مشخصات کتاب

سرشناسه : صافی گلپایگانی، لطف الله، 1298 -

عنوان و نام پدیدآور : پاسخ کوتاه به 570 پرسش از احکام مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی مدظله العالی

مشخصات نشر : قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی، 1394.

مشخصات ظاهری : 181ص.

شابک : 70000 ریال:978-600-5105-98-8

وضعیت فهرست نویسی : فیپای مختصر

یادداشت : فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

یادداشت : کتابنامه.

شناسه افزوده : علوی فریدنی، سید محمد تقی، 1333-

شماره کتابشناسی ملی : 3787487

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

پاسخ کوتاه

«به 570 پرسش از احکام»

مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی مدظلهالعالی

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

جواب سؤالات کتاب «پاسخ کوتاه» با فتاوی حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله العالی مطابق است.

فهرست مطالب

مقدمه. 11

احکام بلوغ و تکلیف... 13

احکام تقلید.. 14

احکام طهارت و نجاست... 18

احکام وضو. 22

شرایط وضو. 22

مسح.. 25

احکام غسل.. 27

شرایط غسل.. 27

احکام تیمم.. 34

احکام نماز. 35

لباس نمازگزار. 35

مکان نمازگزار. 37

احکام قبله. 38

وقت نماز. 38

اذان و اقامه. 41

قیام. 41

قرائت... 42

رکوع.. 44

سجده. 45

سجده واجب قرآن.. 47

تشهد.. 49

قنوت... 49

شک در نماز. 50

نماز احتیاط.. 54

نماز مسافر. 55

نماز قضا 59

نماز قضای پدر و مادر. 63

نماز جماعت... 65

نماز جمعه. 69

متفرقات نماز. 71

احکام روزه. 78

نیت روزه. 78

احکام چیزهایی که روزه را باطل می کند.. 79

قضای روزه. 84

کفاره روزه. 87

روزه مسافر. 89

اقسام روزه. 90

احکام اعتکاف... 91

احکام خمس.... 95

شرایط واجب شدن خمس.... 95

مصرف خمس.... 98

احکام زکات... 100

شرایط واجب شدن زکات... 100

مصرف زکات... 102

احکام حج.. 103

استطاعت حج.. 104

نیابت در حج.. 105

احکام معاملات... 107

خرید و فروش.... 107

خرید و فروش قسطی.. 108

عقد فضولی.. 109

مضاربه. 109

ضمان تصرف در مال غیر. 110

ضمان تصرف در بیت المال.. 115

بانک ها 117

سوده سپرده بانکها 118

ربا 119

شرکت... 120

صلح و هبه. 121

هدیه از مال حرام. 122

اجاره. 123

حواله. 123

رهن.. 125

شرط بندی.. 125

برد و باخت در ورزش.... 126

رشوه. 126

احکام خانواده و ازدواج.. 127

عقد ازدواج.. 127

فسخ عقد و طلاق.. 130

مهریه و درآمد زن.. 132

نفقه زن و فرزند.. 133

محرم و نامحرم. 133

شیر دادن و محرمیّت... 137

ارتباط با نامحرم. 137

احکام حجاب و پوشش.... 139

حجاب توریستها 142

لباس آستین کوتاه. 142

پوشیدن لباس سیاه. 142

لباس شهرت... 143

احکام نگاه کردن.. 143

صله رحم.. 146

سقط جنین.. 148

ترمیم بکارت... 149

عِدِّه زن بدون رَحِم.. 149

متفرقه خانواده. 149

تنبیه فرزند.. 150

احکام خوراکی ها 152

احکام نذر. 153

احکام ارث... 156

ارث دیه مقتول.. 157

احکام حدود. 159

احکام امر به معروف و نهی از منکر... 160

احکام قرآن.. 163

احکام اموات... 165

احکام گوناگون.. 167

موسیقی.. 167

تعزیه و شبیه خوانی.. 169

عکسهای ائمه(علیهم السلام)...... 171

ادعای ارتباط با ائمه(علیهم السلام)...... 171

ایستادن موقع شنیدن نام امام عصر(علیه السلام)...... 172

تکرار بعضی از فرازهای دعا 172

رایت و کپی و شکستن قفل CD.. 172

غیبت... 173

دروغ مصلحتی.. 174

صیغه برادری.. 174

استخاره. 175

تقلّب در امتحان.. 175

فال گیری.. 175

نفرین به دیگران.. 176

رنگ کردن موی سر در عادت ماهانه. 176

تراشیدن ریش.... 177

حذف موهای زائد بدن.. 177

خودکشی.. 177

شرکت در مجالس صوفیه. 178

استفاده از مشروبات الکلی در مجالس عروسی.. 179

کشیدن سیگار. 179

ترقه بازی.. 179

به گردن گرفتن گناه دیگری.. 180

توبه. 180

خال کوبی.. 180

صدقه دادن به سادات... 180

قرض برداشتن از صدقه. 181

آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الوارف در یک نگاه 183

مقدمه

بسم الله الرّحمن الرّحیم

در عصر شکوفایی علم و انفجار اطلاعات که امکان آگاهی عموم نسبت به دقایق و ظرایف علوم و دسترسی به اطلاعات جامع و کامل وجود ندارد، افراد متناسب با ویژگی های فردی و اجتماعی و موقعیتهای زمانی و مکانی خود، تلاش مینمایند تا صرفاً به آن بخش از علوم و آگاهی ها دست یابند که بتواند جوابگوی نیازهای روزمره زندگی آنان باشد.

علم فقه نیز از این قاعده مستثنی نیست و تسلط بر همه ابواب فقه و اقوال فقهای عظام هرچند برای برخی متخصصان این رشته غیر ممکن نیست، لکن برای عموم نه لازم است و نه ممکن، شاید به همین دلیل باشد که «بر هر مسلمانی واجب است مسائلی راکه غالباً به آنها احتیاج دارد، فرا گیرد».

کتاب حاضر که در بردارنده پاسخهای کوتاه به سؤالات شرعی و احکام مبتلابه امروز است در جهت سهولت دسترسی عموم به ویژه دانش پژوهان عزیز تنظیم و تدوین

گردیده و مجموعه پرسش ها و پاسخ هایی است که مطابق نظر حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانیمدّظله العالی در اختیار علاقهمندان قرار میگیرد.

تلاش بر آن بوده است که پاسخ ها به صورت کوتاه و صریح و روشن و به دور از اصطلاحات فقهی تنظیم گردد، تا بتواند مورد استفاده همگان واقع شود.

انتقادات و پیشنهادات شما خواننده عزیز، موجب پربارتر شدن این مجموعه خواهد شد. ان شاء الله.

احکام بلوغ و تکلیف

علائم بلوغ یکی از سه چیز است:

الف. روییدن موی درشت زیر شکم و بالای عورت

ب. بیرون آمدن منی

ج. تمام شدن پانزده سال قمری در مرد و تمام شدن نه سال قمری در زن

سن تکلیف دختران اتمام نُه سال قمری است که تقریباً مطابق با هشت سال و نُه ماه شمسی است.

هر مقدار از نماز و روزه را که پس از ظاهر شدن علامت بلوغ به جا نیاوردهاید، واجب است قضا نمایید و با فرض اینکه ترک روزه به جهت جهل به بلوغ بوده، قضای تنها کافی است و کفاره ندارد.

احکام تقلید

لزوم تقلید یا رجوع به متخصص مسألهای عقلی است و هرکس با اندکی دقت مییابد که در هر امری ازجمله امور دینی باید به متخصص و کارشناس آن مراجعه کرد و آیه شریفه «فَاسْأّلُوا اهْلَ الذِّکْرِ اِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُون؛⁽¹⁾

اگر نمیدانید از آگاهان بپرسید» نیز ارشاد و توجه دادن به همین حکم عقلی است. بلی، فروعات تقلید مثل بقای بر تقلید، تقلید اعلم، شرایط مرجع تقلید و... از مسائل صرفاً تقلیدی است.

مقصود از جاهل در این تعبیر جاهل نسبی است؛ یعنی کسی که در مسائل شرعی مجتهد نیست، اگرچه در مسائل دیگر کارشناس شمرده شود یا حتی در مسائل شرعی از آگاهی نسبی برخوردار باشد. همان گونه که رجوع

مجتهدان به سایر متخصصان مثل پزشکان و مهندسان نیز رجوع جاهل به عالم و متخصص شمرده میشود و این اصطلاح بار منفی ندارد. هرکس ممکن است در رشتهای کارشناس و در دیگر رشتهها بیاطلاع و جاهل باشد.

درصورتی که احتمال اعلمیت یکی از آنها را ندهید، اشکال ندارد.

عدول از مرجع تقلید زنده به مجتهد دیگر، بنا بر احتیاط واجب، جایز نیست؛ مگر آنکه مرجع دوم از مرجع اول اعلم باشد.

در مسائلی که مرجع تقلید اعلم فتوا داشته باشد، نمیتوان به غیر اعلم رجوع کرد. البته توجه دارید که انتخاب بهترین نظر در بین آرای متخصصان یک علم بدون تخصص در آن علم ممکن نیست.

مرجعی که از دنیا رفته است تقلید کنم؟ درباره اعمال گذشته چه باید کرد؟

تقلید ابتدایی از میت جایز نیست. بنابراین، فعلاً وظیفه شما آن است که تحقیق کنید و از مرجعی که اعلم میدانید و یا احتمال اعلمیت او را میدهید، تقلید کنید. اگر احتمال اعلمیت هیچ یک از مراجع زنده را هم نمیدهید، میتوانید از هرکدام تقلید کنید. درباره اعمال گذشته نیز نظر مرجع تقلیدی را که انتخاب خواهید کرد، جویا شوید.

باید به مجتهد زنده اعلم مراجعه کنید، و مطابق نظر او، در مسأله بقای بر تقلید از میت، عمل نمایید.

هرکس در مسأله تقلید، باید طبق تکلیف شرعی خود عمل کند و اجبار دیگران به تقلید از شخص خاصی، صحیح نیست.

اگر با اطمینان به صحت تحقیق خانواده، مرجعی را اعلم تشخیص داده است، مانعی ندارد. در غیر این صورت لازم است پس از تحقیق به مرجع اعلم رجوع کند.

اگرچه تعابیر مذکور ازنظر فقهی بیانگر تفاوتهایی در ادلّه مسئله است، اما برای مقلد، حکم فتوا را دارد و باید مطابق آن عمل نماید.

احکام طهارت و نجاست

عطرها و ادکلنهایی که در کشورهای مسلمان یا غیر مسلمان ساخته میشوند، در صورت شک در طهارت و نجاست آن، محکوم به طهارت است. ازاین رو استفاده از آنها موجب نجس شدن بدن یا لباس نمیشود.

اگر از مُسکر مایع بالاصاله تهیه نشده باشد، و یا شک در این جهت داشته باشید، پاک است.

مشروبات الکلی نجس و حرام است و دهان مشروبخوار با تماس با آن نجس میشود؛ و اگر قبل از تطهیر لبها، از ظروف دیگر چیزی بخورد، آن ظرفها هم نجس میشود.

لب را باید با آب تطهیر کرد و با خوردن آب، پاک نمیشود؛ اما داخل دهان بعد از زائل شدن عین نجس، خودبه خود پاک میگردد.

بلی، خون انسان و هر حیوانی که خون جهنده داشته باشد نجس است و تفاوتی نمیکند که تازه از بدن خارج شده باشد یا خشکیده باشد.

خون کمتر از درهم، نجس و نجس کننده است؛ ولی اگر در بدن و لباس نمازگزار باشد، نماز با آن صحیح است.

اگر خون در زرده تخم مرغ باشد، سفیده آن پاک است، اما اگر خون در سفیده آن باشد احتیاط واجب اجتناب از تخم مرغ است.

پاک است.

آفتاب با شرایطی، فقط میتواند چیزهای ثابت از قبیل در، دیوار و پنجره را پاک کند اما لباس و مانند آن، که قابل نقل وانتقال هستند، با آفتاب پاک نمیشوند.

چنانچه بر اثر بول نجس شده باشد، پس از برطرف شدن عین نجاست دو مرتبه آب بریزید، و اگر بر اثر خون و مانند آن نجس شده باشد، پس از برطرف شدن عین نجاست یک مرتبه آب ریختن کافی است.

خیر، عرق بدن خانمها در ایام عادت نجس نیست.

چون آب لولهکشی شهرها به کر متصل است، به هر موضع نجسی که برسد آن را پاک میکند. بنابراین، اگر آب لولهکشی، حتی از محلی که نجس است به انسان ترشح کند پاک است؛ مگر اینکه عین نجاست (مانندخون)، در آب ترشّح شده باشد.

باشیم که کدام قسمت آن بوده، حال اگر با پای مرطوب روی آن راه برویم، آیا پایمان نجس میشود؟

اگر یقین ندارید که پای تر شما با قسمت نجس فرش برخورد کرده است، محکوم به طهارت است.

چنانچه یقین نداشته باشید که عین نجاست، همراه حیوان به جای پاک منتقل شده است، محکوم به طهارت است.

به طورکلی اگر کسی حضرت علی(علیه السلام) را خدا و یا شریک خدا بداند، یا منکر ضروری دین باشد، کافر و نجس است.

احکام وضو

شرایط وضو

جوهر خودکار و هر رنگ دیگر اگر جسمیت داشته باشد و مانع رسیدن آب به پوست باشد، باید برطرف شود؛ ولی اگر فقط رنگ است و جسمیت ندارد، مثل اینکه بعد از شستن، باز اثر آن باقی باشد، برای غسل و وضو اشکال ندارد.

اگر رنگ سرمه یا مداد پس از شستن در مژه و یا ابرو بماند، مانع وضو نیست؛ ولی اگر جرم دارد، باید برطرف شود.

اگر خون یا خونابه نباشد، پاک است و مانع وضو نیست؛ اما اگر همراه با خون یا خونابه باشد، نجس است و برای وضو باید رعایت شود.

در مورد سؤال پس از شستن صورت، دست چپ را بشوید و با همان دست مسح سر و پاها را به ترتیب انجام دهد.

آب خارج از وضو اگر به محل مسح سر و پا بپاشد باید قبل از مسح سر و پا، آنها را خشک نماید و در این صورت وضو اشکال ندارد، همچنین اگر در موقع شستن صورت و دو دست، آب به آنها بپاشد، و با آن آب قصد شستن وضویی کند، در این صورت نیز وضو صحیح است. تنها درصورتی که پس از پایان شستن دست چپ آبی خارج از وضو به کف دست راست یا چپ برسد، نمیتوان با آن مسح نمود.

خیر، اشکال ندارد، بلی در حال مسح، اگر آب وضو غلبه بر رطوبت شیر نداشته باشد، و مسح، مخلوط با آب خارج انجام شود، وضو باطل میشود.

اشکال ندارد؛ ولی بهتر است انسان اعمال وضو را با توجه و حضور قلب بیشتر انجام دهد.

وضو گرفتن به قصد با طهارت بودن مستحب است. بنابراین، با این قصد میتوان قبل از وقت نماز، وضو گرفت و بعد از داخل شدن وقت نماز، با همان وضو، نماز خواند.

به طورکلی لمس کردن اسامی خدای تعالی به هر زبان که نوشته شده باشد جایز نیست و بنا بر احتیاط، مسّ اسامی پیامبر(صلی الله علیه و آله)، ائمّه معصومین(علیهم السلام) و همچنین نام مبارک حضرت زهرا(صلی الله علیه و آله) بدون وضو جایز نیست؛ ولی به این شکل نوشتن: «ا...»، اگر همزه آن به عنوان همزه الله نوشته شده باشد، مسّ آن بدون طهارت جایز نیست و سیدالشهداء اسم امام نیست و لمس آن بدون وضو جایز است. البتّه باید از توهین و بیاحترامی پرهیز شود و بنا بر احتیاط از مسّ آرم جمهوری اسلامی بدون طهارت اجتناب گردد.

خشک بودن صورت و دستها قبل از انجام وضو لازم نیست، ولی محل مسح باید خشک باشد و اگر مرطوب است باید به قدری کم باشد که رطوبت مسح بر آن غلبه کند.

بلی، تا آن وضو باطل نشده است، نماز و هر کاری را که نیاز به طهارت دارد، میتوان با آن انجام داد.

شستن دست مصنوعی و مسح پای مصنوعی در وضو لازم نیست.

به شک اعتنا نکنید و تا یقین به باطل شدن وضو پیدا نکردهاید، محکوم به طهارت هستید و میتوانید اعمالی را که نیاز به وضو دارند، انجام دهید.

مسح

اگر روغن به قدری زیاد نباشد که مانع از رسیدن آب وضو در حال مسح به موها یا پوست جلوی سر باشد، اشکال ندارد.

لازم نیست مسح حتماً بر روی شست پا انجام شود و مسح، یکی از انگشتان دیگر هم کافی است. بنابراین، وقتی مانعی مثل گچ یا باند یا لاک بر روی شست باشد، باید از سر انگشت دیگر مسح کرد و جای جبیره نیست.

احکام غسل

شرایط غسل

ملاک صحّت غسل، رساندن آب به همه اعضای بدن است به ترتیبی که در احکام غسل گفته شده است. اگر اطمینان به رسیدن آب به همه اعضا داشته باشید، دست کشیدن لازم نیست.

شستن موهای بلند در غسل واجب نیست، و اگر پوست سر شسته شده باشد، غسل صحیح است.

غسل باطل نمیشود؛ ولی برای کارهایی مانند نماز که به طهارت نیاز دارد، پس از غسل، واجب است وضو بگیرد.

بشوید؛ ولی به طور معمول آب به کف پا هم میرسد و شسته میشود، آیا غسلش صحیح است؟ تکلیف نماز و روزههایی که با این غسل انجام داده چیست؟

چون تمام طرف راست و چپ بدن حتی کف پا و لای انگشتان باید به نیت غسل شسته شود، بنابراین کسی که قسمتی از بدن را به نیت غسل نشسته است، غسلش صحیح نیست و نمازهایی را که با غسل غیر صحیح انجام داده باید قضا کند. البته روزههایی که گرفته صحیح است و قضا و کفاره ندارد.

در غیر موارد اضطرار، کسی نباید دیگری را وضو یا غسل دهد؛ اما اگر نگاه کند و بگوید که به کجای بدن آب رسیده است، اشکال ندارد.

زمانی با غسل جنابت میشود نماز خواند که شخص واقعاً جنب بوده و غسل کرده باشد؛ و با غسل احتیاطی نمیشود نماز خواند.

خجالت کشیدن مجوز تیمم کردن نیست و در احکام الهی خجالت کشیدن معنا ندارد؛ چنان که در روایت است:«لا حَیَاءَ فِی الدّینِ». جواز تیمم تنها در هفت مورد است که در رسالههای عملیه ذکر شده است.

خیر، احتلام (جنب شدن در خواب)، جنابت از حرام نیست.

52 . اینکه در رساله فرمودهاند: «غسل جنابت به خودی خود مستحب است» یعنی چه؟ آیا هر وقت به حمام میرویم میتوانیم یک غسل جنابت مستحبی به جا آوریم؟

مقصود آن است که اگر کسی جنب شود، قبل از داخل شدن وقت نماز، غسل برای او مستحب است ولی پس از داخل شدن وقت نماز یا برای انجام کارهای دیگری که شرط آن طهارت است، مثل طواف، غسل واجب میشود و اگر شخص جنب نباشد، غسل کردن به عنوان جنابت معنا ندارد و لغو است.

چنانچه کاری که وضو را باطل میکند (مثل خوابیدن، بولکردن و...) انجام نداده باشید، میتوانید با آن غسل، نمازهای

واجب و مستحب را به جا آورید و وضو گرفتن لازم نیست.

غسل جنابت از سایر غسلها کفایت میکند؛ هرچند در موقع غسل توجهی به وجوب غسلهای دیگر نداشته باشید. نمازهایی که پس از مس میت و قبل از انجام غسل جنابت خواندهاید، قضا نمایید؛ ولی روزه آن روز صحیح است و قضا ندارد.

برای مسّ استخوانی که گوشت ندارد، و از میّت جدا شده و آن را غسل ندادهاند، بنا بر احتیاط واجب، باید غسل کرد. البته لمس استخوان شهیدانی که در جبهه به شهادت رسیدهاند، غسل ندارد.

بلی میتوان نماز میت خواند و نماز صحیح است؛ اگرچه احتیاط مستحب آن است تمام چیزهایی که در نمازهای دیگر لازم است در نماز میت نیز رعایت شود.

وقت غسل جمعه از طلوع فجر تا اذان ظهر است؛ ولی

کسی که تا آن موقع غسل جمعه انجام نداده، بعد از ظهر نیز میتواند بدون قصد ادا و قضا آن را انجام دهد.

رعایت ترتیب بین غسلها واجب نیست؛ بلکه میتوان همه غسلها را در نظر گرفت و یک غسل به نیت همه آنها انجام داد و اگر غسل جنابت بر شخص واجب باشد، انجام غسل جنابت از سایر غسلها کفایت میکند.

بلی، مانعی ندارد.

اگر علائم منی را که در رساله توضیح المسائل نوشته شده، نداشته باشد، غسل لازم نیست و به شک خود توجه ننمایید.

طهارت شرط واقعی برای نماز است، و باید تمام نمازهایی که بدون غسل جنابت خوانده است، قضا نماید.

منی از او خارج شده است، آیا باید غسل جنابت انجام دهد؟

بلی، با علم به خروج منی به همراه ادرار، غسل بر او واجب است.

رفتن حائض به مجلس روضه در غیر مسجد و زیارت اهل قبور مانعی ندارد؛ اما توقف در حرم ائمه(علیهم السلام) (اطراف ضریح مطهّر) اشکال دارد؛ ولی میتوانند در رواقهای حرم توقف نمایند.

تمام نمازهایی را که بدون غسل مجدد خوانده، باید قضا کند، و نسبت به روزه، اگر علم به حائض بودن نداشته، روزهها قضا ندارد.

هرچند اسراف جایز نیست، اما موجب بطلان غسل نمیشود.

اگر شخصی که غسل جنابت کرده، یکی از کارهایی که وضو را باطل میکند، انجام دهد، باید برای عبادات بعدی که نیاز به طهارت دارد، وضو بگیرد.

احکام تیمم

در تیمم بدل از غسل جنابت، برای نماز، وضو یا تیمم بدل از وضو لازم نیست؛ ولی در تیمم بدل از سایر غسلها، برای نماز، وضو یا تیمم بدل از وضو نیز لازم است.

درصورتی که عذرش تا وقت نماز بعد ادامه داشته و تیمم هم باطل نشده باشد، به تیمم مجدد نیاز نیست و با همان تیمم میتواند نماز بخواند.

هرگاه عذر برطرف شد باید برای نمازهای بعدی غسل نمود.

پس از برطرف شدن عذر شرعی (نبودن آب، ضرر داشتن آب، تنگی وقت و...) باید غسل کرد.

احکام نماز

لباس نمازگزار

بودن اشیایی مانند دستمال کوچک، کلید، چاقو و پول نجس به همراه نمازگزار، درصورتی که نجاست آن به بدن و لباس سرایت نکند، اشکال ندارد.

اگر مقدار خون، کمتر از درهم ]تقریباً به اندازه سکه دو ریالی[ باشد، نماز صحیح است؛ جز خونهای سه گانه خانمها و خون کافر و سگ و خوک، که حتّی با کمتر از درهم آن هم نمیتوان نماز خواند.

تذکر دادن لازم نیست و نماز او با عدم اطلاع صحیح است. ولی اگر نمازگزار حکم شرعی بطلان نماز با خون

بیشتر از درهم را نمیداند، از باب ارشاد جاهل لازم است حکم شرعی مسأله برای او بیان شود.

اگر شرایط لباس نمازگزار در آن رعایت شود و مقداری از صورت که شستن آن در وضو واجب نیست و زیر چانه و دستها از مچ به بالا و موی سر کاملا پوشیده باشد، اشکال ندارد؛ هرچند نماز با چادر برای رعایت پوشش در نماز آسانتر و بهتر است.

در صورت فراموشی نجاست، نماز باطل است، و چنانچه وقت باقی است، دوباره به جا آورید، و اگر وقت گذشته است، قضا کنید.

قضای نمازها لازم نیست؛ زیرا جوراب معمولی به تنهایی ساتر عورت نیست و اگر نجس باشد، برای نماز اشکال ندارد، بلی اگر با عرق کردن، پا نیز نجس شود، نماز باطل می شود.

پوشیدن لباس تمیز و روشن و آراستن ظاهر و خوشبو کردن بدن با عطر در هنگام نماز ازجمله چیزهایی است که به آن سفارش شده است و امّا درباره آرایش چهره در هنگام نماز توصیهای نرسیده است. بلی اگر قبلاً خانمی آرایش کرده باشد نماز خواندن با آن اشکال ندارد مگر آنکه لوازم آرایشی مانع رسیدن پوست پیشانی به مهر شود.

زینت به طلا برای مرد در هر حال حرام است و نماز با آن باطل است.

مکان نمازگزار

اگر هنگام نماز، تخت، حرکت زیادی نداشته باشد و بدن روی آن آرام گیرد، نماز صحیح است.

نشستن و ایستادن روی چیزی که اسم خدا در آن نوشته شده است، حرام است و نباید روی آن نماز خواند.

مانعی ندارد.

خواندن نماز نافله در هر حالی صحیح است و هنگام راه رفتن، رکوع و سجده آن با اشاره انجام میگیرد.

احکام قبله

باید به پهلوی راست بخوابد، طوری که جلوی بدنش رو به قبله باشد و اگر ممکن نیست باید به پهلوی چپ بخوابد که جلوی بدنش رو به قبله باشد و اگر این را هم نمیتواند، باید به پشت بخوابد که کف پایش رو به قبله باشد.

وقت نماز

نه، باید نماز را به نیت ادا بخوانیم یا قضا؟

میتوانید به نیّت ادا بخوانید و میتوانید به قصد مافیالذمه به جا آورید، به این معنی که اگر قضا شده باشد، قضا و اگر آفتاب طلوع نکرده، ادا باشد.

اگر نمازش شکسته نباشد، باید ابتدا نماز عصر را به نیت ادا بخواند و پس از آن، قضای نماز ظهر را به جا آورد.

بنا بر احتیاط واجب، باید تا قبل از اذان صبح، بدون اینکه نیت ادا و قضا کنید، به قصد انجام تکلیف، نماز را به جا آورید.

نمازها را باید مطابق افق نزدیکترین محلی که روز و شب طبیعی دارد، بخوانند، و یا مطابق افق مناطق معتدل عمل کنند.

پایان وقت نماز عصر، که فوت نماز محقق میشود، وقتی است که تا مغرب شرعی وقت وافی به ادای یک رکعت نباشد. (مغرب شرعی زمانی است که قرمزی آسمان در طرف مشرق از بالای سر بگذرد).

نمازهایی را که با وضو یا غسل باطل به جا آورده است، باید اعاده یا قضا نماید.

نماز نافله را میتوانید در حال راه رفتن و بدون رعایت جهت قبله بخوانید و رکوع و سجود آن را هم با اشاره انجام دهید تا از ثواب آن بهرهمند شوید.

نماز اول وقت، اگرچه مختصر و بدون تعقیبات باشد، بر نماز آخر وقت رجحان دارد؛ و نماز جماعتی که مختصر خوانده شود، از نماز فرادا که آن را طول بدهند، برتر است.

خواندن نماز به جماعت افضل است هرچند مقداری از اول وقت بگذرد.

ملاکِ شروعِ به نماز، داخل شدن وقت است. پس اگر از اذان رادیو و تلویزیون یا مسجد اطمینان به دخول وقت پیدا شود، میتوان پیش از تمام شدن اذان، نماز را خواند؛ هرچند مقداری تأخیر برای رعایت احتیاط، خصوصاً در اذان صبح، مطلوب است.

اذان و اقامه

سخن نگفتن در اثنای اذان و اقامه مستحب است.

قیام

قیام متصل به رکوع، قیام قبل از رکوع است (از حالت ایستاده به رکوع رفتن است) و اما ایستادن بعد از رکوع، هرچند واجب است، اما رکن نماز نیست.

بستن چشم در حال نماز مکروه است؛ ولی نماز را باطل نمیکند.

قرائت

در مورد سؤال، نمازهایی که قبلا خوانده قضا ندارد؛ ولی باید در نمازهای بعد رعایت کند و بسم الله... را به قصد همان سورهای که میخواهد بخواند، تلاوت کند.

خیر، سجده سهو واجب نمیشود، البته باید پس از قرائت حمد، مجدداً سوره کاملی خوانده شود.

باید با سوره دیگری خوانده شود. آن چهار سوره کدامند و چگونه باید خوانده شوند؟

در نماز به جای سوره توحید خواندن هریک از چهار سوره «انشراح»، «والضحی»، «فیل» و «ایلاف» به تنهایی کفایت نمیکند، بلکه دو سوره والضحی و المنشرح، و همچنین دو سوره فیل و ایلاف در نماز، هرکدام یک سوره حساب میشوند.

نمازش صحیح است.

اگر سهواً حمد را شروع کرده است، باید آن را رها کند و دوباره با توجّه، حمد تنها یا تسبیحات را بخواند؛ ولی اگر در رکوع یادش آمد، نمازش صحیح است.

آن سوره را رها کنید و سوره دیگری بخوانید و نماز صحیح است.

خواندیم و قبل از رکوع متوجه شدیم که باید آهسته میخواندیم، آیا دوباره خواندن حمد لازم است؟

تکرار لازم نیست و بقیه آن را آهسته بخوانید.

خیر، برای این منظور به معانی جملات توجه کنید و اگر خود را در محضر خداوند قادر متعال ببینید، قطعاً توجه بیشتری پیدا میکنید؛ ضمناً خواندن نماز در محل خلوت، نگاه به مُهر در حال قیام و انجام مستحبات نیز توصیه شده است.

رکوع

اگر به مقداری که بتواند دست را بر زانو بگذارد خم شود کافی است، و دست گذاشتن بر روی زانو در حال رکوع واجب نیست و اگر بدن در حال ذکر رکوع، آرامش داشته باشد، میتوان دستها را رها کرد؛ اما مستحب است مردها کف دستها را روی استخوان زانو بگذارند و خانمها بالای زانو قرار دهند.

سجده

در مواردی که سر بدون اختیار از محل سجده برمیگردد و دوباره بدون اختیار به محل سجده میرسد، یک سجده محسوب میشود و نماز صحیح است؛ اما اگر میتواند بعد از برگشتن سر از محل سجده از فرود دوباره آن به مُهر جلوگیری کند؛ باید از برگشتن سر به سجده خودداری کند و آن را یک سجده به حساب آورد (حتّی اگر ذکر سجده را نگفته باشد) و بعد از نشستن، دوباره به سجده برود و آن را سجده دوم خود حساب کند.

اگر چیزی که سجده بر آن صحیح است در دسترس او باشد، باید بر همان سجده کند؛ وگرنه - اگر وقت وسعت دارد - نماز را بشکند و دوباره با چیزی که میتوان بر آن سجده کرد، نماز بخواند. امّا اگر وقت تنگ است و نماز قضا میشود، باید به لباس خود سجده کند؛ و اگر آن هم ممکن نبود، به پشت دست سجده کند.

موی سر یا چادر بین پیشانی و مُهر حائل شود، وظیفه چیست؟

باید به طوری که پیشانی از روی مهر بلند نشود و سجده زیاد نگردد، مو یا چادر را کنار بزنند و بعد از استقرار پیشانی روی مهر، ذکر سجده را بگویند. البتّه اگر پیشانی به مقداری که در سجده لازم است، روی مهر باشد، کنار زدن چادر یا مو از پیشانی لازم نیست.

در سجدههای مستحب، مثل سجده شکر، رعایت شرایط سجده واجب لازم نیست.

دعای مذکور و هر دعای دیگر را میتوانید در تمام سجدهها بخوانید و مخصوص سجده آخر نماز نیست؛ بلکه خواندن دعا در حال ایستادن و نشستن و رکوع هم جایز است.

بلی لازم است.

اگر بتوانند باید با استفاده از میز و مانند آن، محل سجده را بالا بیاورند؛ و اگر به این مقدار هم نمیتوانند خم شوند، مُهر را با دست بالا آورده، پیشانی را بر آن بگذارند.

میتواند مهر را بر روی جای بلند مثل میز قرار دهد و بر آن سجده نماید.

مانعی ندارد، و سجده او صحیح است.

سجده بر سنگهای مذکور صحیح است.

سجده واجب قرآن

در سجده واجب قرآن، اگر مواضع هفت گانه سجود بر زمین باشد و پیشانی بر مُهر یا چیزی که سجده بر آن صحیح است قرار گیرد، کافی است و رعایت حجاب و رو به قبله بودن و وضو داشتن لازم نیست.

صرف خطور در ذهن موجب وجوب سجده نمیشود.

در شنیدن مستقیم آیه، اگرچه ازطریق رادیو باشد، سجده واجب است و در شنیدن از نوار حکم سجده، بنا بر احتیاط است.

با شنیدن ترجمه آیه سجدهدار، سجده واجب نمیشود.

باید سر از سجده برداشته، مجدداً به سجده بروید.

تشهد

اگر قبل از رفتن به رکوع یادش بیاید که تشهد را نخوانده، باید بنشیند و تشهد را انجام دهد و دوباره رکعت سوم را بخواند؛ و اگر در رکوع یا بعد از آن متوجه شد که تشهد را نخوانده است، پس از تمام شدن نماز، قضای تشهد فراموش شده را به جا آورد. و بعد از آن دو سجده سهو، انجام دهد. در صورت اول نیز، انجام دو سجده سهو، بنا بر احتیاط، واجب است.

قنوت

دعا به غیر عربی در قنوت اشکال ندارد.

قنوت مستحب است وترک آن سهواً یا عمداً مبطل نماز نیست.

انگشتر عقیق به دست کردن برای نماز و نیز نگاه کردن

به کف دست در قنوت استحباب دارد؛⁽¹⁾ولی برای استحباب چرخانیدن انگشتر و نگاه به آن دلیلی نیافتیم.

دعا برای مسلمان معصیت کار، در نماز و بعد از نماز، اشکال ندارد.

شک در نماز

باید به نیت ظهر، نماز را تمام کند، و صحیح است.

شک سه و چهار در هر جای نماز که پیش آید - اگر بعد از تأمل، ظّن به یک طرف پیدا نشود - باید بنا را بر چهار بگذارند و نماز را تمام کنند و بعد از نماز، یک

رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته به جا آورند؛ و نماز صحیح است.

با حواس پرتی معمولی، نماز باطل نمیشود؛ گرچه از ارزش آن کاسته میشود و برای حضور قلب در نماز، انتخاب زمان و مکان مناسب، نماز اول وقت و در محل خلوت و نیز شرکت در نماز جماعت توصیه شده است. توجه کافی به مقدمات نماز و دقت در آن، همانند وضوی شاداب گرفتن و گفتن اذان و اقامه و مستحبات دیگر، به جا آوردن نافلهها، توجّه به مفاهیم نماز و خود را در محضر خدا دیدن، در پیدایش حضور قلب و پیشگیری از عارضه حواس پرتی و شک، مؤثر است.

برهم زدن نمازِ واجب و از سرگرفتن آن جایز نیست؛ مگر آنکه حواس شما به قدری پرت شود که متوجه نماز نباشید و نفهمید اصلا چه کار می کنید.

در این مورد لازم است نیت خود را به نماز ظهر برگردانید و نماز را تمام کنید و همچنین است که اگر در بین نماز عشاء متوجه شدید نماز مغرب را نخواندهاید و وقت عدول به نماز مغرب نگذشته است - یعنی وارد رکوع رکعت چهارم نشدهاید - لازم است با نیت نماز مغرب، نماز را به پایان برسانید.

اگر قصد خواندن نماز ظهر داشتید و اشتباهاً گفتید نماز عصر میخوانم، یعنی اشتباه در تطبیق کردهاید و بعد متوجه شدید، نماز شما به عنوان ظهر صحیح است؛ اما اگر واقعاً قصد نماز عصر کردید و در بین نماز متوجه شدید - چنانچه نماز ظهر را نخوانده باشید - نیت را به نماز ظهر برگردانید و نماز را به عنوان ظهر تمام کنید.

به شک خود اعتنا نکنید.

در مورد سؤال لازم است سجده دیگری را انجام دهید،

تا یقین به انجام دو سجده حاصل شود.

در مورد سؤال، به شک خود اعتنا نکنید، و نماز را ادامه دهید.

شک در رکعات نمازهای دو رکعتی و سه رکعتی، موجب بطلان نماز میگردد؛ بنابراین، در مورد سؤال، اگر پس از کمی تأمل، ظنّ به یک طرف پیدا نکردید، نماز باطل است و باید دوباره آن را به جا آورید.

لازم نیست، و به طورکلی هرگاه مشغول ذکر یا فعلی از افعال نماز بودید و در ذکر یا عمل قبلی شک کردید، به شک خود اعتنا نکنید؛ مثلاً اگر در وقت خواندن سوره حمد، در تکبیرة الاحرام شک کردید؛ یا در سجده، شک در به جا آوردن رکوع نمودید و یا در وقت گفتن سلام نماز، در تشهد، شک کردید به شک خود اعتنا نکنید و در اصطلاح فقهی، این شک، «شک در چیزی است که محل آن گذشته است».

پس از گفتن اذکار نماز یا قرائت حمد و سوره، اگر در صحیح گفتن آن شک کردید، به شک خود اعتنا نکنید.

پس از برخاستن از سجده، تشهد و سلام را بگویید؛ زیرا در این صورت، اگر سجده آخر بوده، به وظیفه خود عمل کردهاید و اگر در واقع، سجده شکر بود، تشهد و سلام اضافی ضرری به نماز نمیرساند.

در مورد سؤال که شک در انجام نماز، بعد از گذشتن وقت آن حاصل شده است، خواندن قضای آن لازم نیست.

نماز احتیاط

بلی، واجب است نماز احتیاط را بلافاصله بعد از سلام نماز و بدون انجام کارهای منافی نماز مانند روی برگرداندن از قبله، به جا آورد.

اشکال ندارد و نماز احتیاط را باطل نمیکند.

نماز مسافر

اگر اصلا نمیدانستهاید که نماز مسافر شکسته است و به جای شکسته تمام خوانده، قضا ندارد، ولی اگر به جای نماز تمام شکسته خوانده باشد نماز باطل است.

حد ترخّص هر محل نزدیکترین جایی است که در آنجا صدای اذان شهر شنیده نمیشود، و دیوار شهر دیده نمیشود.

در غیر سفر اول، نماز تمام، و روزه صحیح است.

در غیر سفر اول، نماز تمام، و روزه صحیح است.

نمازش در بین راه و محل تحصیل شکسته است و روزه صحیح نیست.

در سفر اول بعد از ده روز که به محل تحصیل میروید نماز شکسته و در سفرهای بعدی تمام است.

الف. محل تدریس یک شهر است.

ب. محل تدریس شهرهای مختلف است.

در هر دو صورت، در غیر سفر اول، نماز تمام، و روزه صحیح است.

و چهارشنبه یا پنجشنبه به وطن مراجعت میکند، نماز و روزهاش چگونه است؟

در غیر سفر اول، نماز تمام، و روزه صحیح است.

یکی از شرایط برای شکسته شدن نماز مسافر آن است که «از اول مسافرت قصد هشت فرسخ را داشته باشد». بنابراین، شخصی که در حال بیهوشی به شهر دیگر منتقل شده است، قصد مسافرت نداشته و نمازش در آن شهر تمام است؛ هرچند کمتر از ده روز بماند.

همین اندازه که بنا دارد ده روز در محل بماند، قصد است و کفایت میکند و نماز او تمام است.

در سفر به محل کار برای غیر جهت شغل، نماز شکسته است.

در مورد سؤال، در مسافرت به وطن قبلی پدر، حکم مسافر را دارید و بدون قصد ده روز، نماز شما شکسته است.

در غیر سفر اول، نماز تمام و روزه صحیح است.

با فرض اعراض، نماز او شکسته است و داشتن خانه در آن محل اثری در این جهت ندارد.

اگر بنا دارد با شوهر زندگی کند، تبعیت، قهری است و وطن شوهر، وطن او محسوب میگردد.

در فرض سؤال که زوجه با همسر خود در وطن سابق

او زندگی نکرده است، وطن زن محسوب نمیشود، و حکم مسافر را دارد.

شکسته شدن نماز و واجب نبودن روزه در مسافرت، حکم امتنانی است و شاید یکی از حکمتهایش این باشد که چون غالباً مسافرت همراه با یک سری دشواریها است، خداوند متعال نیز بعضی از احکام را برای تسهیل در امر مردم، تخفیف داده است.

نماز قضا

نمازی را که در وطن قضا شده باید به همان نحو که قضا شده به جا آورد و فرقی نمیکند که قضا را در سفر به جا آوریم یا در حضر(وطن). همچنین نمازی را که در سفر قضا شده باید به همان صورت که قضا شده به جا آوریم؛ مثلاً اگر کسی مسافر است و نماز ظهرش که باید دو رکعتی میخواند قضا شد، هر وقت بخواهد قضای آن نماز را بخواند باید دو رکعتیبخواند.

نماز قضا، در آهسته خواندن و بلند خواندن، تابع نماز ادا است. پس اگر نماز ظهر و عصر است، در قضا هم باید حمد و سوره را آهسته بخوانند و اگر نماز صبح یا مغرب و عشاء است، در قضا هم باید مردها حمد و سوره را بلند بخوانند.

هر مقدار از نمازهایتان را که یقین دارید به جا نیاوردهاید یا به صورت باطل انجام دادهاید، باید قضا کنید. میتوانید قضای نمازها را به تدریج انجام دهید.

خیر، شخص زنده نمیتواند برای قضای نماز و روزه خود اجیر بگیرد، و لازم است قضای نماز و روزههای خود را خودش به تدریج به جا آورد.

به مقداری که یقین دارید قضا کنید، و در موارد شک، قضا لازم نیست؛ و چنانچه سبب نمازها نیز مختلف باشد، مثلاً یکی برای زلزله و یکی برای خورشیدگرفتگی و یکی

برای بادهای سیاه و سرخ باشد، هنگام قضا، تعیین آن مطابق احتیاط است.

هیچ عملی جبران نماز قضا شده را نمیکند جز به جا آوردن آن. بنابراین سعی کنید تا به تدریج نمازهایی را که یقین دارید از شما قضا شده است به جا آورید؛ مثلاً میتوانید پس از هر نماز روزانه یک نماز قضا هم بخوانید، یا هر شب قبل از خواب به خواندن چند نماز قضا اقدام کنید. با تصمیم و داشتن ارادهای قوی انجام این کار چندان سخت نیست. خداوند متعال شما را در انجام تکالیف شرعی موفق فرماید.

وجوب قضای نماز، مورد اتفاق نظر فقها است. اگر روایت مذکور ازنظر سند هم مشکل نداشته باشد، مورد عمل فقها قرار نگرفته است و نماز مذکور جبران نمازهای قضا شده را نمیکند.

طهارت (با وضو و غسل بودن) در نماز، شرط واقعی است. بنابراین، هر وقت متوجه شویم نماز بدون طهارتِ صحیح انجام گرفته، باید اعاده یا قضا شود؛ اما در مورد روزه، طهارت از جنابت و حیض شرط ذُکری است و بقای عمدی بر جنابت و حیض مبطل است، و کسی که غسل خود را در واقع، باطل انجام داده، ظاهراً وظیفه خود را انجام شده، و مسئولیت خود را پایان یافته میبیند و بقای عمدی بر جنابت ندارد.

در مورد سؤال، واجب است نمازهای قضا را شخصاً

به جا آورد و این نمازها هرچند به صورت نشسته باشد از نمازهای قضای او کفایت میکند. بلی هر مقدار از نماز قضا که باقی بماند میتوانند بعد از مرگ برایش انجام دهند.

بلی، نمازهایی که به جهت خواب بودن به جا نیاورده است، باید قضا نماید.

قضای نماز را در هر زمانی میتوانید به جا آورید، و لازم نیست در وقت آن باشد.

بلی، قضای نماز و روزه بر او لازم است و با فرض اینکه ترک روزه به جهت جهل به بلوغ بوده، قضای تنها کافی است و کفاره ندارد.

نماز قضای پدر و مادر

اگر پدر به جهت عذری نماز یا روزهاش را به جا نیاورده باشد، بعد از فوت او، بر پسر بزرگ تر واجب است قضا نماید، یا برای انجام آن اجیر بگیرد، هرچند پدر نتوانسته قضا کند، و بنا بر احتیاط، اگر از روی نافرمانی هم ترک کرده باشد، پسر بزرگ تر باید آن را قضا نماید، یا برای او اجیر بگیرد، در مورد مادر نیز احتیاط واجب رعایت این حکم است.

ورثه میت باید برای نمازهایی که میدانند اجیر به جا نیاورده، دیگری را اجیر نمایند؛ بلکه برای نمازهایی هم که احتمال میدهند به جا نیاورده، بنا بر احتیاط واجب باید اجیر بگیرند. درباره وظیفه ورثه شخص اجیر نسبت به اجرتی که گرفته و وظیفه خود را انجام نداده، به توضیحالمسائل، مساله 1557 مراجعه نمایید.

اگر قادر به اصلاح قرائت خود نیستند، به همان صورت که میخوانند، کافی است و قضا ندارد.