جلسه 25

بسم الله الرحمن الرحیم





محتويات
0.1- چند نکته در مورد تعلیق و تحویل در اسناد کتب اربعه
0.2- تطبیق این بحث ها بر کتب اربعه
0.2.1- کافی
0.2.2- تهذیب
0.2.3- استبصار
0.2.4- من لایحضره الفقیه
0.2.4.1- تمرین

بحث در مورد سند شناسی بود. معرفی کتب اربعه حدیثی را مطرح کردیم. در این جلسه فهرستی از مطالب مطرح شده بیان می شود و جمع بندی می کنیم. در اسناد کتب اربعه با حالات غیر عادی مواجه هستیم که باید تکلیفش مشخص شود.
0.1- چند نکته در مورد تعلیق و تحویل در اسناد کتب اربعه
- یکی تحویل سند است. یعنی در وسط سند هنوز سند تمام نشده است سند دیگری آورده شود. به عبارت دیگر عطف غیر عادی یعنی چند طبقه بر چند طبقه باشد. در مورد تحویل سند اولاً اصل وقوع تحویل در اسناد می تواند کلمه جمیعاً و تعبیر «و عن» یعنی تکرار «عن» بعد از واو نشانه غیرعادی بودن عطف باشد. عمده ترین قرینه بر اصل وجود تحویل رعایت طبقات روات است که از اسناد مشابه و موارد دیگر که همین روایت در کتب دیگر ذکرشده است می باشد. در مورد سند تحویلی باید ابتداءی سند دوم و انتهاءی سند اول مشخص شود. اگر تحویل سه تایی باشد در مورد سند دوم باید ابتدا و انتهایش مشخص شود تا سند به یک سند عادی تبدیل شود. در همه این موارد بزرگترین قرینه طبقات است.
- یکی هم تعلیق سند است که در کتب اربعه زیاد است. که اول سند حذف شود. لذا نوعی سند مرسل است. اگر محذوف بواسطه تعبیری مثل بهذا الاسناد و... مشخص شود تعلیق محسوب نمی شود. تعلیق یا به اعتبار سند قبلی است یا به اعتبار کتاب مستقل یا مشیخه است و یا تعلیق بدون اعتماد به چیزی دیگر. معمولاً طریق به کتاب بواسطه تعلیق حذف می شود. حتی تعلیقات معتمد بر سند قبل. یعنی اگر دو روایت در کافی از یک کتاب نقل شود در سند اول طریق کتاب ذکر می شود و در سند دوم طریق کتاب حذف می شود و نام صاحب کتاب، اول سند معلق قرار می گیرد. معمولاً در تعلیق افراد معروف حذف می شوند. راویان کتاب چون زیاد از آن ها نام برده می شود افراد معروفی هستند و به اختصار نام آنها حذف می شود. عده من أصحابنا که در کافی یعنی طریق به کتاب خیلی از اوقات حذف می شود. در تشخیص تعلیق هم طبقات عمده ترین قرینه است. جاهای دیگری که این روایت واردشده است نیز قرینه دیگر برای تشخیص تعلیق است.
در مورد تعلیقات کافی چند مشکل داریم. یکی مشکل احمد بن محمد های اول اسناد کافی است. زیرا چند نفر به این نام وجود دارد که برخی شیخ کلینی و برخی شیخ مشایخ کلینی است. مشکل دوم سهل بن زیاد است. اسنادی داریم که سهل اول سند است و در اسناد قبلی هم قرینه ای بر تعلیق نیست.
- مسئله بعدی ضمائری است که در اول اسناد وجود دارد. ضمیر به طور طبیعی باید به نفر اول سند قبلی برگردد ولی در بعضی موارد به چند سند قبل یا اواسط سند قبل برمی گردد. منشاء این اضمار غیر عادی چیست؟
در مورد اسناد تهذیب نمونه ای ذکر می کنیم:
احمد بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ذَكَرَ أَنَّ رَجُلًا أَتَى أَبَا جَعْفَرٍ ع وَ سَأَلَهُ عَنِ السُّجُودِ عَلَى الْبُورِيَاءِ وَ الْخَصَفَةِ وَ النَّبَاتِ قَالَ نَعَمْ.
عَنْهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ عَلَى الْبُورِيَاءِ وَ الْخَصَفَةِ وَ كُلِّ نَبَاتٍ إِلَّا الثَّمَرَةِ.
ما با قرائنی فهمیدیم این ضمیر عنه به علی بن حکم برمی گردد. منشاء این ابهام چیست؟ صاحب منتقی فرموده است: ظاهراً هر دو روایت از کتاب احمد بن محمد گرفته شده است. در این کتاب برای روایت دوم ضمیر آورده است و به اول سند قبلی کتاب خودش برگشته است. شیخ همین گونه با ضمیر روایت را در تهذیب نقل کرده است که موجب این ابهام شده است. همین کار را در مورد کافی هم انجام داده است و ضمیر به وسط سند برگشته است. وقتی همان روایت تهذیب را در کافی بررسی می کنیم می بینیم در کافی ضمیر بوده و طبیعی بوده است و شیخ به همان صورت ضمیر در تهذیب نقل کرده است.
اما اگر ضمیر به چند سند قبل برگردد، یا به دلیل غفلت و فراموشی است و یا اینکه سند وسط سند ضمنی باشد. یعنی روایت واسطه یک جمله معترضه است. دلیل سوم اینکه گاهی روایت واسطه بعداً اضافه شده است و بین ضمیر و مرجعش فاصله انداخته است.
گاهی هم اسناد پس و پیش می شود و منشاء این اختلالات می شود.
- کلمه بهذا الاسناد هم یک ابهامی ایجاد می کند. اسمی که بعد از این کلمه است باید در سند قبل باشد به صورت طبیعی. لکن گاهی در چند سند قبل وجود دارد و یا اصلاً وجود ندارد. منشاء این هم مثل ارجاع نامتعارف ضمیر است.
- نکته دیگر اینکه در همه اسناد باید احتمال تحریف و تصحیف هم بدهیم. در طول زمان ناسخین کم دقتی کرده اند و اشکالاتی در اسناد بوجود آورده اند. بحث مفصلی در انواع تحریف و تصحیف وجود دارد که بعداً بحث خواهیم کرد.
0.2- تطبیق این بحث ها بر کتب اربعه
0.2.1- کافی
در این کتاب اسناد به صورت متعارف کامل است. تعلیق به اتکاء سند سابق بیش از همه در کافی وجود دارد. تحویل سند در کافی بسیار زیاد است و نکته مهم این است که کسی که این تحویلات را ایجاد کرده است خود کلینی است. مثلاً در کافی می آید: علی بن ابراهیم عن ابیه و محمد بن اسماعیل عن فضل بن شاذان. در تهذیب می گوید محمد بن یعقوب عن علی بن ابراهیم عن ابیه و محمد بن اسماعیل عن فضل بن شاذان. این تعلیق توسط خود شیخ طوسی انجام نشده است بلکه مال کلینی است لذا سند دوم عطف بر اول سند قبل نیست. اکثر تحویلات تهذیب در مصادر شیخ طوسی موجود بوده اند و کار خود شیخ نیستند. لکن کلینی خود تحویل می کند و این باعث می شود تشخیص تحویل راحت شود. کافی کتابی است که کلینی برای ترتیب و تنظیم و تبویبش کار زیادی انجام داده است. اینکه گفته می شود 20 سال طول کشید تا نوشته شود شاید به خاطر همین دقت ها است. کلینی کتاب رجالی هم داشته است که به دست ما نرسیده است و همین بسیاری از نکات کافی را مخفی می دارد. ولی مشخص است از اول با روش هوشمندانه ای کافی را نوشته است.
نکته ای که در این اسناد مهم است این است که بطور متعارف بدون فعل شروع می شود و مواردی که با فعل شروع شود مقطوع هستند. اسناد تحویلی هم بدون فعل شروع می شود. اسنادی که با فعل شروع می شوند معمولاً اسناد ضمنی هستند و به عنوان ذیل روایت قبل و جمله معترضه است و روایت موردتوجه اصلی نیست لذا اسنادش هم معمولاً کامل نیست.
0.2.2- تهذیب
اسناد جلد اول و قسمتی از جلد دوم معمولاً کامل هستند. اما سایر اسناد ناقص هستند و تعلیق در آنها زیاد است و معمولاً به اتکاء مشیخه و فهرست است نه سند قبل. کسی که در اول سند واقع می شود ظاهر عبارت شیخ در مشیخه این است که صاحب کتاب است. احیاناً در تهذیب تعلیق به اتکاء سند قبل هست ولی معمولاً به دلیل این است که در مصادر شیخ تعلیق وجود داشته است و شیخ آن تعلیق را هم آورده است. اما آیا خود شیخ هم تعلیق می کند یا خیر؟ صاحب منتقی الجمان می فرماید خیر.
یکی از موارد مشکل آفرین در تهذیب اختلال در ضمایر است که زیاد هم وجود دارد.
یکی از بحث های تهذیب این است که کسی که اول سند است آیا صاحب کتاب است یا خیر؟ ظاهر کلام شیخ این است که صاحب کتاب است ولی بحث کردیم که همیشه این گونه نیست و روایت از کتاب او نقل نشده است. بلکه از کافی یا کتب دیگر نقل شده است. شواهدی از خود مشیخه هم بر این معنا دلالت می کرد. مقایسه اسناد سهل بن زیاد و علی بن ابراهیم ما را به این می رساند که همه موارد را از کافی گرفته است نه از کتاب خودشان.
شیخ طوسی گاهی یک روایت را در تهذیب در باب اصلی آورده است و در باب زیادات همان مضمون را آورده است. می بینید ترتیب این ابواب یکسان نیست. یعنی یک شخص (طوسی) در دو زمان دو ترتیب می دهد، حالا این منطقی نیست که دو نفر (کلینی و طوسی) یک ترتیب واحد بدهند. نه شباهت الفبایی و نه مضمونی وجود دارد ولی ترتیب کافی و تهذیب در روایات سهل و علی بن ابراهیم یکی است. لذا واضح می شود که طوسی عینا از کافی این ها را گرفته است.
لذا در اسناد تهذیب باید حوصله به خرج داد و هرکس اول سند بود را صاحب کتاب ندانیم و تحقیق بیشتر باید بکنیم. این بحث را مفصلاً مطرح کرده ایم.
نکته دیگر اینکه در تهذیب ارجاعات نادرست ضمایر زیاد است که منشاء آن همان منشاهایی است که گفتیم. بهذا الاسناد هم همین حال را دارد. اساساً اختلال در اسناد تهذیب زیاد است. صاحب منتقی تذکر می دهد که در اسناد تهذیب سقطات زیاد است و منشاء خیلی از آن ها تعلیقاتی است که در کتب مصدر شیخ وجود داشته است. مثلاً فرض کنید در کافی گفته است: عده من أصحابنا عن احمد بن محمد و در سند بعدی گفته احمد بن محمد عن ابن ابی عمیر. شیخ طوسی سند دوم را از کافی گرفته است و حواسش به تعلیق بر عده من أصحابنا نبوده است و فرموده است محمد بن یعقوب عن احمد بن محمد. مقایسه کافی و تهذیب در خیلی از موارد این مشکل را بوضوح مشخص می کند.
صاحب منتقی می فرمایند در مورد روایات موسی بن قاسم در کتاب حج این اختلال فراوان رخ داده است. مثلاً موسی بن قاسم عن معاویه بن عمار حال آنکه طبقه این دو باهم سازگار نیست.
شیخ گاهی در تهذیب ضمیر را به چیزی ارجاع داده است که انسان تعجب می کند و از شیخ بعید می بود. این هم سر جای خود توضیح داده ایم.
موسی بن قاسم از ابن ابی عمیر و شاگردانش و اساتدیش روایت نقل می کند و همین باعث می شود طبقه او را نتوانیم کشف کنیم. صاحب منتقی به همه این روایات اشکال می کند. شاید این گونه باشد که عمر طولانی داشته است و از همه روایت کرده است. تلعکبری عمر زیادی داشته است و در طول عمرش از افراد مختلف روایت کرده است. حدود 70 سال بین روایات اول و اخر عمرش فاصله است. شاید موسی بن قاسم هم مثل او بوده است. به هرحال باید این کلام صاحب منتقی بیشتر بررسی شود.
درمجموع اختلالاتی که در تهذیب است به نسبت بسیار بیشتر از اختلالات کافی است. یعنی تعداد اختلالات نسبت به کل اسناد را که حساب کنیم درصد بیشتری نسبت به کافی دارد. اساساً حوزه بغداد به اندازه قم مسلط به حدیث نبوده است. با اقتدار ترین حوزه شیعی در طول تاریخ حوزه بغداد بوده است. در قم شیخ صدوق بزرگترین فرد است که جنبه روایی در او غالب است و تحلیل و موشکافی در روایت کمتر است. لکن حوزه بغداد یک حوزه عقل گرا و کلامی است و تحلیلات بر روی روایات بیشتر است. گستره مطالبی که در حوزه بغداد بوده است باعث می شود حدیث در بغداد کم رنگ تر از قم بوده است. لذا صدوق و کلینی در جنبه های حدیثی از شیخ بسیار قوی تر هستند. هرچند در مورد شیخ طوسی گفته شده است کل الکمالات الیه تنتسب. شیخ طوسی تا دو قرن مرجع تقلید کل بوده است! این عظمت شیخ طوسی است. لکن در حدیث قم قوی تر بوده است. کلینی در 20 سال کافی را نوشته است و شیخ شاید در 2 سال همراه با چند کتاب دیگر تهذیب را نوشته است. مشخص است که دقت های کافی را ندارد. کتاب طهارت تهذیب که در 28 سالگی شیخ نوشته شده است بسیار قوی است و آیت الله بروجردی در تحیر بودند از عظمت علمی شیخ در بحث طهارت که به صورت استدلالی و مفصل نوشته شده است. کلینی در اواخر عمر به بغداد رفته ولی بزرگ شده حوزه قم است. حوزه بغداد علاوه بر اینکه علوم عقلی و کلامی و تفسیری مبتکر هستند در خود حدیث و علوم نقلی نقش واسطه را دارند و اگر حوزه بغداد نبود بسیاری از احادیث به ما نمی رسید. از حوزه مشرق زمین (سمر قند و بخارا و عیاشی و کشی) هیچ کتابی باقی نمانده است مگر اینکه حوزه بغداد آن را حفظ کرده باشد و خودشان هیچ کتابی را حفظ نکردند.
کافی و فقیه قوی تر نوشته شده اند از تهذیب و استبصار اما نسخه های خطی موجود تهذیب و استبصار از نسخه های کافی و فقیه معتبر تر هستند. صاحب منتقی نسخه خطی خود شیخ را داشته است. نسخه های موجود هم با خط شیخ مقابله شده اند. اما قدیمی ترین نسخه کافی مال قرن 9 است و از لحاظ اعتبار ضعیف تر هستند.
0.2.3- استبصار
معمولاً به تبع تهذیب است. گاهی اسناد در تهذیب خلل داشته است و همین خلل به استبصار هم واردشده است. مشخص است استبصار را از تهذیب گرفته است. لذا نباید استبصار را به عنوان یک کتاب مستقل از جهت اعتبار حساب کردد. فقط برخی موارد مختصری وجود دارد که بین این دو کتاب اختلاف است و استبصار می تواند برای خودش یک منبع مستقل باشد. لکن در اکثر موارد اعتبار مستقلی ندارد. متن روایات استبصار همگی در تهذیب موجود است. لکن در اسناد باهم تفاوت هایی دارند. گاهی در استبصار تصریحات و نکاتی دارد که ابهامات تهذیب را برطرف می کند. ظاهراً استبصار را با حوصله بیشتری نسبت به تهذیب نوشته است. لکن این دو کتاب را باید با احتیاط بیشتر ملاحظه کرد.
0.2.4- من لایحضره الفقیه
در اسناد من لا یحضر یا ارسال وجود دارد به صورت مطلق و یا فقط یکی دو راوی ذکرشده است. موارد بسیار نادری وجود دارد که سند به صورت کامل ذکر می شود. برخی روایات که فقط اسم راوی در آن ها ذکرشده است در مشیخه طریق به آن اشخاص ذکرشده است. ما گفتیم که کسانی که در اول اسناد وجود دارد و مکرر واقع شده اند صاحب کتاب هستند و افرادی که فقط یکی دو روایت دارند صاحب کتاب نیستند. احتمال دارد که فقیه هم مثل تهذیب مواردی که از یک کتاب نقل می کند در واقع باواسطه (مثلاً بواسطه کتاب جامع استادش ابن ولید) نقل می کند ولی طرقی که در پایان کتاب برای این افراد نقل کرده است، طریق به کتاب است.
نکته دیگر اینکه صدوق در این کتاب گاهی تعبیر مثلاً «روی زراره» دارد که طریق مشیخه در مورد این تعبیر قطعاً هست. گاهی تعبیر می کند به «روی عن زراره» استظهار کردیم که این تعبیر هم در مشیخه داخل است.
در مورد فقیه یک بحث دیگر هم هست. برخی گفته اند این کتاب ازآنجاکه کتاب فتوایی است اگر روایتی وجود داشته باشد که قسمتی از آن مورد تائید و فتوای او نبوده است، آن قسمت را ذکر نکرده اند. از طرف دیگر گاهی چند روایت وجود دارد که یک مضمون دارند و صدوق با مشاهده مجموع این روایات فرموده است قال الصادق علیه السلام... لکن متنی را که می گوید ترکیبی از این چند روایت یا مضمون آن ها را بیان می کند و نام راوی را هم نمی برد. زیرا شخص خاصی این جمله را روایت نکرده است. یعنی مثل مقنعه که شیخ مفید می فرمایند یک کتاب فقهی است و اسانید روایات را حذف می کنم که کتاب بزرگ نشود ولی وقتی به آن مراجعه می کنیم می بینیم در متن روایات تغییرات داده است و به اصطلاح ویرایش کرده است و نقل به مضمون کرده است تا تبدیل به یک متن فقهی شود. گفته اند احیانا در مورد من لایحضر نیز همین کار را کرده است و در متن روایات دستکاری کرده است. مضمون همان مضمون روایت است ولی متن همان متن روایت نیست. لذا نباید به متن روایات خیلی اصرار داشته باشیم زیرا خود ائمه اجازه نقل به معنا داده اند. فقط در مورد ادعیه و زیارات گفته اند نقل به معنا نکنید. لذا به صورت کلی روایات بیشتر مضمون کلام اهل بیت هستند نه عین الفاظ ایشان.
در مورد استصحاب عدم نعتی گفته اند اگر در روایت «غیر القرشیه» باشد یا اینکه «الا القرشیه» باشد باهم فرق دارد و در یک صورت استصحاب جاری نیست. جای این دقت ها در متن روایات نیست زیرا بیان متعارف است که «غیر القرشیه» را به صورت «الا القرشیه» نقل کنند.
0.2.4.1- تمرین
این سه تمرین را حل کنید و مکتوب بیاورید.
تهذیب ج 2 حدیث 391 تا 395 یک سؤال است. (تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج 2، ص: 104)
391- 159- الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سنان كِلَيْهِمَا عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ...
392- 160- وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: ...
393- 161- مُحَمَّدُ بْنُ احمد بْنِ يَحْيَى عَنْ احمد بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ زَكَرِيَّا الْكَاتِبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ...
394- 162- وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: ...
395- 163- وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ سنان قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع ...
 
مرجع ضمیر همه روایات حسین بن سعید است. حدیث 161 فاصله انداخته است. که ظاهراً بعداً اضافه شده است.
تحویل در سند 159 هم فضاله از عبدالله بن سنان نقل می کند زیرا ابان از او روایت نمی کند و در مقابل فضاله از او روایت زیاد می کند.
 
تهذیب جلد 3 حدیث 387 / تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج 3، ص: 174
386 - 3- سَعْدٌ عَنْ احمد بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عبیدالله بْنِ عَلِيٍّ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ...
387 - 4 وَ- عَنْهُ عَنْ احمد بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ حَدَّثَنِي بَعْضُ أصحابنا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ...
 
مراد از این سعد، سعد بن عبدالله القمی است و احمد بن محمد، ابن عیسی الاشعری است. زیرا بیشترین روایت را سعد از ابن عیسی الاشعری دارد. عنه در حدیث بعد به سعد برمی گردد و ایوب بن نوح احتمال دارد عطف به احمد بن محمد باشد و احتمال دارد به سعد عطف شود. سعد 22 روایت از ایوب دارد و احمد بن محمد 4 روایت. احمد بن محمد نزدیک تر است و این یک مرجح است و سعد روایت بیشتر دارد و این مرجح دیگری است. ظاهراً تعداد بیشتر روایت مقدم است لذا ایوب بن نوح عطف به سعد شده است.

تهذیب جلد 5 حدیث 1190 تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج 5، ص: 344
1190- 103- رَوَى مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ وَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ...
به کتاب منتقی هم مراجعه کنید. کمک خوبی است.
 
صاحب کتاب منتقی می فرمایند ظاهر اولیه سند این است که سلیمان بن خالد از امام نقل می کند و حجاج و ابن مسکان هر دو از او نقل می کنند و صفوان از این دو نفر. یعنی عطف عادی است و تحویلی نیست. لکن این سند تحویلی است و عبدالرحمن بن حجاج و سلیمان بن خالد هر دو از امام نقل می کنند. زیرا اولاً عبدالرحمن بیشتر از امام صادق و امام کاظم نقل می کند و فقط 3 روایت از سلیمان بن خالد دارد. از طرف دیگر در حدیث دیگری سندی داریم به این شکل:
150- مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ وَ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالا سَأَلْنَاهُ عَنْ مُحْرِمٍ وَطِئَ بَيْضَ الْقَطَا فَشَدَخَهُ قَالَ يُرْسِلُ الْفَحْلَ فِي مِثْلِ عِدَّةِ الْبَيْضِ مِنَ الْغَنَمِ كَمَا يُرْسِلُ الْفَحْلَ فِي عِدَّةِ الْبَيْضِ مِنَ الْإِبِلِ.
این سند دقیقاً مثل سند موردبحث ماست و فقط بجای عبدالرحمن، منصور بن حازم است و تعبیر «قالا سالناه» است که صریح در این است که دو نفر از امام سؤال می کنند. در واقع صفوان دو طریق به امام داشته است یکی با یک واسطه و دیگری با دو واسطه.
کلینی این حدیث را نقل کرده و گفته حجاج از سلیمان بن خالد نقل می کند و این ناشی از کم دقتی کلینی است و تکرار عن در کتاب تهذیب نشانه تحویل است. انتهی کلام صاحب منتقی.
روایت در کتاب کافی: 4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ احمد بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سنان عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ [1]
عَنْ مُحْرِمٍ وَطِئَ بَيْضَ قَطَاةٍ فَشَدَخَهُ قَالَ يُرْسِلُ الْفَحْلَ فِي عَدَدِ الْبَيْضِ مِنَ الْغَنَمِ كَمَا يُرْسِلُ الْفَحْلَ فِي عَدَدِ الْبَيْضِ مِنَ النَّعَامِ فِي الْإِبِلِ.

نرم افزار درایه در توضیح این سند کلام صاحب منتقی را نقل کرده واضافه کرده است که محقق خویی هم از این حرف تبعیت کرده است. لکن در نقد این کلام می گوید اولاً سندی که منصور بن حازم در آن است نمی تواند قرینه باشد که حجاج هم در این روایت از امام نقل می کند نه سلیمان بن خالد. تکرار کلمه عن هم دلیل قطعی بر تحویل نیست و شاید برای تنبه به این باشد که این دو سند را در دو جای کتاب موسی بن قاسم دیده است. از طرفی تخطئه کلینی و ترجیح شیخ طوسی بر کلینی هم صحیح نیست و اشبه این است که بگوییم کلینی صحیح نقل کرده است و در سند تحویلی نبوده و شیخ طوسی خیال تحویل کرده و عن را تکرار کرده است.
به هرحال نرم افزار درایه این سند را تحویلی نمی داند.

[1] (4) رواه الشيخ بسند صحيح عن منصور بن حازم و ابن مسكان عن سليمان بن خالد و حمله على ما اذا لم يكن تحرك الفرخ لصحيحة سليمان بن خالد الآتية و لا خلاف فيه بين الاصحاب. (آت).