مشخصات کتاب

سرشناسه:محمدی ری شهری، محمد، 1325-1401.

عنوان و نام پدیدآور:فرهنگ نامه نماز جماعت [کتاب]/ محمدی ری شهری ؛ همکار و مترجم مرتضی خوش نصیب ؛ سرویراستار سعیدرضا علی عسگری ؛ [برای] پژوهشگاه قرآن و حدیث.

مشخصات نشر:قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1395.

مشخصات ظاهری:118 ص.

شابک:55000 ریال: 978-964-493-870-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:چاپ قبلی: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1395 (99 ص).

یادداشت:چاپ دوم.

موضوع:نماز جماعت

موضوع:*Congregational prayer

شناسه افزوده:موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده:پژوهشگاه قرآن و حدیث

رده بندی کنگره:BP187/م33ف4 1395

رده بندی دیویی:297/353

شماره کتابشناسی ملی:4238373

اشاره

فرهنگ نامه نماز جماعت

محمّدی ری شهری

همکار و مترجم: مرتضی خوش نصیب

فرهنگ نامه نماز جماعت

محمّدی ری شهری

همکار و مترجم: مرتضی خوش نصیب

بازبینی نهایی: سید مجتبی غیوری

سرویراستار: سعیدرضا علی عسگری

نمونه خوان: علی نقی پارسانیا، محمّدعلی دبّاغی

صفحه آرا: علی اکبری

خوش نویس: حسن فرزانگان

سازمان چاپ و نشر

مؤسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث

سازمان چاپ و نشر دار الحدیث: قم، میدان شهدا، ابتدای خیابان معلم، پلاک 125

تلفن: 37741650-025-37740523-025 ص. پ: 37185/4468

hadith@hadith.net

http: /www.hadith.net

فهرست مطالب

پیش گفتار 9

درآمد 13

برکات اجتماعی نماز جماعت 14

برکات فردی نماز جماعت 17

تهدید به مجازات 18

حکم شرعی شرکت در نماز جماعت 19

جماعت، در نمازهای مستحب 19

تبعیت از امام جماعت 20

شرایط نماز جماعت 21

قرائت در نماز جماعت 22

شرایط امام جماعت 22

امامت زن 23

آدابی که شایسته است امام جماعت رعایت کند 23

آدابی که شایسته است نمازگزاران رعایت نمایند 24

فصل یکم: تشریع نماز جماعت

1/1 نخستین نماز جماعت در اسلام 27

1/2 کمترین تعدادی که با آنان جماعت بر پا می شود 29

1/3 مؤمن خود به تنهایی جماعت است 29

نکته 31

1/4 حکمت نماز جماعت 32

فصل دوم: اهمیت دادن به نماز جماعت

2/1 تشویق فراوان به نماز جماعت 37

2/2 فضیلت نماز جماعت بر نماز فُرادا 46

2/3 استحباب دوباره خواندن نماز، به جماعت 49

2/4 هشدار نسبت به شرکت نکردن در نماز جماعت بدون عذر 52

2/5 پاداش نماز جماعت 55

فصل سوم: برکات نماز جماعت

3/1 آمرزش گناهان 61

3/2 مستجاب شدن دعا 62

3/3 رهایی از آتش 62

3/4 کاستن از هراس های روز قیامت 62

فصل چهارم: مسجد و نماز جماعت

4/1 فضیلت مسجد 65

4/2 آباد کردن مسجد، به حضور یافتن در آن 66

4/3 فضیلت شتافتن به سوی مسجد 68

4/4 فضیلت نماز جماعت در مسجد 69

4/5 نکوهش بیرون رفتن از مسجد پس از اذان 71

4/6 نکوهش نرفتن به مسجد 72

فصل پنجم: امامت جماعت

5/1 شایسته ترین افراد برای امامت نماز 77

5/2 مسئولیت امام جماعت و پاداش او 83

5/3 حق امام جماعت 85

5/4 کسانی که اقتدای به آنها در نماز روا نیست 86

فصل ششم: آن چه شایسته است امام جماعت رعایت کند

6/1 طولانی نکردن نماز 89

6/2 مراعات حال ناتوان ترین نمازگزاران 92

6/3 شنواندن به نمازگزاران پشت سر 96

6/4 دعا کردن برای همگان 97

6/5 مکث در رکوع، هنگام ملحق شدنِ دیگران 98

6/6 تا آخر نماز دیر اقتدا کردگان، به انتظار نشستن 99

فصل هفتم: آن چه شایسته است مأموم رعایت کند

7/1 انتخاب صف اول 101

7/2 رها کردن صف اول برای پرهیز از آزار رسانی 104

7/3 مقدّم کردن دانایان 104

7/4 انتخاب سمت راست امام جماعت 105

7/5 کامل کردن صف ها به ترتیب از صف اول 106

7/6 برپا کردن صف های مستقیم و منظّم 108

7/7 به هم پیوستگی صف ها 111

7/8 سکوت کردن 114

7/9 پیروی کردن از امام جماعت 115

7/10 مجموعه کارهایی که شایسته مأموم است 117

پیش گفتار

اشاره

فرهنگ نامه، کتابی است حاوی، دانش، فرهنگ⁽¹⁾و حکمت و «فرهنگ نامه نماز جماعت»، قطره ای است از دریای دانش و فرهنگ ناب اسلامی و مَدخَلی⁽²⁾دیگر از دانش نامه قرآن و حدیث که به صورت مستقل، منتشر می شود. در این دانش نامه، واژه ها و اصطلاحاتی که در قرآن و احادیث، کاربرد گسترده ای دارند، به ترتیب الفبایی، با نظمی نوین و با ذکر نمونه کاربردها (شواهد)، معناشناسی و تحلیل و تبیین می گردند. در لابه لای این دانش نامه، برخی مَدخل ها، از کاربرد فرهنگیِ ویژه و بَسامد استفاده بالاتری

برخوردارند، بدین معنا که عموم مسلمانان و یا گروه های خاصّی از آنان، به صورت شبانه روزی و گسترده، با آنها، سر و کار دارند. در راستای تصحیح و تقویت فرهنگ عمومیِ جوامع اسلامی، ارائه معارف مربوط به این گونه واژه ها و اصطلاحات، ضرورتی دو چندان دارد. با این نگاه، چنین مَدخَل هایی از دانش نامه، انتخاب می شوند و به صورت کتاب های مستقل در اختیار علاقه مندان قرار می گیرند.

گفتنی است که در این سلسله آثار، برای آنچه مربوط به رفتار یا احوال خاص است (مانند: ادب، اذان، شادی و آرزو)، نام «فرهنگ نامه» و برای آنچه مربوط به گروه های اجتماعی (مانند: بسیجیان، جوانان و کودکان) می شود و یا آموزه های حکیمانه پیشوایان بزرگ اسلام یا حکمای بزرگ الهی (چون لقمان حکیم) را ارائه می نمایند، نام «حکمت نامه» را برگزیدیم.

فرهنگ نامه «نماز جماعت»،⁽¹⁾یکی دیگر از مجموعه فرهنگ نامه هایی است که با هدف تصحیح و تقویت فرهنگِ ارزش های رفتاری، تألیف شده است.

این فرهنگ نامه، در هفت فصل، ره نمودهای قرآن و احادیث اسلامی را در باره ارزش فرهنگ نماز جماعت ود.

آداب آن به صورتی نسبتاً جامع و با نظمی نوین ارائه می کند.

تقدیر و سپاس

از همه همکاران عزیز و بزرگوار در «پژوهشکده علوم و معارف حدیث» و مدیریت آماده سازی کتاب که در پدید آوردن این اثر و ساماندهی نهایی آن نقش داشته اند، صمیمانه سپاس گزاری می کنم، بویژه فاضل گران قدر جناب آقای مرتضی خوش نصیب که نگارش این فرهنگ نامه با همکاری ایشان صورت گرفته، و افزون بر این، ترجمه رسای ایشان، زمینه بهره مندی پارسی زبانان را نیز از کتاب فراهم آورده است.

از خداوند منّان برای همه دست اندرکاران، پاداشی درخور فضل حضرتش خواهانم.

ربّنا! تَقَبّل منّا إنّک أَنتَ السَّمیعُ العَلیم.

محمّدی ری شهری

یازدهم اردیبهشت 1395

بیست و دوم رجب 1437

درآمد

اشاره

نماز جماعت، یکی از بارزترین عرصه هایی است که تشکّل هر روزه مسلمانان و نزدیک شدن دل هایشان در پرتو یاد خدای سبحان در آن جلوه گر می شود.

از منظر قرآن کریم، حتی در میدان نبرد با دشمن نیز شایسته است رزمندگان، با هشیاری کامل و رعایت جوانب امنیتی، نماز را به جماعت اقامه کنند⁽¹⁾، از سوی دیگر پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) از آغازین روزهای رسالت خود و در زمانی که هنوز پیروان او بسیار کم شمار بودند نماز جماعت برپا می کرد⁽²⁾و همواره تا پایان عمر پربرکت خویش بر این عبادت جمعی اهتمام داشت. بر این اساس، برخی فقیهان بر این باورند که تشریع نماز روزانه از آغاز به صورت جماعت بوده، هر چند می شد آن را فرادا

هم به جای آورد⁽¹⁾.

در این راستا و به منظور ترغیب هر چه بیشتر مسلمانان به نماز جماعت، در احادیث اسلامی از آثار، برکات و پاداش های مهم آن سخن به میان آمده، و نسبت به ترک بدون عذر آن، هشدار داده شده است که با اندکی دقت و تأمل در این احادیث، حکمت آن همه تأکید و تشویق روشن می شود.

آثار و برکات نماز جماعت را به دو دسته می توان تقسیم کرد: برکات اجتماعی و برکات فردی.

برکات اجتماعی نماز جماعت

اشاره

مهم ترین آثار و برکات اجتماعی نماز جماعت عبارت است:

1. وحدتِ کلمه

از برجسته ترین دستاوردها و برکات نماز جماعت، وحدتِ کلمه جامعه اسلامی است. شرکت در یک عبادت جمعی و یادکرد خدای سبحان در کنار هم، کدورتها را می زداید، دلها را به هم نزدیک می کند و الفت، محبت و وحدت را در پی می آورد. همچنان که به سهم خود، ریشه های تفرقه و دشمنی و سوء استفاده دشمنان اسلام و جامعه اسلامی را می خشکاند، در روایتی از پیامبر عظیم الشأن اسلام (صلی الله علیه وآله)

آمده:

شیطان، گرگ انسان است همچون گرگِ گوسفند که دور مانده و جدا شده از گلّه را شکار می کند. پس مبادا از هم جدا و پراکنده شوید، بلکه همواره با اجتماع و عموم مردم و با مسجد باشید.⁽¹⁾

آری، حضور در مسجد و نماز جماعت، راهی است برای رهایی از شیاطینِ گرگ صفتِ جن و انس که می خواهند با ایجاد تفرقه در جامعه اسلامی، آنها را طُعمه خود سازند و سرمایه های مادی و معنوی مسلمانان را به یغما برند.

2. پیشگیری از ناهنجاری های اجتماعی

یکی دیگر از آثار سازنده حضور در مسجد و شرکت در نماز جماعت، پیشگیری از بسیاری از ناهنجاری های اجتماعی و رفتارهای گناه آلود است. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در تبیین فواید پیوسته مسجد رفتن می فرماید:

هر که پیوسته به مساجد، آمد و شد کند، به یکی از هشت چیز دست خواهد یافت: برادری که در راه خدای (عزوجل) از او بهره برَد، یا دانشی

لطیف و نغز، یا سخنی که او را به هدایتْ ره نمون شود، یا از هلاکت برَهاند، یا رحمتی که چشم به راهش باشد، یا آن که گناهی را از روی شرم یا ترس [از خدا] ترک گوید.⁽¹⁾

پیداست کسی که در میان مردم به عنوان مسجدی و اهل نماز جماعت شناخته شود، به طور طبیعی نمی تواند مرتکب بسیاری از گناهان شود، زیرا اگر از خدا هم پروا نکند برای حفظ آبروی خود مرتکب کار زشت نمی شود چنان که در روایتی از امیرمؤمنان آمده:

الحیاءُ یَصُدُّ عنْ فِعْلِ القَبیحِ.⁽²⁾

شرم، مانع زشت کاری می شود.

3. همیاری در کارهای نیک

بسیاری از اقدام های عام المنفعه فرهنگی و اجتماعی نیازمند همیاری و همکاری مردم است، شرکت در نماز جماعت بر پا شده در مسجد، زمینه ساز این گونه خدمات است. این ویژگی همان است که امام رضا (علیه السلام) در پاسخ به چرایی تشریع نماز جماعت، با عنوان «کمک به یکدیگر در راه نیکی و تقوا»⁽³⁾بدان اشاره کرده است.

4. شناسایی مردمان شایسته

در شماری از روایات، تداوم حضور در نمازهای جماعت، نشانه صلاح و شایستگی شمرده شده است از جمله در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده که می فرماید:

مَن صَلَّی الصَّلَواتِ الخَمسَ جَماعَةً فَظُنّوا بِهِ خَیراً.

آن کس که نمازهای پنجگانه را به جماعت می خواند به وی خوش گمان باشید.⁽¹⁾

همچنین تصریح شده که شرکت مداوم در نماز جماعت، نشانه عدالت است.⁽²⁾طبعا گواهی افراد مسجدی و اهل نماز جماعت در قضاوت نسبت به دیگر افراد؛ در انتخاب یا واسپاری مسئولیت و نظایر آن جایگاه ویژه ای دارد.

این موارد شماری از برجسته ترین برکات اجتماعی نماز جماعت است که گاه با عنوان حکمت نماز جماعت نیز از آنها یاد می شود.

برکات فردی نماز جماعت

در کنار برکات و آثار اجتماعی، نماز جماعت برای افراد به طور خاص نیز نتایج و دستاوردهای بسیار ارزشمندی را در پی دارد. از جمله: آمرزش گناهان، اجابت دعا،

برطرف شدن هراس های روز قیامت و پاداش هایی از این دست.⁽¹⁾

تهدید به مجازات

بر پایه برخی روایات نقل شده از طریق شیعه و اهل سنت، پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) کسانی را که در نماز جماعت شرکت نمی کردند به مجازات های سنگینی تهدید کرده است⁽²⁾. به نظر می رسد تهدید در این گونه احادیث، متوجه منافقانی بوده که به رغم اظهار مسلمانی، با شرکت نکردن در نماز جماعت که بارزترین نمایش پیوند جامعه تازه تشکیل مسلمانان به شمار می آمد، در صدد ابراز مخالفت و تضعیف نظام اسلامی بودند. بر این اساس، می توان گفت: احادیث مورد بحث، در سالیان نخست پیدایش جامعه مسلمانان که تعداد آنها اندک و تجلی وحدت شان، در گرو حضور یکایک مسلمانان بود صادر شده و در دوره های بعد و با تثبیت جامعه اسلامی، موضوع چنین روایاتی منتفی شده است⁽³⁾. گفتنی است با توجه به این که هیچ گزارشی در روایات و متون تاریخی از

اجرای تهدیدهای مورد اشاره در دست نیست، گویا رسول خدا (صلی الله علیه وآله) نیز بر آن بود تا از این راه، افراد مورد نظر را از کار ناشایست خود بازدارد بی آن که هرگز نیازمند اجرای تهدید خود شده باشد.

حکم شرعی شرکت در نماز جماعت

از دیدگاه فقهای شیعه اگر شرایط خاصی که در فقه از آنها یاد شده فراهم شود، برپایی و شرکت در جماعتِ نماز جمعه، نماز عید فطر و نماز عید قربان واجب خواهد بود، ولی حضور در نمازهای یومیه، مستحب مؤکد است. در عین حال، شرکت نکردن در نمازهای روزانه، اگر به صورت سبک شمردن و کم اعتنائی به نماز جماعت جلوه کند، جایز نیست⁽¹⁾. ناگفته نماند که برخی فقهای اهل سنت شرکت در نماز جماعت در نمازهای یومیه را واجب عینی دانسته اند.⁽²⁾

جماعت، در نمازهای مستحب

بیشتر فقهای اهل سنت به جماعت خواندن همه نمازهای مستحب را روا می دانند⁽³⁾اما فقیهان امامیه به جماعت

خواندن نمازهای مستحب را به جز نماز باران مشروع ندانسته⁽¹⁾و در خصوص دو نماز عید فطر و عید قربان، ضمن فتوا دادن به استحباب برپایی آن در عصر غیبت، نسبت به جماعت برگزار کردن آن نیز متفاوت نظر داده اند. برخی آن را مطلقاً جایز و برخی دیگر حکم جواز را محدود به مواردی کرده اند که ولی فقیه یا نمایندگان وی این دو نماز را اقامه کنند. در همین حال، دسته دیگری از فقهای امامیه بر این باورند که در عصر غیبت، دو نماز عید را جز به نیت رجا نمی توان به جماعت برگزار کرد⁽²⁾.

تبعیت از امام جماعت

مأموم باید در افعال نماز از امام تبعیت کند و نمی تواند به عمد از وی پیشی بگیرد، هر چند در ذکرهای واجب و مستحب نماز، چنین تبعیتی بر عهده وی گزارده نشده است. و اما در خصوص این که پیروی از امام جماعت، شرط صحت نماز است و یا تنها شرط صحت جماعت، باید گفت: مطابق رأی مشهور فقیهان امامی و برخی مذاهب اهل سنت، پیروی نمازگزاران از امام جماعت در افعال نماز، تنها شرط صحت جماعت است و عدم رعایت دقیق آن اصل نماز را باطل نمی کند⁽³⁾.

شرایط نماز جماعت

اشاره

اقامه صحیح نماز جماعت شرایطی دارد که مهمترین آنها عبارت است از:

1. نبودن حایل

میان امام و نمازگرارانِ در پی او و همچنین میان هر یک از اینان نسبت به یکدیگر نباید چیزی که مانع دیدن است وجود داشته باشد، اما اگر مأموم زن باشد حایل میان او و مردان مانعی ندارد.

2. بلندتر نبودن محل نماز امام از مأموم

جای ایستادن امام نباید از محل ایستادن مأموم بلندتر باشد، مگر به قدری که با مسامحه عرفی، به چشم نیاید. در همین حال، بلندتر بودن جای مأموم از امام در صورتی که خیلی زیاد و نامتعارف نباشد، بلا اشکال است.

3. نبودن فاصله میان امام و مأموم

از نظر فقیهان امامیه، مأموم نباید با امام، یا با صف جلو خود، فاصله چندانی داشته باشد. احتیاط آن است که فاصله محل سجده نمازگزار از محل ایستادن امام یا کسی که در صف جلو وی ایستاده، بیش از یک قدم متعارف نباشد.

4. تقدم نداشتن مأموم بر امام در جایگاه ایستادن

محل ایستادن مأموم نباید جلوتر از امام باشد، بلکه

احتیاط آن است که مساوی هم نایستند، بلکه مأموم قدری عقب تر بایستد، و احتیاط آن است که تأخّر را در همه حالات نماز به ویژه در حالت نشسته نسبت به زانوها رعایت کند.⁽¹⁾

قرائت در نماز جماعت

واجب است مأموم، همواره در نمازهای ظهر و عصر، همچنین در نمازهای صبح و مغرب و عشا، اگر صدای امام را هر چند به صورت همهمه می شنود، حمد و سوره نخواند. گفتنی است در سه نماز اخیر در صورتی که صدای قرائت امام به گوش نرسد، قرائت برای مأموم جایز، بلکه مستحب است.⁽²⁾

شرایط امام جماعت

از منظر عالمان شیعی، امام جماعت باید مؤمن، مرد، بالغ، عاقل، عادل و حلال زاده باشد و بتواند با قرائت صحیح نماز بخواند.

در مواردی که افراد متعددی واجد ویژگی های یاد شده باشند، ملاک هایی مانند: قرائت نیکوتر، فقاهت، سن بیشتر و... مورد توجه قرار می گیرد.⁽³⁾

گفتنی است مذاهب اسلامی درباره شرط عدالت امام جماعت اختلاف نظر دارند؛ فقیهان حنفی و برخی شافعیان، همچون امامیه، نماز خواندن با امام فاسق را باطل دانسته اند.⁽¹⁾

پیروان مالک بر این باورند که امام نباید مرتکب فسقی شود که موجب بطلان نماز می شود، مانند این که نماز را بی وضو بخواند، یا سوره حمد را قرائت نکند. اما پرهیز کردن از ارتکاب فسق های دیگر که ارتباطی با نماز ندارند مانند شرابخواری و زنا از شرطهای امام جماعت نیست، هر چند اقتدا به چنین اشخاصی مکروه است.⁽²⁾

امامت زن

بر پایه نظریّه فقهای همه مذاهب اسلامی زن نمی تواند برای نمازگزارانی که در میان آنها مرد وجود دارد، امامت کند، اما بر اساس فقه شافعی و حنبلی و نظر برخی فقهای شیعه، امامت زن برای زنان مشروع است.⁽³⁾

آدابی که شایسته است امام جماعت رعایت کند

برپایه روایاتی که در فصل ششم خواهد آمد، شایسته

است امام جماعت مواردی را رعایت کند مانند:

آدابی که شایسته است نمازگزاران رعایت نمایند

بر اساس احادیثی که در فصل هفتم خواهد آمد، شایسته است مأموم نیز اموری را رعایت نماید مانند:

به امید آن که این نوشتار، سهم مؤثری در توسعه و تعمیق فرهنگ نماز جماعت در جوامع اسلامی داشته باشد.

فصل یکم تشریع نماز جماعت

1/1 نخستین نماز جماعت در اسلام

بی گمان، در سختی و گرفتاری زمانه، علی و جعفر

نقطه اتّکای من اند / به خدا سوگند که نه من پیامبر را وا نمی نهم و نه هیچ یک از پسران شرافت مندم او را وامی نهد / وامگذارید و پسرعمویتان را یاری دهید، [عمویی] که وی⁽¹⁾از میان آنان، برادرِ تنی من است.

پس نخستین نمازی که به جماعت خوانده شد، در آن روز بود.⁽²⁾

إنَّ عَلیّاً وجَعفَراً ثِقَتی عِندَ مُلِمِّ الزَّمانِ وَالکَربِ

وَالله لا أخذُلُ النَّبیَّ ولا یَخذُلُهُ مِن بَنیَّ ذو حَسَبٍ

لا تَخذُلا وَانصُرَا ابنَ عَمِّکُما أخی لِاُمّی مِن بَینِهِم وأبی

فَکانَت أوَّلُ جَماعَةٍ جُمِّعَت ذلِکَ الیَومَ (الأمالی، صدوق: ص 597 ح 825).

1/2 کمترین تعدادی که با آنان جماعت بر پا می شود

1/3 مؤمن خود به تنهایی جماعت است

اشاره

7 امام باقر (علیه السلام): جُهَنی، نزد پیامبر (صلی الله علیه وآله) آمد و گفت: ای پیامبر خدا! من و زن و فرزندان و غلامانم در بیابان زندگی

می کنیم. [هنگام نماز] اذان و اقامه می گویم و با آنان نماز می گزارم. آیا ما جماعتیم؟

فرمود: «آری».

گفت: ای پیامبر خدا! [گاه] غلامانم در پیِ آوردنِ آب می روند و من می مانم و زن و فرزندانم. پس [هنگام نماز] اذان و اقامه می گویم و با آنها نماز می گزارم. آیا ما جماعتیم؟

فرمود: «آری».

جُهَنی گفت: ای پیامبر خدا! [گاه] فرزندانم در پیِ گله می روند و من می مانم و همسرم. پس [وقت نماز] اذان و اقامه می گویم و با او نماز می خوانم. آیا ما جماعتیم؟

فرمود: «آری».

گفت: ای پیامبر خدا! گاهی زن نیز دنبال کارهایش می رود و من، تنها می مانم و اذان و اقامه می گویم و نماز می خوانم. آیا من جماعت به شمار می آیم؟

پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمود: «آری. مؤمن، خود به تنهایی، جماعت است».⁽¹⁾

نکته

در این روایت که به روایت جهنی شهرت یافته، رسول خدا (صلی الله علیه وآله) افزون بر نمازهایی که با حضور افراد متعدد و لااقل دو نفر تشکیل می شود، نمازی را که مومنی در غیاب سایرین، خود به تنهایی به جا آورده، جماعت قلمداد کرده است. اکنون پرسش این است که نماز انفرادی چگونه می تواند نماز جماعت تلقی گردد؟

شماری از محدثان و فقیهان شیعه این پرسش را پاسخ گفته اند. صاحب جواهر با مد نظر قرار دادن برخی پاسخ های پیشینیان⁽¹⁾، ضمن بدیهی دانستن عدم تحقق مفهوم جماعت به صورت حقیقی در موردی که شخص به تنهایی به نماز ایستاده، روایت مورد بحث را به معنای فضیلت و ثواب جماعت دانسته است، یعنی نماز فرادای شخصی که به رغم تمایل و تلاش، به دلیل عدم حضور افراد دیگر، موفق به برپایی نماز جماعت نشده، در حکم نماز جماعت است و از فضل و ثواب آن برخوردار، به ویژه اگر در مسجد نماز بگزارد و در آغاز، اذان و اقامه

بگوید. چه این که همراه با چنین نمازگزاری، دو صف از فرشتگان به نماز می ایستند⁽¹⁾. بر این اساس، به جماعت بودن چنین نماز فرادایی، جماعت به معنای مصطلح نیست⁽²⁾.

مرحوم محمد تقی مجلسی اول در توجیه این روایت معتقد است: در نماز با حضور قلب، قلب به منزله امام و حواس باطن و ظاهر و اعضا و جوارح، در حکم مأمومین و اقتدا کنندگانند زیرا به فرموده رسول خدا (صلی الله علیه وآله) اگر دل خاشع شود جوارح بدن نیز خاشع می شوند⁽³⁾. بدیهی است که در این نظریه نیز، روایت بر معنایی مجازی از واژه جماعت حمل شده است.

1/4 حکمت نماز جماعت

شده تا نمازگزار از بی نماز، و آن که اوقات نمازها را پاس می دارد از آن کس که ضایعش می کند باز شناخته شود. اگر شرکت در نماز جماعت نباشد، هیچ کس نمی تواند نسبت به صلاحیت کسی شهادت دهد؛ زیرا کسی که نماز نمی خواند، در میان مسلمانان فاقد صلاحیت است... رسول خدا (صلی الله علیه وآله) همواره می فرمود: برای کسی که بدون عذر، نمازش را در مسجد، با مسلمانان به جا نیاورد، نمازی نیست.⁽¹⁾

10 تهذیب الأحکام - به نقل از ابن ابی یعفور -: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: میان مسلمانان عدالت یک شخص را چگونه باید شناخت تا شهادتش به سود یا ضرر افراد پذیرفته شود؟ فرمود: این که او را به پرده پوشی و پاکدامنی و کنترل شکم و شهوت و دست و زبان بشناسید، و نیز به پرهیز از گناهان بزرگی چون میگساری و زنا و ربا و نافرمانی پدر و مادر و گریختن از جهاد و مانند آنها که خداوند بر آنها وعده آتش جهنم داده است معروف باشد. آن چه نشانه همه این ویژگی ها و نیز پوشاننده عیب های اوست چندان که بر مسلمانان پیجویی دیگر لغزش ها و غیبتش ناروا گردد).

و دوستی با او و نیز ابراز عدالت او در میان مردم واجب شود، پای بندی اش به نمازهای پنجگانه است و مواظبت بر آن نمازها و پاسداشت اوقات آنها، با حضور در جماعت مسلمانان و سرباز نزدنِ بدون عذر موجه از اجتماع آنها در مساجدشان. این سخن از آن رو است که نماز مایه پرده پوشی و پوشاننده گناهان است. در غیر این صورت کسی را یارای آن نیست تا به درستکاری فرد دیگری شهادت دهد، چه این که هر کس [با مردم] نماز نمی گزارد، میان مسلمانان فاقد صلاحیت است... پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: آن کس که بدون عذر با مسلمانان در مسجد نماز نمی گزارد از نماز بی بهره است. پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: جز از کسی که در خانه اش نماز می گزارد و از جماعت ما رویگردان است غیبت نتوان کرد و آن که از جماعت مسلمانان رویگردان است، بر مسلمانان است تا غیبتش کنند [و ناپسندی کارش را در غیابش بازگویند] و در میان آنان از عدالت می افتد و دوری کردن از او ضروری است.⁽¹⁾

فصل دوم اهمیت دادن به نماز جماعت

2/1 تشویق فراوان به نماز جماعت

قرآن

(و نماز را به پا دارید، و زکات را بپردازید، و همراه با رکوع کنندگان رکوع کنید!).⁽¹⁾

(و هرگاه [به هنگام خطر] در میانشان بودی و برای آنان نماز برپا داشتی باید گروهی از آنها با تو به نماز ایستند و جنگ افزارهایشان را نیز با خود بردارند و هنگامی که به سجده رفتند [و رکعت دیگر را نیز فُرادا تمام کردند] پشت سر شما بایستند و پس از آن

دسته دیگری که نماز نخوانده اند با تو نماز بگزارند و اینان نیز باید آمادگی خود را حفظ کرده و جنگ افزارهای خود را بردارند؛ کافران دوست دارند شما از جنگ افزارها و بار و بنه خویش غفلت ورزید و آنان با یک تاخت، بر شما بتازند؛ و اگر از باران در سختی قرار گرفتید یا بیمار شدید، گناهی بر شما نیست که جنگ افزارها را با خود برندارید و [به هر روی] آمادگی تان را حفظ کنید؛ خداوند برای کافران عذابی خوارکننده فراهم کرده است).⁽¹⁾

حدیث

مردی نابینا نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) آمد و گفت: ای پیامبر خدا! من نابینایم و ندای اذان را می شنوم؛ ولی گاه کسی را نمی یابم که مرا به نماز جماعت و نمازِ همراه شما برساند.

پیامبر (صلی الله علیه وآله) به او فرمود: از خانه ات تا مسجد، ریسمانی ببند و در جماعت حاضر شو.⁽¹⁾

گفت: آری.

پیامبر فرمود: پس اجابت کن [و به مسجد بیا].⁽²⁾

آیا کسی نیست که به این فرد چیزی ببخشد و با وی به نماز بایستد.⁽¹⁾

19 پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله): خوشایندم آن است که نماز مسلمانان یکی باشد، تا جایی که بر آن شدم کسانی را به خانه ها روانه کنم تا هنگام نماز مردم را ندا دهند و نیز در صدد).

برآمدم فرمان دهم کسانی بر بلندی ها بایستند و در وقت نماز مردم را آواز دهند....⁽¹⁾

پیامبر فرمود: «نه».

ابن مسعود گفت: بنده دیگری آزاد می کنم، آیا به فضیلتش می رسم؟

فرمود: «نه، ای ابن مسعود! اگر تمام آنچه را در زمین است، انفاق کنی، نمی توانی فضیلت آن را دریابی!».⁽³⁾).

گفت: شب، کار و عبادتی داشتم و خواب ماندم.

علی (علیه السلام) فرمود: آیا نماز صبح به جماعت را رها کردی؟.

گفت: آری.

امام علی (علیه السلام) فرمود: ای ابودردا! اگر نماز صبح و عشا را).