مشخصات کتاب

سرشناسه:نورمفیدی، سیدمجتبی، 1343 -

عنوان و نام پدیدآور:اصول اخلاقی قیام امام حسین علیه السلام [کتاب]/ گفتارهایی از سیدمجتبی نورمفیدی؛ به اهتمام مصطفی مسعودی.

مشخصات نشر:قم : دار المبلغین، 1394.

مشخصات ظاهری:240ص؛ 5/21×5/14 س م.

شابک:70000ریال 978-600-768-621-8 : ؛ 70000ریال(چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتاب حاضر مجموعه سخنرانیهای سید مجتبی نور مفیدی است.

یادداشت:چاپ دوم: 1394.

یادداشت:کتابنامه: ص. 232.

موضوع:نورمفیدی، سیدمجتبی، 1343 - -- وعظ

موضوع:حسین بن علی (ع)، امام سوم، 4 - 61ق.

موضوع:واقعه کربلا، 61ق.

شناسه افزوده:مسعودی، مصطفی، گردآورنده

رده بندی کنگره:BP41/4/ن8344 الف6 1394

رده بندی دیویی:297/9534

شماره کتابشناسی ملی:3963933

خیراندیش دیجیتالی : بیادبود مرحوم حاج سید مصطفی سید حنایی

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

سخن استاد. 11

پیشگفتار. 15

1 / اهمیت و جایگاه اخلاق.. 19

ارزش و جایگاه مجالس حسینی.. 19

رمز ماندگاری عاشورا 21

اهمیّت اخلاق و تربیت... 22

وضعیت اخلاقی در زمان امام حسین(علیه السلام). 24

نمونه ای از اخلاق حسینی.. 29

روضه. 31

2 / اصل اول: کرامت... 33

اهمّیت تحلیل وقایع کربلا.. 33

جایگاه کرامت... 35

معنای کرامت... 37

نشانه های کرامت از دیدگاه امیرالمؤمنین(علیه السلام). 38

کرامت امری فطری.. 49

رابطة گناه و کرامت انسانی.. 50

منزلت شخص کریم. 51

نمونه ای از انسان های کریم. 52

امام حسین(علیه السلام) مظهر کرامت... 53

روضه. 56

3 / اصل دوم: صداقت... 59

برترین صادقان. 60

اهمیت و جایگاه صداقت... 61

مراتب صدق.. 63

صدق در گفتار و اهمیّت زبان. 65

نمونه هایی از صدق و کذب... 65

مذّمت دروغ در روایات... 68

نهی از دروغ کوچک و شوخی دروغ. 70

پیامدهای منفی دروغ. 73

امام حسین(علیه السلام) مظهر صداقت... 74

روضه. 77

4 / اصل سوم: غیرت... 81

معنای غیرت... 81

غیرت ممدوح و غیرت مذموم. 83

امام حسین(علیه السلام) مظهر غیرت... 86

ما و غیرت دینی.. 88

روضه. 90

5 / اصل چهارم: محبّت... 93

اهمیت و جایگاه محبّت... 94

محبّت در قرآن کریم و روایات... 94

مذّمت عداوت و دشمنی.. 98

رابطة محبّت با معرفت و اطاعت... 99

محبت اهل بیت علیهم السلام . 100

سیاست خصمانة بنی اُمیّه؛ ترویج دشمنی با اهل بیت علیهم السلام . 103

آثار محبّت... 107

امام حسین(علیه السلام) مظهر محبّت... 112

روضه. 116

6 / اصل پنجم: همّت... 119

جایگاه و اهمیّت همّت... 119

تقسیم انسان ها بر اساس شاخص همّت... 121

همّت از دیدگاه روایات... 123

همت و تن آسایی.. 125

همّت ممدوح و همّت مذموم. 127

امام حسین(علیه السلام) مظهر همّت... 128

روضه. 132

7 / اصل ششم: عفّت... 135

معنای عفّت... 136

هتک و بی شرمی ضد عفّت... 139

عفّت در روایات... 139

امام حسین(علیه السلام) مظهر عفّت... 143

نمونه هایی از انسان های بی عفّت... 145

کربلا تقابل عفّت و هتک... 147

روضه. 149

8 / اصل هفتم: حُرّیت... 153

معنای حقیقی حُرّیت و آزادگی.. 154

حُرّیت و آزادگی در روایات... 157

پیام امام حسین(علیه السلام) حُریّت انسان ها 159

مقایسة سیاست بنی اُمیّه و اهل بیت علیهم السلام . 161

امام حسین(علیه السلام) مظهر حُرّیت... 163

روضه. 168

9 / اصل هشتم: رأفت... 171

معنای رأفت و درجات آن. 173

مهم ترین عوامل قساوت قلب... 175

مهم ترین عوامل رقّت قلب... 178

اهمیت مدارا با مردم و آثار آن. 181

قساوت قلب بدترین عقوبت الهی.. 183

رأفت پیامبر(صلی الله علیه و آله). 184

قساوت دشمنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت علیهم السلام . 188

امام حسین(علیه السلام) مظهر رأفت... 189

روضه. 192

10 / اصل نهم: رضایت... 197

معنای رضایت... 200

صبر و رضایت... 202

امام حسین(علیه السلام) مظهر رضایت... 206

روضه. 212

11 / ریشة فضایل و رذایل اخلاقی.. 215

خلقت انسان بر فطرت الهی.. 217

ابعاد وجود انسان. 218

رابطة فطرت و دین.. 220

محبّت دنیا مهم ترین مانع شکوفایی فطرت... 222

اعتدال راه نجات... 225

نتیجه. 226

روضه. 228

دعای پایانی.. 231

کتاب نامه. 233

سخن استاد

بسم الله الرحمن الرحیم

بعثت پیامبر مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله) با هدف تتمیم مکارم اخلاق، آن هم در محیطی که مردمانش گرفتار انواع رذالت های اخلاقی و رقابت های زشت قومی و قبیله ای و تفاخر به آداب و عادات جاهلی بودند، چنان تحولی در آنان ایجاد کرد که در مدت زمان کوتاهی موجب سروری و عزت و شرافت اعراب و سبب ارتقای ظرفیت روحی و فکری و اخلاقی جامعة نوپای اسلامی شد.

آن چه در این میان بیش از همة عوامل اثرگذار بود، منش و روش اخلاقی خاتم انبیا محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله) بود که آثار آن تا کنون قابل مشاهده است و هر روز بر فروغ و حرارت آن افزوده می شود. اهمیت این امر زمانی آشکارتر می شود که موانع و عوامل بازدارنده این حرکت عظیم را با همة گستردگی و عمق آن در طول تاریخ اسلام به دقت مورد توجه قرار دهیم. مهم ترین و اسفناک ترینحوادث در همان اوان

تابش نور نبوی بر آن ظلمتکده به وقوع پیوست و انحراف در همة ابعاد به ویژه انحطاط اخلاقی موجب بازگشت امت به گذشتة تاریک خویش و رقم زدن واقعة تلخ و غمناک عاشورا گردید.

عاشورا احیای مجدد اسلام و پیام رسان بزرگ آن بود که بر اساس اهداف بعثت و منش و روش بنیان گذار مکتب اسلام شکل گرفت و به صحنة مصاف فضایل و رذایل اخلاقی مبدل گردید. سیدالشهدا(علیه السلام) همان گونه که جدّ بزرگوارش فرمود: «حسینٌ منّی وأنا من حسین» با همان سیره، دین جدّش را احیا و موجب استمرار خط نبوت در پرتو نور ولایت گردید.

این کتاب مشتمل بر سخنرانی های اینجانب در محرم سال 1389 با موضوع اصول اخلاقی قیام امام حسین(علیه السلام) است که بنا بر ضرورت زمانه و نیاز وافر به این موضوع ایراد شده است.

بر خود لازم می دانم از فاضل محترم جناب حجة الاسلام آقای شیخ مصطفی مسعودی که زحمت فراوانی برای ارائة این مطالب متقبل شده اند، تشکر کنم. ایشان با انتخاب عناوین مناسب و استخراج مدارک و حذف زواید و افزودن برخی روایات راه استفاده بیشتر و بهتر را هموارتر کرده است. البته آن چه در این جلسات ارائه شده اهم اصول اخلاقی نهضت سیدالشهدا(علیه السلام) است نه همة آن ها و نیز بدیهی است محدودیت هایی از جمله اختلاف سطح مخاطبان و لزوم رعایت حال آنان که در جلسات سخنرانی عمومی اجتناب ناپذیر است، بر این نوشتار سایه انداخته و به همین جهت لازم است پیشاپیش بابتکاستی های آن عذرخواهی شود.

امید است این گام ناچیز مقبول ربّ الارباب واقع گردد و در روزی که «لاینفع مالٌ ولا بنون» بر طبق روایت نبوی با وساطت و شفاعت سیدالشهدا(علیه السلام) حائل بین ما و آتش جهنم به ویژه جهنم فراغ از حضرت باری تعالی و پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت طاهرینش(علیهم السلام) بالاخص امام حسین(علیه السلام) قرار گیرد، إن شاء الله.

سید مجتبی نورمفیدی

قم، تیرماه 1394

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم

حادثه کربلا گذشته از آن که فاجعه ای بزرگ در اسلام و بلکه در عالم انسانیت بود و عقده گشایی اهریمنان از رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امامت امامان را نشان داد امّا درسهایی بزرگ و سازنده برای بشریت به ارمغان آورده است، درسهایی که عظمت امام حسین(علیه السلام) و فداکاری و وفاداری یارانش را به نمایش گذارده و عناصر زیبای انسانیت را به یادگار، ماندگار ساخته است.

آری کربلای حسینی درسهای متعددی به ما آموخت و صفات انسانی را در نهایت درجه خود تجّلی بخشید. عاشورا «کرامت» به معنای واقعی را متجلی ساخت و انسان های کریم را در برابر دیدگان ما نهاد و در مقابل انسان های پست و زبون را در معرض قضاوت تاریخ قرار داد و آثار و برکات کرامت را به رخ همگان کشید که:

این نمی بینی که قرب اولیا***صد کرامت دارد و کار و کیا

عاشورای حسینی نشان داد که «صداقت» انسانی چگونه با ابدیت پیوند برقرار کرده و آنان را از کژراهه ها مصون داشته و به شاهراه هدایت رهنمون می نماید. همگونی ظاهر و باطن و صدق در گفتار و رفتار و نیّت، راه نجات و سعادت و برخورد منافقانه و ریاکارانه با دین و خدا و پیامبر(صلی الله علیه و آله) راه کفر و ضلالت است. آری انسان های صادق، در پی امام صادق می روند تا بر گرد وجودش پروانه وار طواف نموده و پرواز کنند.

چون مرا دیدی خدا را دیده ای

گرد کعبة صدق گردیده ای

این نهضت درس «غیرت و جوانمردی» را نیز از درس های سازندة خود قرار داده و جایگاه رفیع غیرتمندان و جوانمردان را نمایان ساخته و از بی غیرتی و ناجوانمردی منافقان و ریاکاران نیز پرده برداشته است. غیور مردانی را در صفحة روزگار به نقش کشیده که غیرت آنان ریشه در غیرت حق دارد.

جمله عالم ز آن غیور آمد که حق

برد در غیرت بر این عالم سَبَق

«محبت» کلیدواژة دیگری است که در این نهضت الهی چون ستاره ای درخشان خودنمایی میکند و پیوند خود را با ولی و مولایی چون امام حسین(علیه السلام) عیان کرده و آثار گستردة این محبت را در زندگی دنیا و آخرت به محبان راستین نمایان می سازد.

«همّت» دیگر عنصری است که در این نهضت جایگاه خاصی دارد.

کربلا انسان هایی با همت بلند را به بشریت معرفی می کند و این که آنان با این عزم و همت بود که راه کمال را سپری کرده اند.

منگر که تو حقیری یا ضعیف

بنگر اندر همت خود ای شریف

«عفّت» درس دیگر این نهضت است. درس آموزان واقعة کربلا یاد می گیرند که چگونه با پاکی و پاکدامنی می توان عروج کرد و از ظلمتکدة کفر و شرک بیرون آمد. عاشورا به ما آموخت که چگونه شهوت طلبان و شکم پرستان سعادت ابدی را به هوسرانی چند روزة دنیا فروختند و شقاوت ابدی را برای خود رقم زدند.

«حُریّت و آزادگی» رکن دیگر این بنای زیبا و رفیع و جاودانه است که مفهوم و معنای آزادی و آزادگی را به بهترین وجه تبیین کرده و نشان داد که چگونه بندگان شکم و شهوت و بردگان ضلالت و جهالت همواره در اسارت اند و رها یافتگان از این قیود در هوای آزاد عزت و جلالت تنفس می کنند.

کیست مولا، آن که آزادت کند

بند رقیّت ز پایت بَر کَند

از جملة درس ها، درس صبر و استقامت است. این که انسان های آزاده و دارای آرمان باید به پای ارزش ها بایستند و پایداری پیشه سازند تا نتایج شیرین آن را لمس کرده و در نهایت به مقام «رضا» دست یابند.

گفت پیغمبر خدایش ایمان ندادهر که را صبری نباشد در نهاد

گفت صبری کن بر این رنج و حَرَض

صابران را فضل می بخشد عوض

این کتاب مشتمل بر سخنرانی های استاد عزیز و بزرگوار سید مجتبی نورمفیدی است که در دهة اول محرّم سال 1389 در مسجد جامع گلشن گرگان ایراد نموده اند. ایشان در این سخنرانی ها ضمن برشمردن و تعریف مهم ترین اصول اخلاقی و تبیین آثار و نتایج آن با استناد به آیات و روایات، به بیان تجلی این ارکان در شخصیت والای اهل بیت(علیهم السلام) به ویژه امام حسین(علیه السلام)، پرداخته و آن را در زوایای قیام سیدالشهدا(علیه السلام) جستجو کرده اند.

از آن جا که این بیانات عالمانه مورد نیاز جامعة ما بوده و می تواند راه گشای بسیاری از مشکلات اخلاقی امروز باشد، تصمیم بر انتشار آن گرفته شد. بر این اساس این سخنرانی ها ابتدا از نوار پیاده و پس از آماده سازی اولیه جهت بازبینی به استاد تحویل گردید و پس از اصلاحاتی به شکل موجود درآمد تا به محضر شما خوانندگان گرامی تقدیم گردد. امید است این اثر مورد بهره برداری اهل فضل قرارگرفته و تا حدودی بتواند چهرة ملکوتی امام حسین(علیه السلام) و یارانش را بشناساند، ان شاءالله.

مصطفی مسعودی

قم، تیرماه 1394

1- اهمیت و جایگاه اخلاق

اشاره

أعوذ بالله مِن الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین حبیب اله العالمین

ابی القاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین

ارزش و جایگاه مجالس حسینی

قبل از آغاز سخن، برای این که قدر حضور در جلسات اقامة عزای اباعبدالله الحسین(علیه السلام) را بدانیم و ارزش لحظه لحظة حضور در این مراسم را بیشتر درک کنیم، داستانی را نقل می کنم که متوجّه بشویم بزرگان و علما با چه نیّت و انگیزه ای در این جلسات شرکت می کردند و هم چنین با حضور در این گونه مجالس منّتی بر خداوند متعال یا بر اباعبدالله(علیه السلام) نگذاریم.

مرحوم علامه طباطبائی(قدس سره) فردی جامع در علوم منقول و معقول و اهل سیر و سلوک بودند. ایشان می فرمود:

هیچ بابی، از معنویت گشوده نشده إلا با توّسل به امامحسین(علیه السلام) و زیارت ایشان.⁽¹⁾

www.hawzah.n(علیهم السلام)t/fa/magazin(علیهم السلام)/vi(علیهم السلام)w/(علیها السلام)282/4(علیها السلام)02/(علیها السلام)4821

در شرح حال علاّمه نقل می کنند ایشان در مجالس روضه و عزاداری سیدالشهدا(علیه السلام) شرکت می کرد و می فرمود:

همین کتیبه های سیاهِ آویخته شده در این مجالس روز قیامت به زبان می آیند و حضور ما را شهادت می دهند و شفاعت ما را می کنند.⁽²⁾

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:

«وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَکِن لاتَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ»؛⁽³⁾

هیچ موجودی نیست جز آن که تسبیح و حمد خداوند متعال را می گوید. ولی شما تسبیح آن ها را درک نمی کنید.

برخی گمان می کنند چون این ها جمادند، درک هم ندارند، در حالی که طبق آیة شریفه هم اکنون مشغول تسبیح هستند و ما متوجه این حقیقت نمی شویم. پس اگر آن ها تسبیح خدا می گویند، می توانند شهادت هم بدهند. در و دیوار حسینیه ها و تکایا با این که از جمادات هستند ولی همه چیز را ثبت می کنند و شهادت می دهند. پس لازم است قدر حضور در این مجالس را بدانیم و مطمئن باشیم یکی از

اُموری که باعث نجات از ظلمت، تنهایی و وحشت قبر و قیامت می باشد، نور همین محافل و مجالس است.

رمز ماندگاری عاشورا

واقعة عاشورا و حوادث کربلا اگرچه برای مردم دنیا، مسلمین و بخصوص شیعه همواره الهام بخش بوده ولی آن چه در این حادثه بیشتر برجسته شده، جنبة حماسی آن است.

حال پرسش این است که چرا این حادثه تبدیل به یک حماسة ماندگار و درس آموز برای همة انسان ها گردیده است؟ شبیه این واقعه در طول تاریخ زیاد بوده و چه بسا اتفاقاتی بسیار دردناک بودهاند به گونه ای که انسان از شنیدن آن ها متأثر می شود، چه رسد به آن که بخواهد شاهد آن باشد. اما چرا حادثة عاشورا در بین همة حوادث تاریخی برجسته شد؟

با قطع نظر از شخصیتهای این واقعه و در رأس آن ها امام حسین(علیه السلام) که انسان کامل بود، مهم ترین دلیل ممتاز بودن این حادثه از سایر حوادث، فضیلت ها و اخلاق حاکم بر این نهضت است؛ یعنی از هنگامی که کاروان از مدینه به سمت مکّه و سپس به سوی کربلا حرکت می کند، تا روز عاشورا و پس از آن در طول این جریان از ابتدا تا انتها یک نقطة سیاه مشاهده نمی شود. تمام نقاط این حرکت سراسر فضیلت، نور و روشنایی است و همین باعث ماندگاری واقعة عاشورا شده است. آن چه واقعة کربلا را تبدیل به حماسه ای ماندگارنموده،

اصول اخلاقی است که در سخت ترین شرایط هم نادیده گرفته نشد.

انسان ها غالباً در حالت عادی، منطقی و خوب عمل می کنند، امّا هنگامی که در شرایط سخت و تحت فشار مشکلات قرار می گیرند، دیگر رفتار منطقی و اخلاقی ندارند. امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید:

فِی تَقَلُّبِ الأحْوَالِ عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَال؛⁽¹⁾

در تغییر حالت ها جوهرة شخصیتی افراد پدیدار می شود.

لذا باید همواره در صدد تربیت و تهذیب نفس باشیم تا با اندک تغییر شرایط از چارچوب تعریف شدة اخلاق خارج نشویم.

در این جلسات برآنیم که به برخی از اصول اخلاقی و تربیتی قیام امام حسین(علیه السلام) اشاره کنیم. پرداختن به حماسة حسینی مهّم است ولی نباید از اخلاق حسینی غافل شویم. اخلاق حسینی روی دیگر این سکّه می باشد که موجب ماندگاری این حماسه و باعث بهره بردن همة انسان ها از این واقعه است.

اهمیّت اخلاق و تربیت

امام حسین(علیه السلام) در زمان خویش با دو مشکل روبرو بودند؛ مشکل اوّل با حکومتی بود که اساس آن بر ظلم، گناه و معصیت استواربود. مشکل دوّم با مردمی بود که گرفتاری ها و مشکلات اخلاقی داشتند.

البتّه تربیت مردم کار آسانی نبود. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در شرایطی مبعوث

شد که بشریت از ناهنجاریهای اخلاقی رنج می برد و او هدفش تربیت مردم بود؛ مردمی که با اخلاقیات ناشایست خو گرفته بودند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) چه زحمات طاقت فرسایی را تحمل کرد، تا از بین این مردم امثال ابوذرها را تربیت کند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) می فرمود:

بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الأَخْلَاق؛⁽¹⁾

من مبعوث شدم تا فضایل و مکارم اخلاقی شما را به کمال برسانم.

توجه کنید فضایل اخلاقی چه اهمیتی دارد که پیامبر(صلی الله علیه و آله) آن را هدف بعثت خود می داند.

یکی از زندانی های غیر مذهبی در زمان شاه با زندانی های مذهبی، سیاسی در حبس بودند. این زندانی کمونیست می گوید: روزی در زندان خوابیده بودم، نزدیک صبح احساس نمودم دستی سرم را نوازش می کند و با آرامی و نرمی می گوید: «فرزندم برخیز، نمازت قضا می شود». من خواب بودم، عصبانی شدم و با تندی گفتم: «آقا من کمونیست هستم، نماز نمی خوانم، رهایم کن». آن آقا گفت: «ببخشید،من نمی دانستم، شما کمونیست هستید». صبح به سمت من آمد و کنارم نشست و مجدداً عذرخواهی کرد و گفت: «من نمی دانستم شما کمونیست هستید، فکر می کردم این بندِ زندانی های مسلمان است، لذا شما را برای نماز بیدار کردم». این شخص می گوید: «این حادثه به

اندازه ای در من تأثیر گذاشت که به این روحانی علاقه مند شدم و تا آخر عمرش با او ارتباط داشتم. آن روحانی مرحوم شهید آیت الله دستغیب بود. با این که مسلمان نبودم، در شهادت مرحوم دستغیب بسیار متأثر شدم و گریه کردم».⁽¹⁾

www.hawzah.n(علیهم السلام)t/fa/magazin(علیهم السلام)/vi(علیهم السلام)w/(علیها السلام)282/4624/(علیها السلام)4(علیها السلام)05

تأثیر اخلاق حسنه را ببینید، با برخورد بزرگوارانة ایشان، چگونه یک فرد غیر مسلمان تحت تأثیر قرار می گیرد. این نوع تربیت مورد توجّه اسلام است.

اگر می خواهیم فرزندان، خانواده و جامعه مان را تربیت کنیم، راه و روش همین است. همان روشی که امام حسین(علیه السلام) در پیش گرفت و این راهی است که انبیا طی کردند و به وسیلة آن دل ها را متحّول نمودند.

وضعیت اخلاقی در زمان امام حسین (علیه السلام)

روایتی از امام حسین(علیه السلام) پیرامون اوضاع اخلاقی مردم آن زمان نقل شده است:

عن جعید بن همدان قال: أتیت الحسین بن علی(علیه السلام) و علی صدره سکینة بنت الحسین فقال؛ یا أخت کلب خذی ابنتک عنی، فسالنی فقال: أخبرنی عن شباب العرب (أو عن العرب). قال؛ قلت: أصحاب جلاهقات و مجالس!

قال: أخبرنی عن الموالی؟ قال: قلت: آکل الربا او حریص علی الدنیا.

قال، فقال: إنا لله وإنا الیه راجعون والله إنهما للصنفان اللذّان کنا نتحدَّث أن الله تبارک و تعالی ینتصر بهما لدینه، یا جعید همدان الناس أربعة:

فمنهم من له خلقٌ ولیس له خَلاقٌ

ومنهم من له خَلاق ولیس له خلقٌ

ومنهم من له خلقٌ وخَلاقٌ و ذلک أفضلُ الناس

ومنهم من لیس له خلقٌ و لا خَلاق و ذاکَ شّر النّاس. ⁽¹⁾

جعید همدان نقل می کند که نزد امام حسین(علیه السلام) رفتم، در حالی که دخترش سکینه بر روی سینه اش بود. حضرت خطاب به همسرش فرمود: دخترت را از من بگیر. سپس از من سؤال کرد: «جوانان عرب (یا عربها) چگونهاند؟ (امام حسین(علیه السلام) می خواست از حال و هوای جوانان عرب کسب اطلاع کند و از متن جامعه با خبر باشد).

عرض کردم: ایشان مشغول مجالس لهو و لعباند.فرمود: موالی چگونهاند؟

عرض کردم: رباخوار یا حریص بر دنیا شدهاند.

فرمود: «إنا لله وإنا الیه راجعون»؛ اینان، آن دو گروهی بودند که ما می گفتیم، خدای سبحان با ایشان، دین خود را یاری می کند؛ ای جعید همدان! مردم چهار گروهند:

نیستند و این طور نیستند که اعمال صالح انجام دهند].

دقّت کنید، راوی می گوید: جوانان عرب مشغول مجالس لهو و لعب هستند، بیکارند. این وضعیت جوانان آن زمان است. البتّه این کهبیکاری چه عوارض سوئی به دنبال دارد، در روایات به آن اشاره شده است. امام صادق(علیه السلام) می فرماید:

کَانَ النَّاسُ أَیْضاً یَصِیرُونَ بِالْفَرَاغِ إِلَی غَایَةِ الأَشَرِ وَالْبَطَرِ حَتَّی یَکْثُرَ الْفَسَادُ وَیَظْهَرَ الْفَوَاحِش؛⁽¹⁾

اگر مردم به دنبال روزی نباشند و بیکار شوند این امر موجب طغیان و فساد آن ها می گردد و مرتکب انواع قبایح و فسادها می شوند.

جوانان عرب در آن زمان چنین وضعیتی داشتند. در ادامه هنگامی که امام(علیه السلام) از موالی سؤال می کنند، راوی می گوید: این گروه یا ربا خوارند یا حریص بر دنیا شدهاند. امام(علیه السلام) وقتی این خبر را می شنوند، آیة استرجاع⁽¹⁾را تلاوت می کنند. این آیه معمولاً در هنگام اصابت یک مصیبت خوانده می شود، حال آن مصیبت یا فوت کسی است یا مصیبتی که بر جامعه وارد شده است. توجّه کنید اوضاع اخلاقی جامعه در آن زمان چقدر دردناک و تأسف برانگیز بوده که حضرت این آیه را تلاوت کردند.

حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) این دو گروه (موالی و جوانان) را مؤثرترین گروه در تحولات جامعه می دانند، لذا اگر اینان آلوده شدند «إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ»؛ یعنی مصیبتی بزرگ بر جامعه وارد شدهاست.

البته تمام این مصائب و مشکلات موجود در جامعه معلول سیاست های بنی اُمیّه بود و من نمی خواهم وارد این بحث شوم؛ چون فرصت و مجال دیگری می طلبد.

امام حسین(علیه السلام) در ادامه می فرماید: «الناس اربعٌ» مردم چهار گروهاند:

امید ثواب، عمل صالح انجام داده و به آن معتقدند ولی خلق ندارند یعنی کرامت، حُریّت، آزادی و شرافت ندارند.

دو دستة دیگر هم که ذکر شد بین بهترین و بدترین مردم هستند.

وضع مردم از نظر دینی و اخلاقی در آن زمان در پایین ترین مرتبه بود، لذا امام حسین(علیه السلام) همانند پیامبر(صلی الله علیه و آله)عمل کردند؛ پیامبر(صلی الله علیه و آله) جامعه را به شکلی تربیت کردند و امام حسین(علیه السلام) به گونه ای دیگر.

برجسته ترین جلوة قیام امام حسین(علیه السلام) هدایت و تربیت جامعه بود و شهادت آن حضرت نیز بستری برای تربیت مردم فراهم کرد. حرکت سیدالشهدا(علیه السلام) در واقع برای بازگرداندن جامعه به مسیر صحیح و مقابله با انحرافات وسیعی بود که در دین و اخلاق مردم پدید آمده بود.

ریشة این انحراف بزرگ هم سیاست های بنی اُمیّه بود و به همین سبب امام حسین(علیه السلام) نمی تواست با یزید بیعت کند؛ زیرا بیعت او به معنای مشروعیت بخشیدن به همة انحرافات و در نهایت نابودی و از بین رفتن دین جدش بود. اما در این میان حرکت امام حسین(علیه السلام) که سراسر اخلاق و فضیلت بود، همة نقشه های ظالمان را بر هم ریخت و موجب احیای دین پیامبر(صلی الله علیه و آله) شد.

بر همین اساس لازم است اصول اخلاقی و تربیتی نهضت عاشورا بازشناسی و تفاوت دو اردوگاه از این منظر معلوم گردد.

نمونه ای از اخلاق حسینی

یکی از اموری که ذکرش متناسب با روزهای اوّل محرّم می باشد این است که با وجود همة مسائل و مشکلاتی که پیش آمد، امام حسین(علیه السلام) به هیچ وجه نمی خواست آغازگر جنگ باشد.روز دوّم محرّم هنگامی که امام حسین(علیه السلام) وارد کربلا شده و از اوضاع کوفه به تفصیل باخبر شدند، قصد بازگشت داشتند ولی حُرّ مانع شد.

امام(علیه السلام) فرمود: من به دعوت کوفیان آمدم ولی اکنون که آنان از دعوت خویش پشیمان شدهاند، باز می گردم و قصد جنگ ندارم.

حُرّ گفت: من مأمورم و مانع بازگشت امام شد.⁽¹⁾

زهیر که در زمینة امور نظامی فردی مطّلع و سردار میدان های جنگ بود، در مورد سپاه حُرّ تحقیق و تفحّص کرد و به امام پیشنهاد داد اجازه بدهید همین جا کار سپاه حُرّ را تمام کنیم؛ چون این ها تعداد محدودی هستند. اگر این افراد را شکست بدهیم، اثر بزرگی دارد؛ زیرا خبر آن به کوفه می رسد و مردم کوفه که دل هایشان با شما و شمشیرهای ایشان با ابن زیاد است وقتی از این جریان مطّلع شوند، جرأت پیدا کرده و شورش می کنند و به ما ملحق می شوند.

پیشنهاد قابل توجهی بود. پیروزی نظامی در آن زمان می توانست تبدیل به پیروزی سیاسی شود. اگر کوفه تسخیر می شد، پس از آن نوبت بصره می رسید و به تدریج آن رُعب و وحشتی که دستگاه اموی در دل مردم ایجاد کرده بود از بین می رفت. بنابراین شاید قضایا به گونه دیگری رقم می خورد.

امام(علیه السلام) پیشنهاد زهیر را قبول نکرد و فرمود:مَا کُنْتُ لِأَبْدَأَهُمْ بِالْقِتَال؛⁽¹⁾

نمی خواهم آغازگر جنگ باشم.

زهیر تسلیم کلام امام شد.

بار دیگر وقتی دشمنان از کوفه به لشکر عمر بن سعد ملحق می شدند، زهیر به امام(علیه السلام) عرض کرد: روستایی نزدیک ما و کنار رود فرات است که از فراوانیِ گیاه و پیچ و خم هایش مانند دژ [قلعه] است و فرات آن را از سه طرف در میان گرفته و چنان چه در این مکان مستقر شویم می توانیم با آنان بجنگیم.

حضرت فرمود: نام این روستا چیست؟

زهیر گفت: عُقْر.

امام حسین(علیه السلام) این پیشنهاد را هم نپذیرفت و فرمود:

أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْعُقْر؛⁽²⁾

از عُقْر، به خدا پناه می برم.

برخی از اصحاب گفتند: در دفاع از خود به دشمنان شبیخون زده و به آن ها حمله می کنیم. امام(علیه السلام) این نظر را نیز رد کردند. این روش تا روز عاشورا ادامه داشت. حتی در آن روز نیز حضرت شروع کنندة جنگ نبودند.

به هر حال امام حسین(علیه السلام) یک هدف داشت و آن احیای دین بود. دینی که جدّش به مردم عرضه کرده بود، باید حفظ می شد.آن اصول اخلاقی و تربیتی که با آن ها رشد و نمو پیدا کرده بود، باید حفظ می شد. امام(علیه السلام) تا آخرین لحظه برای هدایت دل های گمراه تلاش کرد؛ چون نگران گمراهی مردم بود و نمی خواست آنان عمرشان را در راه ضلالت سپری کنند و عاقبت ایشان دوزخ باشد و به همین جهت حماسة حسینی ماندگار شد. اگر بگوییم زیربنا و پایة اصلی حماسة حسینی، اخلاق حسینی است، سخنی به گزاف نگفته ایم. اساس قیام حسینی اصول تربیتی حسینی است و امروز ما در زندگی اجتماعی خود به شدّت محتاج و نیازمند این اصول هستیم؛ انصاف، عدالت، وفای به عهد، احترام، تعظیم و تکریم دیگران و ... از جمله این اصول هستند.

از خداوند متعال می خواهیم به حقّ این مجالس به ما توفیق دهد که با این اصول تربیتی آشناتر شده و عامل به آن ها باشیم و موّدت و محبّت اهل بیت علیهم السلام همواره در دل های ما افزون شود.

روضه

امشب شب اوّل محرّم است و کاروان سیدالشهدا(علیه السلام) به کربلا می رسد. وقتی به این مکان می رسند، امام حسین(علیه السلام) سؤال می کنند: نام این

سرزمین چیست؟ جواب می دهند: نینوا.⁽¹⁾امام خوابش را به یاد می آورد. هنگامی که می خواست با قبر پیامبر(صلی الله علیه وآله) وداع کند، فرمود: مدینه وطن علی و وطن من است ولی باید از آن خارج شوم. چند لحظه به خواب رفت. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را در خواب دید که می فرماید: حسینِ من پدرت منتظر توست، من منتظر تو هستم، مادرت منتظر توست، نزد ما بشتاب.⁽²⁾

دلم غیر از تو با کس آشنا نیست

جدایم از تو اما دل جدا نیست

خوشا آن دل که با مهر تو پیوست

به جز عشق تو با کس آشنا نیست

قرین دردم اما نیک می دانم

که جز کوی توام دارالشفا نیست

«ألا لعنة الله علی القوم الظالمین و سیعلم الذّین ظلموا ای منقلب ینقلبون»

2- اصل اول: کرامت

اشاره

أعوذ بالله مِن الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین حبیب اله العالمین

ابی القاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین

اهمّیت تحلیل وقایع کربلا

قبل از آغاز بحث باید به نکتة مهمی اشاره کنم و آن نکته ضرورت تحلیل وقایع کربلاست. موشکافی و تحلیل واقعة کربلا از این جهت لازم و ضروری است که ما نقاط روشن و عبرت آموز را شناسایی کنیم و در همة لحظات زندگی آن را سرمشق خود قرار دهیم.

قیام امام حسین(علیه السلام) صرفاً الگویی برای قیام ها و نهضت ها نمی باشد. اگر چه مبارزه با ظلم و فساد از مهّم ترین اهداف این قیام است، اما دایرة اهداف سیدالشهدا(علیه السلام) وسیع تر بوده و همین امروز و در همة ایّام زندگی می توانیم امام حسین(علیه السلام) را الگوی خود قرار دهیم. برای فتح

قله های سعادت و کمال باید این الگوپذیری در تمام ابعاد زندگی جاری باشد.شرایط حاکم بر جامعه در زمان سیدالشهدا(علیه السلام) را بیان کردیم. هنگامی که حضرت دربارة جوانان عرب و موالیان سؤال کردند، جعید همدان عرض کرد: جوانان مشغول لهو و لعب و موالیان به دنبال دنیا بوده و حرص دنیا دارند. امام حسین(علیه السلام) آیة استرجاع را تلاوت فرمودند: «إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ».⁽¹⁾

این امور نشانة انحطاط اخلاقی و اعتقادی مردم آن زمان بوده و از همین روی حکومت بنی اُمیّه مرتکب آن همه فجایع و ستم ها شد و امت پیامبر(صلی الله علیه و آله) تنها نظاره گر بودند.

وظیفة امام حسین(علیه السلام) درمان همین انحطاط، سقوط و انحراف و بیدار کردن مردم از خواب غفلتی بود که موجب چنان وضعیتی شده بود. همان گونه که در زیارت أربعین می خوانیم:

وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادکَ مِنَ الضَّلالَةِ وَالْجَهَالَة؛⁽²⁾

[پروردگارا، حسین(علیه السلام)] جان خود را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت، نادانی، سرگردانی و گمراهی برهاند.

با توجه به این نکته اهمیت توجه به اصول اخلاقی حاکم بر این قیام آشکارتر می شود.

جایگاه کرامت

در بین اصول تربیتی و اخلاقی قیام امام حسین(علیه السلام) محوری ترین و مهم ترین اصل «کرامت» است. معانی که به عنوان معادل برای این واژه می توان ذکر کرد عبارتند از: جوانمردی، بزرگواری، شرافت. این اصل محور تربیت اسلامی است و مقابل آن دنائت و پستی می باشد. کرامت ارزشی است که در همة انسان ها وجود دارد، فارغ از این که چه دین، سلیقه و عقیده ای داشته باشند؛ زیرا خداوند آن را در وجود همة انسان ها قرار داده و همگان این کرامت ذاتی را از خداوند متعال اخذ کردهاند.

خداوند در قرآن می فرماید:

«وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً»؛⁽¹⁾

ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و به آنان کرامت و عظمت بخشیدیم، و آن ها را در صحرا و دریا (بر مرکب های راهور) سوار کردیم و از نعمت های پاکیزه به آن ها روزی دادیم و آن ها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده ایم، برتری بخشیدیم.

بنابراین تمام انسان ها از این کرامت ذاتی بهره بردهاند ولی برخی این کرامت ذاتی را با کرامت اکتسابی یعنی با تعلیم و تربیت در جامعهو تحت نظر پدر و مادر و مربیّان تکمیل می کنند و برخی آن را در بند هواهای نفسانی اسیر کرده و به زنجیر می کشند.

از دیدگاه قرآن کریم برخی از افراد به اندازه ای اوج گرفته که بر قلّه کرامت تکیه کرده و از همة موجودات برتر می گردند و برخی نیز به حضیض پستی و دنائت سقوط می کنند تا جایی که از حیوانات هم پست تر می شوند:

«أوْلَئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ»؛⁽¹⁾

آنها مانند چهارپایان می باشند، بلکه گمراه ترند.

قرآن کریم در یک آیه هر دو وجه شخصّیت انسان را بیان نموده و می فرماید:

«لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ»؛

همانا انسان را در بهترین صورت و نظام آفریدیم که شایسته هر گونه مقام و منزلت و بزرگواری است. امّا پس از آن به سبب کفر، عصیان و گناه او را به پست ترین مرحله بازگرداندیم.⁽²⁾

«کریم» یکی از اسمای الهی است. هر انسانی که کرامت بیشتری داشته باشد، به این اسم نزدیک تر در نتیجه الهی تر است و هر انسانی که دنائت داشته باشد از خداوند متعال دورتر است.رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) می فرماید:

إنّ الله تعالی کریم یحبّ الکرم؛⁽³⁾

خداوند تبارک و تعالی کریم است و کرامت را دوست دارد.

معنای کرامت

با توجه به آن چه گفته شد مشخص گردید که کرامت چیزی است که توسط خداوند متعال در نهاد انسان به ودیعه گذاشته شده و شخصّیت انسان بر آن اساس استوار است. یکی از مسائلی که بارها در کلمات امام حسین(علیه السلام) مورد تأکید واقع شده مسئلة کرامت است.

برای روشن شدن معنای کرامت، واقعه ای را از صدر اسلام بیان می کنم؛ اسیرانی را از قبیلة طیّ ⁽¹⁾نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله) آوردند. دختر حاتم طائی به نام سُفانه در بین اسیران بود. زیبایی و خوش سخنی او توجّه همگان را جلب کرده بود. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: این ها چه کسانی هستند؟ عرض کردند: این ها اسیرانی از قبیلة طیّ می باشند. این دختر در مقابل پیامبر(صلی الله علیه و آله) ایستاد و خود را این گونه معرّفی کرد: من دختر حاتم هستم، پدرم از دنیا رفته، برادرم پنهان شده، نمی خواهم سرزنش دشمنان شامل حال شما و ما شود. پدرم اخلاق نیکو داشت، برهنه گان را می پوشاند، گرسنگان را سیر می کرد و هیچ آرزومندی را ناامید نمی کرد. پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: این صفاتی که بیان کردی صفات مؤمن است اگر پدرت زنده بود برایش طلب بخشش می کردم. پس پیامبر(صلی الله علیه و آله) دستور داد این دختر را به دلیل شرافت و کرامت پدرش آزاد کنند.⁽²⁾

با این نمونه تا حدودی معنای کرامت روشن می شود. حاتم طائی

مسلمان نبود، اما شرافت و کرامت داشت.

یکی از مسائلی که بارها در کلمات امام حسین(علیه السلام) مورد تاکید واقع شده مسئلة کرامت است. نکتة جالب این است که از میان ائمه معصومین(علیهم السلام) دو امام بیشتر بر مسئلة «کرامت» تأکید کردهاند: حضرت علی(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) که شاید این تأکیدها مربوط به شرایط خاصّی بوده که این دو بزرگوار در آن زندگی می کردند و مردم در عصر آن دو امام دنائت را به اوج رساندند.

امام حسین(علیه السلام) در تمام مسیر مکه به سمت کربلا هر جا فرصتی پیش می آمد بر اصل کرامت تأکید می نمود.

نشانه های کرامت از دیدگاه امیرالمؤمنین(علیه السلام)

اشاره

کرامت و بزرگواری نشانه هایی دارد که باید خود را با آن بسنجیم و ببینیم تا چه اندازه به این صفات نزدیک یا از آن دور هستیم. برای شناخت این نشانه ها و علامت ها بخشی از کلمات حضرت علی(علیه السلام) را برای شما نقل می کنم. البته همة شما تا حدودی با ایننشانه ها آشنایی دارید و وقتی به درون خودتان مراجعه می کنید می بینید نسبت به این نشانه ها تمایل دارید و کسانی را که واجد این ویژگی ها هستند از صمیم قلب ستایش می کنید و آن ها را دوست دارید. این خود نشان دهندة فطری بودن کرامت است. مثلاً اگر ببینید کسی اهل رفق و مدارا است و اهل دعوا نیست او را تحسین می کنید ولی کسی که در مقابل دیگران با تندی رفتار می کند و به دنبال جنجال و هیاهو است از دید شما منفور است.

1. عدم توّقع پاداش

حضرت علی(علیه السلام) می فرماید:

الْکَرِیمُ یَرْفَعُ نَفْسَهُ فِی کُلِّ مَا أسْدَاهُ عَنْ حُسْنِ الْمُجَازَاة؛⁽¹⁾

کریم و بزرگوار کسی است که خود را بالاتر از این بداند که برای نیکی ها یش عوض نیکو انتظار داشته باشد.

بنابراین کریم زمانی که به کسی نیکویی می کند، انتظار پاداش و عوضی از دیگران ندارد.

2. بخشش و گذشت

حضرت علی(علیه السلام) می فرماید:

الْمُبَادَرَةُ إِلَی الْعَفْوِ مِنْ أَخْلَاقِ الْکِرَام؛⁽²⁾سبقت در عفو و گذشت از اخلاق بزرگواران است.

در جای دیگری آن حضرت فرموده:

الْکَرِیمُ إِذَا قَدَرَ صَفَحَ؛⁽³⁾

کریم هرگاه قدرت پیدا کند، گذشت می کند.

انسان کریم هنگام قدرت گذشت می کند و اهل انتقام نیست. بعضی کم ظرفیت هستند یعنی هنگامی که قدرتی ندارند، ابزار و امکاناتی ندارند و مطیع و فرمانبردار هم ندارند، اهل گذشت هستند. اما چند

روزی که به حسب ظاهر قدرتی پیدا می کنند و عدّه ای دور آن ها جمع می شوند، دیگر خدا را هم بنده نیستند و اهل انتقام می شوند. این اخلاق به تعبیر امیرالمؤمنین(علیه السلام) دنائت است:

الْمُبَادَرَةُ إِلَی الِانْتِقَامِ مِنْ شِیَمِ اللِّئَام؛⁽¹⁾

سبقت در انتقام از خصلتهای فرومایگان است.

کرامت آن است که در وقت قدرت گذشت کنیم.

3. انفاق

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید:

الْکَرِیمُ إِذَا أیْسَرَ أسْعَف؛⁽²⁾

کریم هنگامی که توانایی داشته باشد، حاجات را برآوردهمی نماید.

شخص کریم اهل بخشش است. ممکن است کسی ثروتمند هم باشد ولی به حدی سقوط کند که خیرش به هیچ کسی نرسد. این دنائت و پستی محسوب می شود. در مقابل، بعضی با حقوق و درآمد اندک اهل خیر هستند، این ها کریماند. البته این توفیق الهی است که نصیب هرکسی نمی شود.

4. برآورده کردن حاجات دیگران

از نشانه های کریم برآورده کردن حاجت مردم در هنگام درخواست

آنان است. حضرت علی(علیه السلام) در مورد شخص کریم می فرماید:

إِذَا سُئِلَ أَنْجَح؛⁽¹⁾

زمانی که درخواستی از کریم بشود، او حاجت سائل را برآورده می کند.

به عنوان مثال اگر کسی گرفتاری دارد و نزد شما می آید سعی کنید مشکل او را حل نمایید. طوری نباشد زمانی که کسی برای رفع حاجتی به شما مراجعه می کند پشیمان شود.

5. احسان بدون منّت

امیر بیان(علیه السلام) می فرماید:

الْکَرِیمُ یَرَی مَکَارِمَ أفْعَالِهِ دَیْناً عَلَیْهِ یَقْضِیه؛⁽²⁾بزرگوار، نیکوکاری های خود را دینی به گردن خود می داند که باید بپردازد.

کریم برای کارهای خیری که انجام می دهد، منتّی بر سر دیگران نمی گذارد؛ چون این کارها را وظیفة خود می داند، اما شخص پست و فرومایه احسان خود را دینی به گردن دیگران می داند که باید آن خوبی ها را به وی بازگردانند. امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید:

اللَّئِیمُ یَرَی سَوَالِفَ إِحْسَانِهِ دَیْناً لَهُ یَقْتَضِیه؛⁽³⁾

شخص فرومایه احسان های خود را دینی به گردن دیگران می داند که باید پس بگیرد.

برای همین شخص پست همه را مدیون خود می داند، لذا همیشه طلبکارانه رفتار می کند.

6. اجابت درخواست دیگران و عدم توقع در وقت نیاز

حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

الْکَرِیمُ إِذَا احْتَاجَ إِلَیْکَ أَعْفَاکَ وَ إِذَا احْتَجْتَ إِلَیْهِ کَفَاک؛⁽¹⁾

بزرگوار هرگاه به تو نیازمند شود، تو را معاف می کند و هرگاه تو به او نیاز پیدا کنی، نیاز تو را برطرف سازد.یعنی کریم در هنگام گرفتاری می گوید نزد او نروم و مزاحمش نشوم و هرگاه تو به او نیازمند شدی نیاز تو را برطرف می سازد. اما شخص پست هرگاه به تو نیازمند می شود تو را به ستوه می آورد و اگر تو به او نیازمند شوی تو را به زحمت می اندازد تا پشیمانت کند. امیرالمؤمنین می فرماید:

اللَّئِیمُ إِذَا احْتَاجَ إِلَیْکَ أجْفَاکَ [أعْیَاکَ] إِذَا احْتَجْتَ إِلَیْهِ عَنَاکَ؛⁽²⁾

فرومایه هرگاه به تو نیاز پیدا کند، تو را به ستوه آورد و هرگاه به او نیاز پیدا کنی تو را به رنج و زحمت افکند.

7. وفای به عهد و گذشت از وعید

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید:

الْکَرِیمُ إِذَا وَعَدَ وَفَی وَإذَا تَوَعَّدَ عَفَی؛⁽¹⁾

کریم هرگاه وعده دهد به آن وفا می کند و هرگاه بیم دهد از آن درگذرد. هنگام مجازات که فرا رسید، می بخشد.

8. گفتار نیکو

امام المتقین(علیه السلام) می فرماید:

إِنَّ مِنَ الْکَرَمِ لِینَ الْکَلام؛⁽²⁾از نشانه های بزرگواری نرم خویی است.

انسان کریم خوش سخن و دارای لحنی نرم می باشد و زبانش دربند است و هر حرفی را نمی زند. گفتار بزرگوار وقتی به گوش انسان می رسد، سخن او آرامش بخش است و روح انسان را نوازش می دهد. امّا شخص پست زبان گزنده، درشت و سخت دارد و هر حرفی را می زند. حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

سُنَّةُ اللِّئَامِ قُبْحُ الْکَلام؛⁽³⁾

سُنّت و منش انسان های پست، بدزبانی است.

اشخاص پست هرچه می خواهند و می توانند بر زبان جاری می کنند؛ تهمت، دروغ، غیبت، در حالی که امیرالمومنین(علیه السلام) می فرماید:

الْغِیبَةُ جُهْدُ الْعَاجِز؛⁽¹⁾

غیبت نمودن، کار افراد عاجز و ناتوان است.

طبق نصّ قرآن مجید، کریم و بزرگوار کسی است که هنگام برخورد با حرف های لغو و بیهوده، کریمانه از کنار آن می گذرد:

«وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَامًا»؛⁽²⁾هرگاه به عمل لغوی (از مردم غافل) برخورد می کنند، بزرگوارانه از آن می گذرند.

9. پاداش بدی به نیکی

علی(علیه السلام) می فرماید:

الْکَرِیمُ مَنْ جَازَی الإِسَاءَةَ بِالإِحْسَان؛⁽³⁾

بزرگوار کسی است که در مقابل بدی، احسان و نیکویی کند.

شخص کریم می گوید: فلانی بد کرد اما ما بد نمی کنیم. وی نه تنها درصدد انتقام برنمی آید و از بدی دیگران می گذرد، بلکه در مقابل بدی ها، احسان و خوبی می کند.

10. صداقت

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید:

انّ الصّادق علی شفا منجاة وکرامة؛⁽¹⁾

راستگو مُشرف به نجات و اهل کرامت است.

انسان کریم دروغ نمی گوید، اهل صدق است هرچند سخن راست به ضرر او باشد.

11. دوری از کینه توزی

حضرت علی(علیه السلام) می فرماید:

لا یَکُونُ الْکَرِیمُ حَقُوداً؛⁽²⁾

انسان کریم کینه توز نیست.

انسان بزرگوار اهل کینه ورزی و حقد نیست. او از بدی های دیگران در قلبش نیز می گذرد و آن را فراموش می کند. در مقابل، انسان پست همواره آن را در قلب خویش حفظ کرده و در پی فرصتی برای انتقام جویی است.

12. تنفّر از پستی

حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) میفرماید:

الْکَرِیمُ یَزْدَجِرُ عَمَّا یَفْتَخِرُ بِهِ اللَّئِیمُ؛⁽³⁾

بزرگوار از آن چه فرومایه به آن افتخار می کند، دوری می نماید.

انسان کریم به کارهای پست تن نمی دهد و هر ذلّت و حقارتی را برای خود روا نمی دارد. لکن افراد پست به کارهای زشت دست می زنند و به آن افتخار هم می کنند. آن حضرت هم چنین می فرماید:

الْکَرَمُ حُسْنُ السَّجِیَّةِ وَاجْتِنَابُ الدَّنِیَّة؛⁽¹⁾بزرگواری و کرامت به خوش خلقی و پرهیز از رذالت و پستی است.

13. تغافل و چشم پوشی از خطا

امیرالمؤمنین(علیه السلام) میفرماید:

مِنْ أشْرَفِ أفْعَالِ الْکَرِیمِ تَغَافُلُهُ عَمَّا یَعْلَم؛⁽²⁾

بهترین اخلاقِ انسان کریم، تغافل و ابراز بی اطلاّعی است نسبت به آن چه که می داند.

انسان کریم نه تنها دیگران را می بخشد و عفو می کند بلکه اشتباهات دیگران را نادیده می گیرد و خود را به تغافل می زند و این گونه وانمود می کند که اصلاً متوّجه اشتباه او نشده است.

14. شادی از بخشش

حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

مَسَرَّةُ الْکِرَامِ فِی بَذْلِ الْعَطَاء؛⁽³⁾

لذّت کریمان در عطا کردن است.

انسان کریم نه تنها اهل جود و سخاوت است بلکه از آن لذّت می برد و شاد می شود. اما افراد پست لذّت شان در بر آورده کردن نیازهای خویش و سیر کردن شکم های خودشان است. چنان کهحضرت میفرماید:

لَذَّةُ اللِّئَامِ فِی الطَّعَام؛⁽¹⁾

خوشحالی و لذّت فرومایگان در خوردن است.

15. استقامت و پایداری

امیرالمؤمنین(علیه السلام) میفرماید:

النَّفْسُ الْکَرِیمَةُ لا تُؤَثِّرُ فِیهَا النَّکَبَات؛⁽²⁾

سختی ها و مصائب در نفس کریم تأثیر نمی گذارد.

انسان کریم دارای چنان روح مستحکمی است که در برابر حوادث ناگوار، قامت خم نمی کند و در راه رسیدن به هدف متزلزل نمی شود.

16. قدردانی در برابر کار اندک

حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

الْکَرِیمُ یَشْکُرُ الْقَلِیلَ وَاللَّئِیمُ یُکَفِّرُ الْجَزِیل؛⁽³⁾

انسان کریم از [احسان] اندک سپاسگزاری می کند و فرومایه از بسیار [هم] ناسپاسی می کند.

انسان کریم در برابر عطای کم تشکّر نموده، اما فرد پست، بخشش زیاد را نیز ناسپاسی می کند.

17. کوچکی دنیا در چشمان کریم

امیرالمؤمنین(علیه السلام) میفرماید:

مَنْ کَرُمَتْ نَفْسُهُ صَغُرَتِ الدُّنْیَا فِی عَیْنِه؛⁽¹⁾

هرکس که کرامت نفس داشته باشد، دنیا در نگاهش خُرد آید.

نزد انسان کریم، دنیا و آن چه در دنیا است کوچک و بی اهمیّت بوده، لذا به آن دل نمی بندد و از اموال خود برای قیامت، توشه و ذخیره ای فراهم می کند.

18. صبر در برابر آزارها

حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

احْتِمَالُ الدَّنِیَّةِ [الْأَذِیَّةِ] مِنْ کَرَمِ السَّجِیَّة؛⁽²⁾

تحمل اذّیت و آزارها از نیکویی و کرامت خصلت است.

انسان کریم در برابر آزارها و اذیتهای دیگران صبر و تحمّل می کند، چرا که سعة صدر دارد و درصدد انتقام یا مقابله به مثل برنمی آید.

کرامت امری فطری

کرامت امری فطری در انسان ها است و مردم فارغ از هر دین و آیینی عاشق کرامت می باشند و کریم نزد ایشان محترم و گرامی است. امامحسین(علیه السلام) در تمام دوران زندگی و بخصوص در فاصلة زمانی حرکت از مدینه تا کربلا بر اصل کرامت و بزرگواری تأکید کرده و می فرمود: «مردم خودتان را دریابید و بشناسید. خود را خوار و ذلیل نکنید و از پستی و دنائت دوری کنید». امام حسین(علیه السلام) برای مردانگی، فتّوت و جوانمردی ارزش قائل است.

قطعاً ارزش کرامت آگاهانه برتر و بالاتر از عبادت جاهلانه ای است که در پس آن توبیخ، سرزنش، تحقیر و ملامت دیگران باشد. این درس برگرفته از سیرة امام حسین(علیه السلام) است و ما باید در زندگی به این دستورات پای بند باشیم.

متأسفانه روّیه و روشی مثل خُوره به جان ما افتاده که دوستی ها و خیرخواهی ها را تبدیل به بدخواهی ها می کند. کینه توزی ها جای مهرورزی ها را گرفته و انتقام جای خود را به عفو داده است. همواره علیه یکدیگر سخن می گوییم و عمل می کنیم. علیه دوست و همکار و... فعالیت می کنیم و می خواهیم او را از هستی ساقط کنیم. امروز بیش از هر زمان جای کرامت در میان ما خالی است. باید حسینی شویم و حسینی شدن با شناخت هر چه بیشتر اصل کرامت و شخصّیت انسانی و سعی بر ایجاد آن در نفس حاصل می شود.

رابطة گناه و کرامت انسانی

امام حسین(علیه السلام) میفرماید: خودتان را فراموش کنید، خودتانرا حفظ کنید. معنای این کلام چیست؟ خودتان را فراموش کنید؛ یعنی منیّت ها را فراموش کنید. خودتان را حفظ کنید؛ یعنی ارزش های انسانی را احیا کنید. نفس فرمان دهنده به گناه را کنار بگذارید، اما روح انسانی که اساس شخصّیت شما را تشکیل می دهد حفظ کنید و برای آن ارزش قائل شوید. تن به هر گناهی ندهید؛ عزیز باشید؛ زیرا گناه مهّم ترین عاملی است که به کرامت و انسانیت آسیب می رساند و انسان را به ذلت می کشاند. حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

الْکَرِیمُ مَنْ تَجَنَّبَ الْمَحَارِمَ وَتَنَزَّهَ عَنِ الْعُیُوب؛⁽¹⁾

بزرگوار کسی است که از حرام ها دوری کند و از معایب منزّه باشد.

نسبت به کردار و رفتار خود دقّت کنیم، ببینیم آیا خصوصیّات ذکر شده در مورد کریم را دارا می باشیم؟!

حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

مَا زَنَی غَیُورٌ قَط؛⁽²⁾

غیرتمند هرگز زنا نمی کند.

شخصی که غیرت داشته باشد هرگز تن به زنا نمی دهد، چه خدا را قبول داشته باشد چه نداشته باشد. شخص کریم چشم چرانی نمی کند وبه نامحرم نگاه شهوت آمیز ندارد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) میفرماید:

لِکُلِّ عُضْوٍ مِنِ ابْنِ آدَمَ حَظٌّ مِنَ الزِّنَاءِ، الْعَیْنُ زِنَاهُ النَّظَر؛⁽¹⁾

برای هر عضوی بهره ای از زناست و زنای چشم، نگاه آلوده (چشم چرانی) می باشد.

انسان کریم مال حرام نمی خورد، اما شخص پست به مال اندک حرام شاد می شود.

منزلت شخص کریم

حضرت علی(علیه السلام) میفرماید:

لَأَنَا أَشَدُّ اغْتِبَاطاً بِمَعْرِفَةِ الْکَرِیمِ مِنْ إِمْسَاکِی عَلَی الْجَوْهَرِ النَّفِیسِ الْغَالِی الثَّمَنِ؛⁽²⁾

من از آشنا شدن با شخص بزرگوار به مراتب شادتر می شوم تا از به دست آوردن گوهری گران بها و نفیس.

رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) میفرماید:

أَکْرِمُوا کَرِیمَ کُلِّ قَوْم؛⁽³⁾

کریم هر قومی را بزرگ بشمارید.

ممکن است این شخص کریم دین هم نداشته باشد، اما همین که امتیاز کرامت را دارا می باشد بر کسی که این خصوصیت را ندارد، برتری و رجحان دارد.

نمونه ای از انسان های کریم

هنگامی که مسلم وارد کوفه شد «نعمان بن بشیر» حاکم و والی کوفه بود، اما یزید به علّت مماشات با مسلم او را عزل کرد. وی بعد از حادثة عاشورا با یزید ملاقات کرد. یزید به او گفت: دیدی چگونه بر حسین(علیه السلام) پیروز شدم و او را کشتم. نعمان با آن که مدّت طولانی در دستگاه بنی اُمیّه بود، گفت: اگر پدرت معاویه زنده بود، این کار را نمی کرد. به هر حال او مسئولیت کاروان اهل بیت علیهم السلام که قصد بازگشت از شام به مدینه را داشتند، به عهده گرفت. وی در طول مسیر با اهل بیت علیهم السلام خوشرفتاری می کرد؛ چون بزرگوار و کریم بود. یکی از زنان خاندان رسول الله(صلی الله علیه و آله) قصد کرد به علت خوش رفتاریش هدیه ای به او بدهد، اما نعمان قبول نکرد و گفت: من به خاطر خدا و خویشاوندی شما با رسول الله(صلی الله علیه و آله) این کارها را انجام دادم.

در مقابل، هنگام بردن أسرا از کربلا به کوفه و شام مأمور حکومت شخص بسیار پستی بود که واقعاً اهل بیت را اذّیت و آزار کرد و همه از آن مطلع هستید.

توجه کنید پستی و بزرگواری به چه بُعدی از شخصّیت انسانبرمی گردد. بعضی ذاتاً پست هستند و برخی ذاتاً بزرگوارند. انسان

بزرگوار با هر عقیده و هر دینی قابل احترام است و بالعکس شخص پست قابل سرزنش است.

امام حسین(علیه السلام) مظهر کرامت

سیدالشهدا(علیه السلام) مردم را با گفتار و عمل به کرامت و بزرگواری دعوت می کرد. برای نمونه چند مورد از سیرة آن بزرگوار را نقل می کنم. دقت در این موارد مهم است. ما باید این رفتارها را نصب العین خودمان قرار دهیم. این بزرگان و بزرگواری ها یشان را بشناسیم و اخلاق خود را با این رفتارها منطبق کنیم. عاقبت خیر در همین است و این ها ست که نزد خداوند متعال و پیامبر(صلی الله علیه و آله) قیمت دارد.

الف) عصام بن مصطلق که از قبل نسبت به امام حسین(علیه السلام) و پدر بزرگوارش کینه بر دل داشت، از شام وارد مدینه شد و با امام حسین(علیه السلام) برخورد کرد و گفت: تو پسر ابوتراب⁽¹⁾هستی؟! و شروع به دشنام دادن به امیرالمؤمنین(علیه السلام) نمود. حضرت با صبر و حوصله و دلسوزانه فرمود:

اعوذ بالله مِن الشیطان الرجیم، بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، خُذِالْعَفْوَ وَأمُرْ بِالْعُرْفِ وَأعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ وَإِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ؛⁽²⁾

با عفو و مدارا رفتار کن و به کارهای شایسته دعوت نما و از

جاهلان روی برگردان و با آنان ستیزه نکن و اگر وسوسه هایی از شیطان به تو رسید، به خدا پناه ببر که او شنوا و داناست.

سپس حضرت رو به او کرده و فرمود: اهل شام هستی؟ از خداوند متعال برای تو و خودم طلب آمرزش می کنم، اگر از ما کمک بخواهی و حاجتی داری، تو را اجابت می کنم، اگر مهمانی نوازشت می کنیم. عصام احساس پشیمانی کرد. امام(علیه السلام) متوّجه این مقدار از پشیمانی وی شد، اما از آن جا که امام(علیه السلام) حاضر نیست حتّی کسی که به او دشنام داده، احساس حقارت و کوچکی و شرمندگی کند، فرمود: سرزنش و گناهی بر تو نیست. شامی ها با تبلیغات سوء و جوّ مسموم این بلا را بر سرت آوردند.⁽¹⁾امام(علیه السلام) با این سخن خواست این احساس را در او از بین ببرد و از شرمندگی بدر آید.

واقعاً فکر کنیم ائمه و پیشوایان ما چگونه بودند و ما چه رفتاری داریم. اگر دشنام با دشنام پاسخ داده شود، پس ارزش ها و فضیلت ها کجا می رود؟! بالاخره این ارزش ها و کرامت ها باید حفظ شود و این ایام فصل آشنایی بیشتر با این کرامت ها و اتصال با آن منبع کرامتاست. امام حسین(علیه السلام) در عاشورا و در نقطه، نقطة این حرکت ما را دعوت به این فضایل و اصول اخلاقی کرده و لبیک یا حسین یعنی متخلق شدن به اخلاق حسینی و کسب این فضیلت ها از جمله کرامت. او از آغاز حرکت «اصل کرامت» را سرلوحة قیام خود قرار داد. امام

حسین(علیه السلام) با صدای رسا فرمود:

خُطَّ الْمَوْتُ عَلَی وُلْدِ آدَمَ مَخَطَّ الْقِلَادَةِ عَلَی جِیدِ الْفَتَاة؛⁽¹⁾

مرگ هم چون گلوبند برای دختران جوان می باشد.

نه تنها نهراسیدن از مرگ را گوشزد کرده بلکه آن را هم چون زینت می دانست و زندگی بدون کرامت و بزرگواری را که همراه با ذلّت باشد، نزد او عار و ننگ محسوب می شد و می فرمود:

الْمَوْتُ خَیْرٌ مِنْ رُکُوبِ الْعَار***وَالْعَارُ خَیْرٌ مِنْ دُخُولِ النَّار

وَاللهَ مِنْ هَذَا وَهَذَا جَار

مرگ بهتر است از ننگ

و ننگ بهتر است از آتش جهّنم

به خدا قسم بین ننگ و مرگ، مرگ را برمی گزینم.⁽²⁾

توجه کنید تا چه اندازه زندگی با کرامت و با عزت مهّم است که حضرت بین زندگی همراه با ذلّت و شهادت در راه خدا، راه دوّم را انتخاب می کنند.

ب) سیدالشهدا(علیه السلام) در آخرین لحظات عمرشان نیز دشمن را دعوت به بزرگواری و کرامت کردند. درست زمانی که حضرت بر زمین افتاده و توان و رمقی نداشت و خون از چهره اش جاری بود، دستش را بر روی زمین گذارده و نیم خیز به خیمه ها نگاه کرده و می فرماید:

وَیْحَکُمْ یَا شِیعَةَ آلِ أبِی سُفْیَانَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَکُنْتُمْ لا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَکُونُوا أحْرَاراً فِی دُنْیَاکُم؛⁽¹⁾

وای بر شما ای پیروان ابوسفیان اگر دین ندارید و از قیامت نمی ترسید، لااقل آزاد مرد باشید. [با کرامت رفتار کنید] تا من هستم متعرّض خاندان و حرم من نشوید.

ج) بزرگواری دیگر امام(علیه السلام) نسبت به حُرّ است. حُرّ راه را بر امام حسین(علیه السلام) بست، هنگامی که امام(علیه السلام) فرمود: می خواهم برگردم، او مانع شد. امام(علیه السلام) آثار خستگی را در صورت حُرّ و لشکریانش مشاهده کرد و دستور داد به آن ها و اسب ها یشان آب دادند.⁽²⁾چنین رفتاری را کجا می توان یافت که کسی به دشمن و اسبان سپاه دشمن آب بدهد. این اوج کرامت و بزرگواری آن حضرت است.

روضه

روز عاشورا حرّ به عمر بن سعد گفت: تو واقعاً قصد جنگ با پسر پیامبر(صلی الله علیه و آله) را داری؟ عمر سعد جواب داد: آری، آن هم چه جنگی، جنگی که افتادن دستها و جدا شدن سرها در آن آسان ترین امور است. حُرّ گفت: این کار را نکن، او فرزند پیامبر(صلی الله علیه و آله) است با گفتگو کار را حل کنید. عمر بن سعد پاسخ داد: مأمورم، نمی توانم.

یکی از بستگان حُرّ وی را دید در حالی که می لرزد. به او گفت: تو شجاع ترین مرد عرب بودی، تا به حال تو را این گونه ندیدم، چرا می لرزی!؟ حُرّ پاسخ داد: خود را مخیّر بین بهشت و جهّنم می بینم. زبان حال حُر:

تشنه بودم، تشنه، آبم داده ای*گل طلب کردم، گلابم داده ای

من خطا کردم، عطا کردی به من*من گنه کارم ثوابم داده ای

با خجالت بر تو آوردم سلام*تو به آقایی جوابم داده ای

حُر سرش را پایین انداخته و در اردوگاه امام حسین(علیه السلام)، مقابل خیمه ها ایستاد. اجازة ورود خواست و لحظاتی بعد خود را در برابر امام(علیه السلام) دید. نگاهی به چهرة امام حسین(علیه السلام) کرد و عرق شرم بر پیشانی او نشست. از این که با اهل بیت امام حسین(علیه السلام) روبرو شود، خجالت می کشید. زیر لب راز و نیاز کرده و می گوید:اللّهمّ إنّی تبت فتب علیّ، فقد أرعبت قلوب أولیائک وأولاد نبیّک؛⁽¹⁾

خدایا من قلب دوستان تو را و فرزندان نبی تو را به درد آوردم، توبة مرا بپذیر.

امام حسین(علیه السلام) حُرّ را آرام کرد. حُرّ راهی میدان شد. مبارزه کرد تا آن که مجروح شد. رمقی در بدنش نمانده بود. بعضی اصحاب وی را خدمت امام آوردند. امام(علیه السلام) فرمود:

أنت حرّ کما سمّتک امّک، حرّ فی الدّنیا وحرّ فی الآخرة؛⁽¹⁾

تو آزاد هستی، همان گونه که مادرت تو را حُرّ (آزاد) نامید، تو در دنیا و آخرت آزاد هستی.

«ألا لعنة الله علی القوم الظالمین و سیعلم الذّین ظلموا ای منقلب ینقلبون»

3- اصل دوم: صداقت

اشاره

أعوذ بالله مِن الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین حبیب اله العالمین

ابی القاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین

قیام سیدالشهدا(علیه السلام) و نهضت عاشورا بر مجموعه ای از اصول و ارکان اخلاقی مبتنی است که ما امروز به آن ها بسیار محتاج و نیازمندیم. اصل اوّل «کرامت» است که جلسة گذشته پیرامون آن به طور اجمال مطالبی گفته شد و معلوم گردید کرامت ریشة همة فضایل و دنائت ریشة همة رذایل است.

اصل دوّم «صداقت» است. صداقت یک اصل مهّم تربیتی در قیام امام حسین(علیه السلام) می باشد. یکی از اُموری که در آیات و روایات بر آن بسیار تأکید شده صداقت و راستی است. در مقابل صداقت، کذب و دروغ قرار دارد که به شدّت مذّمت و تقبیح شده است.

برترین صادقان

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَکُونُواْ مَعَ الصَّادِقِینَ؛⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید، از (مخالفت فرمانِ) خداوند بترسید و [همراه] با صادقان و راستگویان باشید.

بسیاری از مفسرین، «صادقین» در این آیه را بر اهل بیت علیهم السلام منطبق کرده و بر اساس همین آیه تبعیت و همراهی با آنان را لازم می دانند. خواجه نصیرالدین طوسی برای اثبات امامت امیرالمؤمنین(علیه السلام) به این آیه استدلال کرده است.⁽²⁾به هر حال یکی از اوصاف ائمه(علیهم السلام) «صادقین» است.

در زیارت جامعه کبیره،⁽³⁾ائمه معصومین(علیهم السلام) با این اوصاف خطاب می شوند:

أَشْهَدُ أَنَّکُمُ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ الْمَهْدِیُّونَ الْمَعْصُومُونَ الْمُکَرَّمُونَ الْمُقَرَّبُونَ الْمُتَّقُونَ الصَّادِقُونَ الْمُصْطَفَوْنَ الْمُطِیعُونَ لِلَّه؛⁽⁴⁾

شهادت می دهم که شما پیشوایان راهنما و راه یافته و دارای عصمت و نزد خدا گرامی و مقرّب هستید و اهل تقوی و صدق و حقیقت و برگزیدگان و مطیعان خدایید.

راستگوترین مردم ائمهاند و صداقت در زندگی تمام ائمه یک رکن و اصل است. در قیام امام حسین(علیه السلام) هر چه فشارها، مصائب و گرفتاری ها به اوج می رسد، ذرّه ای از این اصل عدول نمی شود.

صداقت یک اصل اخلاقی است و مقابل آن کذب می باشد. عاشورا صحنة درگیری صداقت و کذب بوده و یکی از تفاوت های مهم دو سپاه در همین مسئله است. اساس سپاه امام حسین(علیه السلام) بر صدق و اساس سپاه یزید بر کذب و دروغ بنا شده بود. این مطالب باید در زندگی ما سرمشق باشد.

اهمیت و جایگاه صداقت

در مورد صدق و کذب تعابیر عجیبی در روایات وارد شده است. از جمله: «الصدقُ صالحُ کلِّ شَیء»؛ «راستی باعث صلاح و درستی هر امری است»،⁽¹⁾«الکذبُ فسادُ کلِّ شیء»؛ «دروغ، مایة تباهی و ریشة تمام مفاسد است»،⁽²⁾«الصدقُ رأسُ الاِیمان»؛ «صداقت و راستی رأس ایماناست»،⁽³⁾«الصدقُ عِمادُ الاِسلام»؛ «راستی ستون اسلام است»،⁽⁴⁾«الصدقُ

رأسُ الدِّین»؛ «راستی و صدق رأس و سر دین است».⁽¹⁾

در روایات کمتر در مورد چیزی این گونه تعابیر بیان گردیده؛ زیرا صدق و راستی به منزلة رأس ایمان دانسته شده است. البته در کلمات نورانی ائمه معصومین(علیهم السلام) بعضی از امور به عنوان رأس دین و ایمان معرفی شدهاند و این حاکی از اهمیت و نقش محوری این امور در دین و ایمان مؤمنین می باشد ولی این موارد اندک است.

به هر حال طبق بیان صریح پیامبر(صلی الله علیه و آله) یکی از صفات و خصلت هایی که برخورداری از آن ها بهشت را برای انسان تضمین می کند، صدق و راستی است:

تَقَبَّلُوا إِلَیَّ بِسِتِّ خِصَالٍ أَتَقَبَّلْ لَکُمْ بِالْجَنَّةِ إِذَا حَدَّثْتُمْ فَلا تَکْذِبُوا وَإِذَا وَعَدْتُمْ فَلا تُخْلِفُوا وَإِذَا ائْتُمِنْتُمْ فَلا تَخُونُوا وَغُضُّوا أَبْصَارَکُمْ وَاحْفَظُوا فُرُوجَکُمْ وَکُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَأَلْسِنَتَکُم؛⁽²⁾

شش چیز را از من قبول کنید و به آن متعهّد باشید تا من برای شما بهشت را ضمانت کنم: 1. هنگام سخن گفتن دروغ نگویید. 2. هنگامی که وعده دادید، تخّلف نکنید. 3. هنگامی که امین شمرده شدید، خیانت نکنید. 4. دیدة خود را از حرامببندید. 5. عفّت خود را حفظ کنید. 6. دست و زبان خود را از حرام نگه دارید.

با توجه به آن چه گفته شد معلوم می شود صداقت و راستی در زندگی مؤمنانه و جایگاه اخروی اهمیت و مرتبة والایی دارد.

دربارة این موضوع قطعاً پرسش ها یی وجود دارد. از جمله آن که: صدق و کذب به چه معناست؟ راستگویی و دروغ گویی حد و مرزی دارد؟ بین کلام شوخی و جدی در این جهت فرقی هست؟ آیا هدف مقدس دروغ را توجیه می کند؟ مسلماً در این مجال و در یک جلسه نمی توان به همة این پرسش ها پاسخ داد ولی ما سعی می کنیم به نحو مختصر به این مطالب بپردازیم.

مراتب صدق

اشاره

علمای علم اخلاق برای صدق سه مرحله قائل شدهاند. این مراحل عبارتند از: 1. صدق در پندار، 2. صدق در گفتار، 3. صدق در کردار.

توضیح مختصری در مورد این سه مرحله عرض می کنم:

1. صدق در پندار

صدق در پندار یعنی آن که اعتقاد انسان مطابق با واقع باشد. رسیدن به این مرتبه متوقف بردرک صحیح از واقع بوده و چون دریافت ما از واقعیات این عالم ناقص است، امکان اشتباه و خطا در آن کم نیست. البته تشخیص این مرحله برای ما مشکل است و فقط خداوند متعال آنرا می داند. این مرتبه از صدق به نحو تام فقط در مورد ائمه معصومین(علیهم السلام) تحقق دارد؛ زیرا اعتقاد آن ها قطعاً مطابق با واقع است

بدین جهت که بین آنان و واقع حجاب و پرده ای نیست تا دچار اشتباه و خطا شوند. وجود آن ها یکپارچه نور بوده و ظلمت در وادی وجود آنان راهی ندارد، اما دیگران ممکن است در اعتقادات اشتباه کنند. بله، اگر بر اساس دلیل، برهان و سند معتبر به عقیده ای رسیدیم، حجّت داریم و مورد موأخذه قرار نمی گیریم.

2. صدق در گفتار

صدق در گفتار یعنی انسان سخنی بگوید که مطابق با واقع یا درک او از واقع باشد؛ زیرا همواره در ورای گفته های ما واقعیاتی وجود پیدا کردهاند یا محقق خواهند شد و ما در مقام حکایت و بازگو کردن آن ها هستیم. حال چنان چه گفتار ما با واقعیات منطبق باشد، در گفتار خود صادق و در غیر این صورت اهل کذب و دروغ می باشیم. البته گاهی هم ممکن است در فهم واقعیت دچار خطا شویم. در این صورت اگر گفتار ما با درکی که از واقع داریم مطابق باشد آن گاه صادق والا صادق نیستیم.

3. صدق در کردار

صدق در کردار یعنی پرهیز از تظاهر و ظاهرسازی، اجتناب از دورویی و نفاق. به عبارت دیگر عملی که ظاهر خوبی دارد، باطنش نیز خوب باشد. این طور نباشد که در ظاهر کاری کنیم، اما باطنش به گونة دیگریباشد. به ظاهر با مردم مهربان باشیم، اما در واقع تیشه به ریشة آن ها بزنیم. ظاهر خود را متدین نشان دهیم ولی در باطن لاابالی باشیم. در ظاهر زهدپیشه کنیم ولی در واقع دل بستة دنیا باشیم.

صدق در گفتار و اهمیّت زبان

از میان این مراتب، سخن ما بیشتر پیرامون صدق در گفتار است که به زبان آدمی مربوط می باشد. «زبان» آفات بسیاری دارد. روایت جالبی در مورد این عضو سرنوشت ساز از امام سجاد(علیه السلام) وارد شده است:

إِنَّ لِسَانَ ابْنِ آدَمَ یُشْرِفُ عَلَی جَمِیعِ جَوَارِحِهِ کُلَّ صَبَاحٍ فَیَقُولُ کَیْفَ أَصْبَحْتُمْ فَیَقُولُونَ بِخَیْرٍ إِنْ تَرَکْتَنَا وَیَقُولُونَ اللَّهَ اللهَ فِینَا وَیُنَاشِدُونَهُ وَیَقُولُونَ إِنَّمَا نُثَابُ وَنُعَاقَبُ بِک؛⁽¹⁾

همانا زبان آدمی، هر روز صبح به دیگر اعضای بدن می گوید: چگونه صبح کردید؟ حالتان چطور است؟ آن ها می گویند: اگر تو ما را رها کنی، خوب هستیم. تو را به خدا قسم که ما را به سختی میفکن، چون ما به سبب تو پاداش می گیریم یا کیفر می شویم.

گناهان زیادی از زبان سر می زند که برخی تعداد آن را به دویست رساندهاند، مثل: غیبت، تهمت، عیب جویی، تمسّخر و... . دروغ یکی ازآن گناهان و چه بسا در زمرة بزرگترین آن ها باشد. به هر حال «صداقت» در دین ما اهمیّت بسیاری دارد و بر آن تأکید شده است.

نمونه هایی از صدق و کذب

الف) صدق در سیره حسینی

در زندگی و قیام امام حسین(علیه السلام) صداقت یک اصل محوری است. آن حضرت در تمام دوران زندگی و به ویژه از زمان ورود به مکّه یعنی قبل از

شروع حرکت تا لحظة شهادت یک لحظه از این اصل غافل نشدند.

زمانی که از طریق ولید پیام آوردند و حضرت را احضار کردند، امام حسین(علیه السلام) با عبدالله بن زبیر نشسته و مشغول صحبت بودند. امام(علیه السلام) فرمودند: «من دیشب خواب دیدم، منبر معاویه واژگون شده و خانه اش آتش گرفته، به گمانم بزرگ آن ها هلاک شده که این وقت شب ما را احضار کردهاند. گویا می خواهند از ما بیعت بگیرند». امام به ماموران ولید فرمود: «شما بروید، من خواهم آمد». بعضی به امام(علیه السلام) عرض کردند: شما الان بروید، شاید مورد اذّیت و آزار آن ها قرار بگیرید و متعّرض شما بشوند. امام فرمود: «من به ایشان گفته ام نزدشان می روم، پس باید بروم و به وعده ای که دادم، باید عمل کنم».⁽¹⁾از این لحظه تا زمان شهادت آن حضرت، این اصلهمواره مراعات شده است. اهمیت این مطلب زمانی بیشتر آشکار می شود که می بینیم امام حسین(علیه السلام) حتی در مواجهه با دشمن صداقت دارد و حاضر نیست به آنان نیز دروغ بگوید.

آری، اگر صداقت از ناحیة امام(علیه السلام) کنار گذاشته می شد و او هم رفتار بنی اُمیّه را در پیش می گرفت قطعاً امروز پس از سالها مردم این اندازه شیفته و عاشق آن حضرت نبودند.

ب) کذب، پایه حکومت اُمویان

اما طرف مقابل امام حسین(علیه السلام)، اساس حرکات و سکناتشان بر کذب و دروغ استوار بود یکی از سیاستهای قبیح بنی اُمیّه جعل حدیث بود.

آنان عدّه ای را جمع کرده و به آن ها مزد می دادند تا جعل حدیث کنند.⁽¹⁾در جوامع روایی اهل سنّت از یک نفر از همین افراد متجاوز از پنج هزار حدیث از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل شده است.⁽²⁾

یکی از اموری که زمینه جعل را فراهم کرده بود این بود که محدثین در آن زمان، مورد توجّه و احترام بودند و این بدان جهت بود که احادیث مکتوب نبوده و به صورت شفاهی نقل می شدند، لذا اهتمام به نقل حدیث زیاد بود. در مقابل، مردم هم برای قدردانی از راویاناحادیث هدایایی به آنان می دادند. ولی متأسفانه کم کم نقل حدیث برای برخی وسیلة کسب و کار و ثروت اندوزی شده بود. در این میان وقتی این سیاست توسط دستگاه خلافت بنی اُمیّه با آن همه امکانات مادی برای پیشبرد مقاصدشان تعقیب می شد، قهراً بعضی افراد به آن اقبال نموده و لذا باب جعل حدیث باز شد و به همین جهت بررسی سندی روایات اهمیت دارد.

به هر حال بنی اُمیّه برای اعتبار بخشیدن به خلافت خود این احادیث را جعل می کردند. لذا اساس حکومت آن ها بر دروغ پایه گذاری شده بود، آن هم نه دروغ عادی، بلکه با دروغ بستن به خداوند متعال و پیامبر(صلی الله علیه و آله) که مجازات آن در روایت نبوی این گونه بیان شده است:

مَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ فِی النَّار؛⁽¹⁾

کسی که عمداً بر من دروغ ببندد جایگاهش در آتش است.

مذّمت دروغ در روایات

روایات بسیاری در مذمت دروغ وارد شده که به برخی از آن ها اشاره می نماییم. امام عسکری(علیه السلام) می فرماید:

جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ کُلُّهَا فِی بَیْتٍ وَجُعِلَ مِفْتَاحُهَا الْکَذِب؛⁽²⁾تمام پلیدی ها در خانه ای قرار داده شده و کلید آن خانه دروغ است.

آیا ما به دروغ به این صورت نگاه می کنیم؟ آیا به همان اندازه که زنا و شراب را قبیح می دانیم برای دروغ هم قبح قائلیم؟! آیا واقعاً رفتار ما مسلمانان با زن، فرزند، همکار، مشتری این گونه است یا به راحتی دروغ می گوییم، قسم دروغ می خوریم و چندان اهمیتی به دروغ گفتن نمی دهیم؟

در روایت دیگری از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمده است:

ثلاثة لا یکلّمهم الله یوم القیامة ولا ینظر إلیهم: رجل حلف علی سلعته لقد أعطی بها أکثر ممّا أعطی وهو کاذب ورجل حلف علی یمین کاذبة لیقتطع بها مال رجل مسلم...؛⁽³⁾

سه کس هستند که روز قیامت خداوند با آن ها سخن نمی گوید

و به ایشان نگاه نمی کند: مردی که به دروغ قسم بخورد که جنس خود را بیشتر از قیمت واقعی خریده است و مردی که قسم دروغ بخورد تا مال مسلمانی را بوسیلة آن تصرف کند ....

کسی که این گونه معامله کند، طبق فرمایش نبی گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) خداوند در قیامت از او روی بر می گرداند.

هم چنین در روایت دیگری وارد شده:

أن رجلا قال للنبی(صلی الله علیه و آله) أنا یا رسول اللهأستسر بخلال أربع الزنا وشرب الخمر والسرق والکذب فأیتهن شئت ترکتها لک قال دع الکذب فلما ولی هم بالزنا فقال یسألنی فإن جحدت نقضت ما جعلت له وإن أقررت حددت ثم هم بالسرق ثم بشرب الخمر ففکر فی مثل ذلک فرجع إلیه فقال قد أخذت علی السبیل کله فقد ترکتهن أجمع؛

شخصی به پیامبر(صلی الله علیه و آله) عرض کرد: چهار کار خوشایند من است: زنا، شراب خواری، دزدی، دروغ. هر یک را بفرمایید به خاطر شما ترک می کنم! حضرت فرمود: دروغ را رها کن. مرد رفت [و تصمیم گرفت به قولش پای بند باشد] قصد زنا کرد، اما با خودش گفت: پیامبر از من می پرسد [که زنا کرده ای یا نه؟] اگر انکار کنم قول و عهدی را که به ایشان داده ام، شکسته ام و اگر اقرار کنم حدّ می خورم. [بنابراین این خلاف را انجام نمی دهم.] تصمیم گرفت دزدی کند، [با خود فکر کرد، اگر این گناه را مرتکب شود و مورد سؤال پیامبر(صلی الله علیه و آله) قرار گیرد و اقرار کند حدّ می خورد و دروغ هم که نمی تواند بگوید،

بنابراین این گناه را هم ترک کرد] تصمیم گرفت شراب بخورد، اما این گناه را هم با همین فکر ترک کرد. نزد رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد؛ شما راه [گناه] را به کلی بر من بستید، من همة اینکارها را رها کردم.⁽¹⁾

ما واقعاً با دروغ چگونه برخورد می کنیم؟ دروغ جدّی و شوخی، بزرگ و کوچک، همة اقسام آن مذموم است.

نهی از دروغ کوچک و شوخی دروغ

اسماء بنت عمیس می گوید:

کُنْتُ صَاحِبَةَ عَائِشَةَ الَّتِی هَیَّأْتُهَا وَ أَدْخَلْتُهَا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) وَمَعِی نِسْوَةٌ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا وَجَدْنَا عِنْدَهُ قُوتاً إِلَّا قَدَحاً مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبَ ثُمَّ نَاوَلَهُ عَائِشَةَ قَالَتْ فَاسْتَحْیَتِ الْجَارِیَةُ فَقُلْتُ لَا تَرُدِّینَ یَدَ رَسُولِ اللَّهِ خُذِی مِنْهُ قَالَتْ فَأَخَذَتْهُ عَلَی حَیَاءٍ فَشَرِبَتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ نَاوِلِی صَوَاحِبَکِ فَقُلْنَ لَا نَشْتَهِیهِ فَقَالَ لَا تَجْمَعْنَ جُوعاً وَ کَذِباً قَالَتْ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ قَالَتْ أَحَدُنَا لِشَیْ ءٍ یَشْتَهِیهِ لَا نَشْتَهِیهِ أَ یُعَدُّ ذَلِکَ کَذِباً قَالَ إِنَّ الْکَذِبَ لَیُکْتَبُ حَتَّی یُکْتَبَ الْکُذَیْبَةُ کُذَیْبَة؛

من ساقدوش عایشه بودم و او را آماده کردم و به نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بردم. عدّه ای از زنان با من بودند. نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خوراکی جز یک کاسة شیر نبود. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مقداری شیر

نوشید و پس از آن کاسه را به دست عایشه داد. اسماء می گوید: دختر [ازگرفتن کاسه شیر] شرم کرد. من گفتم: دست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را رد نکن، ظرف را بگیر. عایشه با حالت شرم کاسه را گرفت و مقداری شیر نوشید. حضرت سپس فرمود: به بقیّة زنان هم ظرف را بده تا بنوشند. آن ها گفتند: ما میل نداریم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: گرسنگی و دروغ را با هم جمع نکنید. اسماء می گوید: عرض کردم: یا رسول الله(صلی الله علیه و آله) اگر کسی از ما میل به چیزی داشته باشد و بگوید: میل ندارم، آیا این دروغ به شمار می آید؟ فرمود: دروغ نوشته می شود، حتّی دروغ کوچک هم نوشته می شود.⁽¹⁾

لذا در روایات حتی از دروغ کوچک هم نهی شده است. امام سجاد(علیه السلام) می فرماید:

اتَّقُوا الْکَذِبَ الصَّغِیرَ مِنْهُ وَ الْکَبِیرَ فِی کُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَذَبَ فِی الصَّغِیرِ اجْتَرَأَ عَلَی الْکَبِیر؛

از دروغ کوچک و بزرگ، جدّی و شوخی بپرهیزید؛ زیرا انسان هرگاه در چیز کوچک دروغ بگوید به گفتن دروغ بزرگ جری می شود.⁽²⁾

دروغ کوچک به تدریج به دروغ بزرگ تبدیل می شود. وقتی قُبح دروغ ریخته شود، دیگر کوچک و بزرگ آن فرقی نمی کند. اگر افراد

جامعه به دروغ گویی عادت کنند جامعه دچار تنش و اضطراب می شود و هیچ کس به دیگری اطمینان و اعتماد نمی کند.

گاهی بین جوامع اسلامی و جوامع غربی مقایسه می شود و نتیجه می گیرند؛ آن جا مردم کمتر دروغ می گویند. این واقعاً تأسف بار است! این چه مسلمانی است که به راحتی دروغ بگوییم؟! دروغ در همة سطوح اشکال دارد در سطوح پایین تر آثار مخرّبش کمتر است و هر چه سطح آن بالاتر برود، آثار مخربش بیشتر می شود.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید:

لا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَتْرُکَ الْکَذِبَ هَزْلَهُ وَ جِدَّه؛

هیچ بنده ای طعم ایمان را نمی چشد مگر آنگاه که دروغ گفتن را به شوخی و جدّی ترک کند.⁽¹⁾

به روایت دیگری در این باره توجه کنید:

عن أبی الدّرداء: یا رسولَ اللّه ِ هل یَسرِقُ المؤمنُ؟ قال: قد یکونُ ذلکَ، قالَ: فهل یَزنی المؤمنُ؟ قالَ : بلی وإن کَرِهَ أبو الدَّرداءِ. قالَ: هَل یکذِبُ المؤمنُ؟ قالَ: إنّما یَفتَرِی الکذبَ مَن لا یُؤمِنُ، إنَّ العَبدَ یَزِلُّ الزَّلَّةَ ثُمّ یَرجِعُ إلی رَبِّهِ فَیَتوبُ فَیَتوبُ اللهُ علَیهِ؛

ابودرداء از پیامبر(صلی الله علیه و آله) سؤال کرد؛ آیا مؤمن دزدی می کند؟ حضرت فرمود: ممکن است. پرسید: آیا مؤمن زنامی کند؟

حضرت فرمود: بله، هر چند خوش نداشته باشد. سؤال کرد: آیا مؤمن دروغ می گوید؟ حضرت فرمود: تنها کسی دروغ می گوید که مؤمن نیست، همانا بنده لغزشی می کند و سپس به سوی پروردگارش برمی گردد و توبه می کند و خداوند توبه اش را می پذیرد.⁽¹⁾

توجه به این نکته لازم است که اگر سخن از زشت تر بودن دروغ نسبت به گناهانی مثل زنا و شراب است به این معنا نیست که کسی بتواند بگوید من دروغ نمی گویم ولی شراب می خورم و این بهتر از آن است که دروغ بگویم. این منطق نادرست است. از نظر شرع شخص مسلمان و مؤمن نه می تواند دروغ بگوید و نه شراب بخورد ولی همان طور که گفته شد مقصود این است که دروغ کلید همة بدی ها است و چنانچه دروغ ترک شود قهراً باعث ترک گناهان دیگر هم می شود. ما توجه نمی کنیم که دروغ چه گناه بزرگی است. دروغ «ام الرذائل» است. پس باید به خودمان بیاییم. هرکس در هر موقعیتی به قدر توانش سعی کند، تا این رذیلة اخلاقی را ترک کند.

پیامدهای منفی دروغ

دروغ آثار سوئی دارد که به عنوان یک سنّت إلهی دامن جامعه و فرد را خواهد گرفت و در این جهت فرقی بین جامعة دینی و غیردینی نیست. از آثار وضعی دروغ، فقر، گمراهی، رزق و روزی کم و محرومیت از

هدایت است. اگر امروز این آثار ظاهر نشود در نسل های بعدی خود را نشان می دهد.

قرآن کریم چند گروه را محروم از هدایت إلهی می داند. یکی از آن گروه ها کسانی هستند که دروغ می گویند. خداوند متعال در قرآن میفرماید:

«إِنَّ اللهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ»؛

خداوند کسی را که اسراف کار و بسیار دروغگوست هدایت نمی کند.⁽¹⁾

از بدترین عوارض دروغ به خصوص هنگامی که شیوع پیدا کند و قُبحش بریزد، این است که جامعه دچار از هم گسیختگی می گردد و در نظام زندگی مردم اختلال به وجود می آید.

ما باید سعی کنیم از خودمان شروع کنیم. خود را اصلاح کنیم تا این عوارض از ما و جامعة ما رخت بربندد. پیشوایان ما دستورات دقیق و راهگشایی برای زندگی انسان ها ارائه نمودهاند و نه تنها در گفتار بلکه در عمل هم سرمشق و الگوی بشریت هستند.

امام حسین(علیه السلام) مظهر صداقت

اساس حرکت امام حسین(علیه السلام) بر صداقت بود. امام در طول حرکت از مکه تا کربلا به جز صداقت و راستی سخن نگفت و عملنکرد. در این دوران سخت و در اوج تنهایی که باید برای خود یارگیری کرده و

نیرو جمع کند، فقط حقیقت را بازگو کرده و با وعده و وعید در صدد ازدیاد نفر نبود. هرکسی در آن شرایط فقط به فکر زیاد کردن عِدّه و عُدّه است اما سیدالشهدا(علیه السلام) با نهایت صداقت، آغاز و پایان کار را برای مردم تشریح می کند. امام حسین(علیه السلام) از ابتدای حرکت میفرماید:

مَنْ کَانَ فِینَا بَاذِلاً مُهْجَتَهُ مُوَطِّناً عَلَی لِقَاءِ اللهِ نَفْسَهُ فَلْیَرْحَلْ مَعَنَا؛⁽¹⁾

هرکس خون دل خود را در راه ما نثار می کند و در طلب لقای پروردگار نفس خود را آماده نموده است، با ما کوچ کند.

به مناسبت های مختلف می فرمود که پایان این حرکت شهادت است.

در واقع کار امام حسین(علیه السلام) را می توانیم این گونه تشبیه کنیم که حضرت فیلترهایی قرار داد که اصحابش را خالص و تصفیه کند. هر چه ناخالصی بین اصحاب بود، جدا نمود و عدّه ای باقی ماندند که انسان های ناب، خالص و طاهر بودند و برای فرا رسیدن شهادت لحظه شماری می کردند.

سیدالشهدا(علیه السلام) در آن لحظات سخت و حسّاس آخرکار هم درصدد تصفیة افراد بود، لذا فرمود:

نَادِ أَن لاَ یُقْتَل مَعِی رَجُل عَلَیهِ دَیْنٌ وَنَادِ بِهَا فِی المَوَالِیِفَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ الله(صلی الله علیه و آله) یَقُولُ: مَن مَاتَ وَعَلَیهِ دَیْنٌ أُخِذَ مِنْ حَسَنَاتِهِ یَوْمَ الْقِیَامَة؛

ندا دهید هر کسی که دینی بر گردن اوست با من کشته نمی شود. این ندا را در بین تمام پیروانم سر دهید که من از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمود: هرکس بمیرد در حالی که دینی بر گردن اوست، در قیامت آن را از حسنات او برمی دارند.⁽¹⁾

شب عاشورا هم بیعت را از تمام خاندان و اصحابش برداشت و فرمود:

یَا أَهْلِی وَشِیعَتِی اتَّخِذُوا هَذَا اللَّیْلَ جَمَلاً لَکُمْ وَانْجُوا بِأَنْفُسِکُمْ فَلَیْسَ الْمَطْلُوبُ غَیْرِی وَلَوْ قَتَلُونِی مَا فَکَّرُوا فِیکُمْ فَانْجُوا بِأَنْفُسِکُمْ رَحِمَکُمُ اللهُ فَأَنْتُمْ فِی حِلٍّ وَسَعَةٍ مِنْ بَیْعَتِی وَعَهْدِ اللهِ الَّذِی عَاهَدْتُمُونِی؛

خاندان و شیعیان من؛ این شب را مرکب راهوار خود قرار دهید و بروید که اینان جز من قصد دیگری ندارند و چنان چه مرا بکشند، به شما نمی اندیشند، خدا رحمتتان کند، خود را نجات دهید که شما از بیعت و پیمانی که با من بسته اید، آزادید.⁽²⁾

اما هیچ کس آن حضرت را ترک نکرد و همة اصحاب ابراز وفاداریکردند. هنگامی که حضرت مشاهده کرد یاران به یقین رسیدند و لیاقت دارند، فرمود:

إِنْ کُنْتُمُ کَذَلِکَ فَارْفَعُوا رُؤُوسَکُمْ وَانْظُرُوا إِلَی مَنَازِلِکُم فِی الْجَنَّةِ؛

حال که چنین است، سربردارید و منازل خود را در بهشت بنگرید.⁽³⁾

به اذن خداوند پرده از عوالم غیب برداشته شد و ایشان منازل و حوریان و قصرهای خود را دیدند.

امام حسین(علیه السلام) مطالب و خوابها و قضایایی را برای یارانش نقل می کرد. اما حتی یک بار هم برای جمع کردن سرباز، وعده و وعید نداد و دروغ نگفت. اگر نعوذ بالله یک دروغ هم گفته بود امروز بعد از هزار و چهارصد سال این همه درخشندگی پیدا نمی کرد و ما این جا برای عزاداری جمع نمی شدیم.

پس اساس کار امام حسین(علیه السلام) بر «صداقت» بود. این اصل تربیتی را به خاطر بسپاریم و به آن عمل کنیم. از همین امشب سعی کنیم پروندة دروغ را در زندگی مان ببنیدیم. ان شاء الله شرکت در این مجالس مبدأ تحوّل و حرکت در همه باشد و موجب شود عاقبت همة ما ختم به خیر شود.

روضه

از جمله کسانی که عاقبت بخیر شدند، «زهیر بن قین» است. او در ابتداچندان تعلق خاطری به اهل بیت(علیهم السلام) نداشت. اما خداوند اسباب هدایت او را فراهم کرد و به مقامی رسید که در زیارت ناحیه مقدّسه به او سلام می دهیم و می گوییم:

السَّلَامُ عَلَی زُهَیْرِ بْنِ الْقَیْنِ الْبَجَلِیِّ الْقَائِلِ لِلْحُسَیْنِ وَقَدْ أَذِنَ لَهُ فِی الِانْصِرَافِ لا وَاللهِ لَا یَکُونُ ذَلِکَ أَبَداً أَتْرُکُ ابْنَ رَسُولِ اللهِ أَسِیراً فِی یَدِ الْأَعْدَاءِ وَأَنْجُو لَا أَرَانِیَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْم؛⁽¹⁾

سلام بر زهیر بن قین بجلی که چون امام حسین(علیه السلام) اذن بازگشت به او داد، عرض کرد: نه والله، هرگز برنمی گردم. آیا فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را اسیر در دست دشمنان رها کنم و خود نجات یابم؟! خداوند هرگز چنین روزی را نیاورد.

وی خیمه گاه خود را با فاصله از خیمة امام(علیه السلام) برپا می کرد که با او روبرو نشود. با آن که خود را کنار می کشید اما امام حسین(علیه السلام) که برای هیچ کس پیکی نفرستاد، برای زهیر پیغام داد و او را به همراهی خویش دعوت کرد. همسر زهیر او را برای پیوستن به آن حضرت تشویق نموده و گفت: «حسین پسر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است از او روی مگردان».⁽¹⁾

زهیر به دعوت امام(علیه السلام) لبیک گفت و از خود گذشتگینشان داد. در روز عاشورا هنگامی که امام(علیه السلام) و یارانش به نماز جماعت ایستادند، او همراه با سعد بن عبدالله برای حفاظت، سپر امام(علیه السلام) و مؤمنین شدند.⁽²⁾

شب عاشورا وقتی که امام(علیه السلام) بیعت را برداشتند و فرمودند: «از تاریکی شب استفاده کنید و بروید» زهیر برخاست و ابراز وفاداری نمود و عرض کرد:

وَاللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنِّی قُتِلْتُ ثُمَّ نُشِرْتُ ثُمَّ قُتِلْتُ حَتَّی أُقْتَلَ هَکَذَا أَلْفَ مَرَّةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ یَدْفَعُ بِذَلِکَ الْقَتْلَ عَنْ نَفْسِکَ وَ عَنْ أَنْفُسِ هَؤُلَاءِ الْفِتْیَانِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِک؛⁽³⁾

به خدا قسم دوست دارم کشته شوم، باز زنده شوم و تا هزار بار این عمل تکرار شود و خدای بزرگ، تو و جوانان اهل بیتت را از کشته شدن حفظ نماید.

زهیر شب عاشورا این چنین صادقانه با حضرت سخن گفت و روز عاشورا صادقانه به میدان رفت. جنگ نمایانی کرد و تعدادی از دشمنان را به جهنم واصل نمود. او را محاصره کردند. شخصی با شمشیر به صورت زهیر ضربه ای زد و او بر زمین افتاد. امام(علیه السلام) خودش را بالای سر زهیر رساند. وقتی غبارها فرو نشست، دیدند سر زهیر در دامن سیدالشهدا(علیه السلام) است، در حالی که با او سخن می گوید. اما امان از آن لحظه که سیدالشهدا(علیه السلام) بر زمین افتاد. کسینبود سر حسین(علیه السلام) را به دامن بگیرد. آن نانجیب ها نه تنها سر او را به دامن نگرفتند بلکه بر سینة او نشستند. امام(علیه السلام) سنگینی بر سینة مبارکش احساس کرد. چشمان مبارک را گشود و دید... .⁽¹⁾

«ألا لعنة الله علی القوم الظالمین و سیعلم الذّین ظلموا ای منقلب ینقلبون»