مشخصات کتاب

سرشناسه : علی بن موسی (ع )، امام هشتم ، 153؟ - 203ق.

عنوان قراردادی : طب الرضا .فارسی

عنوان و نام پدیدآور : نامه زرین سلامت/ ترجمه رساله ذهبیه منسوب به علی بن موسی الرضا علیه السلام؛ ترجمه و تحقیق محمد دریایی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی، 1389.

مشخصات ظاهری : 152 ص.: مصور (رنگی)، نمونه .

شابک : 19000 ریال978-964-971-370-0 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [119] - 120.

یادداشت : نمایه.

موضوع : پزشکی اسلامی -- متون قدیمی تا قرن 14

موضوع : بهداشت -- متون قدیمی تا قرن 14

موضوع : سلامتی -- متون قدیمی تا قرن 14

شناسه افزوده : دریایی ، محمدرسول ، 1330 - ، مترجم

رده بندی کنگره : R128/3/ع8ط2041 1389

رده بندی دیویی : 610/917671

شماره کتابشناسی ملی : 2023113

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

علی بن موسی علیه السلام، امام هشتم 153-203 ق

[الرسالة الذهبیة فارسی]

نامه زرین سلامت: ترجمه رساله ذهبیه منسوب به امام علی بن موسی الرضا علیه السلام / ترجمه و تحقیق : محمد دریایی - مشهد : بنیاد پژوهش های اسلامی، 1389 .

128 ص.

فیپا.

کتابنامه

ISBN 978-964-971-370-0

1389 5041 ر 8 ع / 3 / 128 BP

610/917671

6023113

کتابخانه ملی ایران

نامه زرین سلامت

ترجمه رساله ذهبیه

منسوب به امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

ترجمه و تحقیق : دکتر محمد دریایی

ویراستار : محمدرضا نجفی

چاپ دوم : 1392 / 1000 نسخه، وزیری / قیمت 35000 ریال

چاپ و صحافی : چاپخانه دقت

بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد: صندوق پستی 366-91735

مراکز توزیع :

تلفن و دورنگار واحد فروش بنیاد پژوهش های اسلامی : 2230803

فروشگاه های کتاب بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد: 2233923، قم: 7733029

شرکت به نشر، دفتر مرکزی (مشهد) تلفن 8511136-7 ، دورنگار 8515560

info@islamic-rf.ir

www.islamic-rf.ir

حق چاپ محفوظ است

فهرست مطالب

سخن ناشر 5

مقدمه 7

تاریخ صدور و مفاد رساله ذهبیه 11

روش تحقیق 18

ترجمه تصویر دستخط مأمون عباسی بر رساله ذهبیه امام رضا علیه السلام 23

متن رساله ذهبیه (طبّ الرضا علیه السلام) 27

بخش اوّل : سند روایی طب الرضا علیه السلام 29

بخش دوم : پیام های زرّین بهداشتی امام رضا علیه السلام 33

الگوهای نمادین اندام بدن 34

خصلت ها و سرشت بدن آدمی 37

جدول زمانی خوردن غذا 39

بخش سوم : معجون دارویی، غذایی رضوی 41

ویژگی های نوشیدنی حلال 41

اصول بهداشتی مصرف خوراکی ها و نوشیدنی ها 44

بخش چهارم : آداب استحمام 46

بخش پنجم : آداب بهزیستی و بهداشت فردی 50

بخش ششم : آداب سفر و احکام آب ها 59

بخش هفتم : مزاج شناسی؛ شناخت مزاج ها و بهداشت روانی 63

شناخت مزاج ها 63

آداب خواب و بیداری 65

آداب مسواک کردن، بهداشت دهان و دندان 66

ادوار حیات انسان 68

بخش هشتم : مدیریت و ساماندهی ،بدن آداب حجامت و فصد 71

آداب صحیح حجامت 71

آداب فصد (خون گیری) 75

بخش نهم : مواد غذایی ترکیبی و تعارضهای غذایی و آداب زناشویی و امور جنسی 80

مواد غذایی ترکیبی و تعارض های غذایی 80

آداب زناشویی و امور جنسی 82

مدعیان دروغین بهداشت و سلامت 86

ذکر فصول السنة 94

نمایه ها 109

نوشیدنی ها 109

خوراکی ها 109

بیماری ها 110

اعضای بدن و مزاج ها 113

شیوه های درمانی 115

میوه ها و گیاهان دارویی 116

فهرست منابع 119

سخن ناشر

از منظر شیعه همه امامان معصوم علیهم السلام نور واحدند و به اقتضای شرایط زمان و مکان، در زندگانی هر یک از ایشان، جلوه هایی از گفتار و رفتارشان درخشان تر به چشم آمده است. در این میان زندگانی امام علی بن موسی الرضا علیه السلام ، خود حاوی مفاهیمی بلند از هجرت غربت و شهادت است.

چنان که مورخان و اصحاب تراجم یاد کرده اند، از القاب ویژه امام رضا علیه السلام «عالم آل محمد صلی الله علیه وآله» است و این ضرورت بهره گیری از آموزه های آن امام همام را می نمایاند.

در پی تصمیم مأمون، خلیفه عباسی، و دعوت از امام علیه السلام برای هجرت به مرو، زمینه ای برای بروز و ظهور شمه ای از علوم الهی آن حضرت فراهم آمد که متن «رساله طبّ الرضا» نیز از آن نمونه هاست.

بی گمان متن موسوم به «طب الرضا» به باور فرهیختگان متخصص حوزه خلافت مأمون و نیز صدها پزشک و متخصص و فیلسوف و حکیم، شایسته ترین متن آموزشی - کاربردی در تحقق سلامت و بهداشت انسان است؛ زیرا هر چند به ظاهر، مخاطب این متن حکیمانه مأمون است، ولی امروز نیز جامعه بشری، برای دستیابی به سلامت جامع و فراگیر، سخت به فرازهای درخشان این پیغام نیازمند است.

بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی در راستای انجام یکی از وظایف خطیر خود مبنی بر معرفی و ترویج معارف نورانی اهل بیت علیهم السلام، به ویژه ولی نعمتمان حضرت امام علی بن موسی الرضا، علیه افضل التحیة والثناء، کتاب

حاضر را با عنوان رساله ذهبیه؛ نامه زرّین سلامت امام رضا علیه السلام ، که به اهتمام آقای دکتر محمد دریایی، متخصص علوم زیستی و گیاهان دارویی، آماده شده است، چاپ و منتشر می سازد؛ بدان امید که زمینه شناخت بیش تر و عمل به تعالیم ارزنده امامان معصوم علیهم السلام فراهم آید.

چاپ دوم اثر که اکنون پیش روی شما خواننده محترم است، با رفع کاستی های چاپ اوّل عرضه می شود. این بنیاد برخود می داند از فاضل ارجمند جناب آقای محمدرضا نجفی قدردانی و مزید توفیقات شان را آرزو نماید که با نگاه دقیق و زحمات بی شائبه خود موجبات عرضه چاپی منقح و شایسته تر را فراهم آوردند.

بنیاد پژوهش های اسلامی

آستان قدس رضوی

مقدمه

اقبال روزافزون مردم جهان به ویژه ایران به «طب اصیل مکمل» و بازگشت به طبیعت و «تغذیه سالم»، لزوم واکاوی متون معرفت دینی را ضروری می سازد و چرایی نقد و بررسی متون اصیل اسلامی را در عرصه پژوهه های تطبیقی با موضوع تغذیه، بهداشت و سلامتی توجیه می کند .

پیشوایان سترگ جامعه بشری، همواره بر ضرورت تغذیه صحیح و شیوه زندگی سالم پای فشرده اند. طبعاً اگر قرار باشد با رهیافت های متون اسلامی، یک سره از میراث غنی متون روایات خود - که آن را نخوانده، گذاشته ایم - جدا شویم، مشکلی بزرگ در تمامی ابعاد زیستی در زمینه بهداشت و تغذیه و غایت هدفمند دین مبین که سلامت روانی و جسمی مخاطبان معرفت دینی است، ایجاد می شود. در واکاوی های ژرف متون روایات، ما به عنوان باورمندان به نظام منسجم و مترقی الهی اسلام، به بیش از 5000 روایت و حدیث در خصوص مسائل تغذیه، بهداشت و سلامت و فهرست گسترده مأکولات و مشروبات جایز و حلال بر می خوریم که در عرصه جهانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در میان سلسله پیامبران عظام الهی و نیز ائمه معصومین علیهم السلام ، فزون تر از همه، پیامبر اعظم، امام الموحدین علی علیه السلام و نیز سه پیشوای راستین اسلام؛ امام باقر، امام صادق و امام رضا علیهم السلام، بیش از سایر ائمه در عرصه پزشکی، بهداشت، تغذیه و سلامت افاضه لطایف فرموده اند. هر چند که ک«ُلّهم نور واحد» شمرده می شوند، لیک بر اساس مقتضیات زمانی و شرایط مکانی و عرصه آزادی بیان و تبیین حقایق، و ظرفیت مخاطبان

هم عصر خویش و مناسبات فرهنگی - اجتماعی، ظرفیت پذیرش فرهیختگان در تقابل با تهاجم فرهنگ یونان، از ویژگی های خاصی برخوردار بوده است. رشد و شکوفایی خردورزی و توسعه تعقل فلسفی و دلایل و براهین عقلانی که اهل آن، همواره با عینک فلسفه و برهان علمی می نگرند، فرآیند توجیهات علمی و طبی از سوی معصومین علیهم السلام را ضروری می ساخته است.

بی گمان تا پیش از اسلام، آموزه های طبی و تشریح مفردات دارویی به دقت و ژرفایی و گستره بیانات معصومین علیهم السلام نبوده است و اساساً پیش از تبیین ژرفانه سه پیشوای بزرگ اسلام [امام باقر، امام صادق و امام رضا علیهم السلام] در هیچ متن مدوّن پزشکی در حوزه سلامت و بهداشت که به لحاظ لایههای زبانی و معناشناختی در حد ایجاز و اعجاز به شمار آید، در هیچ مکتبی از سوی هیچ فرهیخته ای، مطرح نبوده است. پزشکان مسیحی، یهودی، زرتشتی و حکیمان مصر، یونان و هند و چین نیز در این روند به پایهٔ مواهب علمی پیشوایان شیعه نمی رسند؛ چنان که اکثر قریب به اتفاق آنان، متواضعانه، به ژرفایی مفهومی و کاربردی آموزه های طبی و دارویی ائمه معصومین علیهم السلام اذعان داشته اند...

در تاریخ طب، در میان ادیان و مکاتب و نحله های شبه دینی، آموزه های کاذب طبی، رواج داشته است، اما بیانات و آموزه های حکیمانه امامان شیعه، متصل به سرچشمه فیاض الهامات الهی است. کوتاهی متن و گزاره گرایی طب الصادق علیه السلام، به ویژه طب الرضا علیه السلام ، روانی و سلاست و سادگی، مشترکات مفهومی با طب اصیل و بومی همه اعصار، بهترین امکان را در تأثیر کلام معصوم در عالی و دانی، وضیع و شریف، غنی و فقیر، حکیم و فقیه، و عالم و آگاه، فراهم ساخته است.

آموزهای ائمه طاهرین علیهم السلام در مورد طب و بهداشت و سلامت را می توان در قالب روایات از کتاب های حدیثی همچون وسایل الشیعه شیخ حرّ عاملی رحمه الله ، خصال و عیون اخبار الرضا علیه السلام شیخ صدوق ، کافی شیخ کلینی رحمه الله، ارشاد شیخ مفید رحمه الله دریافت که آن آموزه ها با تبیین مفسران عظام شیعه و در ذیل تفسیر آیات طبی و

بهداشتی قرآن حکیم همراه بوده است. کتب تشریحی قانون در طب شیخ الرئیس بوعلی سینا، تذکرة داوود انطاکی، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة ابن بیطار، الحاوی فی الطب محمد بن زکریا رازی، حیاة الحیوان دمیری، طبقات الاطباء ابن جُلْجُل، الفهرست ابن ندیم، و صدها کتاب دیگر که همگی به فیض اشارات پیشوایان گرد آمده است، از این تبارند.

در حوزه دین تاکنون کاری نظام مند، تحلیلی، علمی و مستند به دیدگاه های خبرگان که پاسخ گوی نیاز امروز بشر عطشناک به معنویت باشد، صورت نگرفته است. نکته مهمی که در این رویکرد مغفول مانده، سلامت روح و روان و جسم است که غایت هدفمند شریعت و الهیات است و با تغذیه و بهداشت پیوندی ناگسستنی دارد. برای تحقق سعادت انسان در نظام معرفت دینی، بهداشت و مواد خوراکی سالم مورد توجه است؛ چه این که زمینه را برای پیشگیری از جرم و جنایت و آلودگی و گناه فراهم می آورد.

متن طب الرضا به باور فرهیختگان متخصص حوزه خلافت مأمون، مانند یوحنای ماسویه، جبرئیل بختیشوع، صالح بن بهلمه هندی، شایسته ترین متن آموزشی - کاربردی در تحقق سلامت و بهداشت انسان نه تنها در دوران مشعشع طلایی رنسانس اسلامی و خلافت عباسیان است بلکه اگر ژرف اندیشانه و بی غرضانه مورد کاوش و پژوهش قرار گیرد، همین امروز در دنیای مدرنیته نیز می تواند پاسخ گوی نیازهای پزشکی، بهداشتی و سلامت انسان باشد. درست است که این متن از دنیای سنتی و معنوی آمده، اما فرازهای آن هر یک می تواند عنوان پژوهش و کاوش در عصر حاضر و همگرایی خردورزانه در جهان طب و بهداشت باشد .

به ظاهر مخاطب این متن حکیمانه، مأمون خلیفه عباسی است که امام در مقام ولایت، در جای جای متن «رساله ذهبیه» می فرماید: خلیفه باید بداند... و این کلام را با تحکم و الزام بیان می فرماید... زیرا اگر خلیفه، خلیفه راستین می بود باید این

آموزه ها را خود نیک می دانست و نیازی به یادآوری نداشت و اگر خلیفه بر جای بزرگان تکیه زده و مقام و مسند الهی را غصب کرده است (که چنین بود)، پس باید به فرمان امام و خلیفه برحق مسلمانان گوش جان می سپرد و مطیع امر مولای خویش می بود. مأمون فرمان داد متن رساله شریفه را با آب زر بنویسند و آن را به عنوان یک دستور العمل لازم الاجرا به همه سازمان های دولتی خلافت ابلاغ نمایند.

امروز نیز جامعه بشری سخت به فرازهای درخشان این پیام نیازمند است. برای رهایی از مشغله های جهان مدرن، متن یاد شده بهترین امکان را در دستیابی به «سلامت جامع و فراگیر» به انسان می دهد. «حکمت سلامت»، رسیدن به آرامش در عین حرکت و پویایی به سوی غایت هستی است، و بی گمان این متن پرمعنا، انسان را با این زمینه ها همراه کرده، او را به خود خویشتن و هویت فطری اش، یعنی خودِ معرفت دینی فرا می خواند و برای زندگی و تکاپو شایق تر می سازد.

البته پیام فرازهای این متن با آموزه های طبی غیر دینی تفاوتی جدی دارد، چرا که ویژگی متن دینی این است که با حقیقت پنهان در میان واژه ها، پنجره ای فراروی مخاطب می گشاید که در دوران مدرنیته بسته مانده است انسان امروز در تمام ابعاد، دچار بحران معناست و معنا را باید در متن دینی یافت، شاخصه متن دینی این است که به مخاطب این نکته را گوشزد می کند که: مرغ باغ ملکوتم، نِیم از عالم خاک ... و شاید مخاطبی که از این متن آغاز می کند، بعدها راحت تر بتواند سراغ «حکمت سلامت»، غایت انسانی و هدفمندی آفرینش برود، چراکه متن رساله، به سان جرقه ای است که مخاطب پس از خواندن، تحلیل و کاربرد فرازهای آن، برای نقد و پژوهش های بعدی شایق تر می شود.

مرحوم علامه مجلسی در بحار الأنوار نقل می کند که شیخ اجل، علامه کامل و فرهیخته دین و مذهب و نور دین و دانش علی بن عبد العالی کَرَکی، طب الرضا را به خط خود نگاشته و به گنجینه معارف تاریخ بشری سپرده است.

این رساله رسا و شیوا از نفیس ترین و گران بهاترین مواریث اسلامی، در زمینه

دانش پزشکی است، و به طور اجمال شامل رشته هایی از علوم پزشکی می باشد و بخش زیادی از طب پیش گیری را نیز بیان کرده است، همچنین شامل دانش شیمی و تغذیه و بسیاری از علوم دیگر می باشد.

شایسته است متن و مفاهیم ارزشمند این معارف ژرف در حوزه های علمیه و عرصه های دانشگاهی و محافل علمی به عنوان واحد درسی و پژوهشی مورد تدریس و تعلیم قرار گیرد، تا آموزه های علمی و کاربردی آن مورد امعان نظر فزون تر قرار گرفته و در راستای آرمان های مترقی شیعه به اجرا درآید.

تاریخ صدور و مفاد رساله ذهبیه

بعضی از منابع تاریخی معتبر به تاریخ صدور این نامه (رساله ذهبیه) اشاره دقیقی نکرده اند، ولی تشخیص زمان تقریبی که نامه در آن ایفاد گردیده ممکن است؛ چنان که ابن جمهور در سندی متقن، تقریر نامه را روایت کرده می نویسد: «صدور این نامه بعد از احضار امام علی بن موسی الرضا (,) از مدینه - یعنی بین سال 201 تا 203 ه- . ق - می باشد».

زمانی که مأمون تشریح اصول حفظ صحت مزاج را از امام درخواست نمود و تبیین سامانه بهداشت غذا و نوشابه و داروهای گیاهی را از امام علیه السلام خواستار گردید و پیاپی درخواست خود را تکرار می نمود، امام در پاسخ او این نامه را ابلاغ فرمود.

این نامه بیانگر تاریخ طب در دوره اوّل اسلامی و پیشرفت آن در گذر عصرها و دانش رفیع و گستره اطلاعات امام می باشد. بدین سان ارائه پژوهشی گسترده در زمینه نامه طلایی شایسته می نماید .

این نامه در برگیرنده مجموعه ای از توصیه ها و رهنمودهای طبی عمومی و آموزه های ارزنده است، چنان که امام در آغاز نامه خویش می فرماید: «مفاد پیام، در مورد آنچه خود تجربه کرده ام و صحت آن را با آگاهی ژرف فهمیده ام و آن چه از گذشتگان به جای مانده، می باشد. از این رو جهل انسان به آن پذیرفتنی نبوده، در ترک این آموزه ها معذور نخواهد بود».

در بخشی از این نامه می بینیم که امام علیه السلام نه تنها بر دانشمندان طب در دوره اسلامی در عرصه بسیاری از آراء و اکتشافات - که اساس بسیاری از تجارب پزشکی است - پیشی گرفته، بلکه احتمالاً محتوای پیام، هسته مرکزی تکوین آرای پزشکان آینده قرار گرفت.

حضرت رضا علیه السلام اولین شخصیتی بود که جسم را به مملکت کوچک و کامل تشبیه کرده، می فرماید: «ساختار بدن بر پایه شباهت به قلمرو پادشاهی بنا شده است. پادشاه بدن، قلب و کارگزاران آن، عروق و اعصاب در سیستم عصبی و مغز می باشند. خانه پادشاه قلب اوست، و قلمرو حکومت او جسم است و یاران و سپاهیان او، دست ها و پاها و چشم ها و زبان و گوش های اوست. خزانه آن، معده و پرده دار وی، سینه او می باشد».

اهمیت این مسئله، توصیف عالی جسم به پادشاهی و مملکت نیست، بلکه دلالت این تشبیه بر دانش امام علیه السلام در تشریح اعضای اصلی بدن، و تبیین ویژگی های هر یک از این اعضاست.

امام علیه السلام قلب و آن چه را که در آن است در حکم پادشاه میان مردم تشبیه کرده و همان گونه که پادشاه، خود شخص اول، حاکم و رئیس اجرایی امور مملکت است، قلب و آنچه را که در آن است، اساس بقای حیات انسانی دانسته است. بنابراین زمانی که قلب از کار باز ایستد، حیات سایر اعضای بدن نیز دچار اختلال و خطر خواهد شد.

بر این اساس، امام علیه السلام مجموعه کامل شریان ها، رگ ها و مویرگ ها که آن ها را عروق نامیده اند و ارتباط دهنده کلیه اعضا و مفاصل بدن می باشند و به وسیله آن ها حرکات ارادی و غیرارادی مختلف، از مغز - به عنوان مرکز بنیادین ادراک و احساس در بدن - سرچشمه می گیرد، به کارگزاران اداره امور مملکت تشبیه فرموده، آن ها را سربازانی امین و وفادار معرفی می کند که از کشور با همه توان در برابر عوامل مهاجم محافظت می کنند .

سپس امام علیه السلام با تمثیلات عالی، هر یک از اعضای بدن و وظیفه مهمی را که به انجام می رساند توضیح می دهد. امام علیه السلام در تشبیه زیبایی انسان و آنچه او را در بر می گیرد از معده، سینه، امعاء و توابع آن، به خزانه داری گزینش گر معرفی می کند که به وسیله آن، انسان غذا را برگزیده و کم و زیاد می کند. حقیقتاً آفرین به خداوندی که بهترین آفریدگار است. در پایان این فصل امام تأثیر شادی و غم بر چهره و عوامل درون زا و مرکز هر یک از آن ها را بیان می فرماید .

در بخشی از نامه، رهنمودها در کیفیت میل به غذا و نوشیدنی ها به لحاظ کمیت کیفیت بیان شده است، که همگی در راستای حراست از سلامت بدن می باشد. حضرت توصیه خود را با غذا خوردن آغاز می فرماید، هر یک را بر حسب توانایی و قدرت مزاج خود، با رعایت جدول زمانی و شرایط مکانی، برای میل و اشتها به غذا خوردن به طور صحیح، و استفاده از آن بر حسب بهترین گزینه ها تشریح می کند؛ زیرا اختلال در تغذیه و خورد و خوراک، جدای از این که زیاد باشد یا کم، عامل بسیاری از بیماری هاست، همان گونه که در حدیث شریف آمده است: «معده، خانه درد و تب، مانند دارویی شفابخش است».

امام در بخشی دیگر به روش تهیه نوعی خاص از نوشیدنی که معجونی از گیاهان دارویی و دارای فواید بسیار است، برای استفاده به عنوان دسر بعد از غذا اشاره می کند؛ بی گمان مخاطب امام علیه السلام در این پیام، تنها شخص مأمون نیست، بلکه هرکس که به سلامت خود علاقه مند است می تواند از آن استفاده کند. این نوشیدنی ارزش غذایی فوق العاده ای داشته، دارای عناصری مهم از هیدرات های کربن، ویتامین ها و دیگر مواد اصلی انرژی زاست، البته با رعایت شرایط صحیح و بنیادین در تهیه و ساخت این نوشابه، می توان از آن بهره جست.

امام رضا علیه السلام در وصف آب شیرین بر سایر دانشمندان پیشی گرفته، آن را به بهترین شکل تعریف می کند. به فرموده او: «آب شیرین، زلال، سبک و قابل استفاده برای کسانی است که دچار تب و سرماخوردگی هستند، که خود بر شفافیت آب

دلالت دارد».

حضرت تأثیر جوشاندن مواد غذایی در نابودی بسیاری از عناصر مفید آن مانند بعضی از ویتامین ها، و از بین رفتن برخی عناصر سریع التبخیر در غذا و مایعات را یادآور شده و در این زمینه بر پژوهشگران تغذیه پیشی گرفته است.

تأکید امام در فرازی از نامه بر عدم افراط در آشامیدن آب بعد از غذاست، زیرا این شیوه نادرست به معده و سایر اعضای بدن آسیب می رساند.

حضرت همچنین به تأثیر افراط در مصرف بعضی از مواد غذایی و زیان های ناشی از آن اشاره کرده، می فرماید: «افراط در خوردن تخم مرغ و عادت مستمر در مصرف آن، باعث آسیب به طحال و درد معده می گردد، تا آن جا که زیاده روی در خوردن تخم مرغ باعث تنگی نفس و لکه های ریز قهوه ای روشن به نام کک و مک می شود». امام می فرماید: «خوردن گوشت خام باعث پیدایش انگل ها در معده و روده می شود». آن گاه می فرماید: «زیاده روی در خوردن گوشت حیوانات وحشی و گاو باعث زوال عقل و کاهش درک و کندی ذهن و افزایش فراموشی می گردد».

امام علیه السلام فرازهایی دیگر را با بیان مراقبت های ویژه در ابتلا به بعضی از بیماری هایی که به علت تغییر ناگهانی هوا به وجود می آید آغاز می کند؛ همان گونه که در استحمام کردن این تغییرات دیده می شود؛ از این رو حضرت می فرماید: «اگر خواستی وارد حمام شوی و استحمام کنی، و در سر خود علل و عوامل اختلال و آزار نیابی، در آغاز ورود به حمام پنج بار بر سر خود آب گرم بریز تا به اذن خداوند سبحان از درد و اختلال در سر رهایی یابی».

حضرت با تقسیم بندی حمام به بخش های مختلف، آن را به بهترین شکل وصف کرده می فرماید: «خانه اول سرد و خشک، و دوم سرد و مرطوب، و سوم گرم و مرطوب، و چهارم گرم و خشک است.» سپس به سودمندی استحمام برای بدن به لحاظ تشریحی و جسمی اشاره کرده، و تدهین و استعمال روغن ها و گیاهان دارویی، نرم کردن و تلطیف پوست را توصیه نموده است، زیرا پوست اهمیت

فراوانی در خروج میزان قابل توجهی از مواد سمی از بدن دارد. بنابراین شست وشوی پوست و پاکسازی روزنه های پوستی و تلطیف آن از مهم ترین امور بهداشتی برای انسان به شمار می رود.

آموزه ها و توصیه های ارزنده بهداشت عمومی حضرت در بخش هفتم مطرح شده که به طور کلی حافظ صحت و سلامت دستگاه های داخلی بدن است. همچنین به عدم حبس ادرار و ماده مِنَوِی، طولانی نکردن مدت مقاربت و جلوگیری نکردن در عملیات جنسی با زنان، برای حمایت از دستگاه تناسلی سفارش شده؛ زیرا عدم رعایت آموزه های بهداشت جنسی به بروز اختلالات جنسی بسیار می انجامد، در ادامه نیز به علت موقعیت حسّاس دهان و ملحقات آن، توجه ویژه به آن را تکرار فرموده است .

در بخشی از پیام های بهداشتی، کیفیت به پشت خوابیدن و رعایت بهداشت دستگاه گوارش را توضیح فرموده است؛ و نیز اهمیت دستگاه عصبی را یادآوری کرده و توصیه های لازم را درباره آن ارائه نموده است؛ از جمله می فرماید: «هر کس خواستار افزایش قدرت حافظه می باشد باید مویز و انجیر (مواد غذایی فسفر دار) را بخورد».

توصیه بعدی امام علیه السلام در قسمتی از رساله ذهبیه در خصوص نحوه سفر، ویژگی های مسافر و رعایت امور لازم در سفر است؛ حضرت تفاوت خوراکی ها و آشامیدنی ها را نیز گوشزد می فرماید.

امام از سفر در گرمای شدید نهی کرده، بر زیان مندی آن بر جسم سفارش اکید دارد. به ترکیب آب هر شهری که به آن مسافرت می شود از نظر فیزیکی، نگاهی ژرف داشته، سودمندی آب و خاکی را که فرد در آن به دنیا آمده، با توجه به همسازی بدن توضیح می دهد. سپس آموزه های خود را در مورد استفاده از آب شیرین، و فرق آن با آب شور و سنگین گوشزد می فرماید.

امام علیه السلام مطالبی را به قوای نفسانی اختصاص داده و آن را تابع مزاج های بدن، و

مزاج های بدن را تابع تحوّلات جوی و آب و هوا اعلام فرموده، یادآور می شود که اگر هوا سرد یا گرم شود شرایط بدن نیز در پی آن تغییر می یابد.

امام (,) جسم انسان را به اخلاط چهارگانه «خون، بلغم، صفراء وسوداء» تقسیم فرموده و سپس اعضای رئیسیه و ارتباط آن را با بدن تشریح نموده است. امام با بیانی شیوا «سر، گوش، چشم، سینوس های بینی و دهان» را قلمرو سیطره خون وصف کرده، میف رماید: «عضوهای یاد شده، مرکز احساس و ادراک و مرکز تجمع عروق و رگ های منتهی به دستگاه های تمام بدن و سیستم جریان خون است». همان گونه که جایگاه بلغم و باد به سینه اختصاص دارد، و کانون پیام و ارتباط، از سوی مغز به سایر اعضا بوده، و شش ها را که مرکز تنفس هوای سالم است، موجب سلامت مستمر معرفی می کند.

دنده های پهلو در بخش شکمی، فراگیرنده دستگاه گوارش و توابع آن است. صفرا تراویده از کبد و کیسه صفرا مخزن تجمع آن و هاضم چربی هاست.

بخش تحتانی شکم را با سوداء ویژگی بخشید که به طحال و کلیه و مجاری ادراری و دستگاه تناسلی و غیره اشاره دارد .

امام در فصل دیگری به استراحت انسان بر اساس فرموده خداوند متعال اشاره می فرماید: «بگو [ای پیامبر به کافران]: چه می گویید اگر چنانچه خداوند توانا روز را تا قیامت بر شما ادامه دهد و طولانی سازد، آیا جز خداوند متعال معبود دیگری هست که شب را بیاورد تا در آن به آرامش و استراحت بپردازید، آیا اندیشه و بصیرت ندارید؟» (قصص / 71).

حضرت در مورد چگونگی خواب، آن گاه که انسان به بستر میرود و به وسیله آن، آرامش حواس ظاهری حاصل می شود و نیز هنگام استراحت بدن و هضم غذا که اعمال طبیعی و متابولیسم بدن صورت می گیرد، نکته های ارزنده ای بیان می کند.

امام علیه السلام در فرازهایی، آموزه های خود را درباره سلامت و بهداشت دندان ها تکرار فرموده، برخی توصیه های ضروری در مراقبت از آن ها را در برابر عوامل

خارجی توضیح می دهد و بر رعایت بهداشت دندان ها با به کارگیری بعضی از مواد مفید و براق کننده تأکید می فرماید.

امام علیه السلام در بخشی از رساله خویش، حالات انسان و قوای جسمانی را بر حسب دوره های زمانی به چهار بخش تقسیم فرموده: اوّل دوره کودکی و نوجوانی که 15 سال ابتدایی زندگی را شامل می شود؛ آن گاه دوره جوانی است که تا 35 سالگی می باشد؛ سپس دوره میانسالی است که تا 60 سالگی ادامه می یابد، و پس از آن دوره پیری که همراه با ضعف و خمیدگی جسم و انعکاس و واژگونی دوران حیات است.

در این بخش از رساله، امام فواید حجامت، جدول زمانی، شرایط درست و نیز موضع حجامت را شرح داده است. شیوه حجامت در بدن بیانگر عوامل مساعد در کاهش درد و روش های انجام آن است. در پایان همان بخش، به برخی آسیب ها و عوارضی که هنگام کاربرد بعضی از عوامل زیانمند در خلال حجامت یا فصد رخ می دهد اشاره نموده و کیفیت انجام آن را تبیین فرموده است.

امام علیه السلام در بخش های پایانی، عدم امکان ترکیب برخی مواد شیمیایی را که بدن به آن مبتلا می شود گوشزد فرموده، اشاره می کند که تجمع این مواد در دستگاه گوارش، در بعضی اوقات خطرناک و زیانمند است و چه بسا به هلاکت فرد می انجامد.

در بعضی از بندهای همین بخش، به علل بیماری ها که یکی از آن ها تضاد ناشی از درهم آمیختگی مواد غذایی وارده به معده و روده و عفونت های ناشی از آن است، اشاره می گردد.

امام علیه السلام زرین نامه جاودانه خود را با بیان آداب مقاربت به پایان رسانده است. حضرت با اشاره به شرایط صحیح امور جنسی، انجام آن را لازم دانسته و غفلت از آن را موجب بیماری و اختلالات متابولیک و سکسو فیزیولوژی گسترده اعلام فرموده است. حضرت به اهمیت توافق و انسجام میان دو جنس، و ضرورت بازی و

شوخی کردن و همسازی جنسی مرد با زن قبل از انجام مقاربت اشاره کرده، می فرماید: یکی از مراکز حسّاس و مؤثر در تحریک و انگیزش غریزه جنسی در زن، پستان هاست و ماساژ آن به نرمی از سوی مرد موجب لذت بیش تر می شود و در نتیجه، هر یک از دو جنس با رعایت اصول بهداشت جنسی می توانند از این عمل استراتژیک و حسّاس بهره جنسی و تمتع لازم را کسب کنند».

مهم ترین تأکید امام در پرهیز از مقاربت با زنان در دوران پریود و قاعدگی است. از این رو مردان را در اقدام و ورود به چنین شرایطی برحذر داشته، با اشاره به قول باری تعالی می فرماید: [ای پیامبر] از تو در مورد دوران قاعدگی می پرسند بگو: دوره قاعدگی (به علت خونروی) موجب اذیت و آزار [زنان] است. در شرایط قاعدگی از زنان اجتناب کنید و به آن ها نزدیک نشوید تا این دوران به سر آید و از خونروی، منقطع و پاک شوند» (بقره/ 222).

نکته پایانی «رساله ذهبیه» همان تأکید و توصیه همیشگی امام علیه السلام در التزام به آموزه ها و رهنمودهای ارائه شده و هشدار در صورت غفلت از موارد بر شمرده است.

روش تحقیق

هدف از تحقیق نسخه های خطی، استخراج صحیح و جامع، با ارجاع به اقوال و نظریات ذکر شده پیرامون آن در منابع اولیه است. در این میان، التزام به امور شکلی که بعضی بر آن تأکید دارند، مهم نمی باشد؛ چنان که اشاره به بعضی از تفاوت های ناچیز، که احیاناً از تکرار نسخه ها یا اختلاف در بازشناسی آن ها و ... به وجود می آید و در معنی و مفهوم خللی وارد نمی سازد و چه بسا موجب اطاله کلام می گردد، چندان اهمیت ندارد .

تمام نسخه های خطی رساله ذهبیه، در کتابخانه عمومی «مرحوم آیة الله العظمی حکیم» در نجف اشرف در گنجینه های خطی ارزنده موجود و از گزند حوادث روزگار مصون مانده است که عبارت اند از:

1- نسخه خطی نخست که رمز آن در پاورقی متن اصلی کتاب با حرف (أ) مشخص گردیده و آن قدیم ترین نسخه مورد تحقیق می باشد. این نسخه را عبدالرحمان بن عبدالله کرخی نگاشته و تألیف آن را در 19 ذی حجه سال 715 ه. ق به پایان رسانده است. این نسخه شامل شش برگ به اندازه 19/5علیهم السلام11 سانتی متر در هر صفحه 27 سطر علیهم السلام 9 سانتی متر می باشد .

2- نسخه دوم که عبدالواسع بن حاج محمد حسین مهماندوسی نگاشته، و تألیف آن در روز جمعه پنجم ربیع الآخر سال 1116 هجری پایان یافته است، شامل 12 ورق، به اندازه 14/5علیهم السلام9 سانتی متر و در هر صفحه 17 سطر می باشد.

3- نسخه سوم که نویسنده آن ناشناخته است از نسخه های قرن یازدهم هجری است، در 14 ورق به اندازه 19/5 13 سانتی متر و در هر صفحه 15 سطر علیهم السلام 7 سانتی متر می باشد.

4- مرحوم علامه مجلسی (متوفی 1111 ه-. ق) در کتاب بحار الأنوار (ج 14، ص 554، چاپ سنگی در ایران) نسخه ای دیگر به خط علی بن عبدالعالی کرکی را نقل کرده است .

نظر به اختلافاتی که در متن نسخه ها وجود دارد، در این تحقیق، فقط به دو نسخه خطی به سبب اهمیت تاریخی، و التزام در اشاره به تفاوت های جوهری تکیه و استناد شده است. مطالبی که در این دو آمده به وضوح توضیح داده شده، و این دو نسخه از کتاب های اصیل و لغوی معتبر استفاده نموده و ما نیز بر آن به طور موثق اطمینان پیدا کرده و اعتماد نموده ایم.

نسخه نخست ⁽¹⁾

در پایان من این میراث گرانسنگ را به خواننده گرامی تقدیم میدارم و چنانچه لغزش و کوتاهی در آن دیده می شود پوزش می طلبم و از خداوند متعال می خواهم که تلاش مرا از روی اخلاص بپذیرد و او ولی توفیق و الهام بخش دوستی و صداقت و صواب است.

آن بوده است؛ و نسخه دوم بر اساس مستندات مرحوم علامه مجلسی در جزء چهار دهم کتاب «بحار الأنوار» است که به خط علی بن عبد العالی کرکی نگاشته شده، و ما آن را به عنوان سند مقابله و الگوی شرح «طب الرضا علیه السلام» برگزیده و متن نخست را بر آن عرضه و مقابله نموده ایم. ویرایش این مقابله به همت جناب آقای حسین استاد ولی به انجام رسید که اشارات نحوی ایشان در متن عربی و برخی کلمات متن ترجمه، مجموعه را به زیور تنقیح و تدقیق آراسته نموده است.

در پایان از جناب حجّة الاسلام والمسلمین آقای علی اکبر الهی خراسانی مدیر عامل محترم و جناب آقای دکتر امیر سلمانی رحیمی معاون محترم پژوهشی بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی که کوشیده اند تا اثری ماندگار تقدیم دوستداران اهل بیت علیهم السلام گردد، تشکر و قدردانی می نمایم. خداوند به همگان، اجر جزیل و پاداشی شایسته عنایت فرماید.

محمد دریایی

1388/3/15

تصویر

تصویر

ترجمه تصویر دستخط مأمون عباسی بر رساله ذهبیه امام رضا علیه السلام

به نام خداوند بخشایشگر مهربان

سپاس اهل حمد از اوّلین و آخرین، مخصوص ذات خداوند متعال است. خداوند نعمت ها و فضل ها و فزونی ها و نیکی ها و زیبایی ها. او را بر نعمت های آشکارش و فزونی های بخشش و تمام امدادها و نعمت های فراوان و پیاپی اش، حمد و سپاس می گویم و بر عطایا و مواهب فراوانش شاکر و سپاسگزارم؛ شکر و سپاسی که موجب مزید نعمت و موهبت و قربت به ساحت پاک اوست.

شهادت می دهم که خدایی جز خداوند یکتا نیست، و از روی اخلاص به او ایمان دارم و به او کافر نیستم و منکر ربوبیت و وحدانیت پروردگار نمی باشم، شهادتی که خداوند آن را نسبت به ذات مقدس خود تصدیق فرموده؛ همان گونه که خداوند عزّوجلّ می فرماید: بگو اوست خداوند بی همتای یکتا، خدای بی نیازی که نزاییده و نه زاییده شده، همو که هیچ کس همتای او نیست. همان پروردگار متعال ما، خداوند عزّوجلّ است. و درود و صلوات بر آقا و سرور اوّلین و آخرین؛ محمد بن عبدالله خاتم پیامبران. اما بعد ....

به درستی که من در رساله پسر عموی علوی تبار خود که شخصیتی ادیب و فاضل محبوب و فرهیخته منطقی و طبیبی حاذق است، با دقت تمام نگریستم، و آن را در راستای اصلاح، بهبود، انتظام جسم آدمی، تدبیر امور نظافت، استحمام، تنظیم و تعدیل برنامه غذایی یافتم و ملاحظه نمودم که این (رساله) به بهترین وجه؛ تماماً به مسائل مهم پرداخته است و آن را در جهت تبیین عالی ترین نعمت ها یافتم

و عمیقاً بررسی و مطالعه و در آن اندیشه نمودم، بارها درباره آن تعمق و اندیشه کردم و هر بار که آن را می خواندم و در آن غور می کردم و با دقت هر چه تمام تر نگاه می نمودم، لطایف و حکمت هایی بر من آشکار و هویدا می شد و فوایدی بر من روشن می گردید و سودمندی آن در قلبم جای می گرفت. از این رو در حفظ و فراگیری آن کوشیدم و ژرف اندیشانه در فهم و درک آن تلاش نمودم؛ زیرا حقیقتاً آن را نفیس ترین پاسخ به خواسته ها و بزرگ ترین اندوخته و سودمندترین بهره های معرفتی و هم به سبب نفاست و جایگاه والا و منافع زیاد و بزرگ دارای برکت فراوان یافتم، و آن را رساله ذهبیه (رساله طلایی) نام نهادم، و پس از آن که گروهی از جوانان هاشمی دولت از آن نسخه برداری کردند، این رساله گرانسنگ را در خزانه دار الحکمه نگهداری نمودم؛ زیرا ژرف اندیشی و تدبّر در مورد مواد غذایی و نحوه تغذیه، موجب سلامت و سامان جسم افراد و تأمین صحت و سلامت بدن آدمی، و سبب دفع بیماری ها است و در نتیجه با دفع بیماری ها، حیات تحقق می یابد و به وسیله حیات، نیل به حکمت میسر می گردد و به وسیله دستیابی به گوهر حکمت، ورود و نیل به بهشت تحقق می یابد. این رساله، شایسته حفظ و صیانت و نگهداری و جایگاه شایسته اعتبار و احترام بوده و به مثابه حکیم فرهیخته ای است که می توان به آن تکیه و استناد کرده و مرجع معتبری است که می شود به آن رجوع نمود و از معادن گرانقدر دانش است که امر و نهی آن باید به اجرا درآید؛ زیرا از بیوت شخصیت هایی بیرون آمده که فرمان رسول برگزیده پروردگار و تمام رسالت پیامبران و رهنمود جانشینان و تمامی آداب و آموزه های علمای ربانی و شفای درون قلب بیماران روحی که گرفتار جهل و غفلت اند، پشتوانه معنوی چنین رساله ای است.

خشنودی و رحمت و برکات خداوند متعال بر اوّلین و آخرین و بزرگ و کوچک آنان باد. از این رو من این رسالهٔ ارزشمند را بر خواص و نخبگان اهل حکمت و طب و صاحبان تألیف کتب و اهل قلم در میان شماری از پژوهشگران و فرهیختگان

عرصه حکمت عرضه داشتم و همه شخصیت های عالیقدر، تمام آن را ستودند و مورد قدردانی قرار داده و پرارج و گرانقدر دانستند و اهمیت آن را تأیید و تأکید نمودند، و ویژگی عالی مؤلف آن را ستودند و به بزرگی شأن اثر مؤلف اذعان داشتند و صحت و تأثیر کار را تصدیق و خصایص اثر را برای آیندگان و فرزندان و دولت ما و همه اقشار مردم تبیین و حکایت نمودند. بنابراین ضروری است ارزش و اهمیت این موهبت و نعمت تام و تمام را بدانیم و شکر این نعمت را بگزاریم؛ زیرا این موهبت فاخر، نفیس ترین و بزرگ ترین اثر ماندگار چونان در و مرجان گران بها برای نسل های آینده است که باید در حفظ و حراست آن کوشید و شب و روز، آن را به ذهن و اندیشه سپرد؛ زیرا سرشار از سودمندی، سلامت و صحت در درمان جمیع بیماری ها و عوارض و اختلالات به خواست خداوند متعال است. و درود و صلوات بر فرستاده او محمد مصطفی و تمام فرزندان پاک و مطهرش باد. خداوند ما را کفایت می کند و بهترین وکیل در جمیع امور می باشد. سپاس بی کران ویژه پروردگار جهانیان است.

متن رساله ذهبیه (طب الرضا علیه السلام)

بخش اول : سند روایی طب الرضا علیه السلام

وَ بِهِ نَستَعین

أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَی التَّلْعُکْبَرَی ⁽¹⁾

شیخ طوسی در خصوص تلعکبری می گوید: وی مردی جلیل القدر، عظیم المنزلة، واسع الروایة و بی نظیر است و تمام اصول و مکتوبات را روایت نموده است. درگذشت او به سال 385 ه. ق بوده است. [بنگرید به: رجال طوسی، ص 516]

تلعکبری: منسوب به تل عُکبرا - به ضم عین - و ظاهراً محله ای از آن بوده است. [بنگرید به: مراصدالاطلاع، ج 1، ص 271]

ابومحمد هارون بن موسی تَلعُکْبَری [که خدایش از او خشنود باد] در گزارشی [روایی] می گوید: محمد بن همام بن سهیل [ رحمة الله علیه] در حدیثی که نقل کرده می گوید: حسن بن محمد بن جمهور برای ما نقل کرده که وی می گوید: پدرم از احوال [امام] ابوالحسن علی بن موسی الرّضا [صلوات و درود خدا بر او و پدرش باد] باخبر بود و هنگامی که از مدینه به سوی مأمون در خراسان عزیمت فرمود از نزدیکان ویژه و از همراهان خدمت حضرتش بود، تا وقتی که امام در طوس در چهل و نه سالگی ⁽⁷⁾به شهادت رسید.

قالَ: کانَ الْمَأمُونُ بِنیسابُورٍ ، ⁽⁸⁾وَ فِی مَجْلِسِهِ سَیِّدَی أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام وَ جَمَاعَةٌ مِنَ

الْفَلاسِفَةِ، وَالْمُتَطَبینَ، مِثْلَ: یُوحَنَّا بْنِ مَاسُویَهِ، ⁽¹⁾وَجِبْرَائِیلَ بْنِ یَخْتِیشُوعَ، ⁽²⁾وَصَالح بْنِ یَهْلَمَةَ الهندی، ⁽³⁾وَغَیْرِهِمْ مِنْ مُنْتَحِلی العُلُومِ، وَذَوِی الْبَحْثِ وَالنَّظَرِ.

[پدرم] برای من چنین نقل کرده، می گوید: مأمون در نیشابور بود و در مجلس او، آقا و سرورم [حضرت] ابوالحسن الرضا علیه السلام و گروهی از فلاسفه و پزشکانی چون یوحنا بن ماسویه، و جبرائیل بن بختیشوع، و صالح بن بَهْلَمَه هندی، و بسیاری از دانشوران و نخبگان علوم، و صاحبنظران عرصه پژوهش و اهل کاوش و نظر نیز حضور داشتند؛

فَجَریٰ ذِکْرُ الطَّبِ، وَ مَا فِیهِ صَلاحُ الأَجْسَامِ وَقَوَامُها فَأَغْرَقَ الْمَأْمُونُ وَ مَنْ کَانَ بِحَضْرَتِهِ فِی الْکَلامِ، وَتَغَلْغَلُوا فِی عِلْم ذَلِکَ، وَکَیْفَ رَکَّبَ اللهُ تَعَالَی هَذَا الْجَسَدَ، وَجَمَعَ فِیهِ هَذِهِ الْأَشْیَاءَ الْمُتَضَادَّةَ مِنَ الطَّبَائِعِ الْأَرْبَع ، وَ مَضَارَّ الْأَغْذِیَةِ وَ مَنَافِعَهَا، وَمَا یَلْحَقُ الْأَجْسَامَ مِنْ مَضَارّها مِنَ الْعِلَل.

دامنه بحث به عرصه طب و سلامت جسم و توانمندی، تحکیم و قوام بدن انسان کشیده شد. مأمون و حاضران در این همایش مشغول بحث و گفت وگو و گرم سخن شدند ، سر و صدای مناظرات و مباحث علمی به اوج رسید. سخن در کیفیت ترکیب ساختار بدن و این که خداوند متعال چگونه جسم آدمی را از عناصر و اضداد ترکیب فرموده و چگونه طبایع چهارگانه متضاد را در آن گرد آورده است و بحث در زیان و منافع مواد غذایی و آسیب های برخاسته از بیماری ها به میان بود.

قَالَ: وَأَبُو الْحَسَنِ علیه السلام سَاکِتٌ لا یَتَکَلَّمُ فِی شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ، فَقالَ لَهُ الْمَأمُونُ: مَا تَقُولُ یا أَبَا الْحَسَن فِی هَذَا الأَمْرِ الَّذِی نَحْنُ فِیهِ مُنْذُ الْیَوْمِ؟ فَقَدْ کَبُرَ عَلَی، وَهُوَ الَّذِی لَا بُدَّ مِنْهُ مِنْ مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْأَغْذِیَةِ التَّافِع مِنْهَا وَالضَّارِ، وَ تَدْبِیرِ الْجَسَدِ.

پدرم می گوید: در این میان امام ابو الحسن الرضا علیه السلام خاموش نشسته بودند، مأمون پرسید: ای ابا الحسن شما در این باره چه می فرمایید؟ و در خصوص این موضوعات که از آغاز روز درگیر آن هستیم، چه نظری دارید؟ تحلیل این مسائل برای من سنگین است؛ مسائلی که هر انسان در شناخت آن ملزم و مجبور است و آن شناخت مواد

غذایی سودمند و مواد زیانبار و نیز شناخت مدیریت و ساماندهی بدن انسان است.

فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام : عِنْدِی مِنْ ذَلِکَ مَا جَرَّبْتُهُ، وَ عَرَفْتُ صِحَّتَهُ بِالِاخْتِبَارِ وَ مُرورِ الْآیَامِ، مَعَ مَا وَقَفَنی عَلَیْهِ مَنْ مَضی مِنَ السَّلَفِ مِمَّا لأیَسَعُ الْإِنْسانُ جَهْلَهُ، وَلا یُعْذَرُ فِی تَرْکِهِ. وأَنَا أَجْمَعُ ذلِکَ مَعَ ما یُقاربُهُ مِمَّا یَحْتاجُ إلی مَعْرِفَتِهِ.

امام اباالحسن الرضا علیه السلام فرمود: من تجربیاتی دارم که کاملاً بر اساس تجربه و آزمایش، از درستی آن آگاهی دارم و همراه این تجربیات، آنچه گذشتگان مرا بر آن آگاه کرده اند و به درستی آن ها اطلاع یافته ام از جمله آگاهی هایی است که روا نیست انسان، به آن ها جاهل باشد و کسی در ترک این آموزه ها معذور نمی باشد. و من این اندوخته ها را [که محصول آزمایش های شخصی است] جمع بندی نموده، توضیح خواهم داد؛ آموزه هایی که نیاز مبرم به شناخت آن می باشد [ و تجربه هایی که در مورد حساس ترین مسائل حیاتی است].

قالَ: وَعَاجَلَ الْمأْمُونُ الْخُرُوجَ إِلی بَلْخ، ⁽¹⁾وَتَخَلَّفَ عَنْهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام ، فَکَتَبَ الْمَأمُونُ إِلَیْهِ کِتاباً یَتَنَجَّزُ مَا کَانَ ذَکَرَهُ لَهُ، مِمَّا یَحتَاجُ إِلَی مَعْرِفَتِهِ عَلَی مَا سَمِعَهُ وَجَرَّبَهُ مِنَ (الْأَطْعِمَةِ وَ الْأَشْرِبَةِ وَ) أَخْذِ الْأَدْوِیَةِ وَالْفَصْدِ، ⁽²⁾وَالْحِجَامَةِ، ⁽³⁾وَالسَّوَاکِ، وَالْحَمامِ، وَالنُّورَةِ، وَالتَّدبیر فی ذلِک. فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَبُو الْحَسَن علیه السلام کِتاباً هذه نُسْخَتُهُ:

پدرم می گوید: [ پس از استماع کلام امام] مأمون در آن هنگام، سفر بلخ در پیش داشت و می خواست با شتاب نیشابور را ترک گوید. به همین لحاظ خود به سوی بلخ عزیمت کرد و امام علی بن موسی الرضا علیه السلام در نیشابور اقامت فرمود. مأمون به امام نامه ای نگاشت که مفاد آن نیاز و درخواست وی در تبیین ضرورت شناخت آموزه ها و آزمون ها و شنیده هایی بود در زمینه مواد غذایی و نوشیدنی ها و به کارگیری داروهایی که اثرات آن از رهگذر تجربه به دست آمده است و شیوه های درمانی مانند فصد، حجامت، مسواک کردن و حمام و استفاده از نوره (داروی نظافت و موبَر) و سامان بخشی به صحت و بهداشت بدن، که از جمله راه های درمانی آن به

شمار می رود. نیز به او پاسخی نگاشت که متن آن چنین است:

[امام علیه السلام یادداشت هایی را خطاب به مأمون مرقوم فرمودند که متن آن بدین قرار است: (اصل متن از بخش دوم آغاز می گردد)].

بخش دوم : پیام های زرین بهداشتی امام رضا علیه السلام

اشاره

إِعْتَصَمْتُ بِاللَّهِ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ وَصَلَ کِتَابُ أَمِیرِ... فیما أَمَرَنِی بِهِ مِنْ تَوْقِیفِهِ عَلَیٰ مَا یَحْتاجُ إِلَیْهِ، مِمَّا جَرَّبْتُهُ وَسَمِعْتُهُ فِی الْأَطْعِمَةِ وَالْأَشْرِبَةِ، وَ أَخْذِ الْأَدْوِیَةِ، وَالْفَصْدِ، وَالْحِجَامَةِ، وَالْحَمَّامِ، وَالنُّورَةِ، وَالْباءِ وَغَیْر ذَلِکَ مِمَّا یُدَبَّرُ اسْتِقَامَةُ أَمْرِ الْجَسَدِ بِهِ.

به نام خداوند بخشایشگر مهربان

به فضل خداوند متعال پناه می جویم. اما بعد، نامه امیر به من رسید؛ نامه ای که در آن از من خواسته بود تا ضرورت های مورد نیاز در خصوص تجربیات و شنیده های مورد تأیید [این جانب] در زمینه مواد غذایی و نوشیدنی ها و به کارگیری داروها و شیوه های درمانی فصد (خون گیری از رگ) حجامت، حمام، استعمال نوره (داروی نظافت و موبَر)، امور جنسی و غیره در عرصه استحکام و سامان بخشی و تنظیم بدن انسان را توضیح و تبیین نموده، به آگاهی او رسانم. ⁽¹⁾

وَقَدْ فَسَّرْتُ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ، وَشَرَحْتُ لَهُ مَا یَعْمَلُ عَلَیْهِ مِنْ تَدْبِیرِ مَطْعَمِهِ، وَ مَشْرَبِهِ، وَ أَخْذِهِ الدَّواءَ، وَفَصْدِهِ، وَ حِجَامَتِهِ وَ بَاهِهِ، وَغَیْرِ ذَلِکَ مِمَّا یَحْتاجُ إِلَیْهِ فِی سِیَاسَةِ جِسْمِهِ. وَ بِاللَّهِ التَّوْفِیقُ.

[من در پاسخ ⁽¹⁾به درخواست امیر] برای وی مسائل مورد نیاز او را تحلیل و تفسیر کرده و روند سامان بخشی و اندازه گیری مسائل تغذیه و نوشیدنی ها، استفاده از دارو، فصد ،حجامت، مسائل جنسی و سایر اموری که وی در تنظیم و سامان دهی بدن نیاز داشت تشریح کردم و توفیق از سوی خداست.

[از خداوند متعال توفیق عمل را خواهانم].

الگوهای نمادین اندام بدن

اِعْلَمْ أَنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ یَبْتَلِ الْعَبْدَ بِبَلاءِ (بداء) حَتَّی جَعَلَ لَهُ دَواءٌ یُعَالَجُ بِهِ، وَلِکُلِّ صِنْفٍ مِنَ الداءِ صِنْفٌ مِنَ الدَّواءِ، وَ تَدْبِیرٌ وَنَعْتُ. وَ ذَلِکَ أَنَّ هَذِهِ الْأَجْسَامُ أُسِّسَتْ عَلَی مِثالِ الْمُلْکِ.

بدان که خداوند عزّ و جلّ بنده ای را به بیماری مبتلا نمی کند مگر این که یک شیوه درمانی (دوا) برایش نهاده و برای هر گروه از بیماری ها، یک طرح و شیوه درمانی خاص قرار داده است (به کار بردن کلمه تدبیر از اهمیت ویژه ای برخوردار است که چه شیوه درمانی ابتدا و کدام راهکار در مرحله بعدی صورت گیرد)، زیرا ساماندهی بدن انسان به سان سامانه مدیریت کشور است.

فَمَلِکُ الْجَسَدِ هُوَ الْقَلْبُ. وَالعُمَّالُ الْعُرُوقُ وَ الْأَوْصَالُ وَالدِّمَاغُ. وَبَیْتُ الْمَلِکِ قَلْبُهُ وَاَرْضُهُ الْجَسَدُ. وَ الْاَعْوانُ یَداهُ، وَ رِجْلَاهُ، وَ عَیْنَاهُ، وَ شَفَتَاهُ وَ لِسانُهُ، وَ أَذْناهُ. وَ خَزَائِنُهُ مَعْدَتُهُ، وَ بَطْنُهُ، وَحِجابُهُ صَدْرُهُ.

پادشاه این کشور در قلب است. عروق، اعصاب و مغز، کارگزاران او هستند. قلب، خانه این پادشاه و جسم، حیطه و قلمرو استیلای اوست. دست، پا، چشم، لب ها، زبان و گوش، یاران او هستند. خزانه این پادشاه، معده و شکم، و پرده دار این پادشاه، سینه اوست.

فَالْیَدَانِ عَوْنَانِ یُقَرِّبَانِ وَ یُبَعَدَانِ وَ یَعْمَلَانِ عَلَی مَا یُوحَی الَیْهِمَا الْمَلِکُ وَالرَّجُلانِ تَنْقَلانِ الْمَلِکَ حَیْثُ یَشَاءُ وَالْعَیْنَانِ تَدُلانِهِ عَلَی مَا یَغِیبُ عَنْهُ، لأَنَّ الْمَلِکَ وَرَاءَ حِجَابٍ لا یُوصَلُ إِلَیْهِ إِلَّا باِذْنِ وَهُما سِراجاهُ أَیْضاً. دست ها، دو یاور این پادشاه هستند که به فرمان او نزدیک می آورند و به فرمان

او دور می کنند [و مطیع امر او هستند]. پاهایش هر کجا بخواهد او را می برند. چشم ها، پادشاه را به آنچه از نظرش پنهان است راهنمایی می کنند؛ زیرا پادشاه در پس پرده ای قرار دارد و از حوادث بیرون بی خبر است و آگاهی از برون پرده با کمک و مساعدت این دو چراغ است.

وَحِصْنُ الْجَسَدِ وَحِرْزُهُ الأذْنَانِ لایُدْخِلانِ عَلَی الْمَلِکِ إِلا مَا یُوافِقُهُ، لأَنَّهُمَا لا یَقْدِران أَنْ یُدْخِلاَ شَیئاً حَتَّی یُوحِی الْمَلِکَ إِلَیْهِمَا فَإِذا أَوْحَی الْمَلِکُ إِلَیْهِمَا أَطْرَقَ الْمَلِکُ مُنْصِتاً لَهُما حَتَّی یَعِیَ مِنْهُمَا، ثُمَّ یُجیبُ بِمَا یُریدُ فَیُتَرْجِمُ عَنْهُ اللَّسانُ بِادَواتِ کَثِیرَةٍ مِنْهَا رِیحُ الْفُؤَادِ وَ بُخارُ

الْمِعْدَةِ، ومَعُونَةُ الشَّفَتَیْن.

گوش ها به منزله دژ و نگاهبان او می باشند [و مانند مرزداران از حدود و ثغور کشور پاسداری می کنند] که جز با اجازه و موافقت پادشاه چیزی را بر او عرضه نمی کنند؛ زیرا نمی توانند صدایی را به پادشاه برسانند مگر به دستوری که از او صادر شود، و هنگامی که دستور صادر گردید منتظر می ماند که چه می شنود، آن گاه پاسخ مناسب را می دهد. (زبان به وسایل مختلف این دستورات را بیان می کند که شامل: دم [ خروج هوا از ریه و ایجاد صوت با کمک تارهای صوتی ] و بخار معده [نیرویی که حاصل کار دستگاه گوارش است] و کمک و یاری لب ها [سخنگوی این دربار، زبان انسان است که ابزار بسیاری در اختیار دارد که از آن جمله است؛ نسیم دل و بخارات معده و یاری دو لب].

وَلَیْسَ لِلشَّفَتَیْن قُوَّةً إِلا بِإِنْشَاء اللَّسَانِ. وَلَیْسَ یَسْتَغْنی بَعْضُهَا عَنْ بَعْضِ. وَ الْکَلَامُ لَا یَحْسُنُ إِلَّا بِتَرْجِیعِهِ فِی الْأَنْفِ لِأَنَّ الْأَنْفَ یُزَیِّنُ الْکَلامَ، کَمَا یُزَیِّنُ النَّافِخُ الْمِزْمَارَ.

لب ها از خود نیرویی ندارند مگر به کمک زبان [دو لب را نیرویی جز آنچه زبان ایجاد می کند نیست]، و هیچ یک از دیگری بی نیاز نیستند و سخن، زیبا و تمام ادا نمی شود مگر آن که در بینی به گردش در آید؛ زیرا بینی کلام را زیبا می کند [و به صدای انسان، زینت می بخشد] مانند دمیدن هوا در نی که باعث ایجاد صوتی زیبا می گردد. [نَفَس نوازنده نی در داخل نی به جریان افتاده و از روزنه های آن با آهنگی

دلپذیر بیرون می آید. لذا کسانی که اختلال حفره بینی دارند؛ مانند وجود پولیپ یا انحراف تیغه بینی، صدایی نازیبا دارند].

وَکَذَلِکَ الْمِنْخَرَانِ هُمَا ثَقْبَا الْأَنْفِ، وَالْأَنْفُ یُدْخِلُ عَلَی الْمَلِکِ مِمَّا یُحِبُّ مِنَ الرَّوَائِحِ الطَّیِّبَةِ. فَإِذَا جَاءَ رِیحٌ یَسُوءُ الْمَلِکَ، أَوْحَی إِلَی الْیَدَیْنِ فَحَجَبَتْ بَیْنَ الْمَلِکِ وَ بَیْنَ تِلْکَ الرَّوائح.

و نیز دو سوراخ که در بینی تعبیه شده [ علاوه بر تلطیف و آهنگین کردن تن صدا، عمل بویایی و استشمام را نیز انجام می دهد ] و رایحه ها و بوهای خوش و عطر آگین که پادشاه آن را دوست دارد بر او داخل می کند [وقتی رایحه و بویی مطلوب و فرح انگیز از این روزنه ها به او می رسد، خاطرش شادمان و منبسط گردد] و اگر بویی نامطبوع و ناخوشایند به درون آید و به پادشاه آزار رساند بی درنگ به دست ها فرمان ممانعت دهد [ و به دست ها دستور می دهد جلوی روزنه های بینی را بگیرند و راه را بر آن بوهای نامطبوع مانع شوند]. وَلِلْمَلِکِ مَعَ هَذَا ثَوَابٌ وَ عَذَابٌ. فَعَذابُهُ أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ الْمُلُوکِ الظَّاهِرَةِ الْقَاهِرَةِ فِی الدُّنْیَا. وَثَوابُهُ أَفْضَلُ مِنْ ثَوَابِهِمْ. فَأَمَّا عَذابُهُ فَالْحُزْنُ. وَأَمَّا ثَوابُهُ فَالْفَرَحُ وَأَصْلُ الْحُزْنِ فِی الطِّحالِ، وَأَصْلُ الْفَرَح فِی الثَّرْبِ ⁽¹⁾

ص 87).

وَتَصْدِیقُ ذَلِکَ إِذَا تَناوَلَ الدَّواءَ أَدَّتْهُ الْعُروقُ إلی موضع الداءِ.

برای پادشاهی با این همه امکانات، پاداشی است و کیفری (تنبیهاتی)، که تنبیهات و کیفرش شدیدتر از پادشاهان ظاهری و قدرتمند در دنیا، و پاداش او برتر از پاداش آن هاست. اما کیفر و تنبیه پادشاه، بروز حزن و اندوه و پاداش او ایجاد شادی و فرح است. اصل و ریشه حزن و اندوه در طحال است و منشأ شادی ها در چربی شکم و کلیه هاست. [تجمع سوداء عامل بروز حزن و اندوه است و محل تجمع سوداء در طحال است. هنگامی که سوداء در طحال متراکم و سرشار گردید در بدن پراکنده و زمینه ساز بروز حزن و اندوه و افسردگی است که نمود آن در چهره

می باشد. کلیه ها نیز جایگاه دفع سموم از بدن و چربی ها عامل جذب سموم است که با کاهش و تقلیل سموم، زمینه فرح و شادمانی فراهم می شود] این عروق بی شمار در بدن انسان [به صورت یک شبکه منسجم] ارسال فرمان از پادشاه به اندام ها و بازگشت آن ها از طریق اعصاب و عروق [و عوامل موجود در عروق مانند هورمون ها] را به عهده دارند. گواه بر این انتقال آن است که با مصرف دارو، عوامل عروقی آن را به موضع بیماری می رسانند. [دارو از طریق رگ ها به موضع درد و محل التهاب و بیماری می رسد و احساس درد و بیماری را فرو می نشاند].

وَ اعْلَمْ أَنَّ الْجَسَدَ بمَنْزِلَةِ الْأَرْضِ الطَّیِّبَةِ إِنْ تُمُوهِدَتْ بِالْعِمَارَةِ وَالسَّقَی مِنْ حَیْثُ لا تَزْدَادُ مِنَ الْمَاءِ فَتَغْرَقَ، وَلا تَنْقُصُ مِنْهُ فَتَعْطِشَ دَامَتْ عِمَارَتُها وَکَثُرَ رَیْعُها ، وَزَکَا زَرْعُهَا. وَإِنْ تَغَافَلْتَ عَنْهَا فَسَدَتْ وَ نَبَتَ فِیهَا الْعُشْبُ. وَ الْجَسَدُ بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ، وَ بِالتَّدْبِیرِ فِی الْأَغْذِیَةِ وَالْأَشْرِبَةِ یَصْلُحُ وَیَصِحُ، وَ تَزْکُو الْعَافِیَةُ فِیهِ.

بدان که بدن انسان، همچون زمین پاک و حاصلخیزی است که چون به عمران و آبادانی اش اقدام کنی و آن را آبیاری کنی به گونه ای که در آبیاری آن افراط نورزی تا غرق آب شود [و به صورت باتلاق و لجنزاری درآید] و تفریط نکنی تا از کم آبی، عطشناک بماند و خشک شود، همواره سرسبز و شاداب خواهد ماند و محصولش فراوان و مطلوب خواهد بود [و رویش آن مقرون به اعتدال و سرسبزی می گردد] و اگر از آن غفلت ورزی رو به فساد و ویرانی خواهد رفت، و جز علف هرز در آن روییده نخواهد شد [و محصولی از آن به دست نخواهد آمد]. بدن نیز در این مقام و با ساماندهی و تدبیر در مواد غذایی و نوشیدنی ها، صحت و سلامت می یابد و عافیت، رو به رشد و بالندگی می گذارد .

خصلت ها و سرشت بدن آدمی

وَانْظُرْ مَا یُوافِقُکَ وَ مَا یُوَافِقُ مِعْدَتَکَ، وَ یَقُوی عَلَیْهِ بَدَنکَ وَ یَسْتَمْرِتُهُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرابِ، فَقَدِّرْهُ لِنَفْسِکَ، وَ اجْعَلْهُ غَذَاءَکَ.

و بنگر و برگزین آنچه را که موافق و مناسب طبع تو [از مزاج، سن، اقلیم و فصل]

و هماهنگ با معده توست و بدنت [با توجه به شغل و کاری که انجام می دهی] از آن نیرو می گیرد و خوراک و نوشیدنی که آن را گوارا می دارد و از آن بهره می برد؛ پس آن را غذای خودت قرار ده و بر آن مداومت کن. [غذایی را برگزین که بدنت از آن نیرو می گیرد و به آن تمایل پیدا می کند و براساس همین تشخیص به استفاده از مواد سودمند ادامه می دهد و انرژی خود را از چنین تغذیه ای به دست می آورد. پس چنین برنامه ای برای خود تدبیر کن و خوراک خود برگزین].

وَاعْلَمْ أَنَّکُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الطَّبائع تُحِبُّ مَا یُشَاکِلُهَا، فَاتَّخِذْ مَا یُشَاکِلُ جَسَدَکَ، وَمَنْ أَخَذَ الطَّعَامَ زِیَادَةً (إِلَّا بَانَ) ⁽¹⁾لَمْ یُفِدْهُ، وَمَنْ أَخَذَ بِقَدَرٍ لأَزِیَادَةٍ عَلَیْهِ وَ لَانَقْصٍ، غَذَاهُ وَ نَفَعَهُ. وَکَذَلِکَ (الْماءُ، فَسَیلُکَ) أَنْ تَأْخُذَ مِنَ الطَّعَامِ مِنْ کُلِّ صِنْفِ مِنْهُ فِی إِبَانِهِ، ⁽²⁾وَ ارْفَعْ یَدَکَ مِنَ الطَّعَامِ وَ بِکَ إِلَیْهِ بَعْضُ الْقَرَم، ⁽³⁾فَإِنَّهُ أَصَحُ لِبَدَنِکَ وَ أَذْکَی لِعَقْلِکَ، وَأَخَفُ عَلی نَفْسِکَ إنْ شَاءَ الله.

و بدان که هر کدام از این طبایع تمایل به موادی دارد که سنخیت و سازگاری با آن طبع دارد، بنابراین آنچه را که سازگار با طبع تو می باشد برگزین [خوراکی را انتخاب کن که با طبیعت تو همسانی دارد]، کسی که بیش از حد نیاز بخورد سودی به بدن نرسانده، اما کسی که متعادل (نه بیش و نه کم) غذا تناول ،کند، بدنش را تغذیه کرده و به آن سود رسانده است. نوشیدن آب هم به همین صورت است. بنابراین، [راه سلامت] این است که هر غذایی را به مقدار کافی و در زمان (و فصل) آن تناول کنی و هنگامی دست از غذا بدار که هنوز میل به خوردن داری [و قبل از این که شوی (و هنوز اشتها باقی است) دست از طعام بکشی] که این شیوه، موجب صحت و سلامت بیشتری در بدنت و هوش فزون تری برای عقلت و سبکباری برای وجودت می گردد، به خواست خدا. [زیرا این اعتدال و امساک برای معده، سودمندتر است و هرگز آن را از نشاط و فعالیت خسته نخواهد ساخت].

ثُمَّ کُلِ الْبَارِدَ فِی الصَّیْفِ، وَ الْحَارَّ فِی الشَّتَاءِ، وَ الْمُعْتَدِلَ فِی الْفَصْلَیْنِ، عَلَی قَدْرِ قُوَّتِکَ وَشَهْوَتِکَ وَ ابْدَأْ فِی أَوَّلِ طَعَامِکَ بِأَخَفِّ الْأَعْذِیَةِ الَّتی تُغَذَّی بِهَا بَدَنَکَ، بِقَدْرِ عَادَتِکَ وَ بِحَسَبِ وَطَنِکَ، وَنِشَاطِکَ، وَ زَمَانِکَ.

پس غذاهای با طبع سرد را در فصل تابستان (هنگام بروز گرما) و غذاهای با طبع گرم را در فصل زمستان (هنگام بروز سرما) و غذاهای با طبع معتدل را در فصول بهار و پاییز به میزان تحمل و اشتهایت تناول کن. در ابتدا از مواد غذایی سهل الهضم و سبک که مورد نیاز بدنت می باشد (مانند سوپ، شوربا و آش) بر حسب عادات غذایی خود و شرایط اقلیمی محلی که در آن زندگی می کنی و بر اساس تلاش و نیاز بدن و جدول زمانی خاص که شرح آن خواهد آمد شروع کن!

جدول زمانی خوردن غذا

وَالَّذِی یَجِبُ أَنْ یَکُونَ أَکْلُکَ فِی کُلِّ یَوْمٍ عِنْدَ مَا یَمْضی مِنَ النَّهَارِ ثَمَانُ سَاعَاتٍ (أَکْلَةً واحِدَةً)، أَوْ ثَلَاثَ أَکَلاتِ فی یَوْمَیْن تَتَغَذَّی باکِراً فی أَوَّلِ یَوْمٍ أَکَلْتَ ثُمَّ تَتَعَشَی، فَإذا کان فی الیوم الثَّانِی عِنْدَ (مُضِیَّ) ثَمَانِ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ أَکْلَةً وَاحِدَةً، وَلَمْ تَحْتَجْ إِلَی الْعَشَاءِ. ⁽¹⁾

جدول زمانی که باید روزانه در خوردن غذا رعایت کنی به قرار ذیل است: روزانه یک مرتبه وقتی که هشت ساعت از روز گذشته باشد ( یک وعده غذایی ) یا سه وعده غذا در مدت دو روز ؛ یک مرتبه اول روز (صبحانه)، یک بار پایان روز (شام) و یک مرتبه روز بعد هنگامی که هشت ساعت از صبح گذشته باشد (ناهار) و در آن روز نیازی به مصرف شام پیدا نخواهی کرد. [این جدول غذایی، همان آموزه ای است که پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود که یک روز یک وعده و روز دیگر دو وعده غذا تناول شود].

وَلْیَکُنْ ذلِکَ بِقَدَرٍ، لا یَزیدُ وَلا یَنْقُصُ وَتَکْفُ عَن الطَّعَام وَأَنْتَ مُشْتَهِ لَهُ ⁽²⁾وَلْیَکُنْ شَرَابُکَ عَلَی إِثْرِ طَعَامِکَ مِنْ هَذَا الشَّرَابِ الصَّافِی الْمُعْتَقِ مِمَّا یَحِلُّ شُرْبُهُ. ⁽³⁾

[رعایت جدول] زمان های تعیین شده برای خوردن غذا باید رعایت گردد و غذا در همان وقت تعیین شده بدون اینکه جلو و عقب بیفتد، میل شود. در خوردن غذا، در صورتی که هنوز میل و اشتها داری، دست از غذا بکش و نوشیدنی که در

پی غذایت مینوشی باید عتیق (جاافتاده) و حلال و طیب و طاهر و بی غش باشد ⁽¹⁾[به کیفیتی که ذیلاً تهیه آن را برای تو تشریح خواهم کرد].

بخش سوم : معجون دارویی ، غذایی رضوی

ویژگی های نوشیدنی حلال

«صِفَةُ الشَّراب» ⁽¹⁾

یُؤْخَذُ مِنَ الزَّبیب ⁽²⁾الْمُتَقَی عَشَرَةُ أَرْطَالِ، فَیُغْسَلُ وَ یُنْقَعُ فِی مَاءٍ صَافِ فِی غَمْرَةٍ وَ زِیادَةٍ عَلَیْهِ أَرْبَعَةَ أَصابعَ ، وَ یُتْرَکُ فِی إِنَائِهِ ذَلِکَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فِی الشَّتَاءِ، وَ فِی الصَّیفِ یَوْماً وَلَیْلَةٌ.

مقدار ده رطل ⁽³⁾از مویز (کشمش سیاه) پاک کرده بی دانه را شسته، در ظرفی پر از آب صاف و زلال ریخته، به گونه ای که چهار انگشت آب، روی آن را فراگیرد. در زمستان سه روز تمام (72 ساعت) و در تابستان یک شبانه روز (24 ساعت) در ظرفی به همان حال می گذارند.

ثُمَّ یُجْعَلُ فِی قِدْرِ نَظِیفَةِ، وَلْیَکُن الْمَاء مَاءَ السَّماءِ ⁽⁴⁾إِنْ قُدِرَ عَلَیْهِ، وَ إِلا فَمِنَ الْمَاءِ الْعَذَّب الصَّافِی الَّذِی یَکُونُ یَنْبُوعُهُ مِنْ نَاحِیَةِ الْمَشْرِقِ مَاءً أَبْیَضَ ، بَرَاقاً، خَفِیفاً. وَ هُوَ الْقابِلُ لِمَا یَعْتَرِضُهُ عَلَی سُرْعَةٍ مِنَ السُّحُونَةِ وَ الْبُرُودَةِ، وَتِلْکَ دَلالَةٌ عَلی خِفَّة الماء . ⁽⁵⁾

سپس محتوای ظرف در دیگی (احتمالاً ظرف مسی) تمیز و نظیف ریخته شود. این آب حتی الامکان از آب باران باشد در غیر این صورت از آب گوارا و شفافی که از

سمت مشرق جریان دارد که آبی است شفاف و زلال، رخشنده و سبک. چنین آبی است که به سرعت تحت تأثیر حرارت قرار می گیرد و [همین ویژگی] دلالت بر سبکی آب می کند [آب های صاف و سبک، هم زود جوش می آیند و هم زود یخ می بندند].

(بنابراین توصیه می شود آبی که برای تهیه این نوشیدنی حلال بر می دارند، اگر آب باران نبود حتماً از آب چشمه هایی که در مشرق زمین می جوشد فراهم شود).

وَیُطْبَخُ حَتَّی یَنْتَفِخَ الربیبُ وَیَنْضَجَ ثُمَّ یُعْصَرُ، وَ یُصفی مَاؤُهُ، وَ یُبْرَدُ ثُمَّ یُرَدُّ إِلَی الْقِدْر ثانیاً. وَیُؤْخَذُ مِقْدَارُهُ بِعُودٍ، وَیُغلی بنار لَیْنَةٍ غَلَیاناً رقیقاً حَتَّی یُمْضی ثلثاه، ویبقی ثلثه، ثم یُؤخَذُ مِنَ العَسَلِ الْمُصَفّی رَطْلٌ ، ⁽¹⁾فَیُلْقَی عَلَیْهِ.

و سپس [محتویات این ظرف که آب خالص و مویز است، در همان حال که در یک دیگ پاک و نظیف است] آن را روی آتش بگذارند تا مویز درون آب، پخته شده و مویزها باد کند و عمل بیاید. سپس آن را فشرده و آبش را صاف می کنند [و شیره و و عصاره آن را پس از صاف شدن، در کناری دور از آتش به گوشه ای می گذارند] و می ماند تا سرد شود باز مجدداً در دیگ ریخته و با چوبی اندازه آن را مشخص می کنند و با حرارت ملایمی می گذارند که بجوشد، و با همین حرارت ملایم آن قدر باید جوشیده شود تا دوسوم آن تبخیر و یک سوم آن باقی بماند. سپس به مقدار یک رطل ( 340 گرم ) از عسل مصفی و خالص در آن می ریزند.

و یُؤْخَذُ (مِقْدَارُ الْمَاءِ وَمِقْدَارُهُ مِنَ الْقِدْرِ) ، وَ یُغْلَی حَتَّی یَذْهَبَ قَدْرُ الْعَسَلِ، وَیَعُودَ إِلی حَدِّهِ.

و باز اندازه آن عسل و آب باقیمانده در دیگ گرفته می شود و روی همان آتش ملایم، آن را می جوشانند تا به اندازه یک رطل ( 340 گرم ) یعنی به میزان وزن عسل از آب موجود در دیگ تبخیر شود و وزن آن به همان میزان که پیش از افزودن عسل بود بازگردد.

وَیُؤْخَذُ خِرْقَةٌ صَفِیقَةٌ، فَیُجْعَلُ فِیهَا مِنَ الزَّنْجَبیلِ ⁽²⁾وَزْنَ دِرْهَم، ⁽³⁾وَمِنَ الْقَرَنْقُلِ ⁽⁴⁾وَزْنَ دِرْهَمٍ، وَ مِنَ الدَّارُ صینی ⁽⁵⁾وَزْنَ نِصْفِ دِرْهَمٍ، وَ مِنَ الزَّعْفَرَانِ ⁽⁶⁾وَزْنَ دِرْهَم (وَمِنَ السُّنْبُلِ ⁽⁷⁾وَزْنَ نِصْفِ

دِرْهَم وَمِنَ الْعُودِ ⁽¹⁾النّی وَزُنَ نِصْفِ دِرْهَم)، وَ مِنَ الْمَصْطَکی ⁽²⁾وَزْنَ نِصْفِ دِرْهَم بَعْدَ أَنْ یُسْحَقَ کُلُّ صِنْفِ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَافِ وَحْدَهُ وَیُنْخَلُ، وَیُجْعَلُ فِی الْخِرْقَةِ، وَ یُشَدُّ بِخَیْطٍ شَدَّاً جَیداً. وَ یَکُونُ لِلْخَیْطِ طَرْفٌ طَویلٌ تُعَلَّقُ بهِ الْخِرْقَةُ الْمَصْرُورَةُ فِی عُودٍ مُعَارَضٍ بِهِ عَلَی الْقِدْرِ، وَ یَکُونُ الفی هَذِهِ الصُّرَةُ فِی الْقِدْرِ فِی الْوَقْتِ الذی یُلْقی فِیهِ الْعَسَلُ.

و تکه پارچه ای محکم بافت برداشته به مقدار یک درهم (2/5 گرم) زنجبیل و یک درهم میخک و نصف در هم دارچین و یک درهم زعفران (و نصف درهم سنبل الطیب و نصف درهم عود مندلی) و نصف درهم مصطکی را هر کدام جداگانه کوبیده، بعد همه را میان این پارچه ریخته و آن را محکم با نخ به خوبی دوخته ( یک طرف نخ که درازتر است به تکه پارچه وصل میشود و طرف دیگر نخ از بالا به تکه چوبی که از عرض بر روی آن گذاشته می شود بسته شده و در میان دیگ آویزان می شود و این کیسه هنگامی که عسل در دیگ ریخته می شود در دیگ آویزان می گردد ).

ثُمَّ تُمْرَسُ الْخِرْقَةُ سَاعَةً فَسَاعَةً لِیَنْزِلَ ما فیها قَلیلاً قَلیلاً، وَیَغْلِیَ إِلَیٰ أَنْ یَعُودَ إِلَی حَالِهِ، وَ یَذْهَبَ زِیَادَةُ الْعَسَلِ. وَلْیَکُن النارُ لَیْنَةً، ثُمَّ یُصْفَی وَ یُبْرَهُ، وَیُتْرَکُ فِی إِنَّائِهِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ مَخْتُوماً عَلَیْهِ، لأیُفْتَحُ، فَإِذَا بَلَغَتِ الْمُدَّةُ فَاشْرَبْهُ، وَ الشَّرْبَةُ مِنْهُ قَدْرُ أَوْقِیَةٍ ⁽³⁾بِأَوْقِیَتَیْنِ مَاءً.

[سپس در حالی که زیر دیگ روشن است و شیره مویز به آرامی می جوشد] تکه پارچه را ساعت به ساعت در دیگ حرکت داده تا محتویات آن در اثر حرکت در دیگ پایین تر رود و با حرارت ملایم آتش به همین منوال ادامه دهند تا جوشیده شود و به حال خود بازگردد و به قوام آید و فزونی عسل نیز از بین برود. [و حجم محتویات این دیگ به میزان نخستین خود برسد].

حرارت آتش باید ملایم باشد، سپس [دیگ را از روی آتش بر می دارند و] محتویات آن را صاف کرده، می گذارند سرد شود و آن گاه به مدت سه ماه، در ظرف (شیشه ای) را مسدود و مختوم نموده و بدون آن که در این مدت باز شود، می ماند [تا تحت همین شرایط، خواص اجزای مواد متشکله در هم ترکیب شود و معجون،

قوّت کیفی پیدا کند]. پس از این مدت می توانی آن را بنوشی و در هر وعده یک اوقیه (7 مثقال، تقریباً 30 گرم) از آن را با دو برابر آب مخلوط کرده و بنوش.

اصول بهداشتی مصرف خوراکی ها و نوشیدنی ها

فَإِذَا أَکَلْتَ کَمَا وَصَفْتُ لَکَ مِنْ قَدْرِ الطَّعَامِ فَاشْرَبْ مِنْ هَذَا الشَّرَابِ ثَلَاثَةَ أَقْدَاحِ بَعْدَ طَعَامِکَ. فَإِذَا فَعَلْتَ فَقَدْ أَمِنْتَ بِإِذْنِ اللَّهِ یَوْمَکَ (مِنْ وَجَعِ النَّفْرِسِ ⁽¹⁾وَ الْأَبْرِدَةِ، وَ الرِّیَاحِ الْمُؤْذِیَةِ) . ⁽²⁾

وقتی غذا را به میزانی که برایت توصیف کردم میل کردی، سه قدح از این شراب (نوشیدنی) حلال بنوش این راهکار به اذن خداوند متعال، درمان بیماری نقرس (در طب قدیم بیماری های مفصلی از مچ به پایین را گویند) و سردی ها و بادهای آزار دهنده [و اختلالات عصبی و ناراحتی های گوارشی، کبد، طحال و ...] می باشد و در آن روز و شب ایمن و محفوظ خواهی بود [و آسوده و پرنشاط خواهی شد؛ زیرا آثار شراب حلال در دردهای مزمن مانند نقرس و دیگر عوارض و اختلالات جسمی و ناراحتی های عصبی، گوارشی، کبدی، طحال و معده قطعی است].

فَإِنِ اشْتَهَیْتَ الْمَاءَ بَعْدَ ذلِکَ فَاشْرَبْ مِنْهُ نِصْفَ مَا کُنْتَ تَشْرَبُ، فَإِنَّهُ (أَصَحُ لِبَدَنِکَ، وَأَکْثَرُ لِجمَاعِکَ وَأَشَدُّ لِضَبْطِکَ وَ حِفْظِکَ) . ⁽³⁾

در صورتی که پس از مصرف این نوشابه تمایل به نوشیدن آب داشتی، می توانی با نوشیدن آب اما به میزان نصف آنچه که در گذشته مصرف می کردی تشنگی خود را فرونشانی [زیرا مصلحت مزاج چنین اقتضا می کند و اگر براساس این برنامه عمل شود]. (برای صحت و سلامت بدن و تقویت امور جنسی و قدرت باه و حفظ بدن از سلطه بیماری ها به مراتب شایسته تر بوده و از لذت خواب، خوراک، جماع و صحت مزاج نیز برخوردار خواهی شد).

فَإِنَّ الْمَاءَ الْبَارِدَ بَعْدَ أَکل السَّمَکِ الطَّرِئ یُورِثُ الفَالِج .⁽⁴⁾وَأَکل الأترج ⁽⁵⁾باللَّیْل یُقَلِّبُ العَیْنَ وَیُورِثُ الْحَوَلَ ⁽⁶⁾وَ إِنْیَانُ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ یُوَلِّدُ الْجُذَامَ ⁽⁷⁾فِی الْوَلَدِ. وَالْجِمَاعُ مِنْ غَیْرِ إهْرَاقِ الْمَاءِ عَلی إِثْرِهِ یُورِثُ الحَصاة. ⁽⁸⁾وَالْجِمَاعُ بَعْدَ الْجِمَاعِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ بَیْنَهُما غُسْل یُورِثُ لِلْوَلَدِ الْجُنُونَ (إِنْ غُفِلَ عَنِ الْغُسْلِ). ⁽⁹⁾

نوشیدن آب سرد پس از خوردن ماهی تازه، موجب بروز فلج و لقوه و سستی اندام می شود (آب و ماهی تازه طبع سرد دارند و مصرف توأم آن ها باعث تشدید بلغم می شود). خوردن (ترج ترنج و بالنگ) در شب، چشم را منحرف می کند و باعث دوبینی (اَحْوَل) شود. نزدیکی با زن در زمان قاعدگی (پریود)، موجب بروز جذام در کودک می گردد [جذام در گذشته مشتمل بر بیماری های مختلفی بوده که اکنون برخی از این بیماری ها از بین رفته است و در حال حاضر بیماری مزمن جلدی است به صورت لکه های مدور سرخ فام برآمده و پوشیده از پوست های خشک با سیری تدریجی و طولانی] عدم تخلیه ادرار (که ماده ای اسیدی است) بعد از آمیزش جنسی و انزال منی (که ماده ای قلیایی است)، زمینه ساز تشکیل سنگ است. مقاربت جنسی پی در پی و بدون انجام غسل که باید در فواصل آن ها باشد، موجب بروز و پیدایش جنون در فرزند می باشد.

وَکَثرَةً أَکل الْبَیْضِ وَإِدْمَانُهُ یُورث الطحال، وریاحاً فی رأس المعدة. ⁽¹⁾وَالإمتلاء مِنَ الْبَیْض الْمَسْلُوقِ یُورِثُ الرَّبْوَ، ⁽²⁾وَالإبْتِهارَ . ⁽³⁾( وَأَکْلُ اللَّحْمِ النَّیْ یُورِثُ الدُّودَ فِی الْبَطْن) وَأَکْلُ التِّین یُقَمِّلُ الْجَسَدَ إِذَا أَدْمَنَ عَلَیْهِ. وَشُرْبُ الْمَاءِ الْبَارِدِ عَقیبَ الشَّیْءِ الْحَارّ وَعَقیبَ الْحَلاوَةِ یَذْهَبُ بالأَسْنَانِ وَالْإِکْثَارُ مِنْ أَکل لُحُومِ الْوَحْشِ وَ الْبَقَرِ، یُورِثُ تَیْبیسَ الْعَقْلِ وَتَحْیِیرَ الفَهم، وَ تَلبَّدَ الذَّهْنِ، وَ کَثرَةِ النِّسْیَانِ. ⁽⁴⁾

مصرف زیاد تخم مرغ و عادت به خوردن مداوم آن موجب افزایش حجم طحال و ایجاد نفخ و باد بر سر معده می شود، و پر کردن شکم از تخم مرغ پخته (آب پز) باعث تنگی نفس، آسم و تنگی سینه می گردد (مصرف گوشت خام نیز در معده تولید کرم و انگل می کند). خوردن مداوم انجیر بدن را فربه و چاق می کند، و نوشیدن آب سرد پس از غذای گرم و در پی مصرف شیرینی دندان ها را فاسد می کند. و مصرف زیاد گوشت حیوانات وحشی و گاو، موجب خشکاندن چشمه های عقل [کاهش عقل و اندیشه] و سر درگمی درک و فهم [ابهام و کند ذهنی] و تحجّر ذهنی [ دیر فهمی و کاهش درک ذهنی] و فزونی نسیان و فراموشی می گردد.

بخش چهارم : آداب استحمام

وَإِذَا أَرَدْتَ دُخُولَ الْحَمَّام وَ أَنْ لا تَجِدَ فِی رَأْسِکَ مَا یُؤْذِیکَ، فَابْدَأَ عِنْدَ دُخُولِ الْحَمَّامِ بِخَمْسِ حَسَوَاتِ مَاءٍ حَارٌ فَإِنَّکَ تَسْلَمُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی مِنْ وَجَعَ الرَّأْسِ وَالشَّقیقَةِ. ⁽¹⁾وقبل خَمْسَةُ أَکف ماءِ حَارٌ تَصُبُّهَا عَلَی رَأْسِکَ عِنْدَ دُخُولِ الْحَمَّامِ.

و گاهی که می خواهی وارد حمام شوی و دچار سردرد و اختلالات آزاردهنده آن نشوی، هنگام ورود به حمام، پنج جرعه از آب گرم [نظیف] را بنوش تا به اذن خداوند متعال از درد سر و شقیقه به سلامت و در امان باشی. و گفته اند پنج مشت آب گرم بر سر ریختن در هنگام ورود به حمام نیز همین خواص را در پی خواهد داشت [سر دردهای میگرن (گرم و سرد)، سر درد از آفتاب، سردرد از حمام، سردرد از سرما، سردرد از سوداء، سردرد از بلغم و انواع دیگری از سردرد وجود دارد].

وَاعْلَمْ أَن تَرْکِیبَ الْحَمَّام عَلَی تَرْکِیبِ الْجَسَدِ لِلْحَمَّامِ أَرْبَعَةُ أَبْیَاتٍ مِثْلُ أَرْبَع طَبَائِعَ الْبَیْتُ الأول: بارد یابس، والثانی: بَارِدٌ رَطب، والثالث: خارٌ رَطْبٌ، وَالرّابع: حارٌ یَابِسٌ. ⁽²⁾

و آگاه باش که ساختار بنای حمّام، شبیه ساختار ترکیب بدن انسان است. حمام، چهارخانه [چهار مرحله] دارد و مانند طبایع اربعه [شکل های چهارگانه طبع آدمی] است. منزلگاه نخست : سرد و خشک [آن جا که لباس را از تنت در می آوری (رختکن)] منزلگاه دوم : سرد و تر (مسیر عبور از رختکن به جای گرم و تر داخل

حمام)، منزلگاه سوم : گرم و تر (مانند حمام و خزینه)، و منزلگاه چهارم : گرم و خشک (مانند تون حمام).

وَمَنْفَعَةُ الْحَمَّامِ تُؤَدّی إِلَی الاعْتِدالِ وَ یُنْقِی الدَّرَنَ، وَ یُلَیِّنُ الْعَصَبَ وَ العُرُوقَ، وَ یُقَوّی الْأَعْضَاءَ الْکِبارَ، وَ یُذیبُ الْفُضُولَ وَ الْعُفُونَاتِ. ⁽¹⁾

منافع حمّام این که : مزاج انسان را به سمت تعدیل و اعتدال می کشاند، آلودگی و چرک را از بدن می زداید، اعصاب و عروق را نرم می سازد، به اعضای رئیسیه و اندام های بزرگ و اصلی بدن نیرو می بخشد و بالاخره، سموم و فضولات و عوامل عفونی را از بین می برد، و عفونت ها را ذوب می کند.

وَإِذا أَرَدْتَ أَنْ لا یَظْهَرَ فی بَدَنِکَ بَتْرَةٌ وَلا غَیْرُهَا، فَابْدَأْ عِنْدَ دُخُولِ الْحَمامِ بِدُهُن بَدَنِکَ، بِدُهْنِ الْبَنَفْسَج. ⁽²⁾وَإِذَا أَرَدْتَ (أَنْ لا یَبْرَ)، وَلا یُصِیبَکَ قُرُوحٌ وَلا شِفَاقٌ، وَلا سَوَادٌ، فَاغْسِلْ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ قَبْلَ أَنْ تَتَنَوَّرَ.

اگر می خواهی بعد از استحمام بدنت دچار جوش پوستی و مشکلات دیگری نشود، هنگامی که وارد حمام میشوی بدن خود را با روغن بنفشه چرب کن و هرگاه خواستی از نوره (داروی نظافت) استفاده کنی، برای جلوگیری از زخم و ترک در پوست خود، پیش از آن که نوره را مورد استفاده قرار دهی، موضع را با آب سرد شستشو ده [زیرا آب سرد با ایجاد انقباض در منافذ پوست مانع نفوذ نوره در پوست و عوارض احتمالی می شود].

وَمَنْ أَرَادَ دُخُولَ الْحَمَّام لِلنُّورَةِ، فَلْیَتَجَنَّبِ الْجَمَاعَ قَبْلَ ذلِکَ بِاثْنَتَیْ عَشْرَةَ سَاعَةً، وَ هُوَ تَمَامُ یَوْمٍ وَلْیَطْرَحْ فِی النُّورَةِ شَیْئًا مِنَ الصَّبِرِ، ⁽³⁾وَالْفَاقِیَا، ⁽⁴⁾وَالْحُضْحُضِ. ⁽⁵⁾أَوْ یَجْمَعْ ذَلِکَ، وَیَأْخُذْ مِنْهُ الْیَسیرَ إِذَا کَانَ مُجْتَمِعاً أَوْ مُتَفَرِّقاً.

کسی که می خواهد وارد حمام شود و از نوره (داروی نظافت) استفاده کند، لازم است دوازده ساعت یعنی یک روز تمام از اقدام به عمل جنسی [مقاربت] پرهیز جوید و سپس نوره را با اندکی «صبر زرد» (گیاه دارویی آلوئه ورا)، و اقاقیا [گیاه دارویی] و حضحُض [گیاه خارداری شبیه اقاقیا] بیامیزد. این مواد را جداجدا تهیه

کند یا همه را جمعاً با هم بکوبد و سپس از آن کوبیده، بخشی را با نوره مخلوط سازد.

وَلا یُلْقی فِی النُّورَةِ مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً حَتَّی تُمَاثَ النُّورَةُ بِالْمَاءِ الْحَارُ الَّذِی یُطْبَخُ فِیهِ الْبَابُونَجُ ⁽¹⁾وَالمَرْزَنْجُوشُ ⁽²⁾أَوْ وَرْدُ الْبَنَفْسَج ⁽³⁾الْیَابِسِ وَإِنْ جُمِعَ ذَلِکَ أَخَذَ مِنْهُ الْبَسِیرَ مُجْتَمِعاً أَوْ مُتَفَرِّقاً قَدْرَ ما یَشْرَبُ الْمَاءُ رَائِحَتَهُ.

و باید رعایت کرد تا نوره را به عمل نیاورده اند نباید هیچ ماده دیگر به آن اضافه کنند و نوره را چنین تهیه کنند : از بابونه و مرزنجوش و گل بنفشه خشک یا گل سرخ مقداری در آب جوش بریزند و نوره را با آب این جوشانده معطر خمیر کنند [و اگر جمع این گیاهان را به عنوان جوشانده به کار بردند، مقدار کمی از محلول جوشانده و یا اگر هر یک از گیاهان را به تنهایی در تهیه جوشانده به کار بردند به اندازه ای که آب، بوی عطر گیاه را به خود بگیرد، جهت خمیر نوره، استفاده نمایند] و مقدار بابونه و مرزنجوش و گل بنفشه یا گل سرخ خشک باید به میزانی باشد که آب جوشانده را معطر سازد .

وَلْیَکُنْ زِرْنیجُ ⁽⁴⁾النُّورَةِ مِثْلَ ثُلُثِهَا. وَیُدْلَکَ الْجَسَدُ بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنْهَا مَا یَقْطَعُ رِیحَهَا، کَوَرَقِ الْخَوْخ وَ تَجِیرَةِ الْعُصْفُرِ، ⁽⁵⁾وَالْحِنَاءِ ⁽⁶⁾وَ (السُّعْدِ ⁽⁷⁾وَالْوَرْدِ).

مقدار زرنیخ (زرنیح واژه ای است که به یونانی آن را فرساطیس گویند و در شیمی، سولفید آرسنیک به فرمول ASS می باشد) به میزان (یک سوم) مقدار نوره باشد. [پس از تهیه و استفاده از چنین نوره ای و شستشوی محل آن]، برای برطرف کردن بوی نوره با موادی مرکب از برگ هلو و عُصفر [گلی است مانند زعفران به نام کافشه یا کاجیره یا گل رنگ] و حنا و سعد کوفی و گل سرخ موضع را ماساژ دهند. [ تا بوی زننده نوره، جای خود را به عطر دلپذیر گل ها ببخشد].

وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَأْمَنَ النُّورَةَ ویَأْمَنَ اِحْرَاقَهَا، فَلْیُقَلِّلْ مِنْ تَقلیبها، وَلْیُبَادِرٌ إِذَا عَمِلَتْ فِی غَسْلِها وَ أَنْ یَمْسَحَ الْبَدَنَ بِشَیْءٍ مِنْ دُهْنِ وَرْدِ. فَإِنْ أَحْرَقَتْ - وَالْعِیاذُ بِاللهِ - أُخِذَ عَدَسٌ مُقَشَّرٌ فَیُسْحَقُ بِخَلْ وَ مَاءِ وَرْدِ وَیُطْلَی عَلَی الْمَوْضِع الَّذی اَحْرَقَتْهُ النُّورَةُ، فَإِنَّهُ یَبْرَأُ بِإِذْنِ الله.

کسی که بخواهد از عوارض نوره و سوزش آن در امان باشد پس از استعمال، کم تر آن را دستکاری کرده و هر چه سریع تر موضع را با روغن گل سرخ بمالد. اگر بدن در نتیجه سوزش و احتراق نوره آسیبی ببیند [العیاذ بالله]، عدس پوست کنده را آرد کند [و با گلاب و سرکه بیامیزد] و موضع التهاب را که در اثر نوره سوخته است [با این خمیر رقیق] بمالد. به اذن خداوند متعال [التهاب زخم و سوزش] بهبود خواهد یافت.

وَالَّذی یَمْنَعُ مِنْ تأثیر النُّورَةِ لِلْبَدَنِ هُوَ أَنْ یُذلَکَ عَقیبَ النُّورَةِ بِخَلّ عِنَبٍ، وَدُهْنِ وَرْدٍ دَلکاً جیّداً...

و کسی که بخواهد از عوارض نوره پیشگیری کند، باید بعد از استفاده از نوره، موضع نوره کشیده را با سرکه طبیعی انگور و روغن گل سرخ به خوبی ماساژ و مالش دهد [آن موضع، هرگز از مواد سوزناک "نوره" هر قدر هم قوی باشد، التهاب و آسیبی نخواهد دید].