات در مرآة العقول
می پردازد بعضی از آنها اشکال سندی دارد، علی المشهور
وگاهی مجهول است. بعد هم بیاناتی ایشان دارند. به
اینها ان شاءالله می پردازیم و اشاره خواهیم کرد،
ولی واقع مطلب اگر مراد از معرفت و شناخت امام، همان شناختی باشد که
ما از عمر بن حمق در جلسه قبل نقل کردیم، واقعا ما مشكل داریم. شما
سرنوشت عمر بن حمق را ببینید، کتابی که مفصل این قصه
رانقل کرده است، کتاب ارشاد القلوب دیلمی است و خودم در کتاب شناخت
صحابه قصه را به نقل از ديلمي نقل کرده ام ببینید این
آقایی که اين گونه به امام عرض می کند، سرنوشت او چه شد. تا آخر
هم ایستاد. آیاشناخت این است؟ دیروز بنده اشاره کرده به
شخصی به نام هاشم مرقال، از شما خواهش می کنم یا در همین
کتاب «اصحاب النبي حول السيد الوصي» شرح حالش را ببینید یا در
کتابهایی که در این باره آمده است.
هاشم مرقال،
این پسر عم عمر بن سعد بود امااین کجا و آن کجا؟ در جنگ صفین،
مااینجا رسیدیم که اذا خرج عليهم فتي شاب و شَّد یضرب
بسیفه، شعار می داد حمله می کرد با سلاح حمله مي كرد و می زد
(استغفرالله) و یلعن علیا عليه السلام [13]
ویشتمه[14] همین طور شعار
می داد و فحش می داد، سب می کرد حالا چه چیزی به
این گفته بودند كه مغزش شستشو داده شده بود؟! خیلی راحت به امام
مسلمین جسارت می کرد و یکثر الکلام. خیلی هم حرف
میزد و بد و بیراه می گفت. هاشم رفت جلو، گفت: در پس این
صحبتها دادگاهی است. همه این مسائل باید رسیدگی
شود. حرفی که میزنی بايد مستند باشد. چرا این حرفها را
می زنی؟ چرا آمدی و جبهه باز کردی؟ چرا درگیر
شدی؟ قال: انی أقاتلکم لان صاحبکم لا یصلی کما ذکر لي، من
اخبار بیگانه راگوش میکنم. آنها به من گفتند که این آقا نماز
نمی خواند. و انکم لاتصلون: شما هم اهل نماز نیستید و اقاتلکم
لان صاحبکم قتل خلیفتنا امام شما قاتل خليفه ما است و خلاصه عثمان را کشته
است و انتم وازرتموه، شما هم دور و بر و کمک امام عليه السلام هستید. پس ما
با همه شما درگیریم. هاشم مرقال درتبیین این حقائق
خیلی نقش دارد و روشن مي کند برای او حقايق را.[15]

می گوید به او گفتم: تو را
چه کار به ابن عفان؟ ابن عفان، قتله اصحاب «محمد النبی »، شما مگر
نمی گویید که کانال هایی است، اهرمهایی
جهت عزل و نصب خليفه است؟! خوب همان اهرمی که خلیفه اول، خلیفه
دوم، خلیفه سوم را تعیین کرد همان اهرم خلیفه سوم را کنار
زد و علی بن ابی طالب عليه السلام را به کار آورد. قتله اصحاب
النبی صل الله عليه و ال وسلم و قرّاء الناس. مگر شما برای قرأ
جایگاه قائل نیستید. چرا؟ او کارهايی بر خلاف قانون و
موازین انجام داد و با قرآن مخالفت کرد و اصحاب النبی صل الله عليه و ال وسلم
هم اصحاب الدین. ما بالاخره یک تشکیلاتی داریم. خوب
اصحاب پیامبر صل الله عليه و ال وسلم، اصحاب دین هستند و اولی
بالنظر فی امور المسلمین، امور مسلمین را اینها
باید نظر بدهند و مااظن امر هذ الامة و لا امر هذا الدین عناك طرفة عين
قطً تو چه کار به امور مسلمین داری؟ تو چه کار به این کارها
داری؟ ربطی به تو ندارد. موازينی هست و اهرمهایی
است و عزل و نصب دست آنهاست تو چه چكاره هستی؟ اما آن که گفتی صاحبکم
لایصلی: فهو اول من صلی مع رسوله (صلوات الله علیه و
آله). تا هفت سال نماز خوانی نبود جز علی بن ابی طالب عليه السلام
و حضرت خدیجه (س) که پشت سر پيامبر صل الله عليه و ال وسلم نماز می خواندند.
و افقههم فی دین الله، مقامات دینی ایشان، فقه
ایشان، از همه بالاتر است. و اولاه برسول الله صل الله عليه و ال وسلم .
این نسبت به علی عليه السلام . اما اطرافیان علی بن
ابی طالب عليه السلام چه کسانی هستند؟ و اما من تری معه، فکلهم
قاری الکتاب، همه فضلاء هستند، همه علماء هستند، همه مفسرین هستند.
لاینام اللیل، تهجدا، شب را تا صبح مشغول عبادت هستند. این دو
تا نکته را که گفت: این علی عليه السلام است و این طرفداران
علی عليه السلام هستند. حالا تو چه می گویی؟ فقال الفتي
یا عبدَ الله، من را تحت تاثیر قرار دادی. انی لاظنک
امرءاً صالحا آدم خوبی باشید، اخبرنی
هل تجد لی من توبة. من اشتباه رفتم حالا
آگاه شدم. راهی برای توبه است. نعم.[16]
رفت به لشکرگاه خودش، یکی از
این شامیها، روی کرد به ایشان گفت: تو را گول زدند تو هم
مثل آنها شدی. قال: و لكن نصحني او به من
آگاهی داد، روشنم کرد. امیر المومنین عليه السلام بعد از
پایان جنگ صفین، می خواستند استاندار برای مصر
تعیین کنند ببینید چه فرموده است: اما والله لقد کنت اردت ان اولیَّ
المرقال مصرحیف
از دستم رفت شهید شد، من دلم می خواست این شخص را به عنوان
استاندار تعیین کنم. چرا؟ لو انه و لیها لما خلي لعمر بن عاص و اعوانه الفجرة العرصة،
اصلا به اینها زمینه شیطنت نمی داد، اینها را چنان
در زاویه قرار داده و محاصره شان میکرد که تکان نخورند این
شیاطین و لاقتل الا وسيفه یده[17]
[18]تا
آخر هم جهاد میکرد، به اصطلاح تا آخرین گلوله. وقتی که
شهید شد، در لشکر ضجه و موجي از تأثر به راه افتاد. به هم ریخت، همه
گریه کردند. شهادت ایشان همراه با جمعی بود. عدة
دیگری هم شهید شده بودند. و اصیب معه عصابة من اسلم من القراء. فمّر علیهم
علی (علیه السلام)
حضرت آمدند کنارشان فقال
جزي الله عصبة اسلمیة صباح الوجوه صرّعوا حول هاشم.[19][20]
نکته ای که در شرح حال ایشان
آمده است: می گویند هنگامي كه ایشان افتاد و مجروح شد،
جراحتی که به شهادت او منجر شد جایی كه افتاد دید که
عبید الله بن عمر نيز همانجا افتاده و مجروح است، او همان كسي است که با
معاويه بود و خیلی هم درگیر شده بود. چون او را دید، گفت:
نمی گذارم جان سالم به در ببری. خودش را سینه خیز سمت
این فرد رساند و گفت حالا که دیگر سلاح و تیر ندارم، ولي دندان
دارم، نمی گذارم سالم بروی، که دوباره مداوایت کنند
برگردی به جبهه نمی گذارم. سینه خیز رفت و خودش را
روی سینه اش انداخت سینه اش را گاز گرفت تا آخرین لحظه ای
که جان دارم از مولایم دفاع می کنم. خوب این ها را نمی دانیم
اگر معرفتی که از ما خواسته شده این باشد، باید در کار خودمان
تجدید نظر کنیم.
آقای محمد بن ابی
حذیفه شرح حالش را نگاه کنید. این آقا از ولایت مدارها
بود، واقعا امیر المومنین عليه السلام را شناخته بود، بعد از شهادت
امیر المومنین این آقا دستگیر شد، مدتها زندان بود تا
یک روز معاویه گفت نمی خواهید بفرستید دنبال
این سفیه؟ فنبکته(فننكته) و نخبره بضلاله، بالاخره باید محکومش
کنیم و بگوییم تو گمراهی و نأمره ان یقوم، ازش
بخواهیم به عنوان نیروهای امیر المومنین عليه السلام، سب کند مولا را و به ایشان جسارت کند، یک کار تبلیغاتی
هم بود. گفتند حرف خوبی است. رفتند از زندان آوردند. و قال معاویه:
یا محمد بن ابی حذیفه آیا وقت آن نرسیده که آگاه
بشوی؟ گمراه بودی بنصرتك علی بن ابی طالب (استغفرالله)
الكذاب ببینید به کجا می رسند. سياست و برخورد امیر
المومنین عليه السلام با لشکر معاویه با سياست و برخوردشان با
اغتشاشگران بصره فرق می کرد. چرا؟ علتش همین جاست، اینها تشکل
داشتند باید زد و تشکلشان به هم ریخت که نتوانند دوباره پا
بگیرند. معاويه مي گويد: آيا نمي داني كه عثمان مظلوم کشته شد. و عايشه و
طلحه و زبیر برای طلب خون او آمدند. إن علیاً هو الذي دس
فی قتله، و ما هم به طلب خون او آمده ایم. دفاعیه را
ببینید: محمد بن ابی حذیفه، گفت: تو می دانی
از نظر فامیلی نزدیک تر از من به تو کسی نیست. من
پسر دایی توام. ولی بدان كه فامیلی مانع از
این نیست که از رهبری حمایت نکنم، والله الذی لا
اله الا هو. اگر فتنه ای است تویی؛ اگر فتنه گري است،
تویی؛ اگر قاتل است، تویی؛ اگر توطئه گر است،
تویی؛ اگر تحریک کننده است، تو هستی؛ اساس فتنه تو
هستی. نمی توانم، وقت نیست، فقط یک کلمه عرض می کنم.
حتما مراجعه کنید عبارت را. بعد به ایشان می گوید: من
فامیل تو هستم شهادت می دهم انک
منذ عرفتک فی الجاهلية و الاسلام لعلی خلق واحده.
تو فرقی نکردی زمان جاهلیت مبغض امیر المومنین عليه السلام
و اهل بیت عليه السلام بودی و الان هم همینطور هستی.
هیچ فرقی نکردی. انک لعلی خلق واحد ما زاد الاسلام
فیک قلیلا و لا کثیرا. شعار میدادی اما وضعت همان
بود. و ان علامة ذلک،
می خواهی به تو بگویم علامتش چیست که تغییر
نکردی؟ به چه دلیل؟ لبینة
تلومنی علی حبی علياً،
این علامتش است. تو آمدی مرا ملامت کنی که چرا ولایت مدار
هستم. این دلیل بر این است که تو هیچ فرقی
نکردی خرج مع علی عليه السلام کل صوام، ببین طرفداران
علی عليه السلام که هستند طرفداران تو که هستند؟ اینها که زیر
پرچم تو هستند که هستند، آنهایی که آن طرف هستند که هستند؟! اهل روزه،
اهل عبادت، شبها عبادت، روزها روزه، مهاجرین و انصار، و خرج معك ابناء
(الطلقاء) همان تامینیها، زندانی ها. ابناء المنافقین
والطلقاء. کسانی که حقشان اعدام بود ولی پیامبر صل الله عليه و ال وسلم
با یک درجه تخفیف اینها را آزادشان کرد؛ شدند ابناء الطلقاء.
اینها باتوهستند. ابناء المنافقین، ابناء الطلقاء، ابناء العتقاء.
هرچه تامینی و هرچه مجرم. خدعتهم عن دینهم، اینها را
گولشان زدی. وخدعوک عن دنیاک یا معاویه ما خفی
علیک ما صنعت تو خودت هم میدانی که چه می کنی، و ما
خفی علیهم، بر اونها هم مخفی نیست که تو که هستی و
چه هستند؟ متاسفانه اینها آمدند خدا را به سخط آوردند در اختیار تو
قرار گرفتند. و الله لا
اَزال أَحبُّ علیاً الله و ا بعضك في الله و في رسوله ما بقيت
به خدا قسم هنوز که هنوز است سراسر دلم و وجودم مهر علی است. برای خدا
هم هست نه برای پست و مقام. و ابغضک فی الله و فی رسوله ابدا ما
بقیت. زندان هم ببری، هر کاری می خواهی انجام بده.
تا زمانی که من هستم با تو دشمن هستم به خاطر خدا و پیغمبر.
معاویه گفت: بله انی اراک علي ضلالك، نه تاثیر نکرده، هنوز
گمراهی. ایشان را برگرداند. ایشان هم گفت[21]:
رب السجن احب الی مما یدعوننی الیه.[22]
امیدوارم کمی از این معرفت ها پیدا کنیم.
روایات کافی و بحار را ببینید و اگر مطالبی هم حول
و حوش آن است ما هم استفاده کنیم.






[1].
مستدرك الوسائل، ج18، ص173.



[2].
مستدرك الوسائل، ج18، ص173.




[3].
مستدرك الوسائل، ج18، ص174ح1.



[4]. ضمرة
به فتح يا كسر؟ اين را بايد در کتابهايي که ضبط ميکند مراجعه كرد. از کتابهاي ما،
مانند ايضاح الاشتباه علامه حلي، يا از معاصرين تنقيح المقال مامقاني، تقريبا تقيد
به ضبط دارند. حالا اين ضبط درست است يانه، آن بحث ديگري است. و اهل سنت هم چند
کتاب در اين زمينه دارند.



[5].
مستدرك الوسائل، ج18، ص181 باب 8 ح27.



[6].
مستدرك الوسائل، ج18، ص187 باب 9 ح 48.



[7].
رجال نجاشي، صفحه380، شماره1032 (چاپ جامعه مدرسين قم)، .الذريعة الي تصانيف الشيعة، ج24، ص284.



[8].
وسائل الشيعه، ج16، ص246، ب 23 ح20.



[9].
مستدرك الوسائل، ج18، ص187، ب 8 ح48.



[10].
بحار، ج2، ص16، ب34، حديث 83.



[11].
بحار الانوار، ج2، ص216، ب 34 ح83؛ ج8، ص12، ب 19، ح11؛ ج23، ص77، ب4، ح5؛ ج23،
ص92، ب4، ح36.



[12].
بحار الانوار، ج8، ص12، ح ب 19 ح11 صفحه همه آدرس داده شود. .



[13].
در روايت نيست بحار، ج33، ص36.



[14].
وقعة صفين ص354ـ نگا. اصحاب النبي حول السيد الوصي ص77.



[15].
يادم نمي رود كنار ضريح حضرت رقيه شام نشسته بودم. يكي از زوار كه معلوم بود متدين است به
امام خميني جسارت زشتي كرد. ديدم ساه است. كنارش نشستم تا او را روشن كنم؛ زيرا
زيارت مستحب است و توجيه او واجب. كمي با او صحبت كردم؛ خدا شاهد است، آن قدر گريه
كرد و گفت: چه كنم بعضي عمامه و سرها به من اين گونه گفته بودند كه امام چنين و
چنان است. سپس سجده كرد و در حال سجده شنيدم كه مي گريست و مي گفت: خدايا مرا ببخش
كه به يك مرجع و امام تاكنون اين گونه جسارت مي كردم.



[16].
بحار الانوار، ج33، ص35، ب 13.



[17].
الاستيعاب، ج2، ص327.



[18].
بحار الانوار، ج33، ص566، ب 30.



[19].
وقعة صفين، ص356.



[20].
بحار الانوار، ج33، ص37 ب13.



[21].
اختيار معرفة الرجال.، ج1، ص286.



[22].
أصحاب النبي حول السيد الوصي، ص88.