مشخصات کتاب

سرشناسه:خسرو شاهی،مرتضی

عنوان و نام پدیدآور:حدیث غدیر و مساله ولایت

مشخصات نشر:قم: کلبه شروق، 1394.

مشخصات ظاهری:288 ص.

شابک:978-964-7255-53-0

وضعیت فهرست نویسی:فیپای مختصر

یادداشت:فهرست نویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

شناسه افزوده:خسرو شاهی،هادی، 1317

شناسه افزوده:خواجه زاده، اسماء، 1359، مترجم

شماره کتابشناسی ملی:3781873

خیراندیش دیجیتالی : جناب آقای سید علی بحرینی به نیابت از مرحومه حاجیه خانم کسایی _گروه هم پیمانان موعود غدیر.

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمن ِ الرَّحِیمِ

(وَ إِنَّا أَوْ إِیاکُمْ لَعَلَی هُدًی أَوْ فِی ضَلَالٍ مُبِینٍ * قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَ لَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ * قُلْ یجْمَعُ بَینَنَا رَبُّنَا ثُمَّ یفْتَحُ بَینَنَا بِالْحَقّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ )

سبأ: 24 - 26

حدیث غدیر و مساله ولایت

تالیف: آیت الله سید مرتضی خسروشاهی

به کوشش و تحقیق : سید هادی خسروشاهی

فهرست مطالب

مقدمه. 9

دربارة مؤلف و کتاب... 15

خاندان و خانواده ایشان.. 17

زندگی علمی ایشان.. 21

برگی از زندگی ایشان.. 22

آثار علمی ایشان.. 28

در مورد این کتاب... 29

به سوی جاودانگی.. 32

سپاس و تشکر. 34

بررسی پیشینه غدیر. 35

واقعه غدیر. 37

تواتر حدیث غدیر. 39

مورخان.. 39

محدثان.. 40

مفسران.. 41

متکلمان.. 42

لغویان.. 42

این حدیث در اعصار مختلف... 42

کتاب های درباره غدیر. 43

نکته جالب توجه. 45

پیشینه غدیر. 45

کتاب حاضر. 46

معنای حدیث غدیر. 49

سخن مؤلف... 51

سخن فخر رازی و جواب او 55

وجه اول: [مولیٰ: مطاع و ولی امر] 60

وجه دوم: [«اولیٰ»: یکی از معانی «مولیٰ»] 63

وجه سوم: [صحت استعمال «مولی» در «اولیٰ بالنفس»] 68

وجه چهارم: [سخن ائمه لغت؛ معنا، نه تفسیر] 73

وجه پنجم: [استدلال به تفسیر سخن ائمه لغت] 108

وجه ششم: [حقیقی نبودن معانی ذکرشده] 109

وجه هفتم: [لازمه استفاده «مولیٰ» و «اولیٰ» به جای هم] 111

وجه هشتم: [انتخاب تفسیر ابن عباس به عنوان معنای حقیقی] 114

وجه نهم: [تفسیر سخن ائمه لغت به (معنا)] 115

وجه دهم: [وجوب حمل لفظ بر معنای حقیقی بدون نیاز به قرینه] 117

توهم و رفع آن.. 121

ادله وجوب پیروی از مذهب امامیه. 143

دلیل اول: [امامت منصوص و غیر منصوص] 145

دلیل دوم: [امامت نفس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)] 145

دلیل سوم:[دلالت آیات شریفه بروجوب دوستی ومحبّت اهل بیت(علیهم السلام)] 147

دلیل چهارم: [اعتراف عمر بن خطاب] 151

دلیل پنجم: [روایت من شهر علمم] 152

دلیل ششم: [تأمل در سوره حمد] 155

دلیل هفتم: [حدیث خیبر] 168

دلیل هشتم: [اولی الأمر: اهل بیت(علیهم السلام)] 172

دلیل نهم: [آیه تطهیر] 177

دلیل دهم: [حدیث ثقلین] 183

دلیل یازدهم: [حدیث «علی مع الحق»] 186

دلیل دوازدهم: [تغییر امت بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله)] 187

دلیل سیزدهم: [سخن خلیفه درباره بیعت (با ابوبکر)] 197

دلیل چهاردهم: [ حدیث منزلت] 201

دلیل پانزدهم: [دعای پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای علی(علیه السلام) در روز غدیر] 203

حدیثی پیرامون فضلیت غدیر. 209

خاتمه / سخنی درباره حدیث غدیر. 211

پاسخ به شبهات درباره زیارت قبور. 223

زیارت قبور 225

حمد و ثناء اصفیاء و اشاره به شهادت آنان.. 231

شفاعت و استشفاع. 234

خفض جناح نسبت به صاحب قبر. 242

بناء حرم و قبّه. 246

نمایه........ 257

فهرست آیات.......... 259

فهرست احادیث.....

269

فهرست اعلام.........

271

فهرست اماکن........ 280

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

اگر مقایسه ای میان کتاب هایی که در قفسه کتابخانه های اهل تشیع، با نظائر آن در سایر کتابخانه های بزرگ اسلامی صورت بگیرد، کتابخانه های تشیع در بیشتر زمینه ها جایگاهی بالاتر دارند و این قطعاً بسیاری را به حیرت وامی دارد. زیرا کتاب های موجود دارای محتوای غنی، اخلاق عالی در بیان و متانت در استدلال هستند و به عمق و عینیت نیز شناخته می شوند به نحوی که اعجاب محققان سایر مذاهب را نیز برمی انگیزد؛ باید اذعان کرد که هیچ مؤلف شیعی بررسی عمیق موضوع و سخن درباره مسائل مربوط به آن را رها نکرده است، بلکه به هر مسأله ای که باید درباره آن بحث صورت بگیرد با اتکا به شیوه های علمی مبتنی بر استدلال به اصول معتمد، و روایات مستند و موثق پرداخته است؛ چه این تألیف از مطولات شمرده شود چه از غیر آن. بی تردید سزاوار است که منتقدان از این ویژگی تقدیر کرده و علما و محققان سایر مذاهب، عنایات ویژه به آن بذل نمایند.

البته این مسأله جای تعجب ندارد، زیرا اغلب نویسندگان ما از فقها و علما گرفته تا سایر محققان، پیوسته علوم و معارف برگرفته از وحی الهی یا الهام گرفته از تعالیم پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت طیبین و طاهرین او را انتشار می دهند. همه این امور نقش بسیاری در پربار کردن میراث اسلام و مخصوصاً شیعه با مواد علمی و فکری و فرهنگی دارد که قوه ذهنی اسلامی را غنی کرده و آن را از سایر مکاتب جدا می کند.

کتاب حاضر علی رغم حجم اندک، یکی از تلاش های مهم در این زمینه و با این رویکرد است و نمونه ا ی عملی را به تصویر می کشد که آیت الله سید مرتضی خسروشاهی(رحمة الله) برای ارائه آن به همه مسلمانان تلاش کرده است، بی آنکه میان مخالفان یا موافقان مذهب خود، یعنی مذهب اهل بیت(علیهم السلام)، تفاوتی قائل شود. هدف این کتاب، بحث و مناقشه درباره نکات و ابهاماتی است که یکی از بزرگان اهل سنت در کتاب خود مطرح نموده است. مناقشه و شبهاتی که او ذکر کرده درباره مسأله غدیر است که می تواند در بین مسلمانان تشویش ایجاد کند. به همین دلیل آیت الله سید مرتضی خسروشاهی تصمیم گرفتند از طریق واقعیات علمی و با رعایت بی طرفی پاسخی شایسته به او بدهند. گفتنی است درباره ماجرای غدیر اگر لطف الهی و حضور اندیشمندان این امت و در رأس آنان هدایت های مولا امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(علیه السلام) نبود، اشکال تراشی های مخالفان و پیامدهای آن، امت را به هلاکت می کشاند، زیرا مسأله غدیر نه تنها از جهت ارتباط با شخصیت و منزلت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام)، بلکه از این جهت که

بخشی حیاتی از ابعاد اندیشه اسلامی، یعنی امامت و رهبری و ولایت امت را تشکیل می دهد نیز دارای اهمیت است.

به همین جهت، معلوم می شود که مؤلف معظم به چه دلیل در دفاع از این مسأله با شکل و طرح و استدلال عمیق به بحث و کنکاش و پاسخ و مناقشه پرداخته است. به راستی ایشان تمام تلاش خود را به کار گرفته است تا پاسخی شفاف به سؤالاتی که امکان دارد در این زمینه مطرح شود، ارائه نماید.

از نظر مؤلف(رحمة الله) نکاتی که فخر رازی درباره مسأله مشهور غدیر مطرح کرده، نیاز جدی به بررسی علمی و کنکاش در محتوای آن از طریق شیوه های علمی و تحلیلی از طریق استقراء وقایع و اندیشه ها دارد. به همین دلیل ایشان مانند همتایان خود از علمای مخلص در ایجاد جریان آگاهی فکری برای نسل های آینده مشارکت نموده تا در همان مسیر این مکتب را معرفی کند و از آن در مقابل شبهات شبهه افکنان و گزافه گویی های مزاحمان دفاع نماید.

خواننده با مطالعه این کتاب درمی یابد که کتاب از علم و ادراک فراوان مؤلف آن لبریز است و دلیلی بر توانایی علمی و فقهی ایشان است و البته این مهم را با دنبال کردن سیره زندگی ایشان - که استاد سید هادی خسروشاهی (حفظه الله) در مقدمه این کتاب آورده اند - نیز به خوبی می توان فهمید.

علاوه بر آن، ویژگی این کتاب در بیان محتوای تاریخی در قالب علمی و فقهی استدلالی، شگفت آور است و قلوب خوانندگانش را

جذب می کند. اگر این امر نشانه چیزی باشد، آن سلامت ذهن، قوت طرح، متانت اسلوب و بیان، علم گسترده و مباحث نیکو است که حضرت آیت الله خسروشاهی(رحمة الله) آن را با ویژگی های روشن و ارکان محکم بیان داشته است.

به یقین ما نیازمند مطالعه علمی و عینی دقیق تاریخ هستیم و نیاز شدیدتری به بررسی عمیق تر مذهب حقه خود، مذهب اهل بیت نبوت و طهارت داریم تا بتوانیم به دور از تحریفات، حق را از باطل تشخیص دهیم.

این بحث پیش از هر چیز بر آن است که منهجی علمی برای چارچوب مناقشات و گفتگوهایی ارائه کند که در جوامع اسلامی و بین مسلمانان برگزار می شود. به همین جهت مرکز بررسی های اسلامی این بحث را بحثی مفید و برخوردار از شیوه ای سودمند دانست که به طور کلی خطوط تشیع را از دو جهت ترسیم می کند:

اول: آثار مکتبی که اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) در عرصه شیوه شناسی و طریق گفتگو و مناقشه علمی با مخالفان آن را بنا نهاده اند، نشان می دهد.

دوم: در چارچوب هدف کلی مرکز قرار دارد و اندیشه شیعی اصیل را حفظ می کند و در برابر جریانات انحرافی که هر چند وقت یکبار به آن ضربه می زنند، از آن حمایت می نماید و به روشن شدن مسائلی که محورهای آن به دین و تاریخ و عقیده صحیح شیعه مربوط است، کمک شایانی می کند.

در همین راستا مرکز ابتدا ضمن استخراج احادیث متناسب با موضوع و بازنگری و مرور کلی توسط استاد سید هادی خسروشاهی اقدام به چاپ مجدد نسخه عربی این اثر ارزشمند توسط انتشارات بوستان کتاب نمود.

در ادامه از آن جا که این کتاب گرانقدر تاکنون به زبان فارسی چاپ نشده و درخواست های متعددی در این زمینه به مرکز واصل شده بود، لذا مرکز بررسی های اسلامی نسبت به ترجمه آن اقدام نمود که امید است مورد استفاده محققان و دانش پژوهان ارجمند قرار گیرد.

از خداوند متعال توفیق بهترین عمل خالصانه در راه خدمت به اهل بیت نبوت و طهارت(علیهم السلام) و حرکت در مسیر آنان را خواستاریم.

و الحمد لله أوّلاً و أخیراً

مرکز بررسی های اسلامی - سید محمود خسروشاهی

دربارة مؤلف و کتاب

اشاره

سید هادی خسروشاهی

ایشان پدرم بودند... و پیوند پدر و فرزندی بین من و ایشان مرا باز می دارد از اینکه مطلبی بر ترجمه شان اضافه کنم و یا فضایل و سجایا و خصلت های نیکوی ایشان را بیان نمایم، تا مبادا حمل بر مبالغه و قضاوت زودهنگام شود. به همین جهت در اینجا به آنچه دیگران درباره ایشان نوشته اند و یا آنچه به ناچار باید گفته شود اکتفا می کنم تا در فرصت مناسب دیگری، حقی را که بر گردن من دارند، ادانمایم ان شاء الله.

خاندان و خانواده ایشان

حضرت علامه بزرگ آیت الله سید مرتضی فرزند احمد فرزند محمد فرزند علی فرزند ابی الحسن حسینی خسروشاهی⁽¹⁾تبریزی هستند. ایشان از بزرگ ترین علمای معاصر شیعه بودند و از خانواده ای عالم و متدین برخاسته اند. خاندان ایشان به تقوا و پاکدامنی و کسب مال حلال شناخته شده اند و همواره سعی در دعوت به خدا و تعالیم دین مقدس اسلام داشته اند؛ و چرا چنین نباشد در حالی که او از سلاله

اهل بیت پیغمبر(علیهم السلام) است. نسبت ایشان با بیست و شش واسطه⁽¹⁾به امام حسین(علیه السلام) برمی گردد. پدر و اجداد ایشان بیش از سه قرن - بلکه آنطور که از تاریخچه زندگی این خانواده لبریز از علم و دینداری و تقوی برمی آید، بیشتر از این - از بزرگان علما و فقهای شیعه در نجف و تبریز بوده اند.

علامه بزرگ شیخ محمدمحسن معروف به «آقا بزرگ تهرانی» درباره زندگی پدر ایشان نوشته اند:

... سید احمد فرزند سید محمد خسروشاهی تبریزی دانشمندی فقیه و پرهیزگاری با تقوا بود. در نجف اشرف در جلسات بحث علامه میرزا حبیب الله رشتی شرکت می کرد و پس از آن نزد علامه شیخ محمدحسن ممقانی تلمذ نمود و بسیار پرهیزگار و با تقوا بود... بارها مناسک حج را به جا آورد و وصیت کرده بود که نزد پدر دفن گردد ولی در سفر حج آخر خود از تصمیم خویش بازگشت و هنگامی که به مدینه آمد در قلبش جز یک آرزو باقی نمانده بود و آن اینکه در شهر مادرش حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) دفن گردد... و آرزویش را برای دوستانش بازگو کرده بود. طولی نکشید که به فاصله چند روز از ورودش به مدینه تب کرد و در شامگاه همان روز دار فانی را وداع نمود و همان جا نیز دفن گردید....⁽²⁾

استاد حاج ملا علی خیابانی تبریزی در کتابش و ضمن سخنانی

طولانی در مورد زندگی آیت الله سید احمد خسروشاهی می نویسد:

... ایشان از علمای بارز و از مشهورترین فقهای تبریز در اوائل این قرن بودند... سید احمد خسروشاهی عالمی محقق و زبردست، آقایی با فضیلت، مسئولیت پذیر و متخصص، استاد اساتید زمان خویش، استاد فضلای عصر، روشنایی شریعت، حامی دین و ملت و سرکوب کننده بدعت کافران بودند... در سال 1266 ﻫ. ق در نجف چشم به جهان گشودند و در سال 1327 ﻫ. ق در مدینه منوره دار فانی را وداع گفتند و در بقیع دفن گردیدند. از جمله تألیفات ایشان در زمینه فقه و اصول (کتاب توضیحات هامّة لرسائل الشیخ مرتضی الأنصاری) است که مهم ترین آن مبحث حجیت قطع و ظن می باشد. نیز، نظرات مفیدی بر کتاب پدر خویش: مشکاة المصابیح فی الأصول نوشته اند و ایضاً توضیحات فقهی بر کتاب رساله باقریة که تمام اینها در حاشیه کتاب چاپ گردیده است... .⁽¹⁾

جد آیت الله سید مرتضی، سید محمد، به دانایی و زهد معروف و از مشهورترین شاگردان استاد العلماء شیخ مرتضی انصاری بودند. ایشان در کربلا و در سال 1229 ه- ق چشم به جهان گشودند و همراه پدر بزرگوارشان علامه سید علی که از علمای بارز زمان خود به حساب می آمدند، به نجف منتقل شدند و تحصیلات عالیه را در

همانجا به پایان رساندند و بعد از استاد شیخ مرتضی انصاری از مراجع مطرح شمرده می شدند، طوری که جمعیت زیادی از طلاب و بزرگواران در جلسه های درس ایشان حاضر می شدند.

از آثار منتشرشده ایشان کتاب ارزشمند مشکاة المصابیح فی الأصول است که در سال 1310 ه- ق در 364 صفحه چاپ گردید و کتاب رساله باقریة در مسائل فقهی که به دنبال کتاب مشکاة چاپ شد و در 60 صفحه است... متأسفانه بقیه تألیفات ارزشمند ایشان نسخ خطی بوده که بعد از مرگ ایشان مفقود شدند.

ایشان در سال 1312 ه- ق رحلت کردند و در نزدیکی مرقد امیرالمؤمنین(علیه السلام) و داخل صحن شریف دفن گردیدند. علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در مورد نویسنده، این گونه نقل می کنند: ایشان زندگینامه خویش را در کتاب طبقات أعلام الشیعة به صورت مفصل آورده اند ولیکن تا به امروز این جلد از کتاب با ترجمه زندگینامه ایشان چاپ نگردیده است.

ایشان در چند خط آخر کتاب المشکاة جایگاه علمی خود و پدر را این گونه توصیف می کنند:

... این تمام چیزی بود که مایل به بیان آن بودم و اینجانب بنده حقیر محمد فرزند علی فرزند ابی الحسن حسینی ... زاده حائر، فرزند پدری اهل تبریز، از خاندان خسروشاهی... از تألیف این کتاب که در جمع آوری و ویرایش و نوشتن و طبقه بندی مطالب آن بسی کوشیدم، فارغ گشتم و مصادف گشت با پایان یافتن سی

سالگی اینجانب و قدم نهادن در دهه چهارم زندگی... کتاب مشکاة المصابیح فی التعادل و التراجیح، سال 1269 ه- ق؛ تقدیم به نور چشمانم احمد و ابی الحسن.

سپس از عزیزترین مردم بر من و محترم ترین آنان نزد من، پدر بزرگوارم، جامع معقول و منقول، جامع فروع و اصول، پایه گذار مسائل حلال و حرام، ناظم قوانین و احکام شریعت، معلم اصول حقیقت، زبده ترین علما و محققین، فقیه ترین و دقیق ترین، سید بزرگوار علی حسینی تبریزی خسروشاهی تقاضا دارم که آنچه از کم و کاستی و یا خطا و فراموشی در آن می بینند اصلاح فرمایند... .⁽¹⁾

زندگی علمی ایشان

آیت الله سید مرتضی خسروشاهی در خانواده ای عالم و متدین چشم به جهان گشودند و پرورش یافتند، و در این محیط مناسب به گونه ای بزرگ شدند تا الهام بخش پیشگامان دانش شوند و دانشی محکم و استوار برای دانش پژوهان و کمال پژوهان مهیا کنند.

این بزرگوار در 14 شوال سال 1299 ه- ق در نجف اشرف چشم به جهان گشودند و سال های اولیه زندگی را در آغوش والدینی محترم پرورش یافتند که از آنان خصلت های فاضل و اخلاقی نیکو به ارث بردند تا جایی که بعدها در کردار و گفتار ایشان تجلی کرد و در مسیر علمی ایشان منجر به پیشرفت گردید و از همان نوجوانی و

اوایل جوانی آثار نجابت و نور دانش در ایشان نمایان گشت و در بین همسالان خود از لحاظ سجایای اخلاقی و مرتبه علمی برتری یافتند.

ایشان نزد اساتید بسیاری تلمذ فرمودند که در پرورش و تربیت ایشان نقش به سزایی داشتند که از جمله آنان کسانی بودند که به ایشان علوم مقدماتی و دروس معارف عالی را تدریس کردند و مهم ترین این اساتید در ذیل آمده اند:

علاوه بر آن، ایشان مراحل اجتهاد را در نزد بزرگان آیات عظام در عراق و ایران آموختند:

برگی از زندگی ایشان

والد معظم بعد از پایان تحصیلات در نجف و رسیدن به مقام اجتهاد به تبریز بازگشت و مشغول به تدریس و تألیف و ایراد سخنرانی های هفتگی در مسجد بزرگ بازار شد. همیشه از حق و دین دفاع می کرد و پیوسته با بدعت و گمراهی برخورد می نمود. در سال 1353 ه- ق همراه با جمعی از علمای دیگر تبریز دستگیر شد و او را به سمنان بردند، در آنجا مدت نه چندان کوتاهی زندانی بود. سپس

به این شرط که به تبریز بازنگردد آزاد شد و سال های طولانی در شهر

مقدس مشهد زندگی کرد.

ایشان در سال 1360 ه- ق علیه حکومت نظامی کمونیستی موجود در آذربایجان مبارزه کردند و به علت همین مبارزات حکم اعدام او همراه با جمعی دیگر از علمای بزرگ صادر گشت و تنفیذ حکم اعدام را در روزی به نام عید خون قرار دادند! ولی با انقلاب مردمی که ملت مسلمان آذربایجان علیه ظلم به پا کردند، کمونیست ها قبل از موعد تنفیذ حکم مجبور به فرار و بازگشت به اتحاد جماهیر شوروی شدند. بعد از این جریانات باز هم موضع ایشان همانند موضع سابق که همان بیان حق، آموزش طلبه ها، فرهنگ سازی ملت و مبارزه علیه ظلم و طاغوت بود، تا زمان مرگ ایشان ادامه پیدا کرد.

والد معظم هفتاد و سه سال زندگی کرد. سال هایی که مملو از پژوهش و کار و تلاش بود و حتی یک ساعت از عمر خود را بی فایده سپری نکرد؛ یا در حال تربیت علمی شاگردان و اطرافیان بودند و یا در اوقات فراغتی که اغلب در شب هنگام و یا گاهی میان روز پیدا می کردند به عبادت با خدای عزّوجل مشغول می شدند.

زندگی ایشان، زندگی بابرکتی بود. شب و روز آن به سخت کوشی و بدون کاهلی و ملالت می گذشت و برای خود و مؤمنان و شاگردان و خانواده سراسر خیر و برکت بود. و به خاطر همین خصلت های نیکو

در ایشان بود که شاگردان و مریدانشان همواره او را بزرگ می شمارند و با احترام و بزرگی از او یاد می کنند.

علامه حاج ملا علی خیابانی در روایت زندگینامه ایشان اینگونه می نویسند:

... ایشان طی پنجاه سال زندگی خویش در تبریز کاملاً به واجبات دینی خویش عمل کردند، چه از راه آموزش و تألیف کتب و اقامه نماز جماعت در مسجد پدر بزرگوار خویش و چه از نظر امر به معروف و نهی از منکر و پاسخ به استفتائات. ایشان از علمای برجسته و از فقهای بارز بودند، دانشمندی با تقوا و خالص، فقیهی ماهر و کامل، قاطع در امر به معروف و نهی از منکر، هیچ گاه از سرزنش کسی نمی هراسید و حافظ قوانین دین و حرمت های شریعت بودند، عده زیادی از طلاب از مجالس درس ایشان فیض بردند و هم چنین در پاکدامنی و جهاد نفس واقعاً بی نظیر بودند.

ایشان از راه حق حتی به اندازه یک گام خارج نشدند، در مورد حق محکم و قاطع بودند و کوتاه نمی آمدند، در ترویج احکام اسلام درنگ نمی کردند و با بدعت ها مبارزه می کردند، از ظلم پرده برمی داشتند و حق و عدالت را نمایان می کردند. در سفر حج سال 1331 ه- ق با ایشان همسفر بودم، در کشتی هنگام بازگشت از حج، نماز جماعت را برپامی داشتند و مقام علمی و تقوای ایشان در این سفر بر همگان آشکار گشت... .⁽¹⁾

علامه بزرگوار شیخ ولی الله سرابی⁽¹⁾می نویسند:

... ایشان سراسر عمر خود به کار و عمل صالح مداومت داشت با تقوا بود و با وجود کبر سن به تدریس مشغول بود و به شیوه ای تدریس می نمود که طالبان علم و فقه با اشتیاق آن را دنبال می کردند. از این رو بود که همه مطیع او گشتند و به فقه و فقاهت او آفرین گفتند، ایشان الگو و راهنما بودند و عده زیادی از مردم از علم ایشان استفاده کردند تا جایی که دوستداران علم در خانه او حاضر می شدند تا از نور علمش اندکی بهره ببرند و در ظلمات جهل و نادانی از خورشید هدایتش مدد جویند. با وجود مشغله بسیار، باز هم بنده ای مجتهد و سخت کوش، همواره در تلاش برای برافراشتن ستون علم و دانش بودند و تألیفات متعدد ایشان گواه بر این مطلب است. ایشان خوشبخت زیست و در حالی درگذشت که فرزندانی صالح از خود به جای گذاشت.⁽²⁾

از جمله فرزندان ایشان آیت الله سید ابوالفضل خسروشاهی است، عالمی زاهد که تاکنون به وظیفه خویش که همان امر به معروف و نهی از منکر و راهنمایی مردم به راه حق می باشد عمل می کنند.

هم چنین آیت الله حاج سید احمد خسروشاهی، فقیهی محقق که تحصیلات خود را در قم به پایان رساندند و سپس به تبریز بازگشتند و همانند پدر بزرگوارشان به تدریس و تألیف و راهنمایی مردم و فتوا دادن مشغول گشتند. در سال 1380 ه- ق به علت مواضع دینی خود دستگیر شدند و چندین ماه در تهران پایتخت ایران زندانی شدند و سپس چندین ماه دیگر تحت مراقبت در تهران زندگی کردند... ایشان از بزرگ ترین فقهای شیعه در این زمان به حساب می آمدند که تألیفات خطی ارزشمندی از خود به یادگار گذاشتند از جمله:

ایشان در ماه رجب سال 1397 ه- ق درگذشت و به این مناسبت در آذربایجان عزای عمومی اعلام گردید. پیکر ایشان با حضور ده ها هزار نفر تشییع شد و سپس به مشهد منتقل و در صحن شریف آستان رضوی دفن گردید.

هم چنین دو فرزند دیگر ایشان سید محمد⁽²⁾و سید

جعفر⁽¹⁾انسان هایی خیر و اهل عمل هستند و به پاکدامنی و تقوا در تبریز معروف اند. هم چنین فرزند دیگر ایشان نویسنده این مطالب سید هادی خسروشاهی⁽²⁾

او به دلیل مواضع اسلامی سخت خود مانند پدر و برادرش چندین بار در قم و تبریز و تهران زندانی شد... او تألیفات ارزشمندی به زبان های فارسی و عربی دارد که به بیش از چهل جلد می رسد و برخی از آنها بیش از بیست بار تجدید چاپ شده است... او در کنفرانس های اسلامی بسیاری در کشورهای اسلامی و اروپایی مانند عربستان سعودی، الجزائر، انگلیس، آلمان و غیره به عنوان نماینده حوزه علمیه حضور یافته است. هم چنین دعوت نامه هایی از سوی جمعیت های اسلامی در هند، لیبی، ژاپن، آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی برای شرکت در کنفرانس هایشان دریافت داشته است.

علاوه بر این استاد، مرکز بررسی های اسلامی را تأسیس نموده و بر مدیریت و فعالیت های آن که یکی از آنها چاپ کتب اسلامی به زبان های مختلف می باشد، نظارت می کند.

آثار علمی ایشان

آثار ایشان در اصولی بودن و دور بودن بحث از بزرگ نمایی و قضاوت زودهنگام از دیگر آثار متمایزند، چرا که ایشان با در دست داشتن یک موضوع با استدلال های کامل و روش های علمی بحث و گفتگو آن را بررسی کرده و به تفکری سطحی و نتیجه گیری سریع اکتفا نمی کردند، بلکه با تعمق در موضوع و بررسی نظرات مختلف، با دلیل و منطق به اثبات و یا رد آنها پرداخته اند. در ذیل نام تألیفات ایشان آمده است:

در مورد این کتاب

إهداء الحقیر فی معنی حدیث الغدیر إلی أخیه البارع البصیر عنوان کتابی است که مؤلف آن را در جواب اشکالاتی نوشته است که شیخ محمد صدیق - یکی از علمای اهل سنت کردستان - درباره آوردن لفظ «المولی» در حدیث غدیر، هنگامی که پیامبر(صلی الله علیه و آله) حضرت علی را امام و جانشین بعد از خود معرفی کرد، بیان کرده است. این عالم اهل سنت به تفصیل بر این سوال اصرار دارد که آیا این لفظ چنانکه شیعه معتقد است به معنای «أولیٰ به تصرف» است یا معناهای لغوی دیگری که در لغت نامه ها ذکر شده مدّنظر است؟

مرحوم آیت الله سید مرتضی خسروشاهی این کتاب را به مناسبت نزدیک شدن عید غدیر در سال 1352 ه- ق نوشتند که مشتمل بر پانزده بخش است و بیشتر آن درباره سخن فخر رازی در تفسیر کبیر در باب معنی این لفظ است و در بخش های دیگر به مباحث تفسیر و حدیث و لغت و ... می پردازد، و در مورد معنی کلمه «المولیٰ» سعی کرده است تا از منظور آن در کتب شیعه دور نگردد.

حضرت والد در این روش موفق با رجوع به منابع اهل سنت و با ذکر دلیل از کتاب های ایشان حجت را بر ایشان تمام کرده است. زیرا در این روش بحث از تعصبات دور می گردد و بی طرف می شود و در

این حال، مخالف نمی تواند از دلایل بیان شده فرار کند زیرا خود به درستی آنها معترف است.

در آخر کتاب نیز یادداشتی درباره حقیقت زیارت زائران ضمیمه شده است و مؤلف ثابت کرده است که این امور برخلاف تفکر وهابیت که آنها را حرام و شرک و بدعت می شمارند!!! کاملاً جایز و حتی مستحب هستند.

در این کتاب آرامش و اصالتی می یابیم که آن را به یک اثر علمی خالص برای رسیدن به حق و دریافت حقیقت تبدیل نموده است، زیرا وارد بحث های جانبی نشده و از الفاظ و کلمات به دور از ادب که لایق یک بحث علمی نیست دوری جسته است.

در وصف جایگاه علمی این کتاب با ارزش و اهمیت آن سخنانی گفته شده است که در ذیل چند مورد از این سخنان نقل می شود:

علامه بزرگ شیخ آقا بزرگ تهرانی در تألیف برجسته خویش نوشته اند:

سیدمرتضی فرزند احمد فرزند سید محمد حسینی خسروشاهی تبریزی کتاب «إهداء الحقیر فی معنی حدیث الغدیر إلی أخیه البارع البصیر» را در سال 1352 ه- ق تألیف نمودند و در نجف سال 1353 به چاپ رساندند. این کتاب در نوع خود کتابی بس بزرگ بود که هم از لحاظ استدلال قوی و هم کاملاً روان بود. در ابتدا به شکافتن معنی کلمه «المولیٰ» پرداخته و سپس سخنان جناب فخر رازی را در این راستا بررسی نموده بود و به این ترتیب اولویت راه و طریقت امامت را روشن نمود و برخی از توهمات فرقه وهابیت را رد کرد.

ایشان از بارزترین علما و از خانواده ای بسی دانا هستند. جد ایشان سید محمد فرزند علی فرزند ابی الحسن از شاگردان علامه انصاری بودند که کتاب «مشکاة المصابیح» را در سال 1269 ه- ق تألیف نموده اند و پدر ایشان سید احمد نیز از علمای بسیار بزرگ بودند که در سال 1326 قمری در بقیع دفن گردیدند.⁽¹⁾

علامه شیخ عبد الحسین امینی⁽²⁾

علامه شیخ رضا عبدالحسین امینی در مقدمه کتاب پدرش می گوید: او سطوح فقه و اصول را نزد تعدادی از علمای تبریز مانند آیت الله سید مرتضی خسروشاهی که از بزرگان و اساطین علم و فقه و از علمای بزرگ تبریز بودند، به پایان برد... آثار علمی و مفاخر فکری او نشان دهنده علم و دانش اوست؛ الغدیر، ص 56، چاپ چهارم.

علما اهمیت خاصی برای حدیث غدیر قائل هستند و در این راستا تنها به بیان سندهای معتبر برای این حدیث اکتفا نکرده اند بلکه حتی عده ای را به تألیف کتاب در این رابطه امر فرمودند و

سندهای مختلفی را جمع آوری کردند و راه و روش های درست را به دست آوردند. از جمله این علما سید مرتضی خسروشاهی تبریزی بود که کتاب بی همتایی درباره دلالت این حدیث نوشت و آن را «إهداء الحقیر فی معنی حدیث الغدیر» نامید که در عراق چاپ شد...⁽¹⁾

علامه شیخ محمدعلی اردوبادی از بزرگان علمای نجف با اشاره به این کتاب و نام نویسنده آن می نویسند:

کتابی که در آن هیچ شک و شبهه ای نیست

هدایت گر متّقین و بشارت دهنده آینده ای مبارک است

که از علامه دانشمندان است

جناب سید مرتضی که مطلبی مفید عرضه کردند⁽²⁾

هدی للمتّقین) غدا مجیدا

فقل (علاّمة) العلماء هذا الإ

مام (المترضی) وافی (مفیدا)

به سوی جاودانگی

و در پایان... این سنت خداوند در مورد ایشان نیز اجرا شد و با نفس مطمئنه و راضی از آنچه نزد پروردگارش دارد و با استقبالی از

ملائکه رضوان که او را به درجه های عالی و مقامی محمود بشارت می دهند (ان شاء الله) به سرای باقی شتافت. ایشان در ششمین شب ماه رجب از سال 1372 ه- ق درگذشت و پیکر مطهرش با حضور جمع بزرگی از علما و سرشناسان شهر و عموم مردم تشییع شد. سپس به نجف محل تولد وی منتقل گشت و در کنار مزار جدش دفن گردید.

سپاس و تشکر

مدت های طولانی - از وقتی که شاگرد مدرسه حجتیه قم بودم - قصد داشتم این کتاب را منتشر کنم و آن را در اختیار طلاب و محققین عزیز قرار دهم. خداوند عزّوجل را سپاس می گویم که به من توفیق داد آن را همراه با مقدمه⁽¹⁾و نظراتی چند منتشر کنم و بر خود واجب می دانم از برادرانی که مرا در چاپ این کتاب ارزشمند یاری کردند تشکر ویژه ای به جا بیاورم. اجر و ثواب فراوان از درگاه خداوند برای آنان در روز جزا خواستارم و از خداوند می خواهم که به آنچه رضایت دارد ما را توفیق دهد، انّه سمیع مجیب.

سید هادی خسروشاهی

بررسی پیشینه غدیر

اشاره

امام موسی صدر

واقعه غدیر

پیامبر(صلی الله علیه و آله) در سال دهم هجری از حجةالوداع بازگشت. وقتی به جُحفه رسید، نزدیک برکه ای به نام خُم فرود آمد و به فرمان خدا همه حجاج را فراخواند. همگی، از هر مسیری، در برابر منبری که از بار شتران در زیر سایه درختی برای پیامبر ساخته بودند، گرد آمدند. آن روز پنجشنبه، هجدهم ذی الحجه بود.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) در برابر جمعیت ایستاد و خطبه خواند و فرمود: «... نزدیک است که فراخوانده شوم و من نیز آن را می پذیرم. من مسئولم و شما نیز مسئولید. چه می گویید؟» گفتند: «گواهی می دهیم که تو رسالتت را ابلاغ کردی و خیرخواه بودی و مجاهده کردی. خداوند به تو پاداش نیک دهد.» پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «آیا گواهی نمی دهید که معبودی جز الله نیست و محمد بنده و فرستاده اوست و بهشت او حق است، جهنم او حق است، مرگ حق است و روز رستاخیز به پا خواهد شد و تردید در آن نیست و خداوند کسانی را که در قبرها هستند، برخواهد انگیخت؟» گفتند: «آری، ای رسول خدا.» فرمود:

«خدایا، گواه باش.» سپس فرمود: «پس بنگرید که چگونه پس از من با «ثقلین» (دو چیز گران بها) مواجه می شوید.» شخصی ندا داد: «ثقلین چیست؟» فرمود: «ثقل بزرگ تر کتاب خداست که یک طرف آن به خداوند متصل است و طرف دیگر در دستان شماست. پس به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید. ثقلِ کوچک تر عترت و خاندان من است. و خداوندِ ریزبین و آگاه به من خبر داده است که این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند. پس از آنان پیشی نگیرید که هلاک می شوید و از آنان عقب نمانید که هلاک می شوید.» سپس دست علی را گرفت و بالا برد، به گونه ای که سفیدی زیر بغل هر دو نمایان شد و همه مردم او را شناختند. فرمود: «ای مردم، چه کسی به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است؟» گفتند: «خدا و رسول او داناترند.» فرمود: «خدا مولای من است و من مولای مؤمنان هستم و من به آنان از خودشان سزاوارترم. پس هر که من مولای اویم، این علی مولای اوست.».

سپس فرمود: «خدایا، هر که را با او دوستی کند، دوست خود بدار، هر که با او دشمنی کند، دشمن بدار و هر که را به او محبت می ورزد، مشمول رحمت خود کن و هر که را به او کینه می ورزد، مورد غضب خود قرار بده. هر که بدو یاری کند، او را یاری کن و هر که او را خوار سازد، او را خوار کن و حق را با او - هر کجا باشد - بگردان. کسانی که حاضرند این خبر را به آنان که غایب اند، برسانند»، و پیش از آنکه مردم پراکنده شوند، این آیه نازل شد: «الْیوْمَ أَکْمَلْتُ

لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا»⁽¹⁾پیامبر(صلی الله علیه و آله) سپس فرمود: «خدا را بزرگ می داریم به سبب کامل کردن دین و تمام گرداندن نعمت و خشنودی پروردگار به رسالت من و ولایت علی پس از من».

تواتر حدیث غدیر

واقعه غدیر را مسلمانان به ذهن سپرده اند و دانشمندان اسلامی در منابع تاریخی، ادبی، تفسیری، حدیثی، کلامی و لغوی نقل کرده اند. ما در اینجا برخی از آنها را به نقل از کتاب عبقات الأنوار اثر سید حامد حسین و المراجعات اثر امام سید شرف الدین و الغدیر اثر علامه امینی و دلائل الصدق اثر علامه مظفر ذکر می کنیم.

مورخان

مورخانی که واقعه غدیر را ذکر کرده اند، عبارت اند از: بلاذری در انساب الاشراف (279 قمری)، ابن قتیبه در دو کتاب خود المعارف و الامامة والسیاسة (276 قمری)، طبری در کتاب مفرد (310 قمری)، ابن زولاق لیثی مصری در کتاب خود (387 قمری)، خطیب بغدادی در تاریخش (463 قمری)، ابن عبدالبر در الاستیعاب (463 قمری)، شهرستانی در الملل و النحل (548 قمری)، ابن عساکر در تاریخ

خود (571 قمری)، یاقوت حموی در معجم الاُدَباء و ابن اثیر در أسد الغابة (630 قمری)، ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه (656 قمری)، ابن خلّکان در تاریخش (681 قمری)، شافعی در مرآة الجنان (768 قمری)، ابن الشیخ البلوی در الف باء، ابن کثیر شامی در البدایة و النهایة (774 قمری)، ابن خلدون در مقدمه تاریخ خود (808 قمری)، شمس الدین ذهبی در تذکرة الحفّاظ و نویری در نهایة الارب فی فنون الادب (832 قمری)، ابن حجر العسقلانی در دو کتابش الاصابة و تهذیب التهذیب (852 قمری)، ابن الصباغ المالکی در الفصول المهمة (755 قمری)، المقریزی در الخطط (845 قمری)، جلال الدین سیوطی در چند کتابش (910 قمری)، القرمانی الدمشقی در اخبار الدول (1019 قمری)، نورالدین الحلبی در السیرة (1044 قمری) و دیگران.

محدثان

از محدثان، کسانی که به ذکر این واقعه پرداخته اند، عبارت اند از: ابوعبدالله محمد بن ادریس شافعی (204 قمری)، احمد بن حنبل در دو کتابش المسند و المناقب (241 قمری)، ابن ماجه در السنن (273 قمری)، ترمذی در الصحیح (279 قمری) نسائی در الخصائص (303 قمری)، ابُویعلی الموصلی در کتاب خود المسند (307 قمری)، البغوی در السنن (317 قمری)، دولابی در الکنی والأسماء (320 قمری)، الطحماوی در مشکل الآثار (321 قمری)، الحاکم در المستدرک (405 قمری)، ابن المغازلی در کتابش المناقب (483 قمری)، ابن مسندة

اصفهانی در کتابش (512 قمری)، خطیب خوارزمی در المناقب و المقتل (568 قمری)، گنجی شافعی در کفایة الطالب (658 قمری)، محب الدین طبری در الریاض النضرة و ذخائر العقبی (649 قمری)، الحموینی در فرائد السبطین (722 قمری)، الهیثمی در مجمع الزوائد (807 قمری)، ذهبی در التلخیص (748 قمری)، الجزری در أسنی المطالب (830 قمری)، القسطلانی در المواهب اللدنیة (923 قمری)، المتقی الهندی در کنز العمال (975 قمری)، الهروی القاری در شرح المشکاة (1014 قمری)، تاج الدین المناوی در کنوز الحقایق و فیض القدیر (1013 قمری)، الشیخاوی القادری در الصراط السوی و باکثیر مکّی در وسیلة المآل (1007 قمری)، ابو عبدالله الزرقانی در شرح المواهب، (1122 قمری) و ابن حمزة الدمشقی در البیان و التعریف.

مفسران

مفسرانی که به ذکر این واقعه پرداخته اند، عبارت اند از: طبری در تفسیرش (310 قمری)، ثعلبی در تفسیرش (437 قمری)، واحدی در اسباب النزول (486 قمری)، قرطبی در تفسیر خود (567 قمری)، فخر رازی در تفسیر کبیر (606 قمری)، ابن کثیر شامی در تفسیر خود (774 قمری)، نیشابوری و سیوطی در تفاسیرشان (910 قمری)، خطیب الشربینی در تفسیر خود (977 قمری)، ابوالسعود در تفسیرش (982 قمری)، الآلوسی در تفسیرش (1270 قمری).

متکلمان

متکلمانی که این واقعه را ذکر کرده اند، عبارت اند از: قاضی ابوبکر باقلانی در تمهید (403 قمری)، قاضی عبدالرحمن الایجی الشافعی در المواقف (756 قمری)، سید شریف الجرجانی در شرح المواقف (816 قمری)، البیضاوی در طوالع الأنوار (685 قمری)، شمس الدین اصفهانی در مطالع الانظار، تفتازانی در شرح المقاصد (792 قمری)، القوشجی در شرح التجرید (879 قمری)، قاضی النجم محمد الشافعی در بدیع المعانی (876 قمری)، سیوطی در اربعین و حامد بن علی المعماری در صلاة الفاخرة و الآلوسی در نثر اللآلی (1324 قمری).

لغویان

از عالمان لغوی، آنان که به ذکر این واقعه پرداخته اند، عبارت اند از: ابن درید محمد بن الحسن در الجمهرة (321 قمری)، ابن اثیر در النهایة، حموی در معجم البلدان، زبیدی در تاج العروس، النبهانی در مجموعة النبهانیة.

این حدیث در اعصار مختلف

راویان این واقعه 106 نفر از صحابه، 84 نفر از تابعان، 84 نفر از علمای قرن دوم، 92 نفر از علمای قرن سوم، از قرن چهارم 43 نفر، از قرن پنجم 23 نفر، از قرن ششم 20 نفر، از قرن هفتم 20 نفر، از قرن هشتم 18 نفر، از قرن نهم 15 نفر، از قرن دهم 14 نفر، از قرن

یازدهم 11 نفر، از قرن دوازدهم 12 نفر، از قرن سیزدهم 11 نفر و از علمای قرن چهاردهم 18 نفرند. علامه امینی، در کتاب خود الغدیر، اسامی اینها را از کتاب هایشان یا از کتاب های معتبر دیگر نقل کرده است که می توانید به آن رجوع کنید.

کتاب های درباره غدیر

جمعی از بزرگان درباره این حدیث و اسناد و دلالت های آن، کتاب هایی تألیف کرده اند؛ از جمله، طبری در کتاب الولایة فی طرق حدیث الغدیر؛ حموی در معجم الادباء و ابن عقدة الهمدانی در کتاب الغدیر؛ ابوبکر محمد بن عمر الجعابی متوفی به سال 355 قمری، در کتاب مَن رَوی حدیث غدیر خم؛ ابوطالب عبیدالله بن احمد بن زید الأنباری الواسطی (356 قمری) در کتاب طرق حدیث الغدیر، ابوغالب احمد بن محمد بن محمد الرازی (368 قمری) و ابوالفضل محمد بن عبدالله بن مطلّب الشیبانی (372 قمری) در کتاب مَن رَوی حدیث غدیر خم؛ الدارقطنی (385 قمری) و شیخ محسن بن الحسین النیشابوری الخزاعی در کتاب بیان حدیث الغدیر؛ علی بن عبدالرحمن بن عیسی الجراح القتانی (413 قمری) در کتاب طرق خبر الولایة؛ ابوعبدالله الحسین بن عبیدالله الغفائری در کتاب یوم الغدیر (411 قمری)؛ الحافظ ابوسعید السجستانی (477 قمری) در کتاب الدرایة فی حدیث الولایة آن را از 120 تن از صحابه نقل کرده؛ ابوالفتح الکراجکی (499 قمری) در کتاب عدة البعیر فی حج یوم الغدیر؛ علی

بن بلال المهلبی در کتاب حدیث الغدیر؛ شیخ منصور اللائی الرازی در کتاب حدیث الغدیر؛ شیخ علی بن حسن الطاهری در کتاب الولایة و ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله الحسکانی در دعاة الهداة الی اداء حق الموالاة، شمس الدین محمد بن محمد الدمشقی المقری (883 قمری) در کتابی به نام اسنی المطالب فی مناقب علی بن ابی طالب؛ المولی عبدالله بن شاه منصور القزوینی و سید حسن اللکنهوری در کتاب حدیث الغدیر؛ و سید میرحامد حسین (1306 قمری) در 1800 صفحه، در دو مجلد قطور از مجلدات کتاب گران سنگش عبقات الأنوار.

هم چنین، سید مهدی الغریفی (1343 قمری) در کتاب حدیث الولایة فی حدیث الغدیر؛ حاج شیخ عباس قمی (1359 قمری) در کتاب فیض الغدیر فی حدیث الغدیر؛ سید مرتضی حسین الخطیب الفتحیوری و شیخ محمدرضا طاهر آل فرج الله النجفی در کتاب الغدیر فی الاسلام؛ سید مرتضی خسروشاهی تبریزی در کتابی به نام اهداء الحقیر فی معنی حدیث الغدیر.

و سرانجام، علامه امینی در کتاب الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب در بیست جلد، که یازده جلد از آن منتشر شده است و در آن همه مطالبی را که در طول قرن ها درباره غدیر گفته و نوشته شده، گردآوری کرده است. این کتاب اثر گران بهایی است که بیشتر مسائل مهم را در تاریخ اسلام تحلیل کرده است.

اینها کتاب هایی است که درباره واقعه غدیر تألیف شده است، اما آثاری که در زمینه امامت علی(علیه السلام) به رشته تحریر درآمده و شامل

حدیث غدیر نیز هست، به صدها و صدها کتاب می رسد که می توانید برای آشنایی با آنها به کتاب الذریعة الی تصانیف الشیعة، اثر علامه تهرانی مراجعه کنید.

نکته جالب توجه

صاحب کتاب عبقات الأنوار، گروهی از علمای بزرگ را برشمرده است که بر متواتر بودن حدیث غدیر اجماع دارند و فخر رازی در تفسیر کبیر از جمله آنان است. برای آشنایی با این علما به این کتاب مراجعه کنید. سپس وی از کتاب ینابیع المودة، اثر شیخ سلیمان حنفی، نقل کرده است که ابوالمعالی امام الحرمین، استاد ابوحامد الغزالی باتعجب گفته است که: «روزی در بغداد کتابی را در دست صحافی دیدم که در آن، روایات غدیر خم گردآوری شده بود و بر روی آن نوشته شده بود: جلد 28 از طرق این حدیث پیامبر(صلی الله علیه و آله): «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلی مَولاهُ» و به دنبال آن جلد 29 می آید.

پیشینه غدیر

از آنچه گذشت، روشن می شود که روز غدیر روزی جاودانه در تاریخ اسلام است و با دقت به توجهی که به آن شده، می توان به اهمیت فراوان آن پی برد.

اهمیت این روز در چیست؟ اهمیت آن به سبب تعیین پیشوایی است که اصول عدالت و آزادی و مساوات و ارزش های علم و عمل را

به جنبشی زنده در ترکیب جامعه تبدیل می کند، به گونه ای که با نظام اسلامی سازگار باشد، و دین را یاری می کند تا آن گونه که خدا و پیامبر خواسته اند، بهشتی روی زمین باشد. پیامبر در شخصیت پیشوایی که در این روز منصوب شد، منظوری فراتر از فضایل روحی و جسمی و توانایی های علمی و عملی او نداشت و این امتیازها و توانایی ها ضامن اجرای درست و کامل اسلام بود. بر این اساس، این روز بزرگ را زیربنای نهضت های ترقی خواه و تحولات فرهنگی در اصول حکومت و حقوق بشر شمردند. ولی توضیح این حقیقت در این مقدمه نمی گنجد و پژوهشگران می توانند به کتاب ارزشمند و جاودانه امام علی بن ابی طالب(علیه السلام)، به نام نهج البلاغه مراجعه کنند و آن را مورد مطالعه و بررسی قرار دهند.

جا دارد به آنچه گفتیم، این سخن خلیفه دوم، عمر بن خطاب را نیز بیفزاییم که خطاب به امام علی(علیه السلام) گفته است: «ای ابوالحسن، اگر دریاها مرکب بود و درختان و جنگل ها قلم و انسان ها نویسنده و جِنّیان حسابگر، نمی توانستند فضایل تو را به شماره آورند.» با وجود این سخن، من چه بگویم؟ ابوحفص این حقیقت را از معلم بزرگش، پیامبر(صلی الله علیه و آله)، دریافته است و گواهی پیامبر به عظمت او کافی است.

کتاب حاضر

گفتیم که بسیاری از بزرگان درباره حدیث غدیر و سند و دلالت آن، کتاب هایی تألیف کرده اند که کتاب حاضر جزء همین تألیفات

ارزشمند است، چراکه با دقتی ژرف، دلالت حدیث را بررسی کرده و معنای آن را توضیح داده است. مؤلف مرحوم آن، از علمای بزرگ شیعه در آذربایجان ایران بوده است و این کتاب یک بار در عراق و اکنون در مرکز مطالعات اسلامی در قم تحت نظارت فرزند مؤلف، استاد مجاهد علامه سید هادی خسروشاهی، با اضافات و اصلاحاتی به چاپ رسیده است تا برای همگان سودمند باشد. از خداوند متعال خواستاریم همواره به ایشان توفیق دهد تا در دعوت به حق و ایفای رسالت جهانی اسلام به وظیفه خویش عمل کند. و الله الموفق و المعین.

موسی صدر⁽¹⁾

معنای حدیث غدیر

اشاره

آیت الله

سید مرتضی خسروشاهی

سخن مؤلف

تشکر می کنم از کسی که از ابتدای کار به این مختصر توجه نشان داد، و در مواردی که با نظر گرامی ایشان موافق بود، در راه احقاق حق به یکدیگر یاری رساندیم، و در مواردی که موافق نبود، برای آگاهی از حقیقت و بصیرت از دینمان به تبادل فکر و نظر پرداختیم. و الله من وراء القصد و هو العلیم بذات الصدور.

مرتضی بن احمد حسینی

1352 ﻫ .

بسم الله الرحمن الرحیم

«الحمد لله کما هو اهله، و الصلاة علی محمد و آله و صحبه»

و بعد؛ نیازمند به رحمت پروردگار، مرتضی فرزند احمد حسینی - غفرالله له ولوالدیه واخوانه و أسکنهم برحمته فی جنانه - می گوید:

در روز غدیر رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، علی بن ابیطالب(علیه السلام) را به خلافت و امامت منصوب کرد، و وجوب اطاعت از او را برای همه امت خویش در حدیث: «من کنت مولاه فعلی مولاه»، که از فریقین متواتر است⁽¹⁾

دلیل توجه شدید علما به این حدیث این است که این موضوع یکی از ابعاد عقاید اسلامی است.

تبیین فرمود. چون عید غدیر امسال (سال 1352 ه- ق) نزدیک شد، از چند تن از علمای ثقه شنیده بودم که شیخ محمد صدّیق، یکی از علمای عامه و ساکن حمامیان از توابع کردستان (وفقنا الله وایاه للعمل و الایمان) به دلالت لفظ «مولیٰ» در حدیث فوق اشکال کرده و می گوید «مولی» به معنای «اولیٰ بالنفس» است، و چون این واژه عربی است، ما عجم ها برای فهم معنای آن می بایست به کتاب های لغت مراجعه کنیم.

حرف او چنان بود که حرف افراد منصف و دور از انکار و عنادی که امر دین بر آنان مشتبه شده است. پس اگر کسی بتواند به خوبی او را راهنمایی نماید، با ترک جواب و جدال به احسن مرتکب خیانت نمی شود. به همین جهت فکر کردم به منابع لغوی اهل سنت مراجعه کنم. در این میان المصباح فیومی⁽¹⁾را دیدم. او در این کتاب شش معنا برای «مولیٰ» ذکر کرده (ابن عم، عصبه، ناصر، حلیف، معتق، عتیق) اما اصلاً «اولیٰ» را ضمن معانی آن نیاورده است! تعجب کردم و بی طاقت شدم و با خودم گفتم: چگونه یک لغوی معنای یک کلمه را نمی آورد یا از آن غافل می شود؟

در همین حال آیه شریفه: «فَالْیوْمَ لَا یؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیةٌ وَلَا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوَاکُمُ النَّارُ هِی مَوْلَاکُمْ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ»⁽²⁾به ذهنم خطور

کرد و با خودم گفتم: حتماً «مولیٰ» در اینجا به معنای «اولیٰ» است، چون هم با هیچ کدام از معانی ذکرشده در المصباح تناسب ندارد، و هم خداوند می فرماید: «ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِینَ هُمْ أَوْلَی بِهَا صِلِیا»⁽¹⁾، زیرا اگر آنان به آتش اولیٰ باشند، آتش نیز به ایشان اولیٰ است.

سپس به تفسیر این آیه شریفه سوره حدید در تفاسیر اهل سنت مانند تفسیر بیضاوی، جلالین و سایر تفاسیر مراجعه کردم، و دیدم که این تفاسیر معنای «مولیٰ» را همان طور که من فهمیدم ذکر کرده، و گفته اند: «هی مولاکم/ یعنی: به شما اولی است». سپس به تفسیر فخر رازی⁽²⁾مراجعه کردم، و در آن مطلب عجیبی یافتم! پس از آن به برخی کتاب های امامیه مانند جلد نهم بحارالانوار علامه مجلسی و کفایة الموحدین آیت الله طبرسی مراجعه کردم، و در آنها اشاره ای به این مطلب و جواب آن ندیدم. از این رو با وجود تشتّت خاطر و مجال اندک، برای کسب رضایت پروردگار تصمیم به این کار گرفتم و آن را «اهداء الحقیر فی معنی حدیث الغدیر» نامیدم و آن را به برادر بزرگوار شیخ محمد صدّیق (جعل الله التوفیق لنا وله خیر رفیق) تقدیم کردم که او شایسته و سزاوار پاسخ است. امید دارم که خوانندگان آن را از اول تا آخر بخوانند. این مطلب کوتاه است و وقت زیادی نمی خواهد. بخوانند تا غرض و هدف من برایشان روشن شود و بدانند که من منصفم یا معاند. به خدا سوگند که هدفی جز اصلاح به

قدر توان ندارم، و توفیق تنها از سوی خداوند است. به او توکل می کنم و به او پناه می جویم.

سخن فخر رازی و جواب او

رازی در تفسیر کبیر، در تفسیر این آیه شریفه⁽¹⁾می گوید درباره لفظ «مولیٰ» اقوال مختلفی وجود دارد:

اول: ابن عباس می گوید: «مَوْلَاکُمْ» یعنی «مصیرکم». دلیلش این است که «مولیٰ» موضع «ولی» است و «ولی» به معنای قرب است. بنابراین معنای آن چنین می شود که آتش موضع و محل شماست؛ آن محلی که به آن نزدیک می شوید و به آن می رسید.

دوم: کلبی می گوید: به معنای «اولی بکم» است. زجّاج و فراء و ابی عبیده نیز همین نظر را دارند.

آن چه که ذکر کرده اند، بیان معنا است و نه تفسیر لفظ «مولیٰ»، چون اگر «مولیٰ» یا «اولیٰ» در لغت یک معنا داشتند باید استعمال هر یک از آنها در جای دیگری صحیح باشد. بنابراین باید صحیح باشد که بگوییم: «هذا مولی من فلان» همان طور که می گوییم: «هذا اولیٰ من فلان». هم چنین باید صحیح باشد که بگوییم: «هذا اولیٰ فلان» همان طور که می گوییم: «هذا مولیٰ فلان»؛ و چون این گفتار باطل است، می فهمیم معنایی که برای مولیٰ ذکر کرده اند [اولیٰ] معنا و مقصود از رساندن مراد است نه

تفسیر لفظ «مولیٰ». ما به این نکته توجه دادیم زیرا سید مرتضی در امامت علی(علیه السلام) به گفتار رسول خدا(صلی الله علیه و آله)که فرموده است: «من کنت مولاه فعلی مولاه» تمسّک کرده و گفته است: «یکی از معانی «مولیٰ»، اولیٰ است» و برای اثبات مدّعای خود به گفتار ائمه لغت در تفسیر آیه شریفه سوره حدید استدلال نموده است؛ که آنان گفته اند: معنای «مولیٰ»، اولیٰ است.

چون ثابت شد که لفظ مولیٰ می تواند متحمّل معنای اولیٰ باشد، واجب است که در «من کنت مولاه» حمل بر آن کنیم. زیرا بعضی از معانی دیگر یا ثبوت آن درباره علی(علیه السلام) واضح است همچون ابن عمّ و ناصر؛ و یا انتفائش واضح است همچون معتِق و معتَق؛ که در صورت اول اراده آن موجب بیهودگی و لغویت است؛ و در صورت دوم موجب کذب و خلاف واقع. اما ما با دلیل روشن کردیم که سخن این افراد در این مواضع بیان معنا است نه تفسیر لفظ «مولیٰ»، و به این ترتیب استدلال به آن از حجیت می افتد.

پایان عبارات وی⁽¹⁾

اما من می گویم: منظور او از تفسیر لفظ، ترجمه و بیان معنای آن به اقتضای هیأت و مبدأ اشتقاق آن است که تصور می کند اسم مکان از «ولی» باشد، که در این صورت به معنای موضع ولی است. هم چنین احتمال دارد منظور او مطلق معنای حقیقی باشد - اگرچه

ترجمه آن نباشد - زیرا آنجا که می گوید: «اگر «مولیٰ» و «اولیٰ» یک معنا داشت... الخ»، به دلیل عدم اطراد «مولیٰ» را به معنای «اولیٰ» نمی داند زیرا اطراد در معنای حقیقی - حتی اگر ترجمه لفظ نباشد - پیوسته ضروری است. مثلاً وقتی فرض کنیم لفظ «مسجد» که ترجمه آن محل سجده است (چیزی که روی آن سجده به جا می آورند) به طور یکسان برای آنچه سجده با آن انجام می شود، مثلاً پیشانی هم وضع شده باشد، چنانکه به قرینه عبارت: «در این صورت استدلال به آن از حجیت ساقط می شود» در ترجمه اش اطراد می نماید. زیرا صرف خروج معنا از ترجمه لفظ اگر آن را نیز مثل ترجمه معنای حقیقی بدانیم که لفظ به طور یکسان برای آن وضع شده، موجب عدم حجیت استدلال نمی شود.

بله؛ در این صورت حمل نیاز به قرینه دارد، همان طور که با فرض اشتراک و تعدد معنای حقیقی حمل بر ترجمه نیز نیاز به قرینه دارد. اما با توجه به اینکه «اولیٰ» ترجمه لفظی که به تصور او اسم مکان «ولی» است، نمی باشد و ترجمه آن در موضع «ولی» بدیهی است و حتی کودک آن را انکار نمی کند، در این مطلب نیازی به استدلال و اثبات از طریق دلیل نیست. و باید مطمئن شویم که منظور او از تفسیر لفظ، معنای حقیقی است نه خصوص ترجمه، چنانچه معلوم است.

اما منظور فخر رازی از معنا هم به قرینه مقابله با تفسیر لفظ

لفظِ معنا، معنای مجازی است. معنا یا حقیقی است یا مجازی، و منظور فخر رازی قطعاً معنای حقیقی نیست، بنابراین دومی متعین است. البته منظور او از معنا اشتباه نیست، زیرا ائمه لغت قرآن را اشتباه تفسیر نمی کنند.

بله؛ احتمال - بعید - است که منظور او از معنا، چیزهایی از قبیل لوازم مطلوب باشد که برای توضیح مطلوب می آیند نه اینکه لفظ حقیقتاً یا مجازاً در آنها استعمال شود. مثل وقتی که می گوییم: «اگر این کار را انجام دهی به زندان می افتی» و حرف ما این طور تفسیر می شود که: شکنجه می شوی و سختی می بینی؛ که این تفسیر، توضیحاً و تأکیداً تفسیر به لازمه زندان در جهت بازدارندگی از عمل است بدون اینکه زندان حقیقتاً یا مجازاً درباره شکنجه استعمال شود. نیز، در الجلالین آیه شریفه: «وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ»⁽¹⁾چنین تفسیر شده است: «خداوند فرزندان او را که مرده بودند زنده کرد و نظایر آنان را روزی او کرد⁽²⁾»، که منظور از هبه همان عطیه است، و تفسیر آن به (زنده کردن) برای افهام تفسیر به لازمه مطلوب است و لفظ، حقیقتاً و مجازاً در آن استعمال نشده است. چون معلوم است هبه برای کسی که مُرده از راه احیاء صورت گرفته، نه اینکه هبه در خصوص احیاء استعمال شده باشد.

اما دلایلی که نشان می دهد بعید است منظور او از معنا،

چیزهایی از قبیل لوازم مطلوب باشد، عبارت است از:

اول: اینکه آتش در موضع «ولی» باشد برای مطلوب واضح تر و در بازدارندگی و زجر قوی تر است از این که آتش به آنان «اولیٰ» باشد. به این دلیل که ممکن است انسانی سزاوار آتش باشد اما خداوند متعال با کرامت و فضل خود او را ببخشد. پس او را داخل در آتش نمی کند و آتش دیگر در موضع «ولی» او نیست. با این وصف چگونه می توان گفت معنا توضیح و تأکید تفسیر به لازم است؟! حتی تفسیر ابن عباس⁽¹⁾سزاوارتر است که آن را معنا بدانیم و بگوییم: طبق ظاهر کلام اهل لغت معنای حقیقی «مولیٰ»، «اولیٰ» است، و ابن عباس فقط از جهت توضیح و تأکید، آن را به لازمه اش تفسیر کرده تا احتمال شمول عفو در مورد کافر و منافق را دفع نماید.

دوم: اینکه در این صورت حق عبارت چنین است: «بدان اینکه گفته شد تفسیر است نه معنا»؛ چون گفتیم معنایی که از لفظ ظاهر می شود چیزی است که لفظ حقیقتاً یا مجازاً در آن استعمال می شود.

همه اینها در صورتی است که منظور فخر از حمل نمودن سخن ائمه لغت بر بیان (لازمه مطلوب) این باشد: لفظ «مولی» در این آیه شریفه برخلاف سایر کلمات عرب ولو مجازاً در «اولیٰ» استعمال نشده است. اما اگر همانطور که از این حرفش برمی آید: «در این صورت استدلال به آن از حجیت ساقط می شود»، منظورش این باشد که

استعمال را به طور مطلق نفی کند، منظورش بعیدتر و ناهنجارتر نیز خواهد بود. زیرا صرف اینکه بگوییم استعمال در خصوص این آیه ممنوع است اما در سایر کلمات جایز است، استدلال به حدیث را از حجیت ساقط نمی کند. همچنین منظور او، علاوه بر آنچه ذکر کرده، برخلاف ضرورت و بداهت نیز خواهد بود چون وقوع آن در استعمالات ضروری است (ان شاء الله توضیح خواهیم داد) و انکار وقوع آن در استعمالات - ولو مجازاً - از سوی کسی که مقام پایین تری دارد هم شایسته نیست چه رسد به او!

به طور کلی روشن شد که منظور او از معنا، معنای مجازی است و احتمال مذکور بعید یا ابعد است، زیرا چنانکه تبیین کردیم، منظورش یا این است که نفی کند «اولیٰ» معنای حقیقی یا حتی معنای مجازی «مولیٰ» است، یا این است که نفی کند در خصوص این آیه شریفه، مطلقاً یا مجازاً در این معنا استعمال شده است.

در هر حال سخن او ناقص و بی نظم است و بد بیان شده، چنانکه ما مجبور شدیم منظورش را اینگونه روشن کنیم. اما علاوه بر آن، از وجوهی نیز به آن اشکال وارد است که در ادامه این وجوه را بیان خواهیم کرد:

وجه اول: مولی: مطاع و ولی امر

توضیح: تردیدی نیست که «مولیٰ» نه تنها از نظر عرفی به معنای «سید» و «مطاع» و «ملک الطاعه» است، بلکه این معانی از نظر

عرفی واضح ترین معانی آن هستند که به دلیل شیوع استعمال، هنگام استفاده از کلمه به ذهن متبادر می شوند. مثلاً می گویند: فلانی مولای من است، یعنی سید من است و من از او اطاعت می کنم و در کارهایم امر او بر امر من مقدم است. معنای «اولیٰ بالنفس» نیز طبق آنچه از تفاسیر فریقین مانند تفسیر صافی و بیضاوی تحت آیه شریفه: «النَّبِی أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»⁽¹⁾برمی آید، چنین است. بنابراین تردیدی نیست که «مولیٰ» از نظر عرفی در این معنا حقیقی بوده و بلکه این معنا، اظهر معانی آن است که هنگام استعمال لفظ [مولیٰ] به ذهن متبادر می شود. این مسأله ثابت می کند این معنا از نظر لغوی حقیقی است، نیز اصالت عدم نقل را - که در جای خود گفته شده - ثابت می کند. صرف نظر از همه اینها حمل لفظ بر این معنا در حدیث غدیر ضرورت دارد زیرا (چنانکه در اصول آمده) در صورت تعارض عرف و لغت حمل کلام شارع بر معنای عرفی ضرورت دارد.

اگر اشکال شود: اصالت عدم نقل در صورت شک در وحدت و تعدد معنا جاری می شود، اما اگر تعدد مشخص باشد و شک کند که در زمان ما مبدأ حدوث این وضع مشخص چیست؛ تا زمان یقین به حصول آن اصالت عدم نقل پابرجا است و به همین دلیل در مسأله حقیقت شرعی به اتفاق آراء اصل بر عدم ثبوت است.

جواب می دهیم: اولاً: اینجا نیز شک در وحدت و تعدد معنا

است؛ چون احتمال دارد که [این معنا] فقط در «اولیٰ» حقیقی باشد و سایر معانی به آن برگردد، همان طور که برخی امامیه گفته اند و اشاره خواهیم کرد. ثانیاً: بر فرض تعدد نیز نقل معلوم نیست و احتمال دارد که هر کدام از این دو یکسان برای آن وضع شده باشند، نه اینکه یکی منقول از دیگری باشد. بنابراین اصالت عدم نقل بر مبنای تشابه زمان ها هم جاری می شود. ثالثاً: بر فرض پذیرش نقل، تصور نمی شود در زمان ما و زمان شارع اختلاف عرفی باشد؛ زیرا قطع نداریم که عرف این زمان با عرف زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) مغایرت دارد و متبادر عرفی در این دو زمان اتحاد دارند. به نظر شما اگر در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) یک نفر به دیگری بگوید: «تو مولای من هستی» آنچه به ذهن متبادر می شود با چیزی که در این زمان به اذهان ما متبادر می شود تفاوت دارد؟ حاشا و حاشا به انصاف شما.

اگر در جواب بگویند: بله؛ اما ظاهر این است که این معنا از «مولیٰ» به معنای «معتق» و «مالک رق» گرفته شده و در آن توسع یافته تا بر غیرمعتق و مالک هم - در صورتی که مثل معتق سیادت و برتری مقتضای مطاعیت در او باشد - اطلاق شده و در نتیجه مجاز از آن است.

جواب این است: اولاً: صرف استظهار به جهت پیدا کردن ارتباط و مناسبت برای حکم دادن به مجازیت کافی نیست وگرنه باید بگوییم: ظاهر این است که «عین» مجازاً در «چشم» استفاده شده زیرا به «چشمه آب» شباهت دارد، و در آن توسع یافته و بر «چشم» اطلاق

شده است؛ و بطلان این امر کاملاً واضح است. ثانیاً: حرف شما بهتر از عکس آن نیست، که بگویند: ظاهر این است که در «اولیٰ بالنفس» و «مالک الطاعة فی جمیع الامور» حقیقی، و در «مالک الرق» توسّعی است؛ زیرا «مالک رق» هم از نظر شرع و عرف در بخشی از امور «مالک الطاعة» است. حتی معلوم است که این قول از قول اول بهتر است. ثالثاً: بعد از اینکه تبادر عرفی و شیوع استعمال را پذیرفتیم، به گونه ای که این معنا بدون قرینه از لفظ به ذهن متبادر می شود و انصراف لفظ به غیر آن نیاز به قرینه دارد، و نیز اتحاد طرفین را پذیرفتیم دیگر نیازی نیست ثابت کنیم معنا از نظر لغوی حقیقی است. هر چند خواهیم گفت که اثبات آن از طریق سخنان ائمه لغت و نادرستی تفسیر فخر رازی از این سخنان ممکن است. حتی صرف نظر از این مطلب هم اثبات آن از طریق اصالت عدم نقل - چنانکه گفتیم - ممکن است.

وجه دوم: «اولیٰ»: یکی از معانی «مولیٰ»

با دلالت قرآن باید «اولیٰ» را از معانی «مولیٰ» شمرد و در این خصوص آیه شریفه: «وَلِکُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِی مِمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ»⁽¹⁾گواه آن است. منظور از «اولیٰ» نیز اولیٰ به ارث و میراث او است و در این خصوص آیه شریفه: «وَأُولُو الْأَرْحَامِ

بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ»⁽¹⁾گواه آن است.

توضیح: فخر رازی «مَوَالِی» را به «عصبه» تفسیر کرده و در بیان دلیل آن گفته است: از بین شش معنایی که در پیش گفتیم - و آنها را از المصباح ذکر کرده ایم - این معنا مناسب است. این تفسیر نادرست است؛ نه برای اینکه در مذهب ما «عصبه» ارث نمی برند و در مذهب آنان ارث می برند، بلکه به این دلیل که خداوند متعال می فرماید: «وَلِکُلٍّ جَعَلْنَا» و همه مردم «عصبه» ندارند. «عصبه»، همانطور که در المصباح آمده⁽²⁾از نظر لغوی عبارت است از: خویشاوندان مرد از خانواده پدری. بنابراین مطلقاً شامل خویشاوندان مادری و خویشاوندان پدری اگر زن باشند، نمی شود. با این حال ممکن است حتی اگر «عصبه» وجود داشته باشند، به آنان چیزی داده نشود. مثل وقتی که از سهم ها چیزی اضافه نیاید، یا مثل وقتی که پدر و مادرشان یکی نباشد و سهم آنان یک ششم است و سهم دو دختر یک سوم. پس چطور می گوید: «و برای هر کسی خویشاوندی قرار دادیم که از ارث والدین و خویشاوندان به آنان داده می شود» و یکی از تفسیرهایشان از آیه شریفه این است⁽³⁾مگر اینکه گفته شود: اطلاق «مِمَّا تَرَکَ» با یک دلیل منفصل قید خورده است به اینکه وقتی مازاد سهم ها به عصبه داده می شود، به همه آنان تعلق نمی گیرد بلکه به

اولیٰ از ایشان تعلق می گیرد، بنابراین مثلاً به عمو داده می شود نه فرزند او، با اینکه او نیز جزء عصبه است. این حرف مقتضای خبر آنان از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) است که در باب ارث عصبه به آن استناد کرده اند: «این مال را تقسیم کنید، پس هر چه از سهام زیاد آید، برای مردانی است که عصبه میت و خویشاوندان او باشند»⁽¹⁾بر این مبنا می بایست در اراده شدن عصبه، اولیٰ از ایشان را نیز در تقدیر گرفت و خبر را مفسر آیه دانست.

دیگر اینکه؛ اگر «الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ» بیان برای «موالی» باشد، گویی خداوند متعال فرموده است: ایشان پدران و مادران و خویشاوندان هستند، چنانچه آنان در تفسیر دیگری این طور می گویند. کاملاً روشن است که تفسیر «موالی» به «عصبه» اشتباه است، زیرا والدین و نیز همه خویشاوندان جزء عصبه نیستند، پس چطور می توان عصبه را به والدین و خویشاوندان تفسیر کرد؟! نیز، چگونه می گوید: «وَلِکُلٍّ جَعَلْنَا» در حالی که ممکن است میت یکی از این دو را نداشته باشد و ارث او به ولاء عتق و ضمان جریره و پس از آن به امام برسد؟! بنابراین متعین است که از خویشاوندی نسبی و سببی اراده اعم، و از «موالی» اراده اولی به میراث میت شده باشد تا

«وَلِکُلٍّ جَعَلْنَا» درست شود. به این جهت تفسیر بیضاوی⁽¹⁾و غیره⁽²⁾«موالی» را به ورثه برمی گردانند وگرنه «وارث» از معانی «مولیٰ» نیست - المصباح و القاموس و غیر اینها را نگاه کنید⁽³⁾- به خلاف «اولیٰ» که ائمه لغت آن را تبیین کردند و ما پیش از این آوردیم.

در آیات شریفه: «وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ»⁽⁴⁾، و: «هُنَالِکَ تَبْلُو کُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا کَانُوا یفْتَرُونَ»⁽⁵⁾، و: «حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا یفَرِّطُونَ * ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُکْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِینَ»⁽⁶⁾، هم به قرینه عبارت: «أَلَا لَهُ الْحُکْمُ» به معنای «سید» آنان، و کسی است که به تصرف در امور دنیا و آخرتشان اولیٰ است، عذاب کند یا ببخشد. زیرا از میان شش معنایی که از المصباح

نقل شد هیچ کدام مناسب نیست.

این تصور که شاید منظور از آن «ناصر» باشد هم باطل است؛ زیرا خداوند متعال در آن روز «ناصر» همه نیست، بلکه بیشتر آنان را رها کرده است و می فرماید: «إِنَّکُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ»⁽¹⁾این تصور که شاید منظور از آن «معتق» باشد، به جهت اینکه از آتش آزاد شده هم باطل است، چون همه از آتش آزاد نمی شوند. به این ترتیب متعین است که منظور از آن «سید» و «الاولیٰ بالتصرف فی الامور و الانفس» است. تفسیر بیضاوی نیز مرجع «مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ» را همین می داند و می گوید: «پروردگارشان و متولی امورشان حقیقتاً»⁽²⁾روشن است که منظور از متولی امور کسی است که اولیٰ به تصرف در امور است نه مطلق مباشر.

نیز، خداوند فرموده است: «وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَینِ أَحَدُهُمَا أَبْکَمُ لَا یقْدِرُ عَلَی شَیءٍ وَهُوَ کَلٌّ عَلَی مَوْلَاهُ»⁽³⁾، که منظور ولی امر اوست. در الجلالین به همین شکل⁽⁴⁾، و در تفسیر ابی السعود⁽⁵⁾و بیضاوی⁽⁶⁾به کسی که امر او ولایت دارد تفسیر شده است، زیرا هیچ یک از شش

معنایی که قبلاً از المصباح نقل کردیم مناسب آن نیست.

به طور کلی، منظور از «مولیٰ» در این سه آیه قطعاً «ولی امر» و «اولیٰ به تصرف در امور» است. بنابراین با توجه به دلیل و تبیین سابق الذکر ثابت می شود که استعمال و اطلاق «مولیٰ» در «اولیٰ» و اراده «اولیٰ» از «مولیٰ» در قرآن ضرورتاً این معنا را یکی از معانی «مولیٰ» قرار می دهد.

اگر اشکال شود: استعمال در قرآن اعم از حقیقت است.

جواب می دهیم: حتی شاعر هم گفته است: [مهلا بنی عمنا/ مهلا موالینا]؛ چطور آنان (ابن عم) را معنای حقیقی «مولیٰ» قرار داد ه اند؟ قرآن که برای پیروی شایسته تر است.

وجه سوم: صحت استعمال «مولی» در «اولی بالنفس»

توضیح: فخر رازی حتی اگر موردی را پیدا نکند که «مولیٰ» در «اولیٰ بالنفس» استعمال شده باشد باید صحت استعمال لفظ در این معنا و حقیقی بودن معنا در آن لفظ را بپذیرد و احتمال بدهد که ائمه لغت بدان تصریح نکرده اند. هرچند این کار برای صاحبان آراء دیگر لازم نیست. به عبارت دیگر: این کار لازمه تحقیق و لازمه سخنان فخر رازی در باب معنای «مولی» است پس چگونه است که از آن غفلت کرده است؟!

توضیح: او در تفسیر آیه اول آنجا که تفسیر ابن عباس را بررسی می کند، گفته است که «مولیٰ» اسم مکان از «ولی» است و معنای

حقیقی آن موضع و محل ولی است. در تفسیر آیه دوم - یعنی آیه «موالی» - نیز گفته است:

مسأله دوم: مولی لفظ مشترک میان چند معنا است:

اول: معتِق؛ به دلیل اینکه آزادی [عبد] به دست او است، و به همین دلیل ولی نعمت نامیده می شود.

دوم: معتَق؛ به دلیل اینکه ولایت مولایش در انعام او ادامه دارد. این مانند آن است که به «طالب» و «مطلوب»، «غریم» می گویند؛ به «طالب» از آن جهت که نسبت به حقش لزوم و مطالبه دارد، و به «مطلوب» هم از آن جهت که لازمه آن دین است.

سوم: حلیف؛ به دلیل اینکه امر هم پیمان به واسطه پیمان بستن به دنبال آن می آید.

چهارم: ابن عم؛ به دلیل اینکه به جهت خویشاوندی میانشان او را یاری می کند.

پنجم: ولی؛ به دلیل اینکه او را یاری می کند.

ششم: عصبه؛ که مد نظر این آیه است، به این دلیل که فقط همین معنا مناسب این آیه است... پایان کلام.

روشن است که منظور فخر رازی از اشتراک، اشتراک معنوی است، و استعمال آن در شش معنا از این باب است که این شش معنا افراد یک کلی، یعنی همان معنای حقیقی - موضع ولی - و مصادیق آن هستند و همه آنها بدان بازمی گردند، مانند استعمال «غریم» که یک

معنای ملازم در «طالب» دارد از این جهت که ملازم مدیون است، و یک معنای ملازم «مطلوب» دارد از این جهت که ملازم دین است، نه اشتراک لفظی؛ چون معلوم است در این صورت دلیلی برای ذکر تعلیل ها و مناسبات نبود.

بله؛ احتمال بعیدی وجود دارد که منظور او اشتراک لفظی در عرف عام باشد، و تعلیل ها و مناسبات به این مطلب اشاره می کند که لفظ «مولیٰ» در عرف در هر یک از این شش معنا استعمال شده تا به حد حقیقت رسیده است، زیرا صرف نظر از رابطه هر کدام این معانی با هم، این شش معنا با معنای لغوی (یعنی موضع ولی) تناسب دارند، در نتیجه از نظر عرفی حقیقتاً و مجازاً میان آنها اشتراک معنوی وجود ندارد بلکه همه با استفاده از اطلاق و تقیید منقول از معنای لغوی هستند. چنانکه علامه شیخ انصاری سخن شهید را به همین ترتیب توجیه کرده و گفته است: «لفظ «ارش» که واژه ای برای «دیه» است، مشترک لفظی است، یعنی در اصطلاح فقها برای چند معنا استفاده می شود: ارش عیب در کالای فروخته شده، ارش کاهش قیمتی که بر اثر جنایت شخص در مورد برده متعلق به فرد دیگری روی داده و در شرع حدی برای آن معین نشده، ارش در مقابل عضو تلف شده دیگری که در شرع برای آن جنایت مقداری تعیین شده مانند قطع دست برده؛ و بیشتر از آنچه در شرع مقدار آن تعیین شده و ارش در جایی است که به جنایت غاصب تلف شود». نهایت، تفاوت نقل در این مقام با سخن شهید در این است که این نقل در

عرف عام به دست می آید و آن دیگری در عرف خاص.

بنابراین الف) اگر منظور او اولیٰ باشد گفتیم: معلوم است اطلاق مشترک معنوی بر فرد و مصداق قدر مشترک درست و حقیقی است، و از نظر وجدان استعمال آن ممانعت ندارد وگرنه لازم می آید که فقط زمانی درست باشد به زید گفت «ای انسان» که این لفظ از طرف اهل لغت به او اطلاق شده باشد، و بطلان این امر بدیهی است.

با این وصف می گوییم: «اولیٰ بالنفس» از مصادیق موضع ولی است و اینکه آن را به موضع ولی برگردانیم از اینکه به آن شش معنا برگردانیم واضح تر است. زیرا این معنا نعمتی عظیم تر از نعمت عتق (که وجه نام نهادن معتق است) و نصرتی عظیم تر از نصرت ابن عم (که وجه نام نهادن نصرت است) دارد. نیز، اگر از دنیا برود و مالی به ارث نگذارد کفالت ایتام او را برعهده می گیرد. همان طور که در تفسیر خود بعد از ذکر معانی «مولیٰ» از ابوهریره نقل می کند که: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «من اولی و سزاوارترین مردم به مؤمنین هستم، هر یک از شما از دنیا برود و مالی به ارث بگذارد عصبه و کسان وارث اویند و هرکه دینی باقی گذارد من ولی او هستم»⁽¹⁾هم چنین است موارد غیرقابل شمارش دیگر. بلکه قرب و ولایت او نسبت به فرد از

قرب همه اولیاء عظیم تر، بلکه از خود فرد به خود نزدیک تر است. به همین دلیل امر او بر امر فرد مقدم است.

بالجمله این کلی که قدر مشترک است (یعنی موضع ولی)، به دلیل تفاوت افرادش به اوّلیت و اولویت مشکک است نه متواطی، و صدق آن بر «اولیٰ بالنفس» اظهر و اولیٰ از غیر آن است. بنابراین باید بگوید استعمال آن در این مورد بر وجه حقیقت درست است، حتی اگر انصاف داشته باشد و تعصب نورزد باید بگوید «مولیٰ» هفت معنا دارد و «اولیٰ بالنفس» را اولین معنای آن قرار دهد و سپس سایر معانی را ذکر نماید؛ نه اینکه بخواهد سخن ائمه لغت را چنان تفسیر کند که حتی زن فرزند از دست داده خنده اش بگیرد. بعداً بدان خواهیم پرداخت.

ب) اگر منظور او دومی باشد هم به همین شکل است. یعنی باید هفت معنا برای «مولیٰ» ذکر کند و اگر انصاف داشته باشد «اولیٰ» را اولین آنها قرار دهد. زیرا در وجه اول گفتیم که استعمال لفظ در این معنا اکثر و اظهر از شش معنای دیگر است.

بر این مبنا می گوییم: حقیقت لغوی، یا مهجور است یا نیست. در صورتی که مهجور باشد، باید تفسیر ابن عباس که «مولیٰ» را به «الأولیٰ» تفسیر کرده اشتباه بداند، نه اینکه آن را معنای دقیق قرار دهد؛ زیرا حمل بر معنای مهجور غلط است. در صورتی که مهجور نباشد هم مانند حمل بر سایر معانی نیاز به قرینه دارد و قرینه مناسبت اقتضا می کند که بر قول ائمه لغت حمل شود که از قول ابن

عباس در این مقام مناسب تر است. دلیلش نیز روشن است. در این صورت، معنا تأسیسی می شود و معنای جدید به مثابه علت برای «مَأْوَاکُمُ النَّارُ» خواهد شد. گویی در بیان علت آن بگوید: این مقتضای عدل و حکمت خداوند متعال و به شما سزاوارتر است. به خلاف سخن ابن عباس که تأکید محض و تکرار ما سبق است. پس حمل بر معنای تأسیسی بهتر است.

با توجه به هرکدام این موارد، او باید هفت معنا برای «مولیٰ» بیاورد و «اولیٰ» را نخستین معنا قرار داده و بعد بقیه را ذکر نماید، نه اینکه سخن ائمه لغت را به تأویل ببرد. ما بعداً به این مطلب و دلیل آن می پردازیم. و الله الهادی الی سبیله.

وجه چهارم: سخن ائمه لغت؛ معنا، نه تفسیر

در حدیث غدیر باید «مولیٰ» بر معنای «اولیٰ بالنفس» حمل شود حتی اگر از نظر عرف و لغت این معنا، معنای مجازی باشد و سخن ائمه لغت نیز «معنا» باشد - با هر معنایی که برای «معنا» در نظر گرفته شود - نه «تفسیر».

توضیح: منظور از اینکه سخن ائمه لغت معنا باشد: این است که یا معنای مجازی باشد مانند آنچه قبلاً گفتیم، یا از قبیل لوازم مطلوب باشد که لفظ حقیقتاً و مجازاً در آن استعمال نمی شود. در فرض اینکه از قبیل لوازم مطلوب باشد؛ یا می پذیرند که در سایر استعمالات عرب ولو مجازاً در معنای «اولیٰ» استعمال می شود - حتی اگر به زعم او در

آیه شریفه در این معنا استعمال نشده باشد - و یا استعمال آن را مطلقاً نفی می کنند. هم چنین در این فرض، استعمال در «اولیٰ» - اگر کسی به کار ببرد - صحیح است، زیرا مجاز مشروط به سماع یا حتی علاقه مصححه نیست وگرنه مجازهای مستحدثه بی اعتبار بودند حال آنکه رابطه مشابهت - از قوی ترین روابط مجاز - میان «اولیٰ بالنفس» و بین «معتق» و «مالک رق» بدیهی است و ضمن سؤالی در وجه اول به این مطلب اشاره شد.

همه این احتمالات بر این بنا استوار است که «مولیٰ» در آن شش معنا مشترک لفظی باشد؛ چون اگر بر این بنا استوار شود که مشترک معنوی است و به «موضع ولی» بازمی گردد، جوازی برای این احتمالات وجود ندارد و همان طور که در وجه قبل گفتیم استعمال آن در «اولیٰ» حقیقی خواهد بود. با این وصف حرف ما این است که: صرف نظر از اینکه معنا قراردادن سخن ائمه لغت با کلام قبلی او که ظهور در اشتراک معنوی دارد متعارض است، کسی هم در وجوب حمل بر معنای مجازی در صورت اقامه قرینه اشکال نکرده است، و این قرینه در حدیث غدیر از وجوه متعدد اقامه شده که ما چند مورد از آن را ذکر می کنیم:

قرینه اول: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) این حدیث را بعد از ذکر مقدمه بیان فرمود و آن مقدمه این بود: «آیا من به مؤمنین سزاوارتر از خودشان نیستم؟»، چون جواب دادند: «بله»، فرمود: «هر کس من مولای اویم

پس علی مولای اوست». این مقدمه چینی در روایات فراوانی از طریق اهل سنت - تقریباً بیست حدیث در غایة المرام - نقل شده است. هرکه انصاف داشته باشد شک نمی کند که این حدیث متواتر است ولو به واسطه ورود این روایات در اخبار شیعه.

وجه دلالت: وجه اینکه مقدمه به چه دلیل قرینه بر اراده شدن «اولیٰ» از «مولیٰ» به شمار می آید معلوم است. به این دلیل که ما وقتی اول می گوییم: «آیا من سید و مطاع شما یا شریک شما یا دوست شما یا صاحب شما نیستم؟» تا بعد از آن بگوییم: «هرکه من سید و مطاع او یا شریک او هستم پس زید سید و مطاع و شریک او است» منظورمان آن است که مواردی را که در مقدمه برای خود اثبات کردیم برای آن شخص نیز اثبات کنیم و اگر بعد از آن حرفی بی ارتباط با آن کلام بیاید، نامتناسب خواهد بود. مثلاً بگوید: آیا شما از من اطاعت می کنید؟ سپس بگوید: هر کس من شریک تجاری او هستم پس زید شریک اوست، یا هر کس من ناصر او در جنگ ها هستم پس زید ناصر اوست. از نظر عرف و عقل چنین مقدمه ای برای چنین کلامی مذموم است و باید کلام پیامبر(صلی الله علیه و آله) را از چنین مقدمه ای منزّه دانست.

این مسأله با توجه به ضرورت ارتباط مقدمه با ذی المقدمه روشن است و تنها کسی که عناد داشته باشد آن را انکار می کند. بله؛ این درست است که بعد از مقدمه در برخی از مواردی که برای خود

ثابت دانست زید را جایگزین خود کند، مانند اینکه بگوید: آیا شما از من اطاعت نمی کنید؟ سپس بگوید: هرکه از من اطاعت می کند پس در فلان امر نیز از زید اطاعت کند. یا بگوید: آیا من شریک شما نیستم؟ سپس بگوید: هرکه من شریک او هستم، پس زید مثلاً در تجارت مصر شریک او است؛ اما این تقیید به قید نیاز دارد و بیان سخنی که با مقدمه هیچ ارتباطی ندارد موجب مذمت مقدمه بوده، و از نظر عرف و عقل قبیح است. پس با توجه به وجوب منزه بودن کلام پیامبر(صلی الله علیه و آله) از مذمت، این مقدمه قرینه قطعی مطلبی است که ذکر کردیم.

برخی از تشکیک کنندگان می گویند: چه بسا این مقدمه برای این باشد که آنان را به مولویت امیرالمؤمنین، که برای شرور سنگین است، ملزم نماید نه برای اینکه آنچه برای خود اثبات کرده در حق علی بن ابیطالب(علیه السلام) هم اثبات نماید؛ که این شبهه با توجه به مواردی که تبیین کردیم، مردود است.

توضیح سقوط: از نظر عرف و عقل مقدمه باید با ذی المقدمه ارتباط داشته باشد. پس اگر منظور پیامبر(صلی الله علیه و آله) از مقدمه الزام آنان به مولویت علی(علیه السلام)، به معنای اولویت و مطاعیت او ولو در برخی امور باشد (اگرچه تقیید نیاز به دلیل دارد، و در صورت فقدان دلیل باید به اطلاق لفظ تمسک کرد)؛ این عین سخن ما است حتی اگر برای الزام آنان به مولویت علی(علیه السلام) به معانی دیگری مثلاً نصرت باشد که

ارتباطی با مقدمه ندارد و تقدیم آن مذموم است هم عین سخن ما است. بله؛ در این صورت بهتر است که مقدمه به این شکل بیاید که «آیا من ناصر مؤمنین نیستم؟»، سپس بگوید: «هرکه من مولای او هستم پس علی مولای اوست» یعنی «هرکه من ناصر او هستم پس علی ناصر اوست». البته اینکه علی(علیه السلام) را در ناصریت به منزله خود قرار داده باشد، غیرقابل فهم است و این مطلب را در قرینه بعدی توضیح خواهیم داد.

علاوه بر اینها، سنگین بودن [مولویت] بر نفوس شریر در این است که علی از خودشان به آنان سزاوارتر و سید و مطاع ایشان باشد، نه در اینکه ناصر و دفاع کننده از آنان در مقابل مکر دشمنان باشد. اگر اینگونه نبود در جنگ ها مانع پیشروی او می شدند و از آن اظهار کراهت می نمودند، اما چنین کاری از هیچ یک از آنان نقل نشده است. هم چنین اگر اراده چیزی از آن شش معنا صحیح بود باز هم در سایر معانی (غیر از «ناصر») برای آنان سنگین می بود. پس مقدمه مذکور، بر فرض قبول این توهم و صرف نظر از نادرستی آن، قرینه و شاهدی است بر اینکه منظور از «مولیٰ»، «اولیٰ بالنفس» است.

یکی از مواردی که نشان می دهد تنها «اولیٰ بالنفس» بودن علی(علیه السلام) بر نفوس متمرد سنگین بود این است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فضایل بسیاری درباره علی(علیه السلام) ذکر کرده که برای نفس های متمرد هر کدام

به تنهایی از اینکه او ناصر مؤمنین باشد سنگین تر و بزرگ تر است، مانند: «قاضی ترین شما علی است»⁽¹⁾

نقل شده است که برخی صحابه این حدیث را تکرار و تأیید می کردند. ابوالمؤید خوارزمی در المناقب، ص 47، به نقل از ابن عباس می گوید: عمر برای ما خطبه می گفت، پس گفت: «علی قاضی ترین ما است». این روایت هم چنین در اعلام حدیث، و فقه و تراجم از اهل سنت مانند بخاری در صحیح، ج 6، ص 23، باب آیه شریفه: «ما نسخ من آیة»؛ و احمد در مسند، ج 5، ص 113؛ الحاکم در المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 305؛ ابن سعد در الطبقات الکبری، ج 2، ص 339؛ ابن عساکر در تاریخ، ج 3، ص 36؛ و ترجمه امام علی(علیه السلام) این حدیث را آورده است.

ابن عساکر به نقل از ابن مسعود آورده است: «دیندارترین و قاضیترین مردم شهر علی است»، و شبلنجی در نور الابصار، ص 164 آن را نقل کرده است.

نمونههایی تنها به عنوان مثال: مختصر زوائد مسند البزاز، ج 2، ص 173، ش 1637؛ مجمع الزوائد، ج 7، ص 335؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 124 و 125؛ فرائد السمطین، ج1، ص 176، ش 137؛ مناقب ابن مغازلی، ص 112، و بعد از آن؛ تاریخ بغداد، ج 14، ص 321، ترجمه امام علی، ش 7643؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 449؛ معجم الصغیر، ج 1، ص 255؛ و نمونههای دیگر.

ثقل برجا می گذارم، تا وقتی بدان ها تمسک کنید گمراه نمی شوید»⁽¹⁾، و: «جایگاه تو در نزد من همانند جایگاه هارون است برای موسی»⁽²⁾و موارد دیگری که شرق و غرب را پر کرده و در کتابهای فریقین نگاشته شده، و در هیچکدام این فرمایشات چنین مقدمه چینی نکرده است. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در روز غدیر درصدد بیان فضیلتی بزرگ و اعطای منصبی بزرگ تر و سنگین تر بر نفوس همگان بود، یعنی: اولیٰ بودن علی(علیه السلام) بر نفوس همانطور که خود آن حضرت(صلی الله علیه و آله) «اولیٰ بالنفوس» بود. انصاف منصف این کلام را نه مقدمه ای برای ذکر فضائل علی(علیه السلام) بلکه قرینهای مستقل بر اراده «اولیٰ» قرار میدهد، و آن را به قرینه اول اضافه میکند.

قرینه دوم: حاضران در روز غدیر که در میان آنان اهل لغت

و دوست و دشمن حضور داشت، از کلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چنین معنایی را فهمیدند، و حرفهایشان بعد از شنیدن سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) نشاندهنده همین مطلب است. نیز، اگرچه از توسع و تسامح خالی نیست آن را قرینه به حساب آورده اند؛ چون فهم مخاطب هرچند می تواند مفید ظن باشد، قرینه بر منظور متکلم نیست. با این حال انصاف در کنار اینکه پیامبر(صلی الله علیه و آله) فهم آنان را رد نکرده است موجب میشود آن را در این مقام دلیلی قطعی بر منظور قرار داد. به عنوان نمونه، می توان الف) به اشعار حسان بن ثابت اشاره کرد. طبق روایت فریقین او از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اجازه گرفت تا به این مناسبت ابیاتی بسراید⁽¹⁾

ینادیهم یوم الغدیر نبیهم / بخم و اسمع بالرسول منادیا

فقال فمن مولاکم و نبیکم / فقالوا و لم یبدوا هناک التعامیا

الﻫک مولانا و انت نبینا / و لم تلق منا فی الولایة عاصیا

فقال له: قم یا علی فاننی / رضیتک من بعدی اماما و هادیا

فمن کنت مولاه فﻫذا ولیه / فکونوا له اتباع صدق موالیا

هناک دعا اللﻫم: وال ولیه / و کن للذی عادا علیا معادیا

(ترجمه: «در روز غدیر خم، پیامبر این مردم و این امت، این قوم را ندا می کند، و چقدر ندای این پیامبر که منادی حق است برای امت، شنوا کننده و فهماننده است».

پس پیامبر گفت: ای مردم! مولای شما و پیامبر شما کیست؟! و آن امت بدون آنکه تجاهلی کرده و چشم بر هم نهاده باشند، گفتند:

خدای تو مولای ماست! و تو پیامبر ما هستی! و درباره ولایت از میان ما هیچ مخالفی را نخواهی یافت.

در این حال پیامبر به علی گفت: بر پا خیز ای علی! زیرا که من می پسندم که تو بعد از من امام و هادی باشی!

پس هر کس که من مولای او هستم، این علی ولی اوست، و بنابراین ای مردم! شما پیروان صدیق، و از موالیان راستین او بوده باشید.

در آنجا پیامبر دعا کرد، که: بار پروردگارا تو ولایت آنکه را داشته باش که او ولایت علی را دارد و دشمن باش با آنکه با علی دشمن است»)

و در یک لفظ این بیت نیز اضافه شده است:

فیا رب أنصر ناصریه لنصرهم/ إمام هدی کالبدر یجلو الدیاجیا (و ای پروردگار! آنکه پیشوای هدایتها و زداینده تاریکیها را یاری کرد یاریش فرما).

این ابیات را جمع فراوانی نقل کردهاند، مانند: شیخ مفید در الفصول المختاره، ج 1، ص 87؛ الارشاد، ص 31 و 64؛ گنجی در کفایة الطالب، ص 17؛ حموی در فرائد السمطین، باب 12، به نقل از اخطب خوارزم؛ ابوزکریا حلی در الخصائص، ص 37، به نقل از ابی بطریق که آن را از طریق حافظ ابی نعیم و دیگران نقل کرده است.

(و ان شاء الله بعد به آن می پردازیم). ب) به تهنیت گفتن عمر بن خطاب اشاره کرد. او در آن روز گفت: «هنیئا لک یابن ابی طالب اصبحت مولای و مولیٰ کل مؤمن و مؤمنة»⁽¹⁾این سخن در روایات فراوانی از طرق عامه وارد، و در مسانید معتبرشان نقل شده است⁽²⁾عبارت: «بخّ بخّ لک یا علی اصبحت مولای...»⁽³⁾

برخی روایات دیگرشان نقل شده است.

وجه دلالت: معنای «أصبحتَ» این است: در این روز «...شدی».

بنابراین دلالت می کند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) با جعل خود چیزی را در علی(علیه السلام) حادث کرده و با عبارت «هذا» چیزی را در حق او جعل نموده است. نیز، این جمله خبری انشایی است. اینکه علی(علیه السلام) ناصر مؤمنین باشد قابل جعل و حدوث نیست بلکه امری واقعی و حاصل کمال ایمان و تقوا است، و همان طور که در پیامبر(صلی الله علیه و آله) حاصل شده، قبلاً در علی(علیه السلام) حاصل شده است، و آنان با چشم خود او(علیه السلام) را در جنگها و سختیها دیده اند. پس این امر از قبیل تعظیم شعائر الهی از تقوای قلوب است نه از قبیل جعل جاعل. بلکه آنچه از معانی مولیٰ قابلیت جعل دارد همان اولویت به نفوس است، که این معنا درباره خدای متعال نسبت به بندهاش ذاتی و درباره غیر خدای متعال مطلقاً جعلی است. حتی درباره پیامبر(صلی الله علیه و آله) با جعل خداوند متعال حاصل شده، و این بدیهی است.

بله؛ وجوب نصرت او(علیه السلام) توسط مؤمنین قابل جعل است، اما روشن است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مقام تکلیف و ایجاب چیزی برای او نبوده است، بلکه در مقام تکلیف چیزی برای مؤمنین نسبت به او بوده است، با اینکه ایجاب نصرت مؤمنین بر او و بر همه مؤمنین با این فرمایش الهی: «وَإِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیکُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَی قَوْمٍ بَینَکُمْ وَبَینَهُمْ مِیثَاقٌ»⁽¹⁾، و نیز آیه: «وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَینَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَی فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ»⁽¹⁾از قبل حاصل شده بود.

اگر اشکال شود: آیا درست نیست سلطان بگوید: «این را ناصر شما قرار دادم» یا «این ناصر شما است» و از آن اراده جعل نماید نه اخبار؟

جواب می دهیم: بله، صحیح است که از آن اراده جعل نماید، اما نه جعل صفت ناصریت در او، که قابل جعل نیست، بلکه وجوب نصرت او از سوی آنان و وجوب یاری خواستن او از آنان را جعل می کند؛ درباره قول اول نمی توان تهنیت گفت چون تکلیف همه است و از قبیل تکالیفی چون حج و جهاد و روزه و نماز و... تکلیف محض است. درباره قول دوّم می توان تهنیت گفت اما نشان نمی دهد که آنان پذیرفته اند این امر درباره او ثابت شده، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) - به مقتضای اطلاق لفظ و عدم تقیید آن - بر همه واجب کرده در امر دین و دنیا از او یاری بخواهند، و همان طور که در تدبیر امور دین و دنیا به خود او(صلی الله علیه و آله) مراجعه می کردند به علی(علیه السلام) مراجعه نمایند و در همه امور از او یاری بگیرند. بنابراین معنا چنین است: هر کس از من یاری می گیرد و به من مراجعه می کند، پس باید از «علی» یاری بخواهد و به او مراجعه نماید. وگرنه چگونه خلافت او ثابت شود؟

چون این از لوازم خلافت و ریاست عامه است، و معنایی ندارد که وقتی خلیفه حاضر باشد، مؤمنین در کار دین و دنیای خود از فرد دیگری یاری بگیرند، زیرا این کار موجب مهجور شدن خلیفه و محو خلافت او می شود، و این بدیهی است. بلکه انتصاب خلیفه دلیلی جز حفظ دین و دنیا ندارد.

اما چگونه است که صحابه این گونه رفتار نکردند و به خیال خودشان مخالفتی با پیامبر(صلی الله علیه و آله) نداشتند؟! آیا این ابوبکر نبود که طبق گفته فخر رازی - در تفسیر آیه 46 سوره توبه - پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بدون اینکه از «علی» کمک بگیرد همراه با سربازان سپاه خود با هفت طایفه مرتد جنگید؟! چگونه «یاری گرفتن ممکن است» در حالی که از کسی یاری می گیرند که قدرت و شوکت و سرباز داشته باشد نه کسی که تنها و ضعیف واقع شده و در خانه اش نشسته، و حتی در حجره خود مورد سوءظن است و یاوری ندارد! حال آنکه اگر قصد آن را داشتند بر آن اجتماع می کردند و اسبابش را فراهم می ساختند، که خداوند متعال فرموده است: «وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً»⁽¹⁾چگونه است در حالی که علی(علیه السلام) به نقلی که از عایشه آورده اند تا شش ماه با ابوبکر بیعت نکرد تا فاطمه3 از دنیا رفت؟ می توانید در این خصوص به کتاب ها و اخبار آنان مراجعه کنید⁽²⁾

این احتمال که منظور پیامبر(صلی الله علیه و آله) این بوده که وجوب یاری علی(علیه السلام)

را بر آنان جعل نماید هم اگرچه قابلیت جعل دارد و قابل فهم است، مردود است. چون در این صورت کلام اشتباه خواهد بود و تقریرش اینگونه است: اگر چنین منظوری داشت حق عبارت این است که بگوید: «هر کس مولای من یعنی ناصر من است، پس مولای علی یعنی ناصر علی است» به این معنا که باید او را یاری کند. این معنا بدیهی است و پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) چنین نفرموده است. بلکه فرموده است: «هر کس من مولای اویم پس علی مولای اوست». اگر بر معنای (ناصر) حمل شده و قصد جعل از آن نموده باشد تا مستلزم کذب نباشد، راهی نیست جز اینکه آن را بر وجوب یاری خواستن حمل نماییم؛ که در این صورت سخن امامیه یعنی خلافت امام علی بن ابی طالب(علیه السلام) افاده می شود. نیز، با عبارتی دیگر حمل «مولیٰ» بر معنای «اولیٰ» و التزام خصم به آن به دست می آید، هرچند برگشتن خصم به چیزی که از آن فرار می کند مثل آن است که لقمه را دور سر بچرخاند!

اگر اشکال شود: این عبارت فقط خبر می دهد که این صفت حسنه - یعنی (نصرت) هر که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ناصر او است - در علی(علیه السلام) وجود دارد و چیزی را انشاء نکرده است، ولی به جهت دلالتی که بر منقبت و فضلیت علی(علیه السلام) دارد، آن را تهینت گفته اند.

جواب می دهیم: علاوه بر آنکه گفتیم در این صورت ذکر مقدمه قبیح است، و روشن است ظهور کلام در چنین مواردی انشاء است نه اخبار، و اگر آن را اخبار بدانیم کذب لازم می آید (و در قرینه سوم آن

را تبیین خواهیم کرد)؛ عمر باید بگوید: «این منقبت بر تو مبارک باشد»، نه اینکه بگوید: «امروز ناصر من و ناصر هر مسلمانی شدی». همان طور که وقتی پیامبر(صلی الله علیه و آله) در حق کسی خبر داد که او از اهل بهشت است به او گفتند: «این بر تو مبارک باشد»، و نگفتند: «امروز از اهل بهشت شدی»؛ و عمر عرب زبان بوده است و در حرف زدن اشتباه نمی کند.

بنابراین قطعاً سخن عمر سند و دلالت دارد، فقط ما به این جهت برای سخن او دلیل می آوریم که نشان دهیم ماده تشکیک های تشکیک کنندگان فاسد است، وگرنه سخن او واضح تر از آن است که نیاز به بیان داشته باشد. به همین دلیل غزالی - یکی از علمای بزرگ آنان - بدون توضیح و تبیین، حرف او را جزء مسلّمات و اقرار عمر به خلافت علی قرار داده، و مطلبی را ذکر کرده که عدول آن به تشیع آشکار است. او در سرّ العالمین، طبق نقل مجمع البحرین در ماده «ولی» چنین می گوید:

«رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در روز غدیر به علی فرمود: «هر کس من مولای اویم علی مولای اوست». پس عمر بن خطاب گفت: مبارک باشد ای اباالحسن، اکنون مولای من و مولای هر مرد و زن مؤمنی شدی؛ این به معنای رضایت و تسلیم و پذیرش حاکمیت است...».⁽¹⁾ادامه سخنان او را نیز ببینید که سودمند است.

قرینه سوم: روایتی که از سید مرتضی حکایت شده است⁽¹⁾، و به نقل مجمع البحرین پیش از او صدوق آن را در معانی الاخبار آورده است:

احتمال دارد که «مولیٰ» در لغت به معنای «مالک رق» باشد، همان طور که می گویند: مولیٰ مالک بنده اش شد و می تواند او را بفروشد یا هبه کند، یا احتمال دارد به معنای معتَق (آزادشده) یا معتِق (آزادکننده) باشد. اینها سه احتمال مشهور نزد اهل تشیع و تسنن است. اما این احتمالات در سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) باطل است، و ممکن نیست در فرمایش «من کنت مولاه» یکی از این سه معنا را اختیار کرده باشد، زیرا علی(علیه السلام) نه مالک بیع مسلمانان است، نه آنان را از بردگی آزاد کرده است و نه آنان او(علیه السلام) را آزاد کرده اند⁽²⁾

اگر بگویی: احتمال دارد که منظورش (حلیف) باشد، و گفتیم المصباح، حلیف را یکی از معانی آن برشمرده است؛ جواب این است که این احتمال نیز منتفی است، چون امام علی(علیه السلام) حلیف هیچ کس نبود.

گوید: احتمال دارد که منظور (ابن عم) باشد، چنانکه شاعر گفته است: [مهلاً بنی عمنا مهلاً موالینا⁽³⁾

.......... ............. ............. ............./ لم تظهرون لنا ما کان مدفونا

این بیت در لسان العرب، ماده «ولی» آمده است. نیز، طریحی آن را در مجمع البحرین در ماده «ولی» آورده است.

نیز، احتمال دارد که «مولیٰ» به معنای عاقبت باشد، خداوند متعال می فرماید: «هِی مَولاکُم» یعنی عاقبت شما؛ و احتمال دارد برای چیزی باشد که از پشت سر و روبه روی چیزی می آید، شاعر می گوید: [فغدت کلا الفرخین تحسب انه/ مولیٰ المخافة خلفها و امامها⁽¹⁾].

این وجوه نیز ممکن نیست، چون روشن است که نمی توان گفت: «هر کس من پسرعمویش هستم، پس علی پسر عموی او است.» تکرار آن نیز برای مسلمانان فایده ندارد و بیهوده است و اینکه به معنای عاقبت آنان باشد یا به معنای چیزی که پشت سر یا روبه رو می آید نیز ممکن نیست چون معنا و فایده ای ندارد.

صاحب مجمع البحرین در ادامه می گوید: المصباح (عصبه) - یعنی خویشاوند پدری - را جزء معانی «مولیٰ» آورده است. ممکن نیست منظور از آن «عصبه» هم باشد، چون معروف و معلوم است و تکرار آن برای مسلمانان بیهوده است. نیز ممکن نیست منظور از آن (ناصر) باشد، چون طبق آنچه از سید مرتضی گفتیم، ثبوت آن روشن است. او گوید: «از نظر لغوی جایز است که انسان بگوید: «فلانی مولای من است» وقتی مالک اطاعت او باشد، و این همان معنای سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و مؤید آن سخن

پیامبر(صلی الله علیه و آله) است که فرمود: «آیا من به مؤمنین از خودشان سزاوارتر نیستم؟»، سپس فرمود: «هر کس من مولای اویم، پس علی مولای او است». پایان عبارات سید (رفع مقامه)⁽¹⁾».

من می گویم: حتی اگر بر «ابن عم» حمل شود علاوه بر بیهودگی مستلزم کذب نیز هست، زیرا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پسرعموی جعفر و عقیل بود اما علی پسرعموی آنان نبود، بلکه برادرشان بود.

اگر بر «ناصر» حمل شود نیز همین طور است. زیرا اهل سنت عقیده دارند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) محب و ناصر عایشه، و طلحه و زبیر (که از نظر آنان جزء عشره مبشّره هستند) بود، اما علی(علیه السلام) به اتفاق نظر فریقین دشمن آنان بود، با آنان جنگید، و در جنگ جمل یارانشان را کشت. در جنگ صفین نیز با معاویه جنگید.

مگر اینکه بگویند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ناصر عایشه و تمام مسلمانان بود تا وقتی که آنان بر امامشان خروج نکرده اند، زیرا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) کسی را که بر امامش خروج کند یاری نمی کند. علی(علیه السلام) نیز چنین است، و این افراد بر امام خود خروج کردند.

نتیجه: اینکه رسول خد(صلی الله علیه و آله) مسلمانان را یاری کند مشروط و مقید به قید عدم خروج است، اما اشکالش این است که رافع کذب نیست؛ زیرا پیامبر(صلی الله علیه و آله) حتی با وجود شرط و قید در این افراد ناصر آنان بود اما علی(علیه السلام) نه تنها ناصر آنان نبود، بلکه حتی به خاطر از بین بردن آن

قید و شرط، آنان را گرفتار و درمانده ساخت. پس وقتی علی(علیه السلام) ناصر هر که پیامبر(صلی الله علیه و آله) ناصرش بوده، نبوده است، پیامبر(صلی الله علیه و آله) چگونه بگوید: «هر که من ناصر او هستم، پس علی ناصر او است»، حال آنکه می داند چه اتفاقی می افتد و گروهی از امتش بعد از او تغییر می کنند. چنانکه قرآن درباره آن خبر داده است: «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ»⁽¹⁾به نظر شما خوب است زید که گروهی مهمان او هستند و ایشان را اطعام کرده است بگوید: «هر کس من میزبان و مطعم او هستم پس عمرو میزبان و مطعم او است»؛ در حالی که می داند عمرو و برخی از این گروه با یکدیگر دشمنی دارند که عمرو را از میزبانی و اطعام بازمی دارد؟! و او به جهت این دشمنی میزبان آنان نشود و ایشان را اطعام نکند، بلکه از غذای آنان نمی خورد چه رسد به اطعامشان. آیا این کذب نیست و صدور آن از پیامبر(صلی الله علیه و آله) قبیح نیست؟!

با صرف نظر از این مطلب و قبول اینکه این توجیه رافع کذب است هم، گمان نمی رود که این گروه (عامه) محبت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)و یاری او نسبت به عایشه را مقید به قید و مشروط به شرط «عدم خروج» بدانند. زیرا از نظر آنان عایشه امّ المومنین است، و او را نه فقط در خصوص حرمت تزویج (مانند نظر امامیه)، بلکه در وجوب

اکرام و تعظیم هم به مثابه مادر می دانند؛ هرچند سخن خود عایشه که می گوید: «ما مادران زنان نیستیم» دلالت بر نظر امامیه داشته باشد. این سخن را بیضاوی⁽¹⁾به نقل از او در تفسیر آیه شریفه: «وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ» آورده است. زیرا اگر اکرام و تعظیم عایشه همانند اکرام و تعظیم مادر باشد، به مادری زنان اولیٰ از مردان است، از این جهت که زنان به اکرام و تجلیل زن، و خدمت نمودن به او نسبت به مردان اولیٰ هستند، و این بدیهی است.

وقتی عایشه خود از آیه شریفه همین معنا را فهمید یا آن را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنید، آنان چگونه او را علاوه بر امّ المؤمنین، امّ الدین هم قرار دادند و در اصول و فروع دین خود به اخبار او مراجعه کردند (چنانکه در کتاب هایشان معلوم است). چگونه است در حالی که اگر بپذیرند که عایشه در جنگ جمل دچار لغزش شده اخبار او از حجیت ساقط می شود، به جز آن دسته از اخباری که معلوم است قبل از لغزش یا بعد از توبه صادر شده است. بلکه اگر بپذیرند لغزش او جزء گناهان صغیره است باید بپذیرند اخبار او از حجیت ساقط است. چون گناه حدیث دروغ کمتر از گناه خروج بر امام است. پس اگر این را گناهی کوچک بدانیم - و البته کسی که به گناه صغیره توجهی نداشته باشد به گناه اصغر هم بی توجه است - تنها در مواردی به اخبار عایشه اعتماد می شود که زمان صدور آن معلوم باشد. اما آنان فقط با این بهانه که او در نقل حدیث ثقه است و مطلقاً از دروغ

اجتناب می کند (حتی زمانی که تصمیم گرفت از خانه خارج شود و برای جنگ با امامش رفت)، زمان صدور اخبار را در نظر نمی گیرند. (و خداوند به حقایق امور و احوال آگاه است).

ما با این سخنان نمی خواهیم از عایشه - در موضوعی که همه مؤمنان به آن آگاه هستند - عیب جویی کنیم چون هیچ یک از فریقین جنگ جمل را انکار نکرده است. بلکه سخنان ما تنها هشداری برای آن دسته از برادران مسلمان است که به اخبار او عمل می کنند و لغزش او را می پذیرند.

گفتیم طبق نظر عامه اگر «مولیٰ» بر (ناصر) حمل شود کذب لازم می آید. از نظر شیعه نیز چنین است. زیرا آنان قائلند که گروهی پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دگرگون شدند، و در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در ظاهر چنین نبوده اند و پیامبر(صلی الله علیه و آله) هم در ظاهر بر حسب ایمان ظاهری آنان ناصرشان بود و همه احکام اسلام را بر آنان اجرا می نمود. اما علی(علیه السلام) ناصر ایشان نبود، بلکه با آنان دشمنی داشت و جنگید. حتی امامیه متفق القول است که علی(علیه السلام) فقط در مواردی که حکمتی از مصالح کلی اسلام و مانند آن اقتضا می کرد ناصر خلفای سه گانه بود، و نه تنها به خلافت آنان راضی نبود بلکه از آن کراهت داشت و به اجبار به آن تن داد، و این مطلب را در خطابه مشهور خود و اخبار مأثور بر زبان آورده است مانند آنجا که می فرماید: «اما والله لقد تقصمها فلان...»⁽¹⁾،

و موارد بی شمار دیگری که گاه آشکارا و گاه در خفا و رازگونه بیان می کند⁽¹⁾منصفان اهل سنت دلالت و صراحت و صدور این سخنان را از علی(علیه السلام) پذیرفته اند. اما ابن ابی الحدید آنها را با تفسیرهای سست و سبک که درخور مقام امام علی(علیه السلام) نیست تفسیر کرده و با حسن ظن به صحابه توجیه نموده و گفته است که آنان سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را تغییر نمی دهند و با آن مخالفت نمی کنند، و آن را با تأویل امامیه در خصوص آیاتی که ظهور در معصیت انبیا دارد مقایسه کرده است، مانند آیه شریفه: «وَعَصَی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَی»⁽²⁾او از سبب تأویل امامیه و اینکه این حسن ظن به انبیاء نیست غفلت کرده یا خود را به بی خبری زده است. حتی امامیه دلیل قطعی عقلی و نقلی بر عصمت انبیا دارند.

دلیل نقلی به جهت اخبار فراوان در این زمینه معلوم است. دلیل عقلی نیز به این جهت واضح است که معلوم است پیامبر(صلی الله علیه و آله) مبعوث شده است تا مردم با پیروی از اقوال و افعال او ارشاد و هدایت شوند. چنانکه خدای متعال می فرماید: «وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِیطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ»⁽³⁾، و درباره هارون می فرماید: «فَاتَّبِعُونِی وَأَطِیعُوا أَمْرِی»⁽⁴⁾، و می فرماید: «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی

یحْبِبْکُمُ اللَّهُ»⁽¹⁾، و: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»⁽²⁾نمی توان تصور کرد که خدا پیروی از کسی را که در قول و عمل از او نافرمانی می کند جایز بداند زیرا چنین چیزی از نظر عقلی قبیح است و: «قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا یأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ»⁽³⁾، و برای مردم حجت خواهد بود و انسان گوید: پروردگارا، پیامبرت که به من امر کردی از قول و فعل او

پیروی کنم، دیدم که زنا کرد پس من زنا کردم، شرب خمر کرد پس من شرب خمر کردم، دروغ گفت پس من دروغ گفتم... و به همین ترتیب. بنابراین حتماً باید معصوم باشد تا برای مردم در مقابل خدا حجت باشد.

این مسأله کاملاً روشن است و فقط کسی آن را انکار می کند که قائل به امامت کسی باشد که به گناهان و لغزش های خود اعتراف می کند تا از زشتی آن در امامت و خلافت خود کم کند، وگرنه منصف از پذیرش آنچه گفتیم ابایی ندارد. به جانم قسم که این مسأله همان اندازه بدیهی است که هر دو فرقه دلیل قطعی دارند که محال است خداوند جسم باشد و در رفت و آمد؛ مسأله ای که با موارد مذکور در کتب فریقین موجب تأویل این آیه شریفه شده است: «وَجَاءَ رَبُّکَ

وَالْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا»⁽¹⁾با این حال شیعه نه با نظرات خود بلکه مطابق با سخنان ائمه معصومین(علیهم السلام) این آیه را تأویل کرده است؛ کسانی که از نظر شیعه راسخان در علم هستند، قرآن در خانه های ایشان نازل شده است، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) علم و فصل الخطاب را نزد ایشان به ودیعه نهاده است.

بعد از اینکه فهمیدیم این گروه با سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) در روز غدیر که فرمود: «هر کس من مولای اویم پس علی مولای اوست» مخالفت کردند، و روشن است که تنها کسی که عناد دارد این سخن را انکار می کند، حسن ظن به آنان - اگرچه صحابه اند - خوب نیست. زیرا نهایت امر این است که ادعا کنند «مولیٰ» به معنای «ناصر» است، و گفتیم که حمل کلام بر إخبار - علاوه بر اینکه خلاف ظاهر چنین کلام هایی است - مستلزم کذب است. بنابراین تنها می توان آن را حمل بر انشاء نمود. در نتیجه دلالت بر وجوب استنصار از سوی او دارد. اما آنان او را ناصر خود قرار نداند و در امور دین و دنیای خود از او طلب نصرت نکردند، بلکه از طریق نظرات و سپاهیان خود در مسائل خودرأیی ورزیدند؛ و ما در توضیح دلالت تهنیت گفتن عمر به این مسأله اشاره کردیم.

اگر فرض بگیریم آنان لغزش عایشه و یاران او را - از کسانی که علی با آنان جنگید - بپذیرند تا رافع کذبی باشد که در صورت حمل