مشخصات کتاب

عنوان کتاب زندگی مؤمنانه عاشوراییان

ارائه محتوا برای دوازده منبر

با رویکرد تبیین سبک زندگی حسینی

ناشر مجتمع فرهنگی آموزشی معاونت فرهنگی اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه

تهیه و تنظیم اداره کل اعزام مبلغ سازمان اوقاف و امور خیریه

تحقیق و تألیف موسسه فرهنگی هنری سفیران انقلاب

لیتوگرافی و چاپ شرکت چاپ و انتشارات وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه

نوبت چاپ اول، شهریو رماه 96

شمارگان2000 جلد

نشانی اعزام مبلغ قم، 30 متری هنرستان، اداره کل اعزام مبلغ

کد پستی55937-37159

نشانی مجتمع قم، بلوار 15 خرداد، جنب امامزاده شاه سیدعلی، مجتمع فرهنگی و آموزشی شاه سیدعلی

تلفن 86-02537838584

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

زندگی مؤمنانه عاشوراییان

ارائه محتوا برای دوازده منبر با رویکرد تبیین سبک زندگی حسینی

فهرست

1- خدامحوری عاشوراییان...11

2-معادباوری عاشوراییان... 29

3 -پایبندی عاشوراییان به حقوق دیگران... 49

4 -ادب و بزرگواری عاشوراییان... 67

5 -تربیت حماسی عاشوراییان... 87

6- اطاعت پذیری عاشورائیان... 107

7 -حمایت عاشوراییان از دین... 127

8 -عفت و غیرت عاشوراییان...147

9 -دنیا گریزی و پرهیز از تجمل عاشوراییان... 167

10 -عبودیت و ارتباط عاشورائیان با خدا ... 183

11- وقف مهمترین دادرس قیامت... 201

12 -وقف عامل پیشگیری از تهاجم فرهنگی ... 221

از یاران امام بودن آمادگی می خواهد،

آمادگی مستمر و همیشگی!

اصلا معلوم نمی کند،

یک هو دیدی گفتند همین فردا صبح حرکت داریم...

پس بنگر از کدامین قبیله ای برادر!

قبیله آماد ه ها یا خوابید ه ها؟!

اما م حسین علیه السلام پیش از حرکت از مکه، در میان شیعیان وبنی هاشم این گونه سخن گفتند:

الا و من کان فینا باذلا مهجته موطنا علی لقاء الله نفسه فلیرحل معنا، فانی راحل مصبحا ان شاءالله (اللهوف علی قتلی الطفوف، سیدبن طاووس ص 60 ؛ کشف الغمه، اربلی:ج 2 ص 30 بحارالأنوار، علامه مجلسی: ج 44 ، ص 367)

آگاه باشید!

هر یک از شما که حاضر است در راه ما از خونِ خود بگذرد وجانش را در راه شهادت و لقای پروردگار نثار کند، آماده حرکت باما باشد که من فردا صبح حرکت خواهم کرد، انشاالله!

حقیقت این است که باید برای حرکت حسینی در همه زمان هاومکان ها آماده باشیم، به خصوص در روزگاری که چهره زیبای حقیقت مورد تهاجم روانی و معرفتی دشمنان حقیقت و عدالت قرار گرفته است، همان طور که امام حسین علیه السلام در روز دوم محرم و در بدو ورود به کربلا این گونه سخن گفتند:

-«اما بعد... پیشامد ما همین است که می بینید!

جداً اوضاع زمان دگرگون گردیده است... از فضایل انسانی باقی نمانده است مگر اندکی مانند قطرات ته مانده ظرفِ آب!

اکنون نیز که شاهد جنگ نرم فراگیر دشمنان اسلام و انقلاب در جهت ترویج بدعت ها و تهدید سنت ها هستیم، بر سربازان انقلاب اسلامی و پاسداران حریم حسینی علیه السلام فرض است تا درجهت ترویج سیره اهل بیت علیهم السلام هرآنچه در توان دارند به کار گیرند و ایام ماه محرم فرصتی است بس گران بها برای آشتی

دادن دل های مستعد با ارزش های دینی و انقلابی.

مجموعه حاضر تلاشی است ارزشمند در جهت ارتقای کیفیت این «پیامبری » و «پیا مرسانی » مبلغان «اسلام ناب محمدی » تا با به کارگیری اخلاق حسنه و روش های به روز و بیانی گیرا، این معارف را به گوش جان مستمعان تشنه حقیقت برسانند.

به غیر از ارائه چهارچوب و محتوای مورد نیاز برای 10 منبر در ایام ماه محرم به شکلی منظم و روشمند، دو منبر مرتبط با موضوع وقف نیز در مجموعه حاضر گنجانده شده است تا با استفاده از مطالب ارائه شده، بخشی از دین خود را به این نهاد دینی پردامنه ادا نماییم، که نهادِ وقف پشتوانه ای است محکم برای ترویج معارف دینی و امتداد روح ایثار و نیکوکاری در جامعه...

و من الله التوفیق

معاون فرهنگی- اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه

احمد شرفخانی

خدامحوری عاشوراییان

اشاره

طرح منبر

اهداف طرح بحث

تقویت باورهای دینی مخاطبان و ایجاد رفتارهای خدامحورانه در آنان

بیان سیره و سخنان عاشوراییان

این منبر با مقایسه انقلاب عاشورا و انقلاب های دیگر به ویژه جنگ جهانی دوم و حوادث آن شروع می شود و پس از بیان مصادیق مقایسه ای این دو واقعه، تاثیرات رفتاری و عملی آن ها در مخاطبان مورد توجه قرار می گیرد، و با ذکر چند سؤال دلایل اثرگذاری واقعه عاشورا بر مخاطبان مطرح شده و در پاسخ آن «خدامحوری »حرکت امام حسین علیه السلام و یاران باوفایش، به عنوان یکی از عوامل حرارت بخش عاشورا مورد بررسی قرار می گیرد.

در ادامه مطلب برای اقناع اندیشه مخاطب، «توکل عاشوراییان به خدا »؛ تسلیم و رضا » و «تکلیف مداری و مسؤلیت پذیری »به عنوان سه نشانه از نشانه های خدامحوری در عاشورابیان شده و با ذکر مصادیق متعددی از سخنان و رفتارهای عاشوراییان این سه نشانه تبیین گردیده و جهت ارتباط مباحث با مخاطب و ایجاد رفتار عاشورایی در وی گره هایی به زندگی زده می شود. این منبر با نتیجه گیری کلی و گریز به روضه حضرت زهرا علیه السلام به پایان می رسد.

خطبه (توصیفی: بیان صفات خداوند و ضروت استمداد از او)

«اْلحَمْدُ للهَ الذِی عَلَا بِحَوْلِه وَ دَنا بِطَوْلِه أحمَدُهُ عَلَی عَوَاطِفِ کَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ وَأَسْتَعِینُهُ قَاهِرًا قَادِرًا وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ کَافِیاً نَاصِرًا وَ أشهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا ص عَبْدُهُ وَ رَسُوُله ⁽¹⁾واَشهَدُ انَّ امیرَالمُومنینَ علیاً و اولادَهُ المَعصُومینَ حُجَجُ الله سلامُ اللهِ و صلواهُ اللهِ عَلی اولِیاءِ الله و لعنتُ اللهِ علی اعداء الله اجمَعِین. »

ایجاد انگیزه

*ایجاد انگیزه⁽²⁾

در تاریخ بشریت جنگ ها و انقلاب های بزرگی اتفاق افتاده که میلیون ها انسان را به کام مرگ فرستاده و خسارات مالی فراوان را به جای گذاشته است، اما نقل آن جنگ ها تنها تعجب مخاطبان را برانگیخته می سازد و کمترین اثری در رفتار و بینش آنان ندارد. در این میان می توان به جنگ جهانی دوم اشاره کرد که تنها حدود 50 تا 70 میلیون انسان کشته، پنج میلیون مفقودالاثر و 20 میلیون نفر معلول شدند. ⁽³⁾

در این جنگ خانمان سوز 17 میلیون لیتر خون ریخته شد،12 میلیون زن سق طجنین کردند، و 390 میلیارد گلوله شلیک شد!

با وجود اینکه فیلم نامه و نمایش نامه و کتاب های متعددی درباره این جنگ تهیه شده؛ اما نقل وقایع جنگ جهانی دوم،اثر عملی و رفتاری آنچنانی بر مخاطبان ندارد.

اما انقلابی وجود دارد که در تاریخ بشر ماندگار شده و آن

انقلاب عظیم کربلا است که در یک طرف قضیه نمونه کامل انسانیت، سمبل مبارزه بر ضد ظلم و بیدادگری فرزند برومند فاطمه زهرا علیه السلام امام حسین علیه السلام و حسینیان قرار دارند و در طرف دیگر انسان های فرومایه و پستی همچون یزید و یزیدیان.

هرچند حادثه عاشورا از لحاظ زمانی، نزدیک ظهر آغاز و تا غروب آفتاب ختم گردید و از لحاظ مکانی نیز در سرزمین عراق در منطقه ای به نام کربلا اتفاق افتاد؛ اما اثرات آن تمام زمان و مکان را در برگرفته و ماندگاری آن تا ابد باقی خواهد ماند.

حرارتی که این انقلاب در دل انسان های آزاده ایجاد می کند، قابل توصیف و قابل مقایسه با دیگر انقلاب و جنگ ها نیست.

«إن لِقَتْل اْلحُسَیْن حَرَاَرةً فِی قُلُوبِ اْلمُؤْمِنِینَ لا تَبْرُدُ أبَدا »⁽¹⁾

حال این سؤال مطرح می شود، باوجود اینکه انقلاب عاشورا در مدت زمان کوتاهی و با تعداد نفرات اندکی شکل گرفت، اما چرا در تاریخ ماندگار شده است؟ و چرا روز به روز بر طراوت نهضت عاشورائیان افزوده می شود و تاثیرات رفتاری و عملی نقل این واقعه همواره نمایان است؟

علت جاودانگی و اثرگذاری قیام عاشورائیان را می توان در چندین علت جست که یکی از مهمترین آن ها «خدامحوری »ابی عبدالله و یاران باوفای ایشان است.

متن و محتوا

قرآن و خدامحوری

در مکتب انبیای الهی اوج کمال و سعادت انسان، رسیدن به

زندگی الهی و خدامحورانه است. قرآن کریم، در خصوص هدف زیربنایی و بنیادین بعثت انبیا، چنین بیان فرموده است:

«وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی کُلّ َأُمَّةٍ رَسُولاً أنِ اعْبُدُوا اللهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت ⁽¹⁾همانا ما در میان هر امتی پیامبری را برانگیختیم(تا مردم را پیام دهد) که فقط خدا را پرستش کنید و از طاغوت دوری گزینید .»

دعوت به سوی الله و نفی هرگونه شرک که نخستین پیام رسولان الهی بوده است، در آیات گوناگون قرآنی تجلی پیدا کرده و قرآن کریم از نخستین پیام روشن همه انبیاءالهی چنین سخن به میان آورده است:

«قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ ما لکُمْ مِنْ إلهٍ غَیْرُه ⁽²⁾ای مردم! خدا را پرستش کنید که جز او معبودی برای شما نیست .»

در حقیقت تأ کید انبیا بر مسئله توحید و پرستش خدای یگانه، به این دلیل بوده که زندگی خدایی را برای انسان ها ایجاد وخدامحوری را در زندگی آ نها نهادینه سازند.

داستان (تحریک احساس)

از میان پیامبران الهی حضرت ابراهیم علیه السلام به پدر انبیاء و پیامبرتوحید مشهور است. خداوند مقام خلیل اللهی را به او عطا فرمود:

«وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أسْلَمَ وَجْهَهُ للهِّ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلةَ إِبراهِیمَ حَنِیفاً وَ اِتَّخَذَ اَللهُ إِبراهِیمَ خَلِیلاً ⁽³⁾دین چه کسی بهتر از دین کسی است که به اخلاص روی به جانب خدا کرد و نیکوکار بود و از دین حنیف ابراهیم پیروی کرد؟

و خدا ابراهیم را به دوستی خود برگزید. »

امام رضا علیه السلام فرمود: این مقام به سبب آن بود که ابراهیم غیر از خدا هرگز چیزی از کسی نخواست و هرگز تقاضاکننده ای را محروم نکرد:«إِنَّمَا اتَّخَذَ الله عَزَّ وَ جَلَ إْبراهِیم خَلِیلاً لِأنَّهُ لمْ یرُدَّ أَحَدًا وَ لمْ یسْألْ أَحَدًا قَطُّ غَیْرَ اللهِ عَزَّ وَ جَل»⁽¹⁾

از اصول حاکم بر زندگی امام حسین علیه السلام و یاران گرانقدرش،خداترسی، خدامحوری و خداباوری آنان است. نقل شده:همسر حضرت زینب علیه السلام به نام عبدالله ابن جعفر نزد فرماندارمکه رفت و از او درخواست امان نام های برای فرزند رسول خدا صلی الله علیه واله کرد تا خطری ایشان را تهدید نکند، امان نامه را گرفت

و نزد امام حسین علیه السلام رفت. امام علیه السلام از ایشان تقدیر نمود؛ ولی خطاب به عبدالله ابن جعفر فرمود: «حرف من این است: «خَیرُ الامَان امَانُ الله ⁽²⁾بالاترین امان این است که خدا به آدم امان دهد. »یعنی خدا به آدم پشت نکند، آنگاه امام حسین علیه السلام امان نامه را گرفتند و به راهشان ادامه دادند.

نشانه های خدامحوری عاشورائیان

در روایتی از حضرت سجاد علیه السلام نقل شده: صبح روز عاشورا که لشکر دشمن به سوی امام حسین علیه السلام حرکت کردند، آن حضرت دست های خود را به سوی آسمان بلند نموده و عرضه داشت:

«اللَهُم أنْتَ ثِقَتِی فِی کُلّ کَرْب وَ رجَائِی فِی کُلّ شِدَّةٍ وَأنْتَ لِی فِی کُلِّ أَمْرٍ نزَلَ بِی ثِقَة⁽³⁾بار پروردگارا! در تمام غصه ها و

اندوه ها، تو محل اتکا و اعتماد من هستی! و در هر گرفتاری و شدت، تو محل امید من هستی! و در هر حادثه ای که برمن فرود آید و هر امر نازله ای که بر من وارد شود، تو محل اطمینان و استعداد من می باشی! »

-در جای دیگری نقل شده که امام حسین علیه السلام در ابتدای صبح عاشورا چنین فرمودند:

«إّنی تَوَکلْتُ عَلَی اللهِ رَبّی وَ رَّبکُم مَّا مِن دَآَّبةٍ إلا هُوَ ءَاخِذُ بِنَاصِیَتِهَآ إن ربّی عَلَی صِرَ اطٍ مُّسْتَقِیم ⁽¹⁾من توکل بر خداوند نمودم، که پروردگار من و پروردگار شماست. هیچ جنبده ای در روی زمین نجنبد، مگر آنکه تقدیراتش به دست قدرت اوست؛ و حقّاً پروردگار من در راه راست و طریق صواب است. »

-آنگاه که لشکر عمر بن سعد آماده برای جنگ با سیدالشهداء علیه السلام می شدند، امام حسین علیه السلام ، آنان را

موعظه کردند و در پایان فرمودند: «تو هستی پروردگار ما! توکل بر تو نموده ایم! و به سوی توانابه و بازگشت داریم! و به سوی تو است تمام بازگشت ها. »

جلو ه های توکل در دعا و مناجات امام حسین علیه السلام

اما محسین(ع)در دعای عرفه خطاب به خداوند م یگوید

«اللَهُمَّ اجْعَلْنِی أَخْشَاک کَأَنِّی أَرَاکَ وَ أسْعِدْنِی بِتَقْوَاک ⁽²⁾؛ خدایا! چنانم کن که از تو بترسم گویا که تو را می بینم، و با پرهیزگاری مرا خوشبخت گردان. »

-فراز دیگری از دعای عرفه:

«أَّنْتَ الَذِی أَ زْلتَ الأغْیَاَر عَن قُلُوب أحِبَّائِک حَتَّی لم یحِبُّوا

سِوَاکَ؛ خدایا تویی که میل به دیگران را از دل دوستانت بیرون کردی تا جز تو را دوست نداشته باشند. »

-همچنین در روز عاشورا و پس از شهادت اصحابش، رو به سوی آسمان کرده و چنین نجوا می کند:

«اللهُم إَّنک تَرَ ی مَا یصْنَع بِوَلدِ نبِیِّک ⁽¹⁾؛ خدایا به طور قطع تو می بینی که با فرزند پیامبرت چه می کنند. »

داستا ن های کوتاه

تحریک احساس

امام حسین علیه السلام تنها بر خدا توکل نموده و ذره ای به یاری یاران و همراهانش تکیه و توکل نکرده بود. لذا در شب عاشورا به آنان فرمود:

«ألَا وَ إّنِی لأظُنُّ أنَّهُ آخِرُ یوْمٍ لنَا مِنْ هَؤُلاء ⁽²⁾؛ آ گاه باشید همانا من دیگر گمان یاری کردن از این مردم (کوفه) ندارم، (هنگام شهادت فرا رسیده است) من بیعت خود را از شما برداشتم، از این تاریکی شب استفاده کنید و راه شهر و دیار خویش را پیش بگیرید. »

همچنین آن حضرت در سخنرانی که خطاب به اصحاب خود و سربازان حُر انجام داد، ضمن انتقاد از پیمان شکنی کوفیان و نیرنگ آنان که به او نامه نوشته بودند، از نصرت و یاری آنان اظهار بی نیازی کرد و چشم به آسمان دوخت و فرمود: «وَ سَیُغْنِی الله عَنْکُم»⁽³⁾

با این توکل بود که هیچ پیشامدی نتوانست در عزم و اراده امام حسین علیه السلام و یارانش خلل وارد کند. آن حضرت در وصیتی

که به برادرش محمد حنفیه در آغاز حرکت از مدینه ذکر کرده، ضمن بیان انگیزه و هدف خویش از این قیام، در پایان می فرماید: «وَ ما تَوْفِیقِی إلا بِاللهِ عَلَیْه تَوَکُلْت وَ إَلیْه أنِیب.»⁽¹⁾

آثار توکل بر خدا در سفارش لقمان به فرزندش

»َیا بنَیَّ ثِقْ بِاللهِ عَزَّ وَ جَل َ ثُمَّ سَلْ فِی النَّاسِ هَلْ مِنْ أحَدٍ وَثِقَ بِاللهِ فَلَمْ ینْجِهِ؛ ای پسرم! به خداوند عزوجل اعتماد کن و آنگاه از مردم بپرس: آیا کسی هست که به خدا اعتماد کرده باشد، ولی خدا، او را کامیاب نگردانده باشد؟ »

«یا بنَی تَوَکَّل عَلَی الله ثُمَّ سَلْ فِی النَّاسِ مَنْ ذَا الَّ ذِی تَوَکلَ عَلَی اللهِ فَلَمْ یکْفِهِ؛ پسرم! بر خدا توکّل کن و آنگاه از مردم بپرس: کیست که به خدا توکّل کرده باشد، ولی خدا، او را کفایت نفرموده باشد؟! »

«یا بنَیَّ أحْسِنِ الظَّنَّ بِاللهِ ثُمَّ سَلْ فِی النَّاسِ مَنْ ذَا الذِی أحْسَنَ الظنَّ بِاللهِ فَلَمْ یَکُنْ عِنْدَ حُسْنِ ظَنِّهِ بِه ⁽²⁾؛ پسرم! به خدا خوش گمان باش و آنگاه از مردم بپرس: چه کسی به خدا خوش گمان شد، ولی خدا چنان نبود که او گمان م یکرد؟! »

گره اجتماعی (آسیب های اجتماعی)

امروزه افرادی هستند که توکل و اعتمادشان برای ازدواج به ریس اداره و ریس بانک و فلان قانون و... بیشتر از توکل بر خدا است و همین مسئله سبب شده، عده ای همین که متوج شوند وام ازدواج متوقف شده، ازدواج خود را به تاخیر می اندازند و این همه تأ کیدی که می فرماید: «وَ أنْکِحُوا الأیامی مِنْکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إمائِکُمْ إنْ یکُوُنوا فُقَراءَ یغْنِهِمُ اللهُ مِنْ

فَضْلِهِ وَ اللهُ واسِعٌ عَلِیم »⁽¹⁾

همه این تأ کیدات را فراموش می کنند.

یکی از در سهای کربلا، راضی بودن به رضای الهی و تسلیم بودن در برابر قضا و قدر الهی است.

روزی حضرت صادق علیه السلام به اصحاب خود فرمود: سوره فجررا در نمازهای واجب و نیز نماز مستحب بخوانید، چراکه این سوره به امام حسین علیه السلام اختصاص دارد. ابو اسامة عرض کرد:چگونه این سوره به آن حضرت اختصاص دارد؟ فرمود: مگرنشنیدی قول خدای تعالی را

«یا أیَّتُهَا النَّفْسُ اْلمُطْمَئِنَّةُ اْرجِعِی إلی رَّبِکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی؟ ».این آیه درباره حسین بن علی علیه السلام است؛ چرا که او صاحب نفس مطمئنه راضیه مرضیه است. »⁽²⁾

رضا در کربلا

تحریک احساس

کربلا تجلیگاه رضای انسان به قضای الهی بود.

در مسیر کربلا پس از آنکه فرزدق شاعر گزارشی از اوضاع نامطمئن کوفه به امام حسین علیه السلام بیان داشت. حضرت سخن زیر را فرمود و سپس به حرکت خود ادامه داد: «همواره کار دست خدا بوده و هست. اگر قضای الهی بر همانچه که دوست می داریم نازل شود، خدا را بر نعمت هایش سپاس می گوییم و از او برای ادای شکر، کمک می خواهیم و اگر تقدیر الهی میان ما و آنچه امید

داریم مانع شد، پس کسی که نیتش حق و درونش تقوا باشد، از حق تجاوز نکرده است.⁽¹⁾

سخنان امام حسین علیه السلام دررضایت مندی

رفتارسازی

حضرت ابا عبدالله علیه السلام در آغاز حرکت از مکه به سوی کوفه فرمودند: «رضا الله رضانا اهل البیت ⁽²⁾؛ رضا و پسند ما خاندان،همان پسند خدا است. »

بنابراین انسان باید در همه حال راضی به قضا و قدر الهی باشد، حتی اگر آن قضا و قدر سبب مرگ انسان و گرفتاری او گردد و باید این رضایت را با سخن و رفتار خود نشان داد.

زمانی که امام حسین علیه السلام در گودی قتلگاه افتاده بودند، در آن حالت سخت و دردناک، چشمان خود را به آسمان بلند نموده، و چنین زمزمه می کرد: «إلهِی رِضًی بِقَضائِکَ تَسلِیمًا لأمْرِکَ لا مَعبودَ سِواکَ یا غِیاثَ المُستَغیثینَ »⁽³⁾این یعنی خود را هیچ ندیدن و جز خدا ندیدن و در مقابل پسند خدا اصلا پسندی نداشتن.

یکی درد و یکی درمان پسندد***یکی وصل و یکی هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران***پسندم آنچه را جانان پسندد ⁽⁴⁾

گره به مخاطب

حضرت با مجاهدت، ریاضت و زهد ورزی خالصانه به این درجات بالای رضا و تسلیم رسیده بود. این مقام در تمامی برخوردهای حضرت با دشمن ظهور و بروز پیدا م یکرد و کوفیان را نهیب می زد که شما کسانی هستید که رضایت و خواسته های دل خویش را بر رضای الهی ترجیح داده اید. هنگامی که نامه عبیدالله بن زیاد به دست امام حسین علیه السلام رسید و آن را خواند، نامه را به دور افکند و فرمود:

«لا اَفْلَحَ قَوْمٌ آشتَرُوا مَرْضاهَ اَنفُسِهِمْ عَلی مَرْضاهِ اْلخالِقِ ⁽¹⁾؛گروهی که رضا و خشنودی خود را بر خشنودی خداوند برگزیدند، هرگز رستگار نخواهند شد. »

هیچ یک از پیشامدهای تلخ ظاهری، خللی در اراده مصمم امام حسین علیه السلام برای ادامه حرکت پدید نیاورد و با دلی راضی به پیشواز واقعه کربلا رفت و رضای خدا را بر همه چیز ترجیح می داد. کلام امام علیه السلام هنگام وداع با قبر جدش رسول خدا صلی الله علیه واله شاهدی بر این این مطلب است:

»َاَنا اسْاَلکَ یا ذَاْلجَلالِ وَ الِاکْرامِ بِحَقّ هذَا اْلقَبْرِ وَ مَنْ فیهِ مَا اخْتَرْتَ مِنْ امْری هذا ما هُوَ لکَ رِضیً ⁽²⁾؛ ای دارنده شکوه و عظمت! به حق این قبر و هر کسی که در آن است از تو می خواهم برای من آنچه را موجب رضایت تو و پیامبرت است، انتخاب کنی. »

تسلیم و رضای تمندی یاران امام علیه السلام

خصلت رضا و تسلیم بودن در همراهان امام حسین علیه السلام نیز

ظهور و بروز کامل داشت. حضرت زینب علیه السلام در مجلس ابن زیاد آنگاه که والی مغرور کوفه او را مورد طعن و خطاب قرار داد که:«چگونه دیدی رفتاری را که خدا با برادرت نمود؟ » فرمود: «مَارَأیْت إلاجَمِیلا ⁽¹⁾؛ غیر از جمال و زیبایی چیزی ندیدم .»

این برخورد حضرت زینب علیه السلام نشانه رضایت ایشان از تقدیر الهی است. همین برخورد فضای مجلس را علیه ابن زیاددگرگون نمود و او را زمین گیر کرد.

هنگامی که حضرت ابی عبدالله علیه السلام لباس افتخار شهادت را بر قامت عل یاکبر پوشانید، کلمه استرجاع را زمزمه کرد. علی اکبرعلیه السلام راز آن را فهمید و با افتخار گفت: «فَإِنَّنَا إذًا لا نُبَاِلی أن نَمُوت مُحِقِّینَ⁽²⁾؛ حال که ما بر حقیم از مرگ نمی هراسیم. »

سردار رشید کربلا حضرت ابوالفضل علیه السلام در رجزی که شکوهمندانه در میدان نبرد خواند، اینگونه رضایت خود را ابراز می کند:

لَا أَرْهَبُ الْمَوْتَ إِذِ الْمَوْتُ رَقَی***حَتَّی أوَارَی فِی الْمَصَالِیتِ لَقَا

نَفْسی لِنَفْسِ الْمُصْطَفَی الطُّهْرِ وَقَا***إِنّی أَنَا الْعَبَّاسُ أَغدُو بِالسِّقَا

وَ لَا أخَافُ الشرَّ یَوْمَ الْمُلْتَقَی ⁽³⁾***

«از مرگ نمی هراسم به هنگامی که آثار آن آشکار گردد و به آن پشت نمی کنم تا آن زمان که خود را در میان شمشیرهای برهنه

اندازم و در بین شمشیرها پوشیده گردم. جانم فدای حسین که جان محمد است. مرا از آن رو عباس سقا گویند که باکی ازبرخورد دشمن به هنگام رویارویی ندارم »

می توان مضمون این رجز بلند ابوالفضل را در این شعر فارسی ذکر کرد که:

مرگ اگر مرد است آید پیش من ***تا کشم خوش در کنارش تنگ تنگ

من از او جانی برم بی رنگ و بو***او زمن دلقی ستاند رنگ رنگ⁽¹⁾

آثار تسلیم و رضا در زندگی

جابربن عبدالله انصاری می گوید: «امام باقر علیه السلام را زیارت کردم درحالی که او کودک بود و من، پیری سالخورده »امام، از احوالات من جویا شدند. من چنین گفتم: «فرزند رسول خدا! هم اکنون در شرایطی هستم که مرگ را بیشتر از زندگی، بیماری را بیشتراز سلامتی، رنج و سختی را بیشتر از رفاه و آسودگی و فقر را بیشتر ازثروت می پسندم و دوست می دارم. »

امام باقر علیه السلام در پاسخ من فرموید: «ولی من اینگونه نیستم. » جابر سئوال کرد: «یابن رسول الله، پس تو چگونه هستی؟ » آن امام معصوم فرمود: «من چنیینم که اگر خدا برایم سلامتی بپسندد و بخواهد، مشتاق سلامتی ام، اگر برایم بیماری و کسالت را بپسندد، همان را طالبم، اگر فقر را بخواهد، فقر را

می پسندم، غذا را بپسندد، غذا را می خواهم. »

جابر گفت: «جانم به قربان این خانواده که طفل کوچکشان نیز مثل بزرگشان است، و در همان مرتبه از فهم و کمال و منزلت است. »⁽¹⁾

انسان خدامحور واجبات الهی را انجام و از محرمات پرهیز می کند. انسان خدامحور تکلیف خود را در هر موقعیت و شرایطی می شناسد و عمل می کند؛ زیرا او می داند که تکلیف و وظیفه رابطه تنگاتنگی با شرایط و موقعیت ها دارد و ممکن است امری که تاکنون تکلیف بوده، تحت شرایط خاصی برداشته و خلاف همان تکلیف شود.

تحریک احساس

نقل شده در ایامی که «مسلم بن عقیل »در کوفه و در خانه «هانی بن عروه »مستقر بود، روزی «ابن زیاد » به عنوان عیادت هانی به خانه او آمد. مسلم نقشه ترور ابن زیاد را کشید، ولی ابن زیاد بعد از ملاقات به راحتی از منزل بیرون رفت و مسلم هیچ اقدامی نکرد. آنگاه که پرسیدند چرا او را نکشتی؟ فرمود: دو چیز سبب شد؛ یکی اینکه هانی خوش نداشت که قتل در خانه او انجام گیرد، دیگر آنکه به یاد حدیث پیامبرصلی الله علیه واله افتادم که

»ِإنَّ اْلإِیِمَانَ قَیَّدَ اْلفَتْکَ⁽²⁾؛ ایمان، بازدارنده ترور است.»⁽³⁾

اقناع اندیشه

امام حسین علیه السلام ده سال در حکومت معاویه زندگی کرد و دست به قیام نزد، چرا که تکلیف امام در این دوره متفاوت بود؛ اما

ایشان یک لحظه حکومت یزید را تحمل نکرد و برای سرکوب ساختن یزید و یزیدیان قیام نمود.

آنگاه که امام حسین علیه السلام قصد داشت از مکه به سوی کوفه بیرون آید، بعضی از اصحاب، از جمله ابن عباس او را نصیحت کردند که رفتن به سمت عراق، صلاح نیست. ولی امام حسین علیه السلام به او فرمود: «با آنکه می دانم تو از روی خیرخواهی و شفقت چنین می گویی؛ اما من تصمیم خود را گرفته ام»⁽¹⁾

زمانی که دو نفر از سوی والی مکه برای امام حسین علیه السلام

امان نامه آوردند تا آن حضرت را از ادامه این سفر بازش دارند،ابی عبدالله علیه السلام فرمود:

«إّنِی رأیت رُؤیا فیها رَسولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله)، وَأمِرتُ فیها بِأمرٍ، أناماضٍ لهُ، عَلَیَّ کانَ أو لِی⁽²⁾در عالم خواب، پیامبر خدا صلی الله علیه واله را دیدم و به چیزی فرمان یافتم که در پی آن خواهم رفت، به زیانم باشد یا به سودم. »

نقطه اوج و نتیج هگیری

تکلیف مداری سبب حفظ اسلام و ارزش های دینی می گردد. پس از شهادت امام حسین علیه السلام ابراهیم بن طلحه خطاب به امام سجاد علیه السلام عرض کرد: «ای علی بن حسین! چه کسی (دراین مبارزه)پیروز شد؟ امام علیه السلام فرمود: اگر می خواهی بدانی چه کسی پیروز شده، هنگامی که وقت نماز فرا رسید، اذان واقامه بگو.»⁽³⁾

امام سجاد علیه السلام با این پاسخ، به او فهماند که هدف یزید محو اسلام و نام رسول خدا صلی الله علیه واله بود، ولی همچنان طنین لا اله

الله و محمد رسول الله بر ماذنه ها می پیچد و مسلمانان همواره به یگانگی خدا و رسالت محمد صلی الله علیه واله گواهی می دهند.

این سخن امام سجاد علیه السلام ، یادآور زمانی است که حضرت زهرا علیه السلام از بلال خواست تا بالای مأذنه برود و اذان بگوید. تا به جمله اشهد ان محمدا رسول الله... رسید فاطمه علیه السلام غش کرد.

ناگهان بلال شنید که می گویند: «بلال اذان را قطع کند که فاطمه از دنیا رفت. »و بلال اذانش را قطع کرد و ناتمام گذاشت⁽¹⁾.

پی نوشت ها

معادباوری عاشوراییان

اشاره

طرح منبر

اهداف طرح بحث:

تقویت باورهای دینی مخاطبان و ایجاد رفتارهای معادباورانه در آنان

زاویه دید:

بیان سیره و سخنان عاشوراییان

ایجاد انگیزه و متن و محتوا:

این منبر با بیان داستانهایی از شجاعت در برابر شکنجه اهل ایمان واقعی پلی به معاد باوری زده و درک این شجاعت ها و فهم این عشق باز یها را فقط با باور قلبی و حقیقی به معاد ممکن دانسته است.

در ادامه مطلب پس از بیان چیستی مرگ برای اقناع اندیشه مخاطب، به بیان دیدگاه ها و اثرات معاد، بر سبک زندگی را اشاره کرده و دو دیدگاه را مورد بررسی قرار می دهد. آنگاه به دنبال این است تا از طریق بیان آیات و روایات مسئله معاد رااثبات کند.

این منبر با گریز به روضه و اثر گریه برای امام حسین علیه السلام به پایان می رسد.

خطبه (توصیفی: بیان صفات خداوند و ضروت استمداد از او)

«اْلحَمْدُ للهَ الَذِی عَلَا بِحَوْلِه وَ دَنا بِطَوْلِه أحْمَدُهُ عَلَی عَوَاطِفِ کَرَمِه وَ سَوَابِغ نِعَمِه وَ أَسْتَعِینُهُ قَاهِرًا قَادِرًا وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ کَافِیاً نَاصِرًا وَ أَشْهَدُ أنَّ مُحَمَّدًا ص عَبْدُهُ وَ رَسُوُله ⁽¹⁾واَشهَدُ انَّ امیرَالمُومنینَ علیاً و اولادَهُ المَعصُومینَ حُجَجُ الله سلامُ اللهِ و صلواهُ اللهِ عَلی اولِیاءِ الله و لعنتُ اللهِ علی اعداء الله اجمَعِین. »

ایجاد انگیزه

*ایجاد انگیزه ⁽²⁾

در کتاب شریف «سفینة البحار »از امام باقر علیه السلام روایت شده: در بنی اسرائیل عابدی بود بنام جریح، که همواره در صومعه خویش عبادت می کرد. روزی در حالی که به نماز مشغول بود، مادرش او را صدا زد و او

ندای مادر را پاسخ نداد (در بعضی از روایات آمده که ا گر جریح فقیه بود،می دانست که قطع نماز نافله و پاسخ مادر از نماز افضل است) مادربرگشت، و بار دوم آمد و او را صدا زد، و باز پاسخی نشنید، تا سه بار. دراین بار مادر وی را نفرین کرد و گفت: از خدای بنی اسرائیل م یخواهم که تو را به خود وا گذارد و یاریت نکند.

روز بعد، زن بدکاره ای که حامله بود به کنار صومعه او آمده و در آنجا وضع حمل نمود، و ادعا کرد که فرزند از آن جریح است. در میان بنی اسرائیل شایع شد آن کسی که مردمان را از زنان هی می نمود، خود مرتکب زنا گشته است! حا کم دستور داد وی را به دار کشند. مادر جریح، خود را به پای چوبه دار رساند و مدام بر سر و صورت خود زد. جریح گفت: سا کت باش که این نتیجه همان نفرین تو است. مردمان چون شنیدند گفتند: ما از کجا بدانیم که این تهمت و این نسبت دروغ است؟ جریج گفت: کودک را حاضر کنید. چون کودک حاضر شد، از او پرسیدند: پدرت کیست؟ وی به زبان آمد و گفت: فلان چوپان پدر من است، و بدین گونه خداوند بر اثر توبه جریح وی را نجات داد، و جریح سوگند یاد کرد که از این پس، هرگز از خدمت مادر جدا نگردد.

علامه طباطبائی رحمة الله علیه صاحب تفسیر المیزان در ذیل آیات ابتدایی سوره مبارکه «اسراء » به سند صحیح از ابن عباس روایتی را نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه واله فرمودند: وقتی مرا به معراج

بردند، بوئی پاکیزه از پیش رویم گذشت. به جبرئیل گفتم: این بوی خوش از کجاست؟ گفت: بوی مشاطه و آرایشگر خانواده فرعون است. این خانم آرایشگر روزی مشغول شانه زدن به گیسوان دختر فرعون بود که شانه از دستش افتاد و گفت: بسم الله. دختر فرعون گفت: مقصودت نام پدر من است؟ گفت: خیر، مقصودم پروردگار خودم و پروردگار تو و پدرت می باشد، پرسید مگر تو غیر از پدر من، پروردگار دیگری داری؟ گفت: آری. پرسید به پدرم بگویم؟ این زن شجاع گفت: بگو!

دختر فرعون نزد پدر رفت و جریان را برای او نقل کرد. فرعون آرایشگر و بچه هایش را احضار کرد و پرسید: آیا غیر از من پروردگار دیگری داری؟ گفت: آری! پروردگار من و تو خدایی

است که در آسمان ها است، فرعون دستور داد مجسمه گاوی که از مس بود، گداخته کردند و آن زن بیچاره و فرزندانش را در آن افکندند.

همین که خواستند زن را در آن مس گداخته بیندازند، گفت: من درخواستی از تو دارم. پرسید چیست؟ گفت: حاجتم این است که وقتی مرا و فرزندانم را سوزاندی استخوان های ما را جمع آوری نموده و دفن کنی! فرعون قبول کرد و گفت ای نکار را می کنم؛ زیرا تو به گردن ما حق داری.

آنگاه فرزندان را جلو این شیر زن نمونه تاریخ به نوبت در آن مس گداخته انداخت تا اینکه نوبت به طفل شیر خوار رسید. مادر فریادی کشید و خواست بی صبری کند. اینجا بود که طفل شیرخواره اش به سخن آمد و گفت: ای مادر! پیش بیا و عقب نرو که تو بر حقی، سرانجام او و فرزندانش در آن مجسمه مسی سوختند. و این زن نمونه با شجاعت خود آب سردی، بر آتش کفر و شرک آن ها ریخت و وجود خود را معطر کرد که عطر او به مشام جانم آسمانیان رسید.

ابن عباس در ادامه می نویسد: چهار نفر در کودکی به زبان آمده و سخن گفته اند: یکی همین کودک است، دومی آن شاهدی بود که به بی گناهی یوسف شهادت داد و سومی طفل شیرخوار در داستان جریح ⁽¹⁾و چهارمی عیسی بن مریم علیه السلام می باشد⁽²⁾.

متن و محتوا

یکی از درس های مهم این داستان که شاید به واسطه آن، این

زن توفیق پیدا کرده که در شب معراج، سبب خرسندی پیامبر خاتم صلی الله علیه واله شود و حضرت را از رایحه ایمان خود شادمان سازد، شجاعت این زن در برابر شکنجه فرعونیان است. شجاعت در برابر شکنجه دشمن، سیلی محکمی است به دهان آنان و اثرش از شکست دشمن بیشتر است.

وقتی شهید محسن حججی رحمة الله علیه با دست های بسته برای همه ما روایت می کند و می نویسد، نه با قلم که با نگاه و نه با جوهر که با خون، که در این خیمه گاه هیچ ترسی در من نیست و اتفاقاً ترس در چشمان آن حرامزاده ای خنجر به دست، حلقه زده است.

وقتی سطور طلایی تاریخ را می خوانیم که سعد (سعید) بن عبدالله حنفی که دو مرتبه فاصله طولانی کوفه تا مکه را طی کرد تا نامه کوفیان را به امام و جواب امام را به کوفیان برساند؛ شب عاشورا، وقتی امام یارانش را جمع کرد و گفت از آن ها راضی است و هرکه می خواهد تاریکی شب را تن پوش خود کند و برود،سعید گفت: «به خدا سوگند، اگر می دانستم که کشته می شوم و دوباره زنده می گردم و بار دیگر زنده زنده سوزانده می شوم وخاکسترم را بر باد می دهند و این کار هفتاد مرتبه تکرار می شود، هرگز دست از تو بر نمی داشتم تا اینکه در راه تو به آرزوی خود برسم.

حال چگونه دست از یاری تو بردارم در حالی که می دانم تنها یک مرگ بیشتر نیست و پس از آن کرامتی است که هرگز پایان ندارد. »

ظهر عاشورا، سعد بن عبداله جلوی امام ایستاده بود تا امام نمازبخواند. دشمن نمازگزاران را تیرباران کرد. از هر طرف که تیری می آمد سعد به همان طرف خیز بر می داشت. نماز که تمام شد سعد به زمین افتاد در حالی که سیزده چوبه تیر بر بدن داشت و چنین زمزمه م یکرد: «أنتَ إمَامِی فِی الجَنّه »

وقتی داستان شیر زنی در کربلا به نام «ام وهب »را در کربلا مرورمی کنیم که با سر پسر خود چه می کند و یا جمله زیبای حضرت زینب علیه السلام را به گوش جان می شنویم که «ما رایت الا جمیلا .»

و بسیاری از این نمونه ها...؛ می آموزیم که درک این شجاعت ها و فهم این عشق باز یها، فقط با باور قلبی و حقیقی به معاد، ممکن است.

ایمان به رستاخیز و باور به معاد اثر عمیقی در تربیت انسان ها دارد، به آنان شهامت و شجاعت می بخشد و انسانی می سازد که شجاعت در برابر شکنجه و شهادت در راه یک هدف مقدس الهی را محبوب ترین چیزها و آغازی برای یک زندگی ابدی و جاودانی می داند.

از این رو باید باور خود به معاد و معرفت به عالم آخرت را بیشتر کنیم تا اگر روزی این توفیق نصیب ما هم شد با شجاعت خود سیلی محکمتری به صورت دشمنان اهل بیت علیهم السلام زده باشیم.

معاد در قرآن

بیش از یک سوم آیات قران، با معاد و زندگی ابدی انسان ارتباط دارد. ⁽¹⁾و پس از بحث توحید، مسئله معاد را می توان از نظر

اهمیت، مهمترین مسئله دینی برشمرد. باور به معاد و قیامت از ضرورت های دین اسلام و پذیرش آن بر هر مسلمانی واجب است. در آیات قرآن، کلمه ایمان به خدا بارها همراه با ایمان به قیامت آمده است. هم نشینی این دو کلمه می رساند همچنان که خداباوری از نشانه های ایمان است، معادباوری نیز نشانه ایمان است.

«آمَنَ بِالِلَّه وَ اْلیَوْمِ الاخِرِ وَ عَمِلَ صَاِلحًا فَلَهُمْ اَجْرُهُمْ عِنْدَ رَّبِهِمْ وَ لاخَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاهُمْ یحْزَنونَ ⁽¹⁾هر کسی به خدا و روز بازپسین ایمان داشت و کار شایسته کرد، پس اجرشان را پیش پروردگارشان خواهند داشت و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهناک خواهند شد »

یکی از کلیدی ترین مباحث باور به معاد، مسئله مرگ و پایان زندگی است.

مرگ چیست؟

الف) مرگ مسافرت است؛

امام علی علیه السلام از جایی می گذشتند که متوجه شدند گروهی مشغول برگزاری مراسم ختم یکی از بستگانشان هستند. امام توقف کرد و به آنان تسلیت گفت. سپس فرمود: «از مرگ گریزی نیست و مرگ به شما اختصاص ندارد. »آنگاه پرسید:«آیا کسی که مرده است، به مسافرت می رفت؟ » گفتند: آری. حضرت فرمود: «این را نیز یکی از مسافرت های وی بشمارید! یا او به سوی شما می آید یا شما به سوی او می روید.»⁽²⁾

در این روایت، امام علی علیه السلام مرگ و معاد را به مسافرت تشبیه کرده است، مسافرتی که همه دیر یا زود باید برای رفتن به آن آماده شوند.

ب) مرگ پلی به سوی آخرت است:

امام حسین علیه السلام در روز عاشوراء خطاب به یاران خود فرمودند:«ای فرزندان بزرگواری! صبر پیشه کنید، زیرا مرگ جزء پلی نیست که شما را از رنج و سختی به بهشت برگزیده و نعمت همیشگی عبور می دهد. کدامین از شما گذر از زندان به قصر را نکوهیده می دارد؟ اما مرگ برای دشمنان شما جز انتقال از قصر به زندان و عذاب نیست! بدانید که پدر من از جدم پیامبر خدا صلی الله علیه واله نقل کرد که فرمرمود: دنیا زندان مومن و بهشت کافراست. و مرگ پلی است که آ نها را به بهشتشان رهنمون می شود و اینها (کافران) را آتششان می کشاند.»⁽¹⁾

چرا ترس از مرگ؟

از امام جواد علیه السلام دلیل ترس از مرگ را پرسیدند. حضرت پاسخ فرمود: چون آن را نمی شناسند، از آن ترس دارند و اگر می شناختند و از دوستان خدا بودند، مرگ را دوست می داشتند و می دانستند آخرت برای آنان بهتر از دنیاست.

همچنین از امام جواد علیه السلام پرسیدند : حقیقت مرگ چیست؟ حضرت در پاسخ فرمود: «مرگ همین خوابی است که هر شب به سراغ شما می آید، با این تفاوت که مدتش طولانی است و انسان از این خواب بیدار نمی شود، مگر در روز قیامت.»⁽²⁾

برای پرورش روح ما مکان تنگ است***بیا به عرصه میدان لامکان برویم

دو روز عمر، تمتع نمی دهد، برخیز*** که همچو خضر پی عمر جاودان برویم

دل از ملازمت تنگنای تن، بگرفت***بیا بیا که به خلوتسرای جان برویم

رفتار سازی

یاد مرگ با:

1- زیارت اهل قبور؛

2- شرکت در تشییع جنازه؛

3- تلاوت و تدبر در آیاتی است که درباره مرگ و قیامت است؛ روایت شده هنگامی که آیه زیر نازل شد، پیامبر صلی الله علیه واله به شدت گریست و ب یتابی می نمود. ⁽¹⁾

«دوزخ، وعده گاه همه آنان است. دوزخ هفت در دارد و از هر دری بخشی معین از آنان وارد می شوند »⁽²⁾

4- مطالعه کتب مربوط به معاد؛

5- وصیت کردن نیز از دیگر عوامل سودمند و اثرگذار در یادآوری مرگ است.

تحریک احساس

سید شهیدان اهل قلم «با شروع انقلاب، تمام نوشته های خویش را اعم از تراوشات فلسفی، داستان های کوتاه، اشعار و...را در چندگونی ریخت و سوزاند و وقتی از او پرسیدند: ای مرد!

چرا اینکار را کردی، این ها حاصل فکر تو بود، حاصل اندیشه تو بود! گفت: حیف قلم نیست که برای من رقم بخورد، قلم را باید برای خدا زد. اگر انسان خود را در خدا فانی کند، آنگاه این خداست که در آثار او جلوه گرمی شود. این شهید عزیز فرمود: هنرآن است که بمیری قبل از آنکه بمیرانندت. »⁽¹⁾

اقناع اندیشه

دیدگاه های متفاوتی درباره مرگ وجود دارد و هر یک از این دیدگاه ها به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم در زندگی دنیایی انسان و در نوع برداشت او از سعادت و رستگاری که هدف همگان از زندگی است و نیز در سبک زندگی او نقش اساسی دارد. از این رو، ضروری است تا با این دیدگاه ها بیشتر آشنا شویم:

الف) دیدگاه معادباوران

ب) دیدگاه مُنکرین معاد

معاد باوران

این ها دسته ای هستند که به وجود دنیایی گسترده تر از عالم مادی معتقداند. عالمی که در آن، نعمت ها و عذاب هایی بزرگی وجود دارد. از منظر این دسته، عالم دنیا سرای فانی، محدود وگذرا و آخرت، سرای باقی و نامحدود است که انسان در آن برای همیشه جاویدان است.

با نگاهی به برخی مقبره های پادشاهان تمدن های پیشین، می بینیم آ نها ابزارآلات شکار و وسایل شخصی افراد را به امید استفاده دوباره از آن ها، با مردگان دفن می کردند. این امر

نشان دهنده باور انسان به زندگی پس از مرگ در آن دوران است؛اما آن ها به دلیل نداشتن رشد عقلی و فکری و نیز قرار نگرفتن در مسیر هدایت، زندگی پس از مرگ را همانند زندگانی این عالم می پنداشتند. مصری های قدیم چنین باوری داشتند، آن ها حدود 2600 سال پیش از میلاد، عقیده داشتند زندگی انسان با مرگ پایان نمی پذیرد، آن ها گاه به همراه مردگان، همسران و خادمان آنان را نیز دفن می کردند تا مردگان پس از زندگی دوباره تنها نباشند. ⁽¹⁾

یونان یها نیز حدود سه هزار سال پیش از میلاد، مانند مصری ها عقیده داشتند آدمی با مرگ از بین نمی رود و نابود نمی شود، از این رو، بازماندگان مرده وظیفه خود می دانستند در زمان های معیّن غذاهایی فراهم کنند و کنار قبر مرده بگذارند و خیال می کردند وی از قبر بیرون می آید و غذا را خواهد خورد⁽²⁾.⁽³⁾

منکرین معاد

در مقابل اندیشه معاد باوری، کسانی هستند که به زندگی اخروی اعتقاد ندارند. این گروه مرگ را پایان زندگی آدمی می دانند. درباور چنین افرادی، انسان، با مرگ به مُرداری تبدیل می شود که در اندک زمانی گرد فراموشی بر آن می نشیند و پرونده زندگی اش برای همیشه بسته می شود.

اثبات معاد

الف) از طریق قدرت خدا بر خلقت مجدد

-روزی ابیّ بن خلف نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه واله آمد، در حالی که استخوان پوسیده ای در دست داشت. سپس آن استخوان

را خرد کرد و رو به پیامبر کرد و گفت: ای محمد! در صورتی که ما استخوان و پودر شده ایم، محشورمی شویم؟! در پاسخ شبهه ابیّ بن خلف این آیه نازل شد: «ای محمد! بگو آن استخوان پوسیده و متلاشی شده را همان کسی زنده می کند که برای بار اول او را آفرید و او به هر نوع آفرینشی داناست »⁽¹⁾.«آیا کسی که آسمان ها و زمین را آفریده است، نمی تواند مثل آنان [یعنی انسان ها در روز قیامت]را دوباره بیافریند؟ »⁽²⁾

-روایت شده است روزی شخصی نزد رسول اکرم صلی الله علیه واله آمدو پرسید: ای رسول خدا! خداوند چگونه مردگان را زنده می کند؟ پیامبر فرمود: «آیا » زمین را درحالی که خشک وبی آب و علف است و سپس همان زمین را در حالی که سرسبز شده است، دیده ای؟ گفت: آری. پیامبر فرمود:«رستاخیز نیز همین گونه است»⁽³⁾.

نمونه هایی از زنده شدن مردگان در قرآن

-ابراهیم علیه السلام و احیای حیوانات مرده؛⁽⁴⁾

-زنده شدن حضرت عُزَیر؛⁽⁵⁾

-اصحاب کهف؛ ⁽⁶⁾

-زنده شدن مقتولی از بنی اسرائیل؛ ⁽⁷⁾

-مردگانی که به وسیله حضرت مسیح زنده می شوند؛ ⁽⁸⁾

-زنده شدن گروهی از بنی اسرائیل؛ ⁽⁹⁾

-زنده شدن گروهی از پیروان حزقیل؛ ⁽¹⁰⁾

تحریک احساس

«اللهُمَّ صَلّ عَلی مُحَمَّدِ وَ الِهِ، وَاکْفِنا طُولَ اْلاَمَلِ؛ خدایا بر محمد و آل او درود و رحمت بفرست و ما را از آرزوی دراز نگاهدار... »

«وَ اْنصِبِ اْلمَوْتَ بیْنَ اْیدینا نصْباً، وَ لا تَجْعَلْ ذِکْرَنا لهُ غِبًّا ⁽¹⁾؛و مرگ را در برابر دیدگان ما مجسم کن، و یادش را گاه گاه در خاطر ما میار(بلکه هموارا به یاد ما بینداز.) »

اثبات معاد از طریق برهان عدالت:

تصور کنید؛ معلمی تفاوت های دانش آموزان را از نظر سعی و کوشش در فراگیری و انضباط و اخلاق، نادیده گرفته و به همگان نمره مساوی بدهد؛ آیا او ظلم نکرده است؟

اصولاً نه پاداش دادن به برخی از نیکوکاری ها مانند شهادت در راه خدا در این جهان امکان پذیر است و نه کیفر برخی از تبهکاری ها، مانند گمراه ساختن انسان ها و کشتن نسل های بی شمار؛ بنابراین، دنیا جایگاه مناسبی برای اجرای عدالت الهی در مورد صالحان و تبهکاران به طور کامل نمی باشد و اگرزندگی به همین دنیا خلاصه شود، همانند معلمی است که به همگان نمره مساوی می دهد.

پس باید جهان دیگری باشد تا عدل الهی در مورد نیکان و بدان به طور کامل تحقق یابد.

اگر کسی در دنیا با یک اسلحه چند نفر را بکشد، تنها می توانند او را یک بار اعدام کنند و حال آنکه او چندین نفر را کشته پس کجا باید عدالت برقرار شود. یا اگر کسی کار نیکی انجام دهد و در دنیا کسی متوجه کار خوب او نشود آیا با عدالت خداوند سازگار است

که کسی از او تشکر نکند؟

«أفَنَجْعَلُ اْلمُسْلِمِینَ کَاُلمجْرِمِینَ ما لکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ ⁽¹⁾؛آیا انسان های فرمان بردار را مانند مجرمان قرار می دهیم،چگونه داوری می کنید؟ »

معاد، مقتضای عدل الهی:

-دنیا ظرفیت همه پاداش ها و عقاب ها را ندارد؛

-عقاب و پاداش فوری با عدل الهی منافات دارد.

اگر دنیا تمام شود و حساب و کتابی در آخرت نباشد خلقت جهان بیهوده خواهد بود، چنان که خداوند در سوره مؤمنون می فرماید: «خداوند متعال، جهان را بیهوده نیافریده است وهمه به ناچار به سوی خدا باز خواهند گشت »⁽²⁾.

گره اجتماعی (آسیب های اجتماعی)

نهادینه شدن باور به معاد در وجود انسان، سبب می شود که در دو راه هی های زندگی که کم هم نیستند چراغ هدایت و قوه تشخیصی داشته باشد و مسیر صحیح را انتخاب کند.

در دو راهی ها چگونگی رفتار من با پدر و مادرم، رفتار من با فرزندم، رفتار من با همسرم، رفتار من با بالا دستم، رفتار من با زیر دستم و حضور و عدم حضور من در مجالس و مکان ها، اعم از مکان حقیقی یا مجازی از قبیل مجلس رقص و پایکوبی ها،مجالس مختلط دختر و پسر و پارتی هایی که متاسفانه در مکان های خاص شکل می گیرند؛ و گروه هاو کانال های مجازی، خلوت با نامحرم و.... همگی این دو راهی ها و گاهی چند راهه ها با قطب نمای باور به معاد هیچگاه به بیراهه های

گناه کشیده نخواهم شد.

آری معادی هست و حساب و کتابی که حتی جزیی ترین مسائل در کارنامه اعمال ثبت و ضبط و انسان در ازای آن یا پاداش و یا عقاب می گردد.

تحریک احساس

نقل شده روزی یکی از علمای بزرگ به وادی السلام برای فاتحه خوانی رفته بود، در آنجا مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی را دیدند و با او همراه شده و شروع به قدم زدند می نمایند. مرحوم آقابزرگ می گوید: فلانی! من بچه بودم در پا منار تهران زندگی می کردیم و جده پدری ام چند روزی بود که فوت نموده بود، مادرم در حال درست کردن آلبالو پلوبود که فقیری از کوچه عبور نموده و تقاضای کمک می نماید. مادرم یاد مادرشوهرش می افتد و می گوید چه خوب است، خیراتی برای او داشته باشم و هر چه تلاش می کند، ظرف مناسبی نمی یابد تا آلبالوپلو را در آن ریخته و به فقیر بدهد. در این میان چشمش به «تاس حمام »می افتد .مقداری از آلبالو پلو را داخل تاس می ریزد و به فقیر می دهد.

شب بعد، پدرم، با آشفتگی از خواب بیدار می شود و مادرم را نیز از خواب بیدار می کند و از او می پرسد: امروز چکار کردید؟

می گوید نمی دانم. پدرم می گوید: من مادرم را در خواب دیدم که می گفت از عروسم گلایه دارم، غذا را در «تاس حمام » گذاشته به من داده است. آبروی مرا نزد دوستان برزخی ام برده است. دراین لحظه مادرم به یاد خیراتش به فقیر می افتد »⁽¹⁾.

آری، هنگامی که جرقه های ایمان به معاد به اعماق جان

می رسد، آن را چنان شعله ور می سازد که دیگر هیچ تهدیدی در برابر آن کارگر نیست و هر چیز جز خدا و لقای آخرت و نعیم جاودانش در نظر انسان بی ارزش و ناچیز است.

مرگ اگر مرد است گو نزد من آی***تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ

من از او عمری ستانم جاودان***او ز من دلقی ستاند رنگ رنگ

گریز به روضه

یکی از مواقف هولناک جهان پس از مرگ، موقف میزان و سنجش اعمال است. خدای سبحان در این باره می فرماید:

«وَ اْلوْزنُ یَوْمَئِذٍ اْلحَق ُ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأولئِکَ هُمُ َّ اْلمُفْلِحُونَ و مَنْ خَفُتْ مَوَازِینُهُ فَأَّولئِکَ الَذِینَ خَسِرُوا أنْفُسَهُمْ بِمَا کَاُنوا بِآَیاتِنَا یظْلِمُونَ؛ ⁽¹⁾یعنی وزن و سنجیدن اعمال در روز قیامت حق است، پس هر کس ترازوی حسنات و

خوبی های او سنگین باشد، از رستگاران و هر کس سبک باشد، از زیانکاران خواهد بود و آن ها به خاطر انکار آیات ما از ستمکارانند. »

اجر و مزد گریه برای حضرت سیدالشهداء بسیار عظیم و بزرگ است و خداوند خود ضامن پاداش آن می باشد.

گریه برای آن حضرت سختی های زمان احتضار را از بین می برد؛ امام صادق علیه السلام به «مسمع بن عبدالملک » فرمودند: آیا مصائب آن جناب امام حسین علیه السلام را یاد می کنی؟

عرض کرد: بلی والله مصائب ایشان را یاد کرده و گریه می کنم.

حضرت فرمودند: آ گاه باش که خواهی دید در وقت مردن پدران مرا که به ملک الموت وصیت تو را می کنند که سبب روشنی چشم تو باشد.

همچنین فرمودند: ای مسمع! گریه بر احوالات حسین علیه السلام سبب می شود که ملک الموت بر تو مهربان تر از مادر گردد.

اگر که دل شکسته ای حسین را صدا بزن***اگر ملول و خسته ای حسین را صدا بزن

در این بهار معرفت پرستوی بهاری ام***اگر چه پر شکسته ای حسین را صدا بزن

سحَر شد و سپیده زد چرا تو همچو مرغ شب***لب از ترانه بسته ای حسین را صدا بزن

تو سر به زانوی غمی زشَرم کرده های خود***چرا غمین نشسته ای حسین را صدا بزن

اگر به باغ آرزو به عشق کربلای او***دل از همه گسسته ای حسین را صدا بزن

پی نوشت ها

در کتاب شریف «سفینة البحار» از امام باقر علیه السلام روایت شده: در بنی اسرائیل عابدی بود بنام جریح، که همواره در صومعه خویش عبادت می کرد. روزی در حالی که به نماز مشغول بود، مادرش او را صدا زد و او ندای مادر را پاسخ نداد (در بعضی از روایات آمده که اگر جریح فقیه بود، می دانست که قطع نماز نافله و پاسخ مادر از نماز افضل است) مادر برگشت، و بار دوم آمد و او را صدا زد، و باز پاسخی نشنید، تا سه بار. در این بار مادر وی را نفرین کرد و گفت: از خدای بنی اسرائیل می خواهم که تو را به خود واگذارد و یاریت نکند. روز بعد، زن بدکاره ای که حامله بود به کنار صومعه او آمده و در آنجا وضع حمل نمود، و ادعا کرد که فرزند از آن جریح است. در میان بنی اسرائیل شایع شد آن کسی که مردمان را از زنا نهی می نمود، خود مرتکب زنا گشته است! حاکم دستور داد وی را به دار کشند. مادر جریح، خود را به پای چوبه دار رساند و مدام بر سر و صورت خود زد. جریح گفت: ساکت باش که این نتیجه همان نفرین تو است. مردمان چون شنیدند گفتند: ما از کجا بدانیم که این تهمت و این نسبت دروغ است؟ جریج گفت: کودک را حاضر کنید. چون کودک حاضر شد، از او پرسیدند: پدرت کیست؟ وی به زبان آمد و گفت: فلان چوپان پدر من است، و بدین گونه خداوند بر اثر توبه جریح وی را نجات داد، و جریح سوگند یاد کرد که از این پس، هرگز از خدمت مادر جدا نگردد.

جهانی دیگر وجود داشته است. برای مثال، در برخی اشعار حماسی «انیاده»، شرح سفر قهرمان داستان، اینیاس به جهان دیگر برای دیدار با روح پدرش آمده است. از عبارات و اشعار این شاعر به دست می آید که رومی ها مانند مصری ها و یونانی ها معتقد به زندگی پس از مرگ و بهشت و جهنم بوده اند (معاد شناسی، صص 156 تا 171).

پایبندی عاشوراییان به حقوق دیگران

اشاره

طرح منبر

اهداف طرح بحث:

تشویق و ترغیب مخاطبان به سوی پایبندی به حقوق دیگران و درک ارزش و اهمیت حق الناس

زاویه دید:

بیان سیره و سخنان عاشوراییان و اولیای دین

ایجاد انگیزه و متن و محتوا:

این منبر با خرید زمین کربلا توسط امام حسین علیه السلام و تحلیل این حرکت آغاز شده و در ادامه یکی از مهمترین انگیزه های امام حسین علیه السلام از این جریان را، اهمیت دادن به مسئله حق الناس معرفی کرده است.

در بخش بعدی به سه گروه از بازماندگان غافله کربلا اشاره می کند: «گروه مرفهین »،«گروه حرام خواران » ؛«گروه ضایع کنندگان حقوق دیگران ». و گروه سوم را بدبختر از دو گروه قبل معرفی کرده است.

نگاه اسلام به حق الناس، مطلب دیگری است که با آیات و روایات بیان شده و با بیان پیامد و عواقب تضییع حقوق دیگران مخاطب را از انجام این عمل نهی می کند و در ادامه با ذکر نمونه هایی از اهتمام اولیای دین به رعایت حقوق دیگران این مطلب را نیز تبیین می کند.

مطلب دیگر، بیان مصادیق فردی و اجتماعی حق الناس است. و در پایان با گریز به روضه، مطلب به اتمام می رسد.

خطبه عام

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ و الحَمدُ لله الوَاحِدِ الأحَدِ الصَّمَدِ الذ ی لمْ یَلِدْ وَ لمْ یوَلدْ وَ لمْ یَکُنْ لهُ کُفُوًا أحَدٌ و الصَّلاة والسَّلامُ علی مُحَمَّدٍ عبدُه المجتبی و رسولَهُ المصطفی أرسَلَه إلی کافةِ الوَر ی بشِیرًا وَ نذِیرًا وَ داعِیاً إَلی اللهِ بِإذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیرًا و علی أهلِ بیتِه أئِمَّةِ الهُدَی و مَصابِیحِ الدُّجَی الذین أذهَبَ اللهُ عنهُمُ الرِجسَ و طَهِّرهُم تَطهِیرا وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ اْلهُدی »⁽¹⁾

ایجاد انگیزه

*ایجاد انگیزه ⁽²⁾

روز دوم محرم، کاروان امام حسین علیه السلام وارد سرزمین کربلا شد و امام حسین (ع) و اصحابش روز سوم، در این سرزمین مستقرگشتند و همزمان عمر بن سعد نیز با لشکریان خود به این صحراوارد شد.

از اتفاقاتی که روز سوم در صحرای کربلا رخ داده است، خرید زمین کربلا توسط امام حسین علیه السلام است.

صاحب کتاب «مجمع البحرین » می نویسد:

« روِیَ أَّنَّ اْلحُسَیْنَ علیه السلام اشْتَرَی النَّوَاحِیَ الَتِی فِیهَا قَبْرُهُ مِنْ أهْلِ َنَیْنَوَی وَ اْلغَاضِرِیَّةِ بِسِتِّینَ ألْفِ دْرهَمٍ وَ تَصَدَّقَ بِهَا عَلَیْهِمْ َوَ شَرَطَ أَنْ یُرْشِدُوا إَلی قَبْرِهِ وَ یُضَیِّفُوا مَنْ زَاَرهُ ثَلَاثَةَ أیَّامٍ ⁽³⁾روایت شده که حسین علیه السلام اطراف قبر شریفش را از اهل نینوا و غاضریّه به شصت هزار درهم خریداری نمودند و سپس آنجا را به آنها بخشیدند و شرط نمودند که زائرین

را به سوی قبرش هدایت نموده و از ایشان به مدّت سه روزپذیرایی نمایند. »

امام حسین علیه السلام این سرزمین را از آنان خرید و بر آنان وقف نکرد، بلکه در اختیار اهالی آن منطقه قرار داد تا نسبت به زوّارآن حضرت احترام کنند و میزبان شایسته ای برای آنان باشند.هر چند بر اساس نقل محدث نوری در مستدرک الوسائل، اهل کربلا به آن شرط عمل نکردند. ⁽¹⁾یعنی از زوار پذیرایی ننمودند وحتی به آنها احترام نمی گذاشتند؛ ولی به هر حال، این یکی از شرایط ضمنی معامله بوده است.

حد و حدود زمینی که امام حسین علیه السلام خریداری نمود، را می توان با استناد به روایتی از امام صادق علیه السلام به دست آورد؛ آن حضرت در این رابطه می فرماید:

«إنَّ حَرَمَ اْلحُسَیْنِ علیه السلام الَذِی اشْتَرَاهُ أَرَبعَةُ أَمْیَالٍ فِی أرْبعَةِ أَمْیَالٍ فَهُوَ حَلَالٌ لِوُلدِهِ وَ مَوَالِیهِ حَرَامٌ عَلَی غَیْرِهِمْ مِمَّنْ خَاَلفَهُمْ وَ فِیهِ اْلبَرَکَةُ ⁽²⁾حرم امام حسین علیه السلام به فاصله چهار میل در چهار میل، همان مکانی است که سیّدالشهدا علیه السلام آنجا را خریداری نمودند. این حرم برای فرزندان آن حضرت و دوستدارانش حلال است؛ اما برای کسانی که با فرزندان و دوستداران آن حضرت مخالفت می کنند، حرام است و در این سرزمین برکت است. »

البته از ابتدا چنین نبوده که امام حسین علیه السلام ازمدینه به قصد سرزمین کربلا حرکت کنند و آن زمین ها را خریداری نمایند، سپس به دشمن اعلام کند به ما حمله کنید و ما را بُکشید تا

خون ما در این مکان ریخته شود، بلکه امام علیه السلام به ناچار در آن سرزمین فرود آمدند و اگر سپاهیان کوفی اجازه می دادند و مانع نمی شدند، امام از آن منطقه عبور می کردند.

علاوه بر آن، امام حسین علیه السلام به علم امامت که از پیامبر صلی الله علیه واله به او رسیده بود، از شهادتش در این مکان آ گاه بود و می دانست همین سرزمین مکان دفن بدن های مطهر آنان است، از این رو، اقدام به خرید زمین نمودند.

بر اساس سندهای تاریخی، امام حسین علیه السلام پس از استقرار درسرزمین کربلا و خرید زمین، دستور برپایی خیمه ها را دادند. آن حضرت برخلاف سفرهای گذشته که امر می کردند تا خیمه هارا بر روی تپه و بلندی ها بر پا نمایند، این بار دستور می دهند تا خیمه ها را بر روی سطح صاف و یا فرورفتگی بر پا کنند و خیمه ها را نزدیک به هم بزنند و طناب های آن ها را در هم داخل کنند و آ نها را چنان بچینند که خود در میان آن ها قرار گیرند و خیمه ها در پشت سر و سمت راست و چپ ایشان برپا گردد تا سه سمت ایشان را احاطه کرده باشد و دشمن تنها از روبرو بتواند به نزد ایشان آید⁽¹⁾.

می توان گفت: هدف امام از این دستور متفاوت، این بود که مانع از مشاهده مستقیم کودکان و زنان از صحنه قتال و خون ریزی ها شود و دشمن دیرتر به خیم هها دست یابد.

اما اینکه چرا امام حسین علیه السلام این زمین را خریدند و دوباره آن را در اختیار بنی اسد قرار دادند، سؤالی است که ممکن است در ذهن هر خواننده ای شکل گیرد؟ در واقع جای سؤال هم

هست، زیرا امام علیه السلام می دانستند در این سفر شهید می شوند و در ظاهر هم نمی توانستند هیچ نفعی از این زمین ببرند، اما باز هم اقدام به خرید زمین کردند و بعد از پرداخت ثمن معامله،دوباره مثمن را در اختیار صاحبان قبلی اش قرار دادند تا از منافع زمین بهره مند باشند! و این یک مسئله ای است که با حساب و کتاب های مادی و دنیایی قابل حل نمی باشد!

متن و محتوا

از این اقدام امام حسین علیه السلام می توان برداشت های متفاوتی داشته باشیم: اولین برداشت، برداشتی اخلاقی است و آن اینکه امام حسین علیه السلام برای زائران قبر شریف خود ارزش و احترام قائل هستند و قبل از اینکه بدن مطهرش در آنجا دفن شوند و زائری به سوی قبر آن حضرت روی آورد، ایشان زمینه ای را فراهم نموده تا زائرانش مورد تکریم و احترام قرار گیرند.

اما برداشت دیگری که می توان آن را مهمتر از برداشت قبلی دانست یک برداشت فقهی است و آن «رعایت حقوق دیگران » یا «رعایت حق الناس » می باشد. به عبارتی دیگر امام حسین علیه السلام حاضر نبودند تا در زمینی که متعلّق به دیگران است، خیمه ای برپا نمایند و خون مطهرشان در زمین دیگران بر زمین ریخته شود و نمی خواستند زائرانش نیز مجبور شوند برای زیارت قبر آن حضرت، از زمینی که متعلّق به بنی اسد بود، عبور کرده و حق و حقوق آنان را پایمال نمایند، از این رو، اقدام به خرید زمین نموده و دوباره آن را در اختیار صاحبانش قرار دادند.

این اقدام امام حسین علیه السلام مسئله رعایت «حق الناس »در زندگی فردی و اجتماعی را گوشزد می کند و به همگان اعلان می دارد که بایستی از تجاوز به حقوق دیگران پرهیز کرد.

از این رو ضروری است تا مباحث کلیدی «حق الناس » همواره برای پیروان مکتب امام حسین علیه السلام مرور گردد و با توجه به مناسبت محرم این مسئله در سیره و سخن عاشوراییان مورد بررسی قرار گیرد.

اقناع اندیشه

جاماندگان از غافله سعادت

در نهضت کربلا، چند دسته، از کاروان سعادت جا ماندند. در بین این جاماندگان بیشتر کسانی که از پیوستن به امام و یاری اش خودداری می کردند، متعلق به یکی از سه گروه زیر بودند. این سه گروه عبارت بودند از:

الف)مرفهین و پول داران

آنگاه که هلال بن نافع و عمر بن خالد از کوفه خدمت امام حسین علیه السلام رسیدند. آن حضرت تمایل مردم نسبت به خود را از آنان جویا شد، پاسخ دادند:

«أَمَّا الأَغْنِیاءُ فَقُلُوُبهُمْ اَلی اْبن زِیاد وَ أمَّا باقی النّاس فَقُلُوُبهُمْ اِلیکَ ⁽¹⁾دل پول داران با ابن زیاد است و دل دیگران با شما »

و البته کسانی که دلشان با امام بود، یک دسته بیشتر نبودند. یکی از کوفیان در گزارش خود درباره وضعیت مردم کوفه به امام گفته بود:

«وَ إِنَّ قُلُوُبهُمْ مَعَکَ وَسُیُوفُهُمْ عَلَیْکَ »⁽¹⁾و امام فرمود: «ِإنَّ َالنّاسَ عَبِیدُ الدُّنیا وَ الدِّینُ لعِقٌ عَلی ألْسِنَتِهِمْ، یحُوطُوَنهُ مادَرتْ مَعائِشُهُمْ فِإذا مُحِّصُوا بِاْلبَلاءِ قَل الدَّیاُنون ⁽²⁾به راستی مردم دنیاپرستند و دین (فقط) بر سر زبان ایشان است، آن را تا آنجا که دستمایه تأمین زندگی ایشان است، بچرخانند و چون به آزمونی گرفتار آیند دینداران (راستین) اندکند. »

ب)حرام خواران [ربا خواران]

حرام خواری یکی از علل دل مردگی است و باعث می شود که آدمی در برابر ندای حق بایستد و آن را نپذیرد.

امام حسین علیه السلام در روز عاشورا، پس از نصیحت و رهنمودها،فرمودند: «مُلِئَت بطُوُنکُم مِنَ اْلحرامِ، فَطُبِعَ عَلی قُلُوبِکُمْ... »⁽³⁾.

ج)ضایع کننده حقوق مردم

سومین گروهی که مهمترین دسته در بین سه گروه فوق است، افرادی است که نسبت به حقوق دیگران ارزشی قائل نیستند و حق الناس به گردن دارند. اگر حرام خواری اتفاق می افتد به احتمال زیاد حقی ناحق شده است و حق الناسی رخ داده است و یا اینکه اگر رفاهی به صورت انبوه ثروت جمع شده، به احتمال زیاد مال فقیری و شخصی پایمال شده است. از این رو توجه به این عامل بسیار مهم است.

اهل بیت علیهم السلام و یارانشان به این مسئله اهمیت زیادی می دادند؛ زیرا بدون توجه به حق الناس نمی توان سیر و سلوک حسینی علیه السلام داشت.

جایگاه حق الناس در اسلام

از جمله ارزش هایی که در شریعت اسلام بیش تر از «حق الله »به آن توجه شده، «حق الناس » و رعایت حقوق دیگران است.در این دین آسمانی، اداء حق الناس نیز از اداء حق الله مهمتر شمرده شده است. بر اساس روایات وارد شده، ممکن است خداوند کریم در روز قیامت از حق خود بگذرد؛ اما هیچ گاه از حق انسانهای دیگر نخواهد گذشت.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام:

«جَعَلَ اللهُ سُبْحَاَنهُ حُقُوقَ عِبَادِهِ مُقَدِّمَةً لِحُقُوقِهِ [عَلَی حُقُوقِهِ ] فَمَنْ قَامَ بِحُقُوقِ عِبَادِ اللهِ کَانَ ذَلِکَ مُؤَدِّیاً إَلی اْلقِیَامِ بِحُقُوقِ الله⁽¹⁾؛ خداوند حقوق بندگانش را مقدم بر حقوق خود قرار داده و کسی که حقوق بندگانش را رعایت کند، حقوق الهی را نیز رعایت خواهد کرد. »

امام صادق علیه السلام:

«مَا عُبِدَ اللهُ بِشَیْ ءٍ أَفْضَلَ مِنْ أدَاءِ حَقّ اْلمُؤْمِن ⁽²⁾؛ خداوند با چیزی برتر از ادای حق مؤمن عبادت نشده است. »

آیه قرآن:

«یا أَّیُّهَا الْذینَ آمَنُوا لا تَأَکُلُوا أَّمْواَلکُمْ بیْنَکُمْ بِاْلباطِلِ إلا َ أنْ تَکُونَ تِجاَرةً عَنْ تراضٍ مِنْکُم ⁽³⁾؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال یکدیگر را به باطل (و از طرق نامشروع) نخورید، مگراینکه تجارتی با رضایت شما انجام گیرد. »

پیامد ضایع کردن حقوق دیگران

امام صادق علیه السلام:

«إنَّ اللهَ تَبَاَرکَ وَ تَعَاَلی آَلی عَلَی نَفْسِهِ أنْ لا یُسْکِنَ جَنَّتَهُ َ أصْنَافاً ثَلَاثَةً رادٌّ عَلَی اللهِ عَزَّ وَ جَل أَوْ رادٌّ عَلَی إمَامٍ هُدًی أوْ مَنْ حَبَسَ حَقَّ امْرِئٍ مُؤْمِن ⁽¹⁾؛ خداوند به ذات خود سوگند یاد کرده که سه طایفه را در بهشت جای ندهد: 1. کسی که خدا را انکار کند؛ 2. کسی که امام و رهبر را رد کند؛ 3. کسی که حق مسلمان را باز دارد. »

امام صادق علیه السلام:

«مَنْ أَکَلَ مَالَ أَخِیهِ ظُلْماً وَ لمْ یرُدَّهُ إَلیْهِ أکَلَ جَذْوَةً مِنَ النَّارِیَوْمَ اْلقِیَامَةِ ⁽²⁾؛ کسی که مال برادرش را به ظلم بخورد و به او برنگرداند در قیامت قطعه ای از آتش جهنم را خواهد خورد. »

تحریک احساس مخاطب

نقل شده که روزی پیامبر صلی الله علیه واله از یارانش پرسیدند: «آیا می دانید مفلس کیست؟ »یاران عرض کردند: ما به کسی مفلس می گوییم که نه درهمی دارد و نه کالایی. آنگاه حضرت فرمودند: «مفلس از امت من کسی است که در روز قیامت با نماز و روزه و زکات وارد محشر می شود؛ اما از سوی دیگر در نامه عملش آمده که یکی را دشنام داده است، به دیگری تهمت زده، مال این یکی را خورده، خون آن یکی را ریخته و آن دیگری را نیز کتک زده است! پس بدان سبب از کارهای نیک و ثواب های او به این و آن می دهند تا آنکه ثواب هایش تمام شود. سپس دستور می آید تا از گناهان (آنانی که حقوقشان را ضایع نموده) برداشته و به

حساب او گذاشته شود و در نهایت او را در آتش می افکنند.»⁽¹⁾

تو کم دهی و بیش ستانی به کیل و وزن*** روزی بود که از کم و بیشت خبر دهند

نقل شده در شرایط دشورا کربلا، مردی از انصار خدمت امام حسین علیه السلام رسید و عرض کرد: «من مقروض هستم. »آن حضرت نفرمود الان شرایط سختی داریم، حتماً باید در سپاه من حاضر شوید و به نبرد با دشمن فکر کنید، بلکه فرمود:

«لا یقْتَلُ مَعِی رجُلٌ عَلَیهِ دَینٌ ⁽²⁾؛ هر کس برگردن او قرضی هست، همراه ما کارزار نکند. »

در نقل دیگری آمده است که عمیر انصاری گفت: امام حسین علیه السلام به من فرمود:

«نادِ فِی النّاسِ انْ لا یقاتِلَنَّ مَعی رجُلٌ عَلَیْهِ دَینٌ، فِاَّنهُ لیْسَ مِنْ رَجُل یمُوتُ وَ عَلَیْهِ دَینٌ لا یدَعُ لهُ وَفاءً الاّ دَخَلَ النّار؛

میان مردم اعلام کن هر کسی بدهکار است در رکاب من پیکار نکند، زیرا هر کسی از دنیا برود در حالی که دینی بر عهده اش باشد که چاره ای برای آن نکرده، گرفتار دوزخ می شود. »

بعد از اینکه فرمایش حضرت را اعلام کردم، مردی برخاست و گفت: همسرم پذیرفت که از طرف من بپردازد. امام حسین علیه السلام پاسخ داد:

«وَ ما کِفاَلهُ امْرَاه وَ هَلْ تَقْضی اِمْرَاهٌ؛ کفالت آن زن چه فایده ای دارد؟ آیا او قدرت دارد چنین کند؟!»⁽³⁾

گره به مخاطب

راستی عجیب است که انسانی در بحرانی ترین شرایط، حتّی به بدهکاری های اصحاب و یاران خود به مردم توجّه داشته باشد و راضی نشود بدهکاران همراه او پیکار کنند و شهید شوند؛ مبادا حقوق مردم از دست برود.

این برنامه را با کار کسانی مقایسه کنید که سراسر زندگی آ نها انباشته از حرام و حقوق مردم بوده و کمترین اهمّیّتی برای آن قایل نبودند، اصلا چیزی را به نام «حقّ الناس »باور نداشتند! ⁽¹⁾

اهتمام یاران امام حسین علیه السلام به رعایت حقوق دیگران

حضرت مسلم علیه السلام نیز در لحظات آخر عمر شریفش، این چنین به عمر بن سعد وصیت کرد: «از آن زمان که وارد کوفه شده ام،700درهم قرض گرفته ام؛ از این رو ذره مرا بفروش و بدهی ام را بپرداز و پیکر بی جانم را از ابن زیاد بستان و به خاک بسپار و کسی را نزد حسین علیه السلام اعزام نما که او را از آمدن منصرف سازد؛

زیرا من طی نامه ای بدان حضرت نوشته ام که مردم با او هستند و به اعتقاد من، وی رهسپار این دیار شده است. »⁽²⁾

اهتمام شهدای انقلاب به حق الناس

یکی از دوستان شهید مصطفی احمدی روشن نقل می کند:

«روزی من و مصطفی چند عدد نان سنگگ گرفتیم و به طرف خوابگاه حرکت کردیم. در بین راه مصطفی متوجه شد که چندتا سنگ به نان ها چسبیده است. سنگ ها را جدا کرده و به سمت نانوایی تغییر مسیر داد. گفتم کجا می روی، گفت «بچه بودم، یه بار نان سنگگ خریدم و به خانه بردم. هنگامی که به خانه رسیدم، پدرم متوجه شد که چند عدد سنگ در پشت نان ها

چسپیده است. پدرم سنگ ها را جدا کرد و به من داد و گفت: برو این سنگ ها را به شاطر بده؛ زیرا صاحب ناونوایی بابت این سنگ ها پول داده است. و من آن روز بلافاصله سنگ ها را به شاطر تحویل دادم.»⁽¹⁾

شهید مدافع حرم مهدی قاضی خانی

همسر شهید نقل می کند: مهدی همیشه جانب حق را می گرفت. حالا حق با هر کسی باشد. مثلا یک بار وارد پمپ بنزین شدیم و در صف قرار گرفتیم؛ بعد از مدتی متوجه شدیم که برادر آقا مهدی، سر اینکه نوبت با کیه با آقایی درگیر شده. مهدی از ماشین پایین رفت و وقتی متوجه شد، حق با آن آقاست. شیلنگ بنزین را از برادرش گرفت و به آن مرد غریبه تحویل داد. آن روز مهدی نگفت این برادرم است و باید طرف او را بگیرم. من از این حرکت مهدی متعجب شدم و از او پرسیدم: اگر من که همسرت هستم، جای برادرت بودم، چکار می کردی؟ گفت:

بازهم طرف حق را می گرفتم. گفتم: پس من را دوست نداری! گفت: نه بحث این نیست. حق همیشه درسته»⁽²⁾

تغییر بینش مخاطب

مهمترین فاجعه ای که امروز در میان سوگواران مکتب عاشورا وجود دارد، این است که پیوندهای عملی سست و ضعیف شده است. یکی از درس های مهم عاشورا، رعایت حقوق مردم و مراعات حق الناس است.

اگر ما در هیئت های عزاداری و سینه زنی شرکت کنیم و برای امام حسین علیه السلام لباس مشکی بپوشیم، در حالی که حقوق مردم

را رعایت نمی کنیم و حق الناس را نمی پردازیم؛ بدانیم که ما تنها ارتباط تبر کجویانه با مکتب امام حسین علیه السلام داشته و هیچ پیوند عملی با مکتب امام حسین علیه السلام نداریم.⁽¹⁾

مصادیق حق الناس

رفتار سازی

امام حسین علیه السلام در آن شرایط خاص، به فکر حق الناس بودند،آیا وقت آن نرسیده که دقت بیشتری به مسئله حق الناس داشتم باشیم و اگر توجهی به حقوق دیگران نداریم، این رویه را در خود، ریشه کن کنیم؟

وقت آن رسیده که افراد و گروه های زیر به حق الناس بیشتر توجه داشته باشند:

-افرادی که به بهانه عزاداری، در ساعات استراحت مردم، به ایجاد سروصدا و سلب آسایش آنان می پردازند.

-افرادی که بعد از مصرف نذورات مجالس عزاداری، ظرف های آنرا در کوچه و خیابان می اندازند و موجب زشتی چهره شهر و زحمت رفتگران می شوند.

-افرادی که با رانندگی نادرست و پارک اتومبیل در جای نامناسب، موجب ایجاد ترافیک و تضییع وقت مردم می شوند.

-راننده ای که باقی پول مردم را به بهانه ناچیز بودن، پس نمی دهد و مردم هم به خاطر شرم و خجالت، آن را طلب نمی کنند.

-سبزی فروشی که با پاشیدن آب روی سبزی، آ نرا سنگین تر می کند و به مردم می فروشد. و......

گره به مباحث اجتماعی (آسیب های اجتماعی)

زمانی که به برخی از مردم گفته می شود کارهایی که می کنید،«حق الناس »است؛ می گویند: مگر آدم کشته ایم! مگر از دیوار مردم بالا رفته ای!

باید از آنان پرسید مگر حق الناس فقط این هاست:

مگر سیگار کشیدن در جمع، حق الناس نیست؛

مگر اسراف کردن، حق الناس نیست؛

مگر آشغال ریختن در خیابان، حق الناس نیست؛

مگر با موتور خلاف رفتن، حق الناس نیست؛

مگر گذشتن از چراغ قرمز، حق الناس نیست؛

مگر پارک کردن در پیاده رو، حق الناس نیست؛

مگر بی حجابی حق الناس نیست.

بی حجابی حق الناس است

هر زن بد حجابی به چهار گروه لطمه می زند و این آسیب ها حق الناس است:

گروه اول: جوانان عفیفی است که نمی خواهند به چهره آرایش کرده و بد حجاب نامحرم نگاه کنند، بنابراین زمانی که با این زن روبرو می شوند، سر خود را پایین می اندازند. پس این افراد اذیت می شوند و حقشان ضایع می گردد؛ حضور زن بی حجاب برای این جوانان مثل تنفس در هوای آلوده است که فرد را مجبور می کند تا ماسک بزند.

گروه دوم: پسران و مردان جوان بی بند وباری که وقتی این زن بدحجاب را در خیابان می بینند، ازدواجشان به تاخیر می افتد.

زیرا به صورت مجانی و صوری بخشی از نیازهای خود را برطرف می کنند. فرد باید نیازش را با ازدواج تأمین کند نه با هرزگی و چشم چرانی.

گروه سوم: این زن به زنان و دختران دیگری که ازدواجشان به تأخیر می افتد، آسیب می زند. زیرا او با جلوه نمایی اش پسران و مردان را از ازدواج باز می دارد و تعدادی از زنان و دختران باید همچنان مجرد باقی بمانند.

گروه چهارم: افراد متاهلی که تا چشمشان به این زن می افتد و اوضاع و احوال زنان خود را با این زن مقایسه می کنند و برخورد آن ها با همسرانشان آسیب می بیند و شروع به بهانه گیری می کنند و زندگی آن ها به هم می ریزد. پس بی حجابی حق الناس است.⁽¹⁾

نقطه اوج و نتیجه گیری

اهل بیت علیهم السلام و شهدای کربلا و علما و شهدای انقلاب همگی به حق الناس اهمیت می دادند.

علت این است که روز قیامت با مردم، روبرو شدن و در دادگاه حساب حاضر شدن بسیار سخت است.

یکی از مهمترین پیامد عدم رعایت حقوق دیگران، تأخیر در ظهور امام زمان (عجل الله فرجه الشریف) است که به واسطه گناهان برخی ازشیعیان رخ می دهد. بر اساس آنچه که در احتجاج طبرسی به آن اشاره شده، امام زمان (عجل الله فرجه الشریف) نامه ای به شیخ مفید رحمة الله علیه

نوشته اند که در آن فرموده بودند: «چیزی ما را از شیعیان دور نکرده و مانع حضور ما میان شیعیان نشده؛ مگر آنچه که از طرف شیعیان به ما می رسد که ما آن ها را زشت و ناشایست می دانیم. اعمالی انجام می دهند که ما آن ها را برای شیعه، برگزیده نمی دانیم.»⁽¹⁾

پس بیاید، همه کارها و برنامه های خود را با ملاک ظهور امام زمان (عجل الله فرجه الشریف) تنظیم کنیم. با خودمان بگوئیم: آیا این کار من، ظهور امام زمان (عجل الله فرجه الشریف) را لحظه ای نزدیک می کند یا خیر؟ زیرا غیر از اینکه امام زمان (عجل الله فرجه الشریف) می آید و ریشه ظلم را بر می کند، یک اتفاق دیگر هم می افتد که شیعه برای آن، روز شماری می کند و آن هم انتقام خون مادر سادت زهرای مرضیه علیه السلام است، انتقام شهادت مظلومانه آقا ابی عبدالله الحسین علیه السلام است...

پی نوشت ها

ادب و بزرگواری عاشوراییان

اشاره

طرح منبر

اهداف طرح بحث

تبیین درک اهمیت ادب در رفتارها و کمک به نهادینه سازی این صفت در مخاطبان

زاویه دید

بیان سیره و سخنان عاشوراییان

ایجاد انگیزه و متن و محتوا:

این منبر با جریان ادب آیت الله مرعشی در برابر پدر آغاز و از این طریق مخاطبان را برای پیگیری و ادامه منبر تشویق و ترغیب می کند و همان ابتدای بحث، زاویه دید و موضوع خود را تبیین می کند.

در ادامه به مصادیقی از ادب در رفتارهای فردی و خانوادگی و رفتارهای عبادی اشاره کرده و برای هریک از این موارد، گوشه ای از سیره و سخنان عاشوراییان را تبیین می کند.

نقطه اوج این در رعایت ادب در برابر امام زمان و خداوند است و با جریان ادب حر در برابر امام زمانش بحث به پایان می رسد.

خطبه:

«اْلحَمْدُ للهَّ الَذِی اخْتَاَر لَنَا مَحَاسِنَ اْلخَلْقِ وَ أجْرَی عَلَیْنَا طَیِّبَاتِ الرِّزْق ⁽¹⁾اللهُمَّ فَصَلّ عَلَی مُحَمَّدٍ أمِینِکَ عَلَی وَحْیِکَ وَ نجِیبِکَ مِنْ خَلْقِکَ، وَ صَفِیِّکَ مِنْ عِبَادِکَ إمَامِ الرَّحْمَةِ وَ قَائِدِ اْلخَیْرِ وَ مِفْتَاحِ اْلبَرَکَة ⁽²⁾اعنِی اَبا القَاسِمِ المُصطَفَی مُحَمَّد(صلی الله علیه و آله)والصَّلَاهُ وَالسَّلَامُ عَلَی اهلِ بیتِه مَصَابِیحِ الظُلَم لاسِیَّمَا بَقِیَّ هالله فِی الارضین (عجل الله فرجه الشریف) »

ایجاد انگیزه

*ایجاد انگیزه ⁽³⁾

از مرحوم آیت الله شهاب الدین مرعشی نجفی رحمة الله علیه نقل شده، زمانی که در نجف بودیم، روزی هنگام ظهر، مادرم از من خواست تا پدرم را برای صرف نهار صدا بزنم. من به طبقه بالا رفتم و متوجه شدم، پدر در حال مطالعه خوابش برده است.

نمی دانستم باید چکار کنم؟ از طرفی می بایست امر مادر را اطاعت می کردم و از طرفی می ترسیدم با بیدار کردن پدر، باعث رنجش خاطر او گردم. در همان حال، خم شدم و لب هایم را کف پای پدر گذاشتم و چندین بوسه بر آن زدم، تا اینکه پدرم بر اثر قلقلک پا، از خواب بیدار شد و مرا در همان حال دید. آنگاه که پدرم متوجه این ادب و احترام من شد، فرمود: ای شهاب الدین! تو هستی؟ عرض کردم: بلی آقا، در همان حال دو دستش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود: «ای پسرم! خداوند عزّتت را بالا ببرد و تو را از خادمین اهل بیت علیهم السلام قرار دهد »و من هرچه دارم از برکت همان دعای پدرم است که در حق من نمود

و به مرحله اجابت رسید. ⁽¹⁾

این ادب حضرت آیت الله مرعشی رحمة الله علیه بود که به گفته خود ایشان، تمام موفقیت و مقاماتشان در گرو آن بود.

متن و محتوا

حضرت آیت الله جوادی آملی (حفظه الله تعالی) ادب را نگه داشتن حدّ هر چیز می داند. یعنی انسان حد ومرزهایی را که با خدا، پدر و مادر، دوستان وآشنایان، دشمنان و... دارد را حفظ کند.

ادب مراتبی دارد که بخشی از آن مراتب را با هم مرور می کنیم:

الف) ادب در مقابل پدر و مادر

امام علیّ بن الحسین علیه السلام، یکی از افراد حاضر در کربلا است که بعد از عاشورا نقش مهمی در حفظ نهضت امام حسین علیه السلام بر دوش می کشد. حضرت زین العابدین علیه السلام بسیار به مادر خود احترام می نمود و لحظه ای از خدمت به او و رعایت حقوقش دریغ نمی کرد.

روزی عدّه ای از اصحاب به آن حضرت عرض کردند: یاابن رسول الله! شما بیش از همه ما نسبت به مادرت نیکی و خدمت کرده ای و می کنی؛ ولی با این حال، یک بار ندیده ایم که با مادرت هم غذا شده باشی؟

حضرت سجّاد علیه السلام در جواب، به اصحاب خویش فرمود: می ترسم سر سفره ای کنار مادرم بنشینم و بخواهم لقمه ای را بردارم که او میل داشته آن را بردارد، و به همین جهت سعی

می کنم که با او هم غذا نباشم. ⁽¹⁾

وهب پسر عبدالله، روز عاشورا همراه مادر و همسرش در لشکر امام حسین علیه السلام بود. روز عاشورا مادرش به او گفت: فرزند عزیزم! به یاری فرزند رسول خدا صلی الله علیه واله قیام کن.

وهب در پاسخ گفت: اطاعت می کنم و کوتاهی نخواهم کرد، سپس به سوی میدان حرکت کرد.

در میدان جنگ پس از رجز خواندن و معرفی خود، به دشمن حمله کرد و سخت جنگید. عده ای را کشت، سپس به جانب مادر و همسرش برگشت و به مادرش گفت: ای مادر! اکنون از من راضی شدی؟

مادرش گفت: من از تو راضی نمی شوم، مگر اینکه پیش روی امام حسین علیه السلام کشته شوی.

همسر وهب گفت: تو را به خدا سوگند مرا در مصیبت خود داغدار مکن.

مادر وهب گفت: فرزندم! گوش مده، به سوی میدان برو و پیش چشم فرزند پیامبر صلی الله علیه واله بجنگ تا شهید شوی و فردای قیامت تو را شفاعت کند.

وهب به میدان کارزار برگشت و رجز می خواند که مطلع آن چنین است:

ای مادر وهب! من گاهی با نیزه و گاهی با شمشیر میان این ها تو را نگهداری می کنم. ضربت جوانی که به پروردگارش ایمان آورده است تا تلخی جنگ را به این گروه ستمگر بچشاند.

او با تمام قدرت می جنگید تا این که نوزده نفر سوار و بیست نفر

پیاده از لشکر دشمن را به قتل رساند. سپس دس تهایش قطع شد و به شیوه جانسوزی به شهادت رسید و سرش را به سوی مادرش پرتاب کردند، و مادر هم سر فرزند را به سوی دشمن بازگرداند.⁽¹⁾

ب) ادب و احترام در مقابل همسر

گره اجتماعی (آسیب های اجتماعی)

امروزه متأسفانه در قشر عظیمی از جامعه ادب و احترام همسران برای همدیگر دچار چالش شده و برخوردهای تند و درگیری های لفظی، خیانت ها و توهین و جسارت هایی که در برخی از افراد نهادینه شده، روابط محترمانه همسران را تحت الشعاع قرار داده است. هرچند تعداد خانواده هایی که روابط محترمانه بر رفتارهای آنان حکفر ماست بسیار زیاد است و اصلا قابل مقایسه با خانواده های بدرفتار نمی باشد؛ اما باید از عاشورا و عاشوراییان الگو گرفت و نسبت به این نکته توجه نمود.

عقاد که یکی از راویان احادیث ائمه علیهم السلام است شعری را از امام حسین علیه السلام نقل می کند که بیان کننده ادب و احترام وافر امام به همسر و فرزندانشان را نشان می دهد:

لَعَمْرُکَ إنَّنِی لأحَبُّ دَارا***تَکُونُ بهَا سَکَیْنَةُ وَالرُّبَابُ

اُحِبُّهُمَا وَأبْذُلُ جُلَّ مَالِی***وَلَیْسَ لِعَاِتبٍ عِنْدِی عِتَابُ ⁽²⁾

«به جان تو سوگند! آن خانه ای را که سکینه و رباب در آن باشند دوست دارم. آن دو را دوست دارم و بیشتر مالم را نثار آنان

می کنم و کسی نمی تواند مرا بر این دوستی ملامت کند. »

نقل شده که عدّه ای بر امام حسین علیه السلام وارد شدند. فرش های گران قیمت و پشتی های فاخر و زیبا را در منزل آن حضرت مشاهده نمودند. عرض کردند: ای فرزند رسول خدا! صلی الله علیه واله ما در منزل شما وسایل و چیزهایی مشاهده می کنیم که ناخوشایند ماست (وجود این وسایل در منزل شما را، مناسب نمی دانیم!.)

حضرت فرمود:

«إّنا نتَزَوّجُ النِّساءَ فَنُعطیهِنَّ مُهُوَرهُنَّ فَیَشتَرینَ بِها ما شِئنَ،لَیسَ لَنا فیهِ شیءٌ ⁽¹⁾از ازدواج، مهریه زنان را پرداخت می کنیم و آنان هر چه دوست داشتند، برای خود خریداری می کنند. هیچ یک از وسایلی که مشاهده نمودید، از آنِ ما نیست. »

امام حسین علیه السلام در این جمله می فهماند که همسر حق و حقوقی دارد و باید نسبت به رعایت آن حقوق اقدام نمود.

قال اباعبدالله الحسین علیه السلام:

«مَنْ صَدَقَ لِسَاُنهُ زکَی عَمَلُهُ وَ مَنْ حَسُنَتْ نِیَّتُهُ زِیدَ فِی رِزْقِهِ َوَ مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ فِی أهْلِ بیْتِهِ مُدَّ فِی عُمُرِه ⁽²⁾هر کسی زبانش راستگو و کردارش پاکیزه باشد و هر کس نیت خیر داشته باشد، روزیش فراوان و هر کس با زن و بچه اش خو ش رفتار باشد، عمرش پربرکت می گردد. »

ج) ادب و احترام در مقابل فرزندان و اعضای خانواده

امام حسین علیه السلام هنگام خروج از مدینه و بعد از سوارکردن همه خاندان و اهل بیتش بر مرکب ها، چنین ندا دادند: أینَ أخِی؟

أینَ کَبش کتیبتی، کجاست برادرم، کجاست سردار سپاهم، کجاست ماه بنی هاشم. عباس علیه السلام هم پاسخ داد: «لبیک،لبیک، یا سیدی.»⁽¹⁾

-هنگامی که حضرت قاسم علیه السلام از شهادت خویش سؤال کرد، امام حسین علیه السلام او را چنین مورد خطاب قرار داد:

«إی وَاللهِ فِداکَ عَمُّکَ إَّنکَ لاَحَدُ مَنْ یقْتَلُ مِنَ الرِّجالِ مَعِی َبَعْدَ أنْ تَبْلُوا بِبَلاء عَظیم وَاْبنی عَبْدُاللهِ ⁽²⁾به خدا سوگند،همینطور است. عمویت فدایت باد. تو یکی از مردانی هستی که با من به شهادت خواهی رسید، آن هم پس از گرفتاری سخت و پسرم عبدالله (شیرخوار )نیز شهید خواهد شد! »

-وقتی با دخترش سکینه وداع می کرد، برای آرامش وی که از فراق پدر بی تاب بود چنین فرمود:

«یا نوُر عَینِی! کَیْف لا یسْتَسْلِ م مَنْ لا ناصِرَ لهُ وَ لا مُعِین ⁽³⁾؛ ای نور چشم من! کسی که یار و یاوری ندارد چگونه تسلیم مرگ نباشد؟ »

-آنگاه که امام حسین علیه السلام برادرش حضرت عباس علیه السلام را فرستاد تا از علت حرکت سپاه دشمن خبری بیاورد، سخن خود را با این عبارت دلنشین ابراز داشت:

»َیا عَباس! إرکَب، بِنَفسی أنتَ یا أخی، حتی تلقاهم، فتقول لهم: ما لکم؟! و ما بدالکم⁽⁴⁾؟! ؛ برادرم عباس! جانم به فدایت، سوار شو و به نزد اینان برو و به آنان بگو: شما را چه شده و چه چیزی برای شما آشکار شده است؟! »

حضرت سیدالشهداء علیه السلام در هنگام خداحافظی با فرزندش امام سجاد علیه السلام در روز عاشورا، فرزندش را به آغوش کشیده و با کلمات مهرآمیزی که از اعماق جانش ریشه می گرفت،

به او فرمود:

«یا وَلدی أَنْتَ أَطْیَبُ ذُّرِیَّتی، وَ أَفْضَلُ عِتْرَتی وَ أنْتَ خَلیفَتی َ عَلی هؤُلاءِ اْلعِیالِ وَ الأطْفالِ ⁽¹⁾ای پسرم! تو پا کترین فرزندان من هستی و بهترین خاندان من می باشی، تو جانشین من در[سرپرستی] این زنان و کودکان خواهی بود. »

از این عبارات گهربار امام حسین علیه السلام و رفتارهای مؤدبانه ایشان با فرزندان و اهل خانه می توان گوشه ای از ادب و احترام حضرت را درک کرد، طریقه صدا زدن برادر، فرزندان و... همه گویای ادب کلامی حضرت در مقابل خانواده است.

اما ما چگونه برخورد می کنیم و چگونه با دیگران سخن می گوییم!؟ آیا بهتر نیست سخنان و گفتار و رفتارهای خود با فرزندان و اهل و عیالمان را با امام حسین علیه السلام تطبیق دهیم و ازایشان الگو بگیریم.

امام حسین علیه السلام حتی در برابر دشمنانش نیز ادب را رعایت می کند و با رفتار مؤدبانه برخورد می کند.

حسین علیه السلام در آداب اجتماعی و حسن معاشرت با دور و نزدیک بلندپایه و بی نظیر بود. عفو و گذشت از خصال آن حضرت بود.

از امام سجاد علیه السلام می فرماید از پدرم شنیدم که فرمود: «اگرمردی به من دشنام دهد در این گوش (و به گوش راستش اشاره فرمود) و عذر بیاورد در گوش دیگرم، عذر او را می پذیرم؛

برای اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام حدیث کرد مرا که شنید، جدّم پیغمبرصلی الله علیه واله فرمود:

«لایرِدُ اْلحَوْضَ مَنْ لمْ یقْبَلِ اْلعُذَر مِنْ مُحِقّ َأو مُبْطِلٍ؛ واردحوض (کوثر )نمی شود کسی که عذر را نپذیرد، خواه عذرآورحقّ بگوید یا باطل.»⁽¹⁾

در منابع تاریخی ثبت شده: عصام بن مصطلق نزد امام حسین علیه السلام آمد و به آن حضرت و علی(ع) ناسزا گفت: اما امام در مقابل فرمودند: «از خدای سبحان برای خودم و تو آمرزش می خواهم. اگر از ما کمک بخواهی، کمک می کنیم و اگر از ما بخششی طلب کنی، می بخشیم و اگر از ما هدایت بجویی،راهنمایی ات می کنم. »

عصام می گوید: چون خوشرفتاری امام حسین علیه السلام را دیدم، از کرده خود پشیمان شدم. حضرت به من فرمود: آیا اهل شامی؟ عرض کردم آری. فرمود: «خدا ما و شمارا نگه دارد، اکنون بی هیچ بیم و هراسی، حوایج و نیازمندی هایت را نزد ما بیاور که انشاءالله مرا در بهترین جایگاهِ گمان خود خواهی یافت. »

عصام می گوید: (از این رفتار بزرگوارانه امام شرمنده شدم)و از اوخداحافظی نمودم، در حالی که بر روی زمین هیچ کس برایم محبوب تر از او و پدرش نبود. »⁽²⁾

اما همیشه نرمی در برابر دشمن کار ساز نیست و گاهی بایدسخت برخورد کرد و عدم سازش را برگزید. همان طور که درکل ماجرای عاشورا این امر به خوبی قابل مشاهده است؛ زیراامام حسین علیه السلام هیچ یک از امان نامه هایی که برایشان آمده بود

را نپذیرفت و سازش نکرد و در مقابل لشکر عمر سعر ایستاد.

د) ادب در برابر زیر دستان

امام حسین علیه السلام حتی در برابر کنیزان و غلامان ادب پیشه می کردو تفاوتی بین زیر دست و فرو دست قایل نبود. انس روایت کرده: روزی در خدمت امام حسین علیه السلام بودم، کنیزکی دسته گلی برای آن حضرت آورد، حضرت تا این رفتار را دید فرمودند:

«أنْتِ حُرّةٌ لِوَجْهِ اللهِ تَعَاَلی؛ تو برای خدا آزاد هستی. »

با حالت تعجب به حضرت عرض کردم: کنیزکی یک دسته گل برایت آورده، او را آزاد می کنی؟ فرمود: این چنین خدا به ما ادب آموخته است زیرا خدا می فرماید:

«وَ إذَا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأحْسَنَ مِنْهَا أوْردُّوه ⁽¹⁾و نیکوتر از این دسته گل آزادساختن او بود.»⁽²⁾

گره اجتماعی

در جامعه امروزی ما کار فرمایان با زیر دستانشان چطور برخورد دارند؟ آیا این ادب و احترام بین زیر دست و بالا دست وجود دارد؟ ما باید این طور آداب را از زندگی اولیاء خدا به ویژه اهل بیت علیهم السلام الگو بگیریم.

ح) ادب در برابر استاد

یکی از فرزندان امام حسین علیه السلام، نزد معلمی به نام «عبدالرحمان سلمی »در مدینه آموزش می دید. روزی معلم سوره حمد را به کودک آموخت. وقتی که کودک آن را بر امام حسین علیه السلام قرائت کرد، آن حضرت در مقابل این کار ارزشمند معلم، از وی تجلیل

کرده و به عنوان قدردانی، هزار دینار و هزار حله به او پاداش داد. هنگامی که از آن حضرت پرسیدند: چرا این همه بخشش می کنید؟! حضرت فرمود:

«وَ أیْن یقَع هَذَا مِن عَطَائِه ⁽¹⁾؛ کجا این بخشش [من] با اعطای او [که تعلیم الحمد لله رب العالمین است] می تواند برابرباشد؟! »

احترامی که اسلام و به خصوص امام حسین علیه السلام در قبال اساتید و کسانی که تربیت فرزندان و آینده آن ها در دست ایشان است، قابل مقایسه با هیچ مکتبی و آموزه ای نیست، این احترام وحرمت به مقام علم و معرفت برمی گردد که می تواند انسان ساز،تمدن ساز، فرهنگ ساز باشد.

و) ادب در برابر امام زمان

تحریک احساس

ابن قتیبه روایت کرده در زمان حکومت امام حسن علیه السلام مردی خدمت حضرت رسید و درخواست چیزی کرد. امام حسن علیه السلام فرمود: «سؤال و درخواست شایسته نیست، مگر برای وام سنگین یا فقر خوارکننده یا دیه و تاوانی که ادا نکردن آن سبب رسوایی شود ». عرض کرد: به خدمت شما نیامدم، مگر برای یکی از آن ها. حضرت فرمان داد پنجاه دینار به او دادند.

سپس آن مرد خدمت امام حسین علیه السلام رسید و از آن حضرت نیز سؤال کرد، حسین علیه السلام هم همان سخن برادر و امام زمانش را به او فرمود و همان پاسخ را شنید، سپس پرسید، برادرم به تو چقدر

داد؟ عرض کرد. پنجاه دینار. حسین علیه السلام چهل ونه دینار به او عطا کرد؛ زیرا نخواست با برادرش برابری کرده باشد. ⁽¹⁾

عَنِ اْلباقِرِ علیه السلام: «ما تَکَلمَ اْلحُسَیْنُ علیه السلام بَیْنَ یَدَیِ َ اْلحَسَنِ علیه السلام إعْظاماً لهُ وَلاتَکَلمَ مُحَمَّدُ بنُ اْلحَنَفیَّةِبَیْنَ یدَیِ اْلحُسَیْنِ علیه السلامإ عْظاماً ⁽²⁾امام حسین علیه السلام به احترام امام حسن علیه السلام در حضور او هیچ وقت لب به سخن نمی گشود، همینطور برادرش محمد حنفیّه هم با وجود امام حسین علیه السلام به احترام او در حضورش سخن نمی گفت. »

برای یاران امام حسین(علیه السلام) به ویژه جوانان بنی هاشم، شب عاشورا شبی بزرگ و بسیار سرنوشت ساز بود. جوانان هاشمی یکدیگر را سفارش می کردند که فردا باید، بزر گترین حماسه فداکاری را در راه عقیده و حمایت از امام بیافرینند.

وقتی سیدالشهدا علیه السلام در شب عاشورا خطاب به آن جمع دلیران مؤمن فرمود: «تاریکی شب شما را فرا گرفته است، بیعتم را ازشما برداشتم، از تاریکی شب استفاده کنید و متفرق شوید و هر کدامتان دست کسی از خاندانم را بگیرید و بروید، این قوم در پی من هستند و اگر به من دست یابند، با کس دیگر کاری ندارند »

این سخنان عکس العمل های خاصی را برانگیخت و جوانان و اصحاب، هر کدام با کلامی ابراز وفاداری و استقامت و آمادگی برای شهادت کردند.

اولین سخن را ابوالفضل العباس و علی اکبربیان کردند و گفتند:«چرا چنین کنیم؟ هرگز مباد که پس از تو زنده بمانیم. سپس جوانان بنی هاشم سخنانی درمورد ماندن و فداکاری کردن تا

مرز شهادت بر زبان آوردند. ⁽¹⁾

ز) ادب در برابر خدا

ادب در برابر خداوند به چند شکل می تواند آشکار شود:

1. ادب در فرمانبری از خداوند

ادب در فرمانبری، یعنی وقتی صدای اذان را می شنویم، ادب را رعایت کنیم و آماده نماز شویم. زمانی که خداوند در ماه رمضان ما را به سوی رزوه داری فرا می خواند، یا بعد از پایان سال، به سوی پرداخت خمس و بعد از برداشت محصول به پرداخت زکات و در صورت دارا بودن شرایط رفتن به حج، از ما می خواهدتا حج انجام دهیم، رعایت همه این موارد نشانه فرمانبری ما ازخداوند و نمونه بارز امتثال امر الهی است.

در احوالات حضرت امام خمینی رحمة الله علیه نقل شده که وقتی ایشان در فرانسه بودند، روزی جمعیت زیادی از خبرنگاران برای ملاقات و تهیه گزارش به خدمت ایشان رسیدند، هنگامی که وقت نماز رسید، امام مجلس را ترک کرد و برای نماز آماده شدند.

امام جواد علیه السلام: «الاْدَبُ هُوَ أدَبُ الشَّریعَهِ فَتَأدُّبوا بِها تَکُوُنوا أدَباءَ حَقّاً ⁽²⁾ادب یعنی رعایت احکام و مسائل دین، پس با عمل کردن به دستورات الهی و ائمّه اطهارعلیه السلام ، ادب خود را آشکار سازید. »

2. ادب در انتساب کارها به خداوند

یعنی کارهای خوب را به خداوند متعال نسبت بدهیم و به