جلسه 46

بسم الله الرحمن الرحیم





محتويات
0.0.1- مقدمه

در مورد کلمه ثقه گفتیم مراد امامی صادق ضابط است عند الاطلاق. اما سایر اصطلاحات را باید توضیح دهیم.
0.0.1- مقدمه
الفاظ دلالت بر مدح و توثیق
گفتیم احادیث را تقسیم می کنند به صحیح و موثق و حسن و ضعیف و احیاناً قسم پنجمی به نام قوی اضافه می کنند.
سؤال: حسن یعنی چه؟ پاسخ: الامامی الممدوح مدحاً لایبلغ حد الوثاقه.
سپس در مورد الفاظ دال بر وثاقت بحث می کنند. خود مدح هم تقسیم می شود به:
1. مدحی که ارتباط با سند روایت دارد: مثل لا بأس به
2. مدحی که مربوط به متن روایت دارد: مثل حافظ بودن و ادیب بودن و ضابط بودن
3. مدحی که مربوط به متن و روایت نیست: شاعر و نقاش
مدحی که در اینجا مد نظر است قسم اول است نه دوم و سوم.
در مقابل بحث دیگری است که آیا روایت حسن حجت است یا خیر؟ روایت صحیح حجت است. برخی گفته اند حسن هم حجت است. لکن اشکال شده است که اگر روایت حسن حجت باشد، لازمه اش این است که وثاقت را لازم ندانید در حالی که وثاقت شرط حجیت خبر است.
مرحوم حاجی نوری بحثی می کند که تعبیر حسن یا ممدوح در خیلی از اوقات، واقعاً صحیح است و راوی موثق است. در فایده نهم خاتمه مستدرک 3-4 صفحه بحث بسیار مفیدی در این زمینه می کند.[1]
چکیده فرمایش ایشان این است که:
1. اختلاف شده است که عدالت آیا ملکه باعثه بر ترک محرمات است یا خود ترک محرمات یا ظاهر الصلاح بودن یا... . همه افرادی که این اختلافات را دارند یک جهت مشترک دارند و آن اینکه حسن ظاهر کافی است برای احراز عدالت. (مهم هم نیست که حسن ظاهر کاشف است یا موضوعیت دارد)
2. خیلی از اماراتی که امارات مادحه دانسته شده است دال بر حسن ظاهر هستند. یا بالمطابقه یا بالملازمه. برخی آقایان برای الفاظ تقسیماتی را قائل شده اند. مثلاً در باب اثبات صحت گفته اند ثقه و معتمدٌ و... کافی است و ورعٌ و ... کافی برای توثیق نیست و در حد مدح هستند. اما حاجی نوری می فرمایند اگر ملاک اثبات عدالت را حسن ظاهر دانستیم اکثر این الفاظ دال بر حسن ظاهر هستند. سپس ایشان می فرمایند آقایان در مباحث اصولی می گویند حسن ظاهر برای اثبات عدالت کافی است. لکن در فقه سخت گیرانه تر عمل کرده اند. مثلاً در مورد ابراهیم بن هاشم گفته اند ممدوح است در حالی که اوصاف او خیلی بیشتر از حسن ظاهر است. در مورد او گفته شده است:
    • أول من نشر حديث الكوفيين بقم
کسی که می تواند حدیث کوفیون را در قم نشر دهد باید کسی باشد که قمیون او را به عنوان استاد قبول داشته باشند و شخص غیر معروف و مخفی ای نیست. ناشر حدیث در قم قاعدتاً معروف بوده است. مجهول الحال نیست. یا حسن الظاهر است یا قبیح الظاهر. آیا قمی ها ممکن است یک شخص کوفی قبیح الظاهر را به عنوان استاد در قم قبول کنند. در حضور کسی مثل احمد بن محمد بن عیسی که بسیار متصلب در حدیث بوده است و سخت گیرانه با راویان حدیث برخورد می کرده اند. کتب قمی ها پر است از روایات ابراهیم بن هاشم و فتاوای اهل قم مطابق روایات اوست. آیا می تواند ایشان حسن ظاهر نداشته باشد؟ قطعاً او فرد بسیار حسن الظاهر بوده است که این گونه مقبول افتاده است. لکن علماء گفته اند ایشان در موردش کلمه ثقه گفته نشده است. لذا ممدوح است. (این را ما اضافه کنیم: در مورد شیخ صدوق هم کلمه ثقه گفته نشده است و برخی اشکال کرده اند که ممدوح است نه ثقه! شیخ طوسی و نجاشی را چطور توثیق می کنید؟ چه کسی ایشان را توثیق کرده اند؟ اگر کسی این ها را توثیق کرده است خود آن توثیق کننده را چه کسی توثیق کرده است؟ یا باید به معصومین ختم شود و یا بگوییم به کسی ختم شود که حسن ظاهرش و قبولش عند العلماء موجب وثاقتش شده است. برخی علماء در مورد حسین بن عبیدالله بن غضائری مناقشه کرده اند که کلمه ثقه درمورد او نیست. او شیخ الطائفه بوده است و اکثر روایات شیخ مفید از طریق ابن غضائری رسیده است.)
لذا تعابیری مثل: صالحٌ – زاهدٌ – ورعٌ – صاحب التقوی – فقیه أصحابنا – عین الطائفه – وجه الطائفه باید دلالت بر توثیق کنند. حاجی نوری می گوید آن چه طایفه ای است که وجه آن طایفه حسن ظاهر هم نداشته است؟! آیا می توان گفت وجه شیعه حسن ظاهر نداشته است؟ صالح در مورد شخص عادی تعبیر نمی شود. باید حسن ظاهر قوی داشته باشد که به صالح بودن شناخته شود.
ایشان در ادامه می فرمایند هیچ وقت قدما مثل شیخ طوسی را ندیده اید در مقام تعارض که بگویند فلان شخص ممدوح است و روایتش قبول نیست و فلانی ثقه است و روایتش قبول است.
خود این علماء خیلی اوقات تعبیر کرده اند حسنٌ. بعد دیده اند این حسن از وثاقت کم ندارد ولی کلمه ثقه را پیدا نکرده اند لذا تعبیر کرده اند «حسنٌ کالصحیح». این تعبیر حسن و ممدوح، متاثر از عامه است. در میان شیعه کذاب هایی که بوده اند روایاتشان کنار گذاشته شده است و به ما اصلاً نرسیده است. در میان اهل سنت جعّالٌ وضّاعٌ بوده و روایاتش هم تا الآن هست. اما در میان شیعه فقط ضعیف و غیر ضعیف باقی مانده است. مثلاً اگر درمیان ما کسی شرح حال آیت الله بروجردی را بنویسد، اگر بنویسد «ثقه» یا بنویسد «مرجع عام شیعه» تفاوت دارد؟ کدام بالاتر است؟ آیا ثقه شاهکار است؟ یا مرجعیت عامه داشتن افضل است؟ لذا نباید بر روی ثقه تصلب داشته باشیم. در مورد اجلای از روات کلمه ثقه گفته نشده است. مثلاً در مورد زراره نگفته اند «ثقه». برخی تعابیر در مورد ایشان:
شيخ أصحابنا في زمانه و متقدمهم و كان قارئا فقيها متكلما شاعرا أديبا قد اجتمعت فيه خلال الفضل و الدين صادقا فيما يرويه.
صادق گفته شده است ولی ثقه نیست.
در مورد ابان بن تغلب گفته شده است:
عظيم المنزلة في أصحابنا لقي علي بن الحسين و أبا جعفر و أبا عبد الله علیهم السلام روى عنهم و كانت له عندهم منزلة و قدم
در مورد حسین بن سعید چیزی گفته نشده است در حالی که روایاتش در همه جای کتب شیعه نقل می شود. نه نجاشی و نه شیخ طوسی.[2]

در مورد حسین بن عبیدالله بن غضائری نجاشی فقط گفته است شیخنا. درمورد احمد بن عبدون می گوید ما را به شیوخ وصل کرد. این تعابیر یعنی بزرگ تر از این هستند که بخواهیم او را توثیق کنیم.
یا در مورد ثعلبة بن میمون نجاشی می گوید:
كان وجها في أصحابنا قارئا فقيها نحويا لغويا راوية و كان حسن العمل كثير العبادة و الزهد
سپس نقل می کند:
لما أن حج هارون الرشيد مر بالكوفة فصار إلى الموضع الذي يعرف بمسجد سماك و كان ثعلبة ينزل في غرفة على الطريق فسمعه هارون و هو في الوتر و هو يدعو و كان فصيحا حسن العبارة فوقف يسمع دعاءه و وقف من قدامه و من خلفه و أقبل يتسمع ثم قال للفضل بن الربيع: ما تسمع ما أسم ثم قال: إن خيارنا بالكوفة.
هارون الرشید ملعون که می دانست او شیعه است با این وجود به جلالت او اعتراف کرده ست و گفته است از نیکان روزگار است در کوفه. در مورد او کلمه ثقه گفته نشده است ولی این مدح ها بسیار بالاتر از توثیق هستند.
مامقانی می فرمایند علماء وقتی در فقه می روند بسیار مضعِّف می شوند. خود من هم در کتاب نهاية المقال في تكملة غاية الآمال تضعیفات زیادی کرده ام که در دوران جوانی بوده است و هنوز رجال نخوانده بودم. به آن تضعیفات خودم هم اعتباری نیست!
خیلی از بزرگانی که به سند هم اعتماد دارند به بیش از خلاصه علامه مراجعه نکرده اند. برخی گفته اند در رجال خلاصه علامه کفایت می کند. در مجمع الفائده مقدس اردبیلی تقریبا در اکثر موارد بحث رجالی می کند و با مراجعه مشخص است که به بیش از خلاصه علامه مراجعه نکرده است. اهتمام کما ینبغی به مسائل رجال نشده است.
تعابیر متنوعی که وجود داشت که گفته شده است الفاظ مدح هستند گفتیم الفاظی هستند که حسن ظاهر در مورد آن ها استفاده می شود و باید بگوییم دلالت بر وثاقت می کنند. لذا دوباره تکرار می کنیم که چگونه است روایت حسن را معتبر می دانند در حالی که وثاقت را هم شرط می دانند؟ علامه بحر العلوم در ترجمه ابراهیم بن هاشم به این نکته متذکرشده است. ایشان می فرمایند: حسن و صحیح در اصل ثبوت عدالت یکسان هستند. انما الفرق فی الکاشف. کسی که کاشف از عدالتش توثیق است به آن صحیح تعبیر می کنند و کسی که کاشف از عدالتش حسن ظاهر است به آن صحیح می گویند. البته اصطلاحات فقها با این تعبیر علامه بحر العلوم وفق ندارد. ظاهر علماء این است که ممدوح وثاقتش ثابت نشده است. لکن متعارف و غالبا در عمل بین این دو تفاوت خاصی قائل نمی شوند. اما عمل فقها هماهنگ با بیان بحرالعلوم است.
حاجی نوری وارد بحث دیگری می شود می گوید توثیق عملی مثل اینکه یک ثقه ای پشت سر دیگری نماز خواند بیش از توثیق قولی موثر است. زیرا عدالت در نظر را به مرحله عمل کشانده است. این شهادت فعلی و عملی که در نماز هست، شبیه آن در حدیث هم هست. اکثار روایت از یک شخص خود یک شهادت عملی است به عدالت یک شخص. سپس وارد بحث اکثار روایت اجلاء می شود. البته این بحث را بعداً مطرح می کنیم. و قلت و ان قلت های فراوان دارد.
ایشان درمجموع می فرمایند وقتی علماء به یک شخص اعتناء می کنند و عملاً به او اعتماد می کنند در نقل روایات اهل بیت و او را به عنوان استاد خود در حدیث اختیار می کنند خود شهادت عملی است بر عدالت او. خیلی از توثیقاتی که بیان شده است هم بر همین مبنا است. نمی توان گفت علماء عمداً از ضعفا نقل می کردند و نمی شود گفت علماء با موازین نقل حدیث آشنا نبوده اند. لذا باید افرادی که علماء به آنها عملاً اعتماد کرده اند ثقه بدانیم.
حاجی نوری سبک کارش موفق است لکن ایشان بسیار در توثیق آسان گیر است و همین باعث شده است اصحاب مبانی ایشان را نپذیرند. ما به همین راحتی نمی توانیم توثیق کنیم. با صرف روایت اجلاء نمی توان توثیق کرد بلکه چند شرط دارد که در جای خود باید بررسی شود.
برخی تعابیر را بیان می کنیم: معتمد، صادق فیما یروی، ورع، ثبت، عدل، صالح، زاهد، وجه، عین...
بین صالح و صالح الروایه فرق است؟ بین ثقه و ثقه فی الحدیث فرق است؟ بین صحیح و صحیح فی الحدیث فرق است؟
در مورد لا بأس به دلالت بر توثیق می کند؟ در مورد وجه و عین هم بحثی است که در آینده خواهیم گفت که خیلی هم رجالی نیست بلکه بحث لغوی است.
صیغه های افضل التفضیل آیا می توان توثیق مفضل و مفضل تر را هم استفاده کرد؟
علامه حلی در مقدمه کتاب خلاصه می گوید خلاصه دو بخش است: قسم اول در مورد کسی است که روایتش موردقبول است یا ترجح عندی قبول روایته.
منظور از «ترجح عندی قبول روایته.» چیست؟ برخی گفته اند جایی که اماره ظنیه ای بر وثاقت قائم شده است که در باب انسداد معتبر است ولی در حالت انفتاح معتبر نباشد. یا اینکه در ترجیح اقوال می تواند مرجح یک روایت می تواند باشد.
وحید بهبهانی در مورد این تعبیر علامه حلی فرموده است: کسی که روایتش موردقبول است همان روایت صحیح است و «ترجح عندی قبول روایته» همان روایت حسن است. در خلاصه علامه هم شواهدی دارد. مثلاً می گوید این خبر وثاقت ندارد ولی از مرجحات است.
مثلاً روایتی است از ابن نمیر که عامی است و شخصی را توثیق می کند. علامه حلی می گوید:
روى ابن عقدة: عن عبد الله بن إبراهيم بن قتيبة عن ابن نمير و سئل عن ابن أبي ليلى؟ فقال: كان صدوقا مأمونا و لكنه سيئ الحفظ جدا. و هذه الرواية و التي قبلها عندي من المرجحات لا أنها توجب تعديلا.
جایی که روایت از جهت سندی ضعیف باشد یا دلالت تام نباشد ایشان تعبیر می کند: «من المرجحات». قسم اول رجال علامه با قسم اول رجال ابن داود خیلی فرق ندارد. ابن داود می گوید در قسم اول در مورد موثقین و مهملین صحبت می کنم. مهملین ابن داود عملاً یک ترجیحات ضعیفی دارند و مهمل مطلق نادراً پیدا می شود.
آیا علامه مطلقا به این «ترجح عندی قبول روایته» عمل می کند یا عند التعارض عمل می کند یا حیث لا دلیل عمل می کند یا در صورت انسداد عمل می کند؟ احتمالات مختلفی است.
نشر این اصطلاحات 4 گانه حدیث با علامه حلی بوده است هرچند اصل اصطلاح ظاهراً مربوط به استاد ایشان ابن طاووس است.
جمع بندی: اگر مدحی باشد که برای وثاقت کافی باشد ملحق به موثق است و اگر در این حد نیست ملحق به ضعیف است. لذا بهتر است اصطلاح حسن را حذف کنیم. زیرا فایده ای ندارد. موثق یعنی غیر امامی ثقه. شیخ طوسی ادعای اجماع کرده است که روایت موثق اگر فتوای امامیه برخلافش نباشد یا روایت امامی برخلافش نباشد حجت است. لذا با صحیح تفاوت هایی دارد. لکن حسن را باید ملحق به صحیح و ضعیف کنیم.
 

[1] الفائدة التاسعة في بيان دخول كثر من الأخبار الحسان في عداد الصحاح / مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج 7، ص: 87.

[2] نجاشی در مورد چیزی نگفته است ولی شیخ در فهرست می نویسد:«الحسين بن سعيد بن حماد بن سعيد بن مهران من موالي علي بن الحسين عليهما السلام الأهوازي ثقة».