جلسه 26

بسم الله الرحمن الرحیم





محتويات
0.1- موضوع: شناخت اسناد
0.1.1- چند نکته:
0.1.2- طبقات

0.1- موضوع: شناخت اسناد
سند از دو زاویه قابل بررسی است:
1. سند به عنوان موضوع علم رجال. یعنی آنچه علم رجال در حول آن بحث می کند.
2. سند به عنوان منبع و مصدر علم رجال.
اگر سند را به عنوان موضوع علم رجال معرفی کنیم ازآنجاکه رجال کمک کار فقه و حدیث و... است بیشتر کتاب وسائل موردتوجه است زیرا فقه از وسائل الشیعه استفاده می کند و رجال به وسائل الشیعه باید بپردازد ولی ضرورتی ندارد به سراغ مثلاً بحار الانوار برویم.
اما اگر سند را به عنوان منبع علم رجال ملاحظه کنیم باید به منابع دست اول حدیثی مراجعه کنیم. مثل کتب صدوق و مفید و کلینی و... . البته هیچ کتابی از کتب حدیثی موجود زحمت تام برای تصحیح نسخه های آن کشیده نشده است و بسیار جای کار دارد.
ما اینجا سند را به عنوان مصدر علم رجال ملاحظه می کنیم. ما کتب رجال را به عنوان مصدر علم رجال می شناسیم و از طرف دیگر سند هم مصدر علم رجال است. ولی بین این دو تفاوت عمده ای است. کتب رجالی به قصد شناخت رجال تألیف شده اند ولی کتب حدیثی غرض اصلی آنها انتقال حدیث است و در حاشیه این غرض فوائد رجالی بسیاری هم می توان از آن به دست آورد. مثل اینکه خانه ای که ساخته می شود سایه ای هم دارد که مقصود سازنده نیست ولی در جای خود استفاده دارد. سند در کتب حدیثی هم همین استفاده را دارد.
گاهی اوقات در ضمن سند یک توثیق یا تضعیف ضمنی وجود دارد هرچند بسیار اندک است.
نکته دیگر اینکه مراد از سند خصوص راوی نیست بلکه تمام تعابیری که در روایت وجود دارد که جزء متن حدیث نیست. مثلاً اسم راوی یا القاب و کنیه اش که از تعابیر فهمیده می شود و گاهی جملات متعرضه ای وجود دارد که استفاده رجالی دارد.
منظور از فواید رجالی اعم از خود رجال یا درایه یا اصول الرجال و ... است.
سابقاً گفتیم مباحث علم اصول الرجال در سه ناحیه مطرح می شود:
    1. مصادر الرجال
    2. معرفه الراوی
    3. معرفه السند
ابتدا از معرفه السند شروع می کنیم. برای تشخیص خیلی از ابهامات (تحویل و تعلیق و اضمار و ارسال و...)، اسناد مشابه و طبقات مهم ترین فایده را دارد.
- در مورد تحریفات واقع در اسناد مثلاً تحریف «واو» به «عن» یا برعکس یا کم و زیاد شدن نام راوی یا تصحیفات که نوعی تحریف هستند که توسط مستنسخ ایجاد می شود. خود اسناد تحریف شده یک منبع خوب است برای شناخت نحوه تحریف و بالتالی شناخت سند صحیح. مثلاً معمولاً علی ابن ابراهیم عن ابیه پشت سر هم هستند. اما در یک سند عن ابیه وجود ندارد که مستنسخ اشتباهاً عن ابیه هم اضافه کرده است.
گاهی نیز در سند نقیصه وجود دارد زیرا تعلیق هایی وجود داشته که متوجه نشده اند و نقصی به سند وارد کرده اند. یا اینکه مثلاً پرش چشم از اسم اول به اسم دوم پیش می آید و ایجاد نقص می کند و عوامل دیگر که بعداً بیان می کنیم.
- مطالب مطرح در مورد راوی شناسی را به دو بخش می توان تقسیم کرد:
1. شناخت شخص راوی که کیست؟
2. شناخت شخصیت راوی که ثقه یا عدم ثقه بودن اوست.
در شناخت شخص راوی تمییز مشترکات و توحید مختلفات کاربرد دارد. و طبقه راوی که در چه عصری زندگی می کرده است. تاریخ زندگی اکثر راویان مشخص نیست و از روی خود اسناد باید مشخصات زندگی ایشان را استخراج کرد.
در شناخت وثاقت و عدم وثاقت گاهی در سند روایت توضیحاتی در مورد خود راوی وجود دارد. گاهی بعد از ذکر نام راوی و گاهی بعد از اتمام روایت در مورد افراد خصوصیاتی ذکر می شود یا برخی القاب و عناوین مشعر به وثاقت یا عدم وثاقت راوی موجود است.
- برخی مبانی در استفاده مطالب رجالی (توثیق و تضعیف) از سند تأثیر دارد و در اصول الرجال باید تحقیق شوند و یکی از منابع تحقیق این مبانی خود اسناد است:
    1. ترضیه و ترحم. آیا در توثیق موثر است؟ البته در تشخیص طبقه موثر است. رضی الله عنه یعنی آن شخص فوت کرده است و ایده الله یعنی زنده است.
    2. اکثار روایت اجلاء
    3. وقوع راوی در کتب معتبره
    4. افتاء به مضمون روایت راوی
    5. مستثنیات ابن ولید از مشایخ محمد بن احمد بن یحیی بن عمران اشعری، آیا استثنا نشده ها ثقه هستند؟
    6. اصحاب الاجماع که سه مبنا در مورد آنها وجود دارد:
        7. مبنای اول اینکه اگر سند تا آنها صحیح باشد باقی آن موردقبول است و نیاز به بررسی ندارد. این مبنا فایده حدیثی دارد ولی فایده رجالی ندارد.
        8. اصحاب اجماع فقط خودشان معتبر هستند و قبل و بعدشان را تاثیری ندارد. این مبنا نه فایده رجالی دارد و نه فایده حدیثی.
        9. اگر سند تا ایشان صحیح باشد افراد بعد از اصحاب اجماع توثیق خواهند شد. این مبنا هم فایده رجالی دارد و هم فایده حدیثی.
    10. مشایخ الثقات (ابن ابی عمیر و صفار و بزنطی). شیخ طوسی در عده بحث می کند که در تعارض مرسل و مسند کدام مقدم هستند. ایشان می فرمایند این سه نفر مرسلاتشان در قوه مسندات دیگران است. باید مشایخ ایشان را بشناسیم تا بتوان در مورد این مبنا نظر داد. ابن ابی عمیر حدود 300 شیخ دارد و کمتر از یک سوم آن ها صاحب کتاب بوده اند.
شناخت سند هم دو وجه دارد. گاهی سند خودش را می شناساند و گاهی موجب شناخت سند دیگری می شود و این قسم دوم خیلی مهم و کاربردی است.
در مورد سند فواید جنبی دیگری هم وجود دارد که به رجال بستگی دارد ولی شاید نتوان گفت داخل در علم رجال است:
1. مثلاً گاهی روایتی را از طریق پیدا کردن راوی پیدا می کنیم.
2. گاهی اسناد کتاب راهی برای شناخت خود کتاب است. شناخت مصادر کتاب و شیوه تألیف کتاب را می توان از روی اسناد کتاب به دست آورد. مثلاً اینکه شیخ طوسی در فهرست به رجال ابن عقده اعتماد کرده است و رجال ابن عقده معتبر است لذا کتاب فهرست شیخ تا حدودی اعتبار پیدا می کند. یا باهمین روش ما به این نتیجه رسیدیم اختصاص مال شیخ مفید نیست یا تفسیر منسوب به علی ابن ابراهیم مال ایشان نیست.
3. گاهی از سند برای ارزش گذاری کتب رجالی استفاده می کنیم. مثلاً برای کشف اعتبار رجال نجاشی از سند استفاده شده است. مثلاً ما از سند یک مبانی عام استفاده می کنیم و بعد می بینیم نجاشی هم همین مبانی را ارائه می دهد لذا می گوییم نجاشی کتاب معتبری دارد.
4. گاهی اوقات اسم یک شخص در کتب مختلف رجالی آمده است ولی در کتب حدیثی موجود هیچ نامی از آن ها نیست. بالعکس رواتی در کتب روایی وجود دارد که در کتب رجالی نامی از آنها نیست. مثل رواتی که در بصره و اهواز و مصر بوده اند. مثلاً اگر عیاشی کتب سنددارش موجود بود خیلی اطلاعات مفیدی به ما می داد. کتابی است به نام تعبیر الآیات از شاگردان محقق کرکی که از کتاب تفسیری ابن بابی یار؟ روایت نقل می کند. در حالی که در کتب حدیثی موجود هیچ نامی از ایشان موجود نیست حال آنکه معلوم است ایشان شخصیت معروفی بوده و روایت زیاد دارد. کتاب غیبت شیخ طوسی مجموعه ای از اطلاعات تاریخی است که بسیار خوب است. مصادر این کتاب دست ما نیست و لذا همین کتب یک منبع اطلاعاتی بسیار مفید است.
موسی بن قاسم در کافی بسیار کم روایت دارد. یا محمد بن علی بن محبوب اصلاً در کافی روایت ندارد حال آنکه در تهذیب روایات فراوان دارند و معلوم است از اجلاء بوده اند. لذا اسناد کتب حدیثی از منابع علم رجال است و می توانند مبداء ارائه نظریات رجالی باشند.
اسناد با توجه به اینکه برای فایده رجالی نگاشته نشده اند و از طرفی جزئی هستند دست یابی به این اسناد راحت نیست و نیاز به ترتیب و تنظیم دارد. لذا برخی کتب برای تنظیم اسناد تهیه شده است. قدیمی ترین کتاب در این زمینه جامع الرواه اردبیلی است. البته مستوفاه نیست. راوی و مروی عنه را هم کامل نمی گوید. آدرس را هم دقیق ذکر نمی کند. لذا استفاده از آن کار مشکلی است. موفق ترین اثر چاپ شده در این زمینه بدون تردید معجم رجال الحدیث است. آیت الله بروجردی هم کتابی به نام جامع احادیث شیعه دارد که اخیراً چاپ شده است و خیلی از اسناد مشکل در این کتاب نیست و مستوفاه هم نیست. نزدیک یک سوم اسناد را ذکر نکرده است.
0.1.1- چند نکته:
مراد از سند مشترک اعم از اسماء راوی و تعبیرات واسطه در این اسناد است. خیلی از تعبیرات واسطه را نمی توان از این کتب (کتب تنظیم اسناد مانند جامع الرواه و معجم و...) استفاده کرد. مثلاً محقق خویی نوشته است محمد بن یحیی العطار از امام حسن عسکری نقل می کند. حال آنکه طبقه او به امام حسن عسکری نمی خورد. با مراجعه مشخص شده است که نامه نگاری صفار با امام حسن عسکری را روایت کرده است و واقعاً او راوی از امام حسن عسکری است ولی نه به صورت حضوری بلکه به صورت دیدن خط امام بعد از ایشان.
مثلاً تعبیر ابوالحسن الاول منظور کیست؟ امام کاظم منظور است ولی بعد از وفات امام کاظم صحیح است قید الاول را اضافه کنیم. البته در صورتی که خود راوی گفته باشد ابوالحسن الاول می توان استظهار کرد که او در زمان امام رضا هم زنده بوده است و اگر تعبیر الاول را خود مثلاً کلینی اضافه کرده باشد جا برای این استظهار نیست.
برخی کتب عامی برای اسناد مشترک تهیه شده است. بهترین این کتب تهذیب الکلام است که با چاپ بسیار خوبی با تحقیق خوبی چاپ شده است. البته متأسفانه همه مجلدات چاپ نشده است و تا حرف عین چاپ شده است. این کتاب صحاح سته را فهرست کرده است. این کتاب شبیه معجم الرجال طبقه را معرفی می کند ولی آدرس نمی دهد و از این جهت معجم الرجال کار خیلی بزرگ تر است. این کتاب منبع مهمی برای اطلاعات رجالی است. در حالی که اطلاعات کتب رجالی شیعی اطلاعات کم است. لذا باید به سراغ اسناد برویم لکن در اهل سنت اطلاعات کامل در کتب رجالی هست و اطلاعات جدیدی در اسناد پیدا نمی شود. ابن حجر این کتاب را خلاصه کرده اند به نام تهذیب التهذیب. این کتاب خلاصه تر و کامل تر است. حدود 9 جلد است و کار خوبی روی آن شده است. راویان شیعی که در کتب عامه واردشده اند در این کتاب موجود هستند. ابن حجر کتاب دیگری دارد به نام لسان المیزآن که با اینکه مشهور به اغلاط است اطلاعات خوبی در مورد راویان شیعی دارد. البته این کتاب به عنوان کتاب ضعفاء معرفی می شود و شیعه گری هم در دید ایشان یک نقطه ضعف است. لذا بسیاری از شیعیان در این کتاب ترجمه شده اند.
0.1.2- طبقات
مرحوم آیت الله بروجردی به تبع عامه روات را طبقه بندی کرده اند. در مورد سنی ها طبقه بندی بسیار مرسوم است. خیلی از اشخاص خود را مبداء قرار می دهند و رو به عقب طبقه بندی می کنند که کار صحیح نیست و صحیح این است که پیغمبر مبداء باشد تا طبقات همه یکسان باشد و طبقه مثلاً دهم در لسان همه به یک معنا باشد.
آیت الله بروجردی از پیامبر تا زمان خود را سی و اندی طبقه کرده است.
ما یک سری طبقه بندی داریم و این غیر از طبقه بندی است که در علم نسب است. فاصله زمانی طبقات در علم نسب در هر قرن حدوداً 3 طبقه است ولی در علم رجال گاهی در یک قرن دو طبقه وجود دارد. زیرا گاهی فاصله سن استاد و شاگرد معمول است که 50 – 60 سال فاصله سنی داشته باشند ولی فاصله سنی پدر و پسر معمولاً این قدر نیست. طبق محاسبات ریاضی باید سادات امروز تا پیامبر نزدیک 40 طبقه نسب شناسی داشته باشند. طبقات رجال فاصله شان بیشتر از طبقات انساب است. شخصی از بچگی روایت شنیده است و در بزرگ سالی روایت کرده است.
کلینی گاهی از امام کاظم با سه واسطه نقل می کند. چندین روایت با این اسناد سه طبقه ای وجود دارد. فاصله سنی کلینی با امام کاظم حدود 140-150 سال است که طبیعتاً باید 4 طبقه در وسط باشد. حال آنکه با سه واسطه رسیده است.
در طبقات آیت الله بروجردی شیخ طوسی طبقه 12 است. سؤال: محور تشخیص طبقات چیست؟ ولادت و وفات روات معمولاً مشخص نیست. حتی کلینی و صدوق ولادتشان معلوم نیست و حال آنکه تاریخ ولادت در تشخیص طبقه خیلی مهم است. و این طبقات معمولاً حدسی و بر مبنای راوی و مروی عنه است. تشخیص طبقات اجتهادی محض است.
اگر بطور تقریبی هر 30 سال را یک طبقه حساب کنیم، آیا هر 30 سال یک نسل متولد می شود یا روزانه تولد وجود دارد؟ ما قاعدتاً سال اول را طبقه اول می دانیم و سال 30 را طبقه دوم. سال دهم را هم طبقه اول حساب می کنیم. اما سال 25 را طبقه اول بدانیم یا طبقه دوم؟ سال 25 را طبقه اول می گیریم و 35 را طبقه دوم. حال آنکه فاصله این دو 10 سال است و کمتر از فاصله سال اول و 25 است که در یک طبقه بوده اند. از طرف دیگر برخی روات عمر طولانی داشته اند. در یک طبقه متولد شده اند ولی با افراد همان طبقه وفات نکرده اند بلکه با افراد طبقه بعد وفات کرده اند. یا عمرشان کم بوده و با طبقه قبل وفات کرده اند. یعنی ولادت را ملاک بدانیم یک دردسر است و وفات را ملاک بدانیم دردسر دیگری است.
خیلی از روات هستند که هم از استادش روایت می کند هم از استاد استادش و هم از استاد استاد استادش. ابن قولویه شاگر کلینی است. کلینی شاگر محمد بن حسن الصفار است و او از حسین بن محمد بن عامر روایت می کند. حسین بن محمد شیخ صفار هست. شیخ کلینی هم هست و شیخ ابن قولویه هم هست. در طبقات آقای بروجردی استاد و شاگرد را در یک طبقه قرار داده اند و برای جبران این مسئله اصطلاح کبار و صغار طبقه را وضع کرده اند. لکن اگر این راه را رفتیم باید کبار کبار یا صغار صغار را هم اضافه کنیم. کسی که مدرک چند طبقه است ناچار باید در یک طبقه قرار دهند. معمولاً او را در طبقه آخر قرار می دهند. همین باعث می شود ما فکر کنیم روایات ارسال دارند.
این طبقه بندی زمانی است. از لحاظ مکانی هم باید طبقات داشته باشیم. ممکن است دو نفر در یک زمان باشند ولی در یک مکان نباشند و همین هم می تواند موجب ارسال شود.
به دلیل این مشکلات ما بجای طبقات از اصطلاح راوی و مروی عنه استفاده می کنیم. این روش جمیع فواید طبقات را دارد و مضرات آن را ندارد. البته در این روش کثرت روایت ملاک است و یکی دو روایت نمی تواند تعیین کننده باشد. روایات اندک باید با موارد کثیر مقیاس گذاری شود. این بحثی است که در آینده بحث خواهیم کرد.
ابن قولویه گاهی مستقیم از حسین بن محمد الاشعری بدون واسطه نقل می کند و گاهی باواسطه کلینی و صفار از او نقل می کند. باید از کثرات روایات و قرائن جانبی ارسال و عدم ارسال را تشخیص دهیم.
در این روش ما برای خود شاخص هایی قرار می دهیم. مثلاً احمد بن محمد بن عیسی را شاخص می کنیم و می گوییم علی ابن ابراهیم کمی از او متاخر است و حسین بن سعید کمی متقدم بر اوست. طبق طبقات این سه نفر در یک طبقه هستند ولی ما این ها را سه بخش می دانیم. یعنی ما بخش ها را دو سه برابر طبقات می دانیم. ما به دنبال طبقه به اصطلاح مرحوم بروجردی نمی گردیم ولی باوجود قرائن و راوی و مروی عنه ارسال یا عدم ارسال را استظهار می کنیم. این روش ما کار سخت تر ولی دقیق تری است و اشکالات را پاسخ می تواند بدهد.