جلسه 7 ـ رجال شیخ

بسم الله الرحمن الرحیم



رجال شيخ

موضوع: رجال شیخ
اینکه از حاجی نوری مشهور است که تمامی راویان اصحاب صادق علیه السلام ثقه هستند کلام صحیحی نیست.
در رجال شیخ از اصحاب امام کاظم علیه السلام تصریح به فساد مذهب روات شروع می شود و در مورد اصحاب ایشان حدوداً 55 مورد واقفی وجود دارد (این ها حدود یک پنجم کل اصحاب امام کاظم علیه السلام را تشکیل می دهند) 31 مورد نیز توثیق شده اند. (11.5% کل اصحاب کاظم) واقفیه از مهم ترین شاخه ها بوده اند زیرا سرکرده های آن از شخصیت هایی مانند وکلای امام علیه السلام و مورد اعتماد او بوده اند. بر این اساس احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی ابتدا واقفی بوده و بعد که با امام رضا علیه السلام صحبت کرد از آن مذهب برگشت. البته بسیاری از کسانی که شیخ آن ها را به عنوان واقفی معرفی کرده است در سایر کتاب ها به عنوان وقف شناخته نشده اند. مخصوصاً در کتاب نجاشی که احتمال داشته فساد مذهب را ذکر کند بعضی از آن ها را به عنوان وقف ذکر نکرده است و یا حتی توثیق کرده است که توثیق علامت عدم وقف است (کما سیاتی). شاید شیخ کتابی در دست داشته که اسامی واقفیه در آن ذکرشده بود و شیخ به آن اعتماد داشت و یا اینکه بعضی از آن ها بعدها از وقف برگشته اند.
باب من لم یرو عنهم که بابی است که مخصوص رواتی است که از ائمه روایت نکرده اند که شامل حدود پنجاه و اندی از روات می شود، یک نوع اختصاصی به روات و روایات اهل بیت دارد و الا افرادی که از اهل بیت روایت نکرده اند بسیار بیشتر از این مقدار می باشند. بنابراین روات عامی را شامل نمی شود.
حُمید بن زیاد واقفی معروف در این باب ذکرشده است بنابراین روات مذکور در این باب اختصاص به امامیه ندارد ولی درهرحال روات عامی در آن ها نیست. حتی فطحیه و زیدی هم در این باب وجود دارند. البته کسی که ناووسیه باشد در این باب نیست. البته علت ذکر چندنفری که زیدیه هستند در این باب ظاهراً به سبب این بوده که افراد مشهوری بوده اند. ظاهراً موضوع باب من لم یرو عنهم أصحابنا است که شامل امامی و زیدی و فطحیه و واقفی می شود و اهل سنت و ناووسیه را شامل نمی شود زیرا ناووسیه منقرض شده بودند. در این باب عامی اصلاً وجود ندارد ولو به نفع شیعه هم کتابی نوشته باشد.
البته در فهرست نجاشی و شیخ گاه روات عامی که به نفع شیعه روایت دارند را ذکر کرده اند. مثلاً طبری عامی به دلیل روایت کردن واقعه ی غدیر در این دو کتاب ذکرشده است.
شیخ در باب مزبور یازده نفر (یا شاید 12 یا 13 نفر – زیرا تعابیر شیخ مختلف است ویکی دو نفر مشکوک هستند.) را به عنوان ضعیف ذکر کرده اند که ده نفر آن ها از مستثنیات ابن ولید (استاد شیخ) می باشند. ابن ولید از رجال محمد بن احمد بن یحیی (صاحب نوادر) یک عده را استثناء کرده است. کتاب نوادر بسیار مشهور بوده است و مرجع و معول شیعه بوده است. ابن ولید یک سری از مشایخ و رجال موجود در این کتاب را استثناء کرده است و حکم کرده است که ضعیف هستند. البته ابراهیم بن اسحاق جزء مستثنیات ابن ولید نیست. بنابراین اگر ما مستثنیات ابن ولید را قبول داریم همان حجّت است و الا چون شیخ از او اخذ کرده است، ذکر شیخ به تنهایی حجّت نیست. شیخ صدوق شاگرد ابن ولید است و شیخ از صدوق نقل می کند که این افراد ضعیف هستند. ظاهراً شیخ این مستثنیات را قبول داشته است. اگر مستثنیات را قبول کنیم حجت است و اگر قبول نکنیم صرفاً یک مؤید است که مورد تائید شیخ هم بوده است.
البته در بعضی از موارد شیخ، تضعیف را به صدوق (ابن بابویه) نسبت می دهد. البته صدوق چون شاگرد ابن ولید است ظاهراً از او اخذ کرده باشد. (ابن ولید ساکن قم بوده است و شاگرد او صدوق بعد از مدتی ساکن بغداد شده است و اساتید نجاشی و شیخ از محضر او استفاده کرده اند. بنابراین عمدتاً شیخ صدوق رابط بین ابن ولید و علماء بغداد بوده است.)
اختصار و تفصیل در رجال شیخ:
اکثر تراجم و عناوین حاوی اسم به تنهایی است و بحث های خاصی در آن ها ارائه نشده است. بعضی از آن ها حاوی شرح حال است و گاه به پنج سطر بالغ می شود. در باب اصحاب النبی تا باب هاء گاه ترجمه ی مختصری ذکرشده است و از باب هاء ترجمه ها قطع می شود تا باب میم. وسط باب میم به نام یک سری از افراد که محمد هستند که می رسد که ترجمه ی همه ی آن ها را ذکر کرده است و این در اواسط باب میم است. البته قبل از آن محمدهایی وجود دارد که همچنان شیخ چیزی در مورد آن ها ذکر نمی کند. این علامت آن است که مصادر شیخ مختلف بوده است گاه از مصدری مطالبی را اخذ می کرده که حاوی مطلبی نبوده و درنتیجه او هم چیزی نمی نوشته و گاه مصدری که در اختیار داشته حاوی ترجمه ای بوده که همان را کم وبیش منتقل می کرده است.
در باب اصحاب الصادق، اکثر عناوین، ترجمه ی خاصی ندارند ولی در باب محمد در مورد حدود بیست وهشت نفر از کسانی که نامشان محمد است مطالبی ذکر کرده است.
این نکته نیز مخفی نماند که در بسیاری از کتاب ها اولین اسمی که در آن ها ذکر می شده نام محمد بوده است. شاید شیخ ابتدا به این کتاب های دسترسی داشته و شرح حال نام آن ها را نوشته (مانند تاریخ بغداد و تاریخ بخاری که هرچند به ترتیب حروف الفبا است ولی محمد را مقدم کرده اند. حتی برخی از الفاظ در اول باب میم از نام محمد شروع کرده اند و یا در باب الف اولین اسم را احمد قرار داده اند. شاید به این جهت بوده که اسامی متبرکه را در ابتدا ذکر می کردند و اسم انبیاء، پیغمبر و علویون و سادات را برخلاف حروف الفبا در ابتدا قرار می دادند.) بعد شیخ دیده که انجام این کار طول می کشد درنتیجه به کتب دیگر که مراجعه کرده است از نوشتن شرح حال افراد خودداری کرده است.
عبارت اسند عنه
در مورد 338 نفر از اصحاب امام صادق علیه السلام کلمه ی (أَسنَدَ عنه) به کاررفته است. این تعبیر در غیر اصحاب الصادق علیه السلام به جز یک مورد که در مورد اصحاب الباقر علیه السلام است به نام حماد بن راشد ازدی که البته او خود از اصحاب امام صادق علیه السلام نیز هست دیده نمی شود.
البته این بر اساس نسخ خطی است ولی در نسخه ی چاپی تعداد این ها بیشتر است و در اصحاب امام علی علیه السلام یک مورد و مواردی از اصحاب سائر ائمه وجود دارد که کلاً به 350 مورد بالغ می شود. همه این موارد منبعشان رجال ابن عقده است. احتمال می دهیم که این عبارت با رجال ابن عقده ارتباط بسیار نزدیکی دارد. یا عبارت از ابن عقده است و یا مطلبی در آن کتاب بوده است که شیخ با این عبارت از آن یاد می کرده است. و این لفظ در رجال ابن عقده حاکی از مطلبی است که شیخ از آن ها این گونه تعبیر کرده است و بحث است که مراد از عبارت فوق چیست و مرجع ضمیر در آن به چه کسی برمی گردد و اینکه آیا أُسند عنه (با ضمه) صحیح است یا أَسند عنه (با فتحه) و اینکه شیخ در مقام مدح است یا ذم یا هیچ کدام و بحث هایی از این قبیل. ولی به هرحال معنای دقیق آن برای ما روشن نیست.
در باب ابواب الکاظم به 31 نفر اشاره می کند که دارای کتاب هستند. ظاهراً یک کتاب مربوط به مؤلفین در اختیار شیخ بوده است که بر اساس آن اقدام کرده است. در مورد اصحاب الرضا به ده نفر که کتاب دارند اشاره می کند و در سایر ابواب تعداد این افراد بسیار کم است. در باب من لم یرو عنهم اکثر عناوین دارای ترجمه هستند و در اکثر موارد عبارت (روی عنه فلان) وجود دارد که به 316 مورد بالغ می شود. در مورد 34 نفر نیز اشاره کرده است که شاگرد عیّاشی بوده اند. صاحب قاموس الرجال درجایی اشاره می کند که این ها برای بیان طبقه ی روات بوده است زیرا باب من لم یرو عنهم دارای طبقه ی خاصی نیست و در میان آن ها چندین طبقه وجود دارد و شیخ از طریق عبارت (روی عنه فلان) به طبقه ی آن ها اشاره می کند.
به نظر می رسد نظر صاحب قاموس صحیح نیست و علت ذکر آن عبارت، بیان مصدر کلام شیخ است. علت آن این است که حتی شیخ در مورد کسانی که طبقه ی آن ها کاملاً مشخص است مانند شیخ صدوق باز عبارت فوق را به کار می برد و می فرماید: روی عنه تلعکبری.
مصادر رجال شیخ
شیخ بیان نمی کند که مطالب کتاب خود را از کجا اخذ کرده است ولی از تفحص مطالب کتاب شیخ این نکته استفاده می شود که شیخ در اکثر موارد اسامی رجال را از کتب حدیثی اخذ نکرده است بلکه از کتب رجالی گرفته است. به هرحال هرچند همه ی مصادر شیخ برای ما مشخص نیست ولی این نکته مشخص است که شیخ از پنج مصدر نقل می کرده است که عبارت اند از: رجال ابن عقده، بخاری، احمد بن حنبل، ابن اسحاق، رجال برقی.
از باب اصحاب الباقر تا آخر اصحاب الائمه، رجال برقی از مصادر مهم او بوده است. البته همچنان مشخص نیست که شیخ مستقیماً از رجال برقی نقل کرده باشد و شاید باواسطه از رجال او نقل کرده باشد.
رجال برقی اصلاً ترتیب ندارد. ولی وقتی رجال شیخ را با رجال برقی مقایسه می کنیم متوجه قرابت می شویم.
تمرین:
باب میم از اصحاب الباقر رجال شیخ را با رجال برقی مقایسه کنید
باب الف از اصحاب الکاظم رجال شیخ را با رجال برقی مقایسه کنید.