مشخصات کتاب

سرشناسه:محدثی، جواد، 1331 -

عنوان و نام پدیدآور:اعتدال[Book]/ جواد محدثی.

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1385.

مشخصات ظاهری:56 ص.

فروست:درسهایی از نهج البلاغه؛ 7.

شابک:4500 ریال: 964-971-024-8 ؛ 5600 ریال(چاپ سوم) ؛ 10000 ریال: چاپ پنجم 978-964-971-024-2 :

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:چاپ سوم: 1388.

یادداشت:چاپ پنجم: 1391.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- دیدگاه درباره میانه روی

موضوع:میانه روی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده:بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره:BP38/09 /م95 م3 1385

رده بندی دیویی:297/9515

شماره کتابشناسی ملی:م85-20838

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

اعتدال

جواد محدثی

بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1385.

فهرست مطالب

سخن ناشر··· 7

سرآغاز··· 13

راه مستقیم اعتدال··· 19

بیراهه افراط و تفریط··· 24

آثار زیانبار افراط و تفریط··· 29

اعتدال در همه امور··· 38

1 - در انفاق و خرج··· 40

2 - در کسب روزی و درآمد··· 50

3 - در عبادت··· 58

4- در مهر و قهر··· 65

5 - در شتاب و درنگ··· 74

6 - در دوستی و دشمنی··· 81

7 - در ستایش و نکوهش··· 92

8 - در مصرف و خوراک··· 96

9 - در سخن و سکوت··· 104

10 - در بیم و امید··· 109

11 - در غم و شادی··· 117

12 - در سوءظن و حسن ظن··· 125

13 - در برخورد کریمانه··· 131

14 - در غیرت ورزی (غیرت بیجا)··· 134

سخن آخر··· 137

سخن ناشر

نهج البلاغه را بی تردید می توان به دریایی پر گوهر تشبیه کرد که هر چه بیشتر در آن غوّاصی شود، درسها و حکمتهای زندگی ساز و پربهای بیشتری به دست می آید. بی جهت نیست که دانشمندان بسیاری در طول چهارده قرن، در پی درس آموزی از مکتب علوی و کسب معرفت از کلام امیرالمؤمنین علیه السلام بوده اند و

در شرح سخنان پر ارج او کتابها نوشته اند.

سخنان حضرت علی علیه السلام، هم در زمینه مباحث نظری و عقلی بسیار ارزنده و راهنماست، هم در قلمرو مسائل عینی و زندگی انسانی و موضوعات کاربردی و عملی کارگشاست و این ابعاد متنوّع کلام آن حضرت، نشأت گرفته از روح بلند و شخصیّت بی نظیر و چند بُعدی آن پیشوای بزرگ است که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره وی فرمود:

«اَ نَا مَدینَةُ العِلْم و علیٌّ بابُها»⁽¹⁾.

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی

خداوند امر و خداوند نهی

که من شهر علمم علیّم در است

درست این سخن قول پیغمبر⁽¹⁾است

و چنان که خود امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«علَّمنی رسولُ اللّه صلی الله علیه و آله ألفَ بابٍ کلُّ بابٍ فَتَح ألفَ بابٍ»⁽²⁾.

رسول خدا - که درود خداوند بر او و خاندانش باد - به من هزار باب [علم] آموخت، که هر باب آن هزار باب

گشود.

بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، به عنوان گامی هر چند کوچک در راستای تکلیف بزرگِ «شناساندن کلام و شخصیت علی علیه السلام»، تصمیم بر عرضه درسهایی زندگی ساز از معارف همیشه زنده و الهام بخش نهج البلاغه گرفته است، با این باور که کلام نورانی امیر سخن حضرت علی علیه السلام، در حدّ بالایی الگوی رفتاری، معاشرتی و معیشتی هر مسلمان، به ویژه نسل جوان است. از این رو عرضه و انتشار این سلسله درسها با قلمی روان و خلاصه،

می تواند چراغ راه و فروغ زندگی باشد.

از حجج اسلام آقایان محمّد جواد نظافت و جواد محدّثی که در «پژوهش» و «نگارش» این سلسله درسها همّت گماشته اند، صمیمانه تقدیر می شود. باشد که این گام و اِقدام، زمینه هر چه بیشتر آشنا شدن نسل جوان امروز را با معارف اهل بیت: و کتاب جاودانه نهج البلاغه فراهم آورد.

13 رجب 1427

17 مرداد 1385

سرآغاز

همه ما از پیامدهای ناگوار «افراط» و «تفریط» ، چیزهایی شنیده ایم و از ناپسندی آن کم و بیش باخبریم.

از خوبی و آثار «اعتدال» و میانه روی هم نکته هایی دیده ایم و می دانیم.

بیرون رفتن از مرز اعتدال، به هر دلیلی که باشد و در هر موردی که باشد ، انسان را به ناکامی می کشد و قضاوت دیگران را هم منفی می سازد. بر عکس ، کسانی که روی

خط اعتدال حرکت می کنند و از افراط و تفریط و تندروی های بی خردانه و کوتاهی ها و سستی های جاهلانه پرهیز می کنند ، محبوب تر و مطلوب ترند.

به گفته فردوسی:

زکار زمانه میانه گزین

چه خواهی که یابی زخلق آفرین

کسی کو میانه گزیند زکار

پسند آیدش گردش روزگار

حتّی در مسایل اجتماعی و سیاسی هم، مسأله تندروی و کندروی، بازتاب های منفی و آثار ویرانگر دارد و گاهی بحران آفرین و

مشکل ساز می شود ، هم برای خود افراد ، هم برای جامعه.

پس، در اهمیّت اعتدال شکّی نیست. در آثار سوء افراط و تفریط هم تردیدی وجود ندارد. ریشه های کشیده شدن انسان به افراط و تفریط را هم باید شناخت و از عوارض آن در زمینه های مختلف زندگی باید آگاه بود و میانه روی و حرکت بر مدار و در مسیر «اعتدال» را در همه ابعاد آن باید سرلوحه عمل خویش قرار داد.

این مسأله مهم، به نوعی در تمام ارکانزندگی ما مطرح است ، در اندیشه ، رفتار ،

دوستی و دشمنی، خوراک و پوشاک، دخل و خرج، خنده و گریه، بخشش و امساک ، خواب و عبادت ، سخن و سکوت، خوشبینی و بدبینی ، شوخی و مزاح ، تنبیه و تشویق، سخت گیری و مدارا ، محبّت و مهرورزی ، خشونت و نرمش، تعریف و انتقاد، و بسیاری امور دیگر.

آنچه می خوانید ، درباره این موضوع مهم ، از دیدگاه سخنان امیرالمومنین علیه السلام در نهج البلاغه است.⁽¹⁾و در ادامه گامی است که

برای آموختن «درس هایی از نهج البلاغه» برداشته ایم و هفتمین کتاب از این مجموعه به شمار می آید.

باشد که این اثر، همچون جزوات پیشین ، ما را با گوشه ای از معارف این کتاب جاودانه و سرشار از حکمت های ناب آشناتر و جانمان را با جرعه ای دیگر از چشمه زلال هدایت های علوی ، گرم و با صفاسازد.

جواد محدّثی

بهار 1385

راه مستقیم اعتدال

برای رسیدن به هر هدف، یک راه راست وجود دارد ، که هم سالم و بی خطر است ، هم نزدیک تر و رو به هدف و رساننده به مقصود.

چندین راه کج و انحرافی هم می توان یافت، که یا انسان را به بیراهه می کشاند ، یا به هدف نمی رساند ، یا در پیچ و خم هایخود ، رونده را خسته و نا امید و دچار خطر و آسیب می سازد.

رفتن از راه راست، روشی اعتدالی است و حرکت در پیچ و خم های چپ و راست و مسیرهای غیراصلی توان سوز است و گاهی گمراه کننده. تعبیر راه راست و یا مستقیم و جاده چپ و راست و غیرمستقیم، که جلوه ای از اعتدال یا افراط و تفریط است ، در کلام امیرالمومنین علیه السلام چنین آمده است:

«الیَمینُ والشِّمالُ مَضَلَّةٌ والطّریقُ الوُسطی هِیَ الجادَّةُ...».⁽¹⁾راست و چپ گمراهی است و راه و جاده اصلی همان راه میانه است.

این راه، آگاهانه و با توجّه انتخاب می شود و با معیارهای عقلانی و دینی سازگار است. در کلمات آن حضرت، از این راه اعتدال و میانه ، هم با عنوانِ «صراط مستقیم» یادشده است ، هم با واژه «قصد» و «اقتصاد»، هم با کلمه «جادّه»، هم با تعبیر «اعتدال».درباره حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و روش زندگی او می فرماید: «سیرتُهُ القَصدُ»⁽¹⁾، راه و روش او میانه روی و اعتدال است.در نکوهش از مردم کوفه نیز از اینکه

رشد و خیر را نمی پذیرند و در راه «قصد» (اعتدال) گام برنمی دارند ، ملامتشان می کند.⁽¹⁾

راه اعتدال، راه خداپسند است وپروردگار نیز با فرستادن رسولان، مردم را به همین راه فرامی خواند: «وَعَلَی اللّه ِ قَصدُ السَّبیلِ».⁽²⁾روشن است که هر راهی جدا از این راه وسط و میانه و روش اعتدال و حق، گمراهی است، و میانِ راه درستِ میانه و راه

کجِ افراط و تفریط ، راه دیگری نیست و هر که از راه اصلی بیرون افتد ، به بیراهه جور و خطا و ستم درمی غلتد. امام علی علیه السلام می فرماید:«مَنْ تَرَکَ القَصْدَ جارَ».⁽¹⁾

هر کس راه میانه را واگذارد، به بیراهه و انحراف می افتد.

تاریخ پر از افراد و گروه هایی است که به همین دلیل ، گمراه شده اند و دیگران را هم به گمراهی کشانده اند.

بیراهه افراط و تفریط

افراط، زیاده روی در یک کار است و تفریط، کوتاهی و سهل انگاری و قصور در آن و هر دو زیان بارند.

اگر به درخت میوه یا مزرعه گل و گیاه، بیش از حد آب دهند یا کمتر از نیاز آب برسانند ، در هر دو صورت آسیب می بیند و تباه می شود، یکی به خاطر افراط وزیاده روی، دیگری به سبب تفریط و کوتاهی.

کسی که آیین زراعت و گل پروری و باغبانی بداند ، به اندازه آب می دهد. افراط و تفریط، از جهل و نادانی سرچشمه می گیرد و جاهلان بی خبرند که در هر کاری یا راه افراط می پیمایند، یا در مسیر تفریط قدم برمی دارند.

در اشاره به ریشه جهل در این دو مسیر انحرافی، علی علیه السلام می فرماید:

«لاتَرَی الجاهِلَ اِلاّ مُفرِطاً أو مُفرِّطاً».⁽¹⁾جاهل را نمی بینی مگر اهل افراط یا تفریط .

جاهل ، چون معرفت درست ندارد و راه صحیح و شیوه متعادل را نمی داند و مرزهای دقیق و باریک مسائل و معارف و سلوک مناسب را نمی شناسد ، دچار زیاده روی یا کوتاهی می شود و یا از این طرف بام فرومی غلتد، یا از طرف دیگر. برای چنین کسانی، حتی پند و تذکر و راهنماییهم بی اثر یا کم اثر است ، چون با جهلشان راه پذیرش موعظه و هشدار را هم می بندند و دچار نوعی غرورند.

امام علی علیه السلام چنین افرادی را که بیش از حد مغرورند و خداوند آنان را به حال

خودشان واگذاشته است ، از منفورترین اشخاص معرفی می کند و می فرماید:

«از مبغوض ترین افراد نزد خداوند متعال ، کسی است که خدا او را به حال خودش رها کرده است. پس او از راه اعتدال (قصدُ السّبیل) بیرون رفته وگمراه شده است.»⁽¹⁾

خدا هرگز نمی خواهد کسی را رها کند، امّا وقتی جهل، فرمانده وجود کسی باشد و او را به وادی افراط و تفریط بکشاند، حالت

پذیرش سخن حق را حتی از سوی خدا از دست می دهد ، خدا هم او را به حال خودش وامی گذارد و این بدترین کیفر و قهر الهی است.افراط ، هر چند گاهی از روی علاقه و حسن نیّت صورت می گیرد ، ولی از آثار منفی آن نمی توان جلوگیری کرد ، همچون مادری که به خاطر علاقه بسیار، بیش از حد یک غذا را به کودکش بدهد ، که او را بیمار خواهد ساخت.

آثار زیانبار افراط و تفریط

خروج از مرز تعادل، زیانبار و حسرت آفرین است، چه به صورت زیاده روی و افراط باشد ، چه به شکل سستی و کوتاهی. کسی که اوقات خود را بیش از حد هدر می دهد و از عمر خود استفاده شایسته نمی کند ، پشیمان خواهد شد و این دستاورد و ثمره تفریط اوست.علی علیه السلام می فرماید:

«ثَمرةُ التّفریطِ النَّدامَةُ».⁽¹⁾

ثمره و نتیجه تفریط ، پشیمانی است.

پس از این سخن ، می افزاید: ثمره احتیاط هم سلامتی و ایمنی است، این کلام می رساند که تفریط در مورد قبلی هم آنجاست که دور اندیشی مورد غفلت قرار گیرد و تفریط در حزم و عاقبت نگری که به صورت سهل انگاری و بی مبالاتی جلوهمی کند ، ندامت به بار آورد.تأثیر سوء افراط و تفریط در امور مربوط به دل نیز بسیار است. نه اسیر

دل شدن خوب است ، نه بی اعتنایی به آنچه به قلب مربوط می شود. حضرت امیر علیه السلام ، کوتاهی درباره دل را زیانبار و افراط درباره آن را فسادآور می داند: «فَکُلُّ تَقصیرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَکُلُّ اِفراطٍ لَهُ مُفْسِدٌ».⁽¹⁾

پس در حالات قلب و آنچه به امور باطنی مربوط می شود نیز، تعادل مطلوب است و خروج از این محدوده ، ویرانگر و تباهی آفرین است.

کوتاهی در انجام وظیفه و کار بایسته، انسان را دچار عذاب وجدان می کند و چنین

تفریط کننده ای احساس اندوه می کند و این نتیجه همان کوتاهی هاست. به تعبیر آن حضرت:

«مَنْ قَصَّرَ فِی الْعَمَلِ ابْتُلِیَ بِالْهَمِّ».⁽¹⁾هر که در کار و تلاش کوتاهی کند ، به غصه و اندوه دچار می شود.

این محنتی که می کشم از تنگی قفس کفران نعمتی است که در باغ کرده ام از سوی دیگر، وقتی دستگاه الهی، دستگاه پاداش بر نیکی هاست ، هر قصوری در این زمینه، اسباب ندامت می شود و

احساس خسارت را به دنبال دارد. کلام آن حضرت در این زمینه چنین است:

«هرگاه به پاداش الهی اطمینان داشتی ، کوتاهی در انجام کار نیک، مایهخسران و زیان است».⁽¹⁾

نداشتن جدّیت در کار و سستی و سهل انگاری که صورت دیگری از همان تفریط است، سبب تضییع حقوق دیگران می شود. در این مورد نیز کلام حضرت چنین است:

«مَنْ اَطاعَ التَّوانِیَ ضَیَّعَ الحُقُوقَ...».⁽¹⁾

کسی که از سستی و سهل انگاریپیروی کند ، حقوق را تباه می سازد.

فرصت های فراوان و مناسبی برای عمل صالح و انجام وظیفه پیش می آید. تنبلی و بی حالی و کوتاهی کردن ، فرصت ها را هدر می دهد و پیامد آن غصّه و حسرت است، هم در دنیا هم در آخرت ، به ویژه آنجا که این تفریط ها موجب تضییع حق دیگران شده باشد و امکان جبران نباشد.

در اشاره به این اندوه و خسارت،

حضرت می فرماید:

«کسی که در ایام و دوران امید وآرزومندی، و پیش از رسیدن اجل و مرگ، در انجام آنچه که بایسته است، کوتاهی و تفریط داشته باشد ، هم درباره کارش دچار خسران می شود و هم فرارسیدن اجل به زیان اوست.»⁽¹⁾

و در سخنی دیگر کوتاهی در ادای حق هر نعمت را زمینه ساز زوال آن نعمت می شمارد.⁽²⁾

همان گونه که کوتاهی و تفریط، غصه آور و تباهی آفرین است، افراط و زیاده روی هم، حتی در مقدس ترین امور ، مثل حبّ اهل بیت علیهم السلام و دوست داشتن

امیرالمومنین علیه السلام انسان را به بیراهه می کشد. خود آن حضرت در این باره می فرماید:

«هَلَکَ فیَّ رَجُلانِ: مُحِبٌّ غالٍ ومُبغِضٌ قالٍ».⁽¹⁾

دو نفر درباره من هلاک شدند ، دوستدار غلوّ کننده و دشمن کینه توز.

درباره چنین غلوّ و زیاده روی در محبّت، در بخشِ «تعادل» باز هم اشاره ای خواهیم داشت.

باری... همواره باید بر دوری از زیاده روی و کوتاهی تأکید داشت. «اندازه نگه دار که اندازه نکوست.»

اعتدال در همه امور

اشاره

وقتی افراط و تفریط ، ناپسند و زیانبار است، حدّ وسط و راه میانه و مرز «اعتدال»، مفید و پسندیده خواهد بود. همان گونه که خداوند ، مسلمانان را «امّت وسط» قرار داده است.⁽¹⁾و پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله هم بهترین اموررا ، میانه ها و معتدل ها به شمار آورده

است⁽¹⁾، امیرالمومنین علیه السلام نیز با نفی و نهی از زیاده روی و کوتاهی، به اعتدال در امور مختلف فراخوانده است که در این بخش، به نمونه های متعددی در زمینه های گوناگون اشاره می شود.

در فضایل اخلاقی نیز ، علما گفته اند که خصلت پسندیده آن است که از حدّ اعتدال نگذرد و به دو مرز افراط و تفریط نرسد. مثلاً سخاوت را ، حدّ میانه بین بخل و ولخرجی دانسته اند، شجاعت را حدّ وسط

میان ترس و تهوّر شمرده اند و تواضع را صفت متعادل میان غرور و ذلّت به حساب آورده اند.

اینک به سخنان علی علیه السلام درباره اعتدال در عرصه های مختلف زندگی می پردازیم:

1 - در انفاق و خرج

یکی از موارد و مصداق های اعتدال ، درزمینه خرج و انفاق است. بعضی با خروج از مرز تعادل ، آن قدر خرج می کنند که به حدّ اسراف، تبذیر، ولخرجی و ریخت و پاش می رسد. این کار و شیوه، هم زمینه ساز فقر و تنگدستی می شود، هم هدر دادن امکانات و

تضییع سرمایه است، هم ناشکری نسبت به نعمت های الهی.

بعضی هم آن قدر سختگیری و امساک و دقّت و وسواس در خرج کردن نشان می دهند که به حدّ بخل و خسیسی می رسد و نوع دیگری از ناسپاسی می شود.حرکت در خط اعتدال، یعنی هم بخشنده بودن ، هم اسراف نکردن ، هم حسابگر و دقیق بودن ، هم دچار بخل نشدن. امام علی علیه السلام در این مورد می فرماید:

«کُنْ سَمَحاً وَلا تکنْ مُبَذِّراً ، وَکُنْ مُقَدِّراً

وَلاتَکنْ مُقَتِّراً».⁽¹⁾

بخشنده و سخاوتمند باش، ولی ولخرج مباش. اندازه گیر باش، ولی سختگیر نباش.

افراط در این کار به تبذیر و اسراف می انجامد که به تعبیر قرآن کریم «اسرافکاران برادرانِ شیطان هایند»⁽²⁾و با این عمل، مایه خشنودی شیطان می شوند. تفریط در این کار نیز به بخل و امساک می رسد. این نیز روشی شیطان پسند است،

چون شیطان همیشه با القائات و وسوسه های خود ، جلوی انفاق را می گیرد و از فقیر شدن می ترساند.⁽¹⁾قرآن کریم نیز خطاب به حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله دعوت به میانه روی در انفاق می کند و دستور می دهد که نه دستش را به گردن ببندد (کنایه از بخل) و نه کاملاً باز بگذارد و خودش فقیر و ملامت زده گردد.⁽²⁾و عباد الرحمان را می ستاید و از آنان با این

ویژگی یاد می کند که وقتی انفاق می کنند اسراف نمی کنند و سختگیری هم نمی کنند ،بلکه راهی میانه و معتدل پیش می گیرند.⁽¹⁾

اعتدال، ایجاب می کند که انسان هم به فکر خود و خانواده و تأمین معاش آنان باشد ، هم در اندیشه محرومان و رسیدگی به آنان به سر برد و هیچ یک را فدای دیگری نکند.

عبدالرحمان جامی چه زیبا سروده است:

چون تیشه مباش و جمله بر خود متراش

چون رنده ز کار خویش بی بهره مباش

تعلیم ز ارّه گیر در عقل و معاش

چیزی سوی خود می کش و چیزی می پاش

امام علی علیه السلام در شیوه درست بهره وری از مال و به فکر آخرت بودن می فرماید:

«بخشی از مال دنیایتان را پیش بفرستید ، تا قرضی برای شما باشد و به شما برگردد و همه را در دنیا باقی نگذارید که به زیان شما خواهد بود.»⁽¹⁾

با این شیوه، هم زندگی مادی و معیشت

در حدّ کفاف تأمین می شود و نیازهای خود و خانواده برطرف می گردد ، هم سبب آبادانی خانه آخرت و ذخیره معاد می شود.

آنان که بخل می ورزند و در مصرف آنچه دارند ، چه برای خود و چه در راه کمک به دیگران دستشان بسته است و خسیسانه عمل می کنند، برای گریز از فقر است. بعضی ها یک عمر در فقر و فلاکت به سر می برند و خرج نمی کنند ، از ترس اینکه مبادا فقیر شوند! حضرت علی علیه السلام چه زیبا به این نکته اشاره می فرماید:«عَجِبْتُ لِلبَخیلِ یَستَعْجِلُ الفَقْرَ الَّذِی

مِنْهُ هَرَبَ وَیَفُوتُهُ الغِنَی الَّذی ایّاهُ طَلَبَ ، فَیَعیشُ فِی الدّنیا عَیْشَ الفُقَراءِ ویُحاسَبُ فِی الآخِرَةِ حِسابَ الأغنیاءِ»⁽¹⁾

در شگفتم از بخیل ، که فقری را با شتاب به سوی خود می کشد که از آن گریخته و ثروتی را از دست می دهد که آن را طلبیده است، در دنیا همچون فقیران زندگی می کند ، ولی در آخرت ، حسابِ توانگران را از او می کشند. (به تعبیر دیگر: آشِ نخورده و دهانِ سوخته!)