مشخصات کتاب

سرشناسه:خسروشاهی، سیدهادی، 1317 -

عنوان و نام پدیدآور:درباره زندگی و مبارزات آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی / نویسنده سید هادی خسروشاهی.

مشخصات نشر:قم: کلبه شروق، 1396.

مشخصات ظاهری:356 ص.: مصور.

فروست:خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی. حدیث روزگار؛ 6.

شابک:978-964-7255-69-1

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:واژه نامه.

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:کاشانی، ابوالقاسم، 1264 - 1340.

موضوع:کاشانی، ابوالقاسم، 1264 - 1340 -- خاطرات

موضوع:روحانیت -- ایران -- فعالیت های سیاسی

موضوع:Clergy -- Political activity -- Iran

موضوع:ایران -- سیاست و حکومت -- 1304 - 1320

موضوع:Iran -- Politics and government -- 1925 - 1941

رده بندی کنگره:1396 5 خ 2 ک/ 5 / 1533 DSR

رده بندی دیویی:955/0824092

شماره کتابشناسی ملی:4816614

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

حدیث نیک و بد ما نوشته خواهد شد

زمانه را قلم و دفتریّ و دیوانی است

حدیث روزگار

6

خاطرات مستند

سید هادی خسروشاهی

درباره زندگی و مبارزات:

آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی

فهرست مطالب

مقدمه اول: آیت الله کاشانی و حادثه 28 مرداد. 9

مقدمه دوم: ویژه نامه آیت الله کاشانی... 25

آیت الله کاشانی در پیشگاه قضاوت تاریخ... 35

مقدمه. 35

تولد و مقام علمی.. 36

اندیشه آیت الله کاشانی.. 36

رحلت آیت الله کاشانی.. 39

قضاوت تاریخ.. 42

خاطراتی از آیت الله کاشانی... 49

نقش آیت الله کاشانی در انقلاب عراق.. 69

نگاهی به اسناد سرّی انگلیس در مورد: آیت الله کاشانی... 77

لبنان، انقلاب فلسطین و اخوان المسلمین.. 77

1- آیت الله کاشانی و اخوان المسلمین از دیدگاه سفرای انگلیس.... 82

2- اسنادی دربارة لبنان. 88

مسأله مسلمانان و مسیحیان لبنان و داستان «کامیل شمعون» 88

3- مفتی فلسطین یک توطئه گر............................................................ 92

4- اخوان المسلمین مصر. 103

هشدار به موقع سفیر انگلیس در مورد اخوان المسلمین مصر و اقدام شاه فاروق 103

امام خمینی و آیت الله کاشانی... 107

بیانات امام دربارة آیت الله کاشانی.. 111

... و تاریخ را تحریف نکنید.. 121

نقش آیت الله کاشانی، دکتر مصدق و فداییان اسلام در نهضت ملّی.. 124

دربارة توصیه های آیت الله کاشانی... 137

نامة شهید سید قطب تقدیم به آیت الله کاشانی... 151

یادداشتی دربارة نامه «احمد حسین» به آیت الله کاشانی.. 163

آیت الله کاشانی؛ پیام آور وحدت و بیداری... 167

هدف آیت الله کاشانی.. 169

کنگرة وحدت و پیام بیدارباش... 175

بازتاب جهانی بیانیه. 185

خاطره ای تلخ.. 198

پیوست ها. 203

درباره پیوست ها. 205

پیوست 1: درخواست الأزهر از آیت الله کاشانی... 211

نطق ضد اسرائیلی حسین مکی.. 213

زمینه چینی برای قطع رابطه. 216

عدم شناسایی یا مشکلات مالی.. 219

پیوست 2: مواضع آیت الله کاشانی در برابر آمریکا. 221

مبارزات آیت الله کاشانی با آمریکا در دهه 30. 222

هشدار آیت الله کاشانی به مصدق.. 225

مبارزات ضد آمریکایی آیت الله کاشانی در جریان کنسرسیوم. 226

موضع گیری آیت الله کاشانی در برابر پیمان بغداد. 227

گزارش سفیر آمریکا از مواضع ضد آمریکایی آیت الله کاشانی.. 229

پیوست 3: نامه سرگشاده احمد حسین، رئیس حزب چپ «مصر الفتاة»، به آیت الله کاشانی و مصدق 231

پیوست4: نامه سرگشاده دکتر سعید رمضان به آیت الله کاشانی... 243

نهضت الهی درخشان برای ایران.. 243

پیوست 5: ایران بر روی کوه آتشفشان! 255

1- رهبر حرکت، در تهران. 256

2 - فدائیان اسلام. 262

3 - انگلیسی های سگ، بیرون بروند. 267

4 - گله آیت الله از «اخبارالیوم» 271

5 - مهمترین شخصیت پس از هیتلر! 274

پیوست 6: آیت الله کاشانی و توطئه کشف حجاب... 281

پیوست 7: حزب توده و آیت الله کاشانی... 305

پیوست 8: آیت الله کاشانی و ملی گرایان! 317

از شیخ فضل الله نوری تا سید ابوالقاسم کاشانی.. 318

کاشانی، مزدور دربار. 320

ظهور خر دجال در پامنار. 323

بیانه سید کاشی جاسوس و آیت الله قلابی ساکن در پامنار. 323

عضویت در جامع آدمیت... 326

پاسخ دکتر مصدق به نامه ایرج افشار. 330

نتیجه همکاری... و اختلاف... 339

فهرست اعلام، کتب، اماکن... 341

فهرست اعلام. 343

فهرست اماکن.. 350

فهرست کتب... 355

مقدمه اول : آیت الله کاشانی و حادثه 28 مرداد

آمریکایی ها می خواستند به آیت الله بروجردی پول بدهند!

موضع حزب توده... داوری های منصفانه

در پنجشنبه اول تیرماه 1396، گزارش های مشروح اداره روابط خارجی وزارت امور خارجه آمریکا که زیر نظر «جیمز سی کوک» و «آدام هوارد» تدوین شده است، در بالغ بر هزار صفحه منتشر گردید که دربرگیرنده 375 قطعه گزارش مرتبط با حوادث سال های 1951 تا 1954 میلادی است که شامل وقایع 28 مرداد 1332 نیز می گردد.

انتشار این گزارش ها تحت عنوان: «اسناد»؟ از طرف دولت آمریکا، پس از تعلل و خودداری طی سالیانی دراز، و با حذف بسیاری از گزارش هایی که گویا به «صلاح»! نبوده است، بی تردید تلاشی برای چند قطبی شدن جامعه ایرانی و یا حتی برپایی نوعی آشوب سیاسی در داخل کشور بود و متأسفانه آمریکایی ها، با واکنش ها و اقدامات نابخردانه بعضی از مدعیان «اصلاح طلبی»! به

هدف خود نزدیک شدند، به ویژه که این دوستان، حتی قبل از مطالعه و بررسی مطالب درج شده در یک کتاب حدود هزار صفحه ای، به آغاز حملات بی شرمانه بر ضد آیت الله کاشانی پرداخته و حتی خواستار حذف نام آیت الله کاشانی از یک خیابان و حذف نام شهید شیخ فضل الله نوری، از خیابانی دیگر شدند!

البته همزمان یک فیلم دو دقیقه ای ساخته «سیا» هم در شبکه های مجازی این دوستان پخش شد که گویا آیت الله کاشانی، تیمسار! زاهدی، دکتر بقایی و حسین مکی در حال بازدید از منزل تخریب شده دکتر مصدق در روز 28 مرداد بوده اند! در حالی که این فیلم به اصطلاح نادر! که توسط سازمان «سیا» منتشر گشته و توسط دوستان ما در ایران تکثیر و پخش شده، از اساس مجعول و ساختگی و نوعی «فتوشاپ» است و دلیل روشن آن اینست که اولاً آیت الله کاشانی در روز 28 مرداد در منزل داماد خود، مرحوم گرامی، در «دزاشیب» - اطراف تهران - بوده و ثانیاً دکتر بقایی هم در زندان آقای دکتر مصدق، در بازداشت به سر می برد و تیمسار! زاهدی هم هنوز از مخفیگاه خود بیرون نیامده بود که به گشت و گذار در شهر تهران بپردازد...

در یکی از این گزارش های آمریکایی ها ادعا شده که گویا آیت الله کاشانی با حزب توده همکاری داشته و حزب چون خود توانایی کودتا بر ضد دولت را نداشته، آیت الله کاشانی را تقویت می کرده تا وی به قدرت برسد... و در همین گزارش، آیت الله

کاشانی یک «رهبر اسلامی بلندپرواز» خوانده شده که مواضع سرسختانه ای در موضوع نفت دارد: «... سرسختی شدید کاشانی در مورد نفت و درخواست های غیر سازشکارانه او برای پایان یافتن همه مداخلات خارجی در ایران، آزادی عمل مصدق را به شدت محدود می کند... حزب توده هم از کاشانی حمایت می کند؛ چون بر این باور است که اگر کاشانی به نخست وزیری برسد، شانس حزب توده برای تسلط به کشور بیشتر خواهد شد»!

در بخش دیگری از همین گزارش آمده است: «اگر کاشانی به قدرت برسد، نتیجه نهایی آن در ایران در قیاس با وضع فعلی، یک وضعیت بدتر برای منافع غرب خواهد بود و او در موضوع نفت سرسخت تر خواهد شد و در برابر نفوذ غربی ها، مقاومت بیشتری خواهد داشت...»

تحلیل این گزارش: همکاری کاشانی با حزب توده، آن هم برای احراز پست «نخست وزیری»! با توجه به موقعیت بالای اجتماعی آیت الله کاشانی و موضع کاملاً منفی ایشان نسبت به حزب توده، می تواند اصالت و صحت محتوای این گزارش و دیگر گزارش ها را هم نشان دهد.

به مناسبت، بد نیست اشاره ای هم به موضع حزب توده نسبت به آیت الله کاشانی داشته باشیم. آقای دکتر نورالدین کیانوری، دبیر کل حزب توده ایران، موضع گیری حزب را در رابطه با آیت الله کاشانی و دولت دکتر مصدق چنین توضیح میدهد:

«... مطبوعات ما در سال های 29 تا 31، آیت الله کاشانی و مصدق را به بدترین شکل مورد حمله قرار می داد و عمال و جاسوسان آمریکا معرفی می کرد و تنها در سال 31، واقعیتهای جهانی، ما را وادار کرد موضع خود را تغییر بدهیم و از سیاست دکتر مصدق دفاع بکنیم ولی مبارزه علیه آیت الله کاشانی را ادامه دادیم و در آن گروهی قرار گرفتیم که کوشش می کردند روحانیت را از صحنه مبارزه بیرون و منزوی کنند تا در نتیجه مردم از مبارزه کنار بکشند...»⁽¹⁾

بدین ترتیب نوع دفاع حزب توده از آیت الله کاشانی کاملاً روشن می گردد...

... در بعضی از گزارش های نقل شده در این کتاب آمریکایی اشاره شده است که آیت الله کاشانی خواهان سرنگونی دولت بوده و با «کودتا» موافق بوده است... و باز در جای دیگری ادعا می شود که «خود آیت الله کاشانی و یا بعضی از نزدیکان ایشان خواستار کمک مالی شده اند»؟!

... بدین ترتیب دامنه اتهامات گزارش های خناسان آمریکایی، توسعه می یابد و دولت آمریکا هم با نشر آنها، به هدف خود که چند قطبی شدن مردم ایران است، نزدیکتر می شود.

در این راستا، ناگهان شخصی به نام عبدالله رمضان زاده - به

اصطلاح سخنگوی دولت اصلاحات - می نویسد: «اکنون که اسناد! همراهی کاشانی با کودتای آمریکا افشا شده نام خیابان آیت الله کاشانی را تغییر دهید»! و از آن سوی دنیا هم آقای عباس میلانی، مؤلف دو کتاب: «نگاهی به شاه» و «معمای هویدا»، با گرایشی ستایشگرانه به رژیم پهلوی، در اقدامی مشابه می نویسد: «چرا با تغییر نام بزرگراه شیخ فضل الله نمی آغازید که دشمن قسم خورده مشروطه و دمکراسی بود»!

بی اطلاعی هر دو مدعی از حقایق تاریخ دوران مشروطیت تا نهضت ملی شدن صنعت نفت و چگونگی نقش شیخ فضل الله نوری و آیت الله کاشانی در به ثمر رسیدن حرکت های آزادی خواهانه و استقلال طلبانه مردم ایران، در هر دو مورد از این «داوری»ها، کاملاً روشن می گردد.

اسکندر صادقی بروجردی، محقق فوق دکترای آکادمی بریتانیا در دانشگاه آکسفورد، در ضمن تحلیلی درباره بازنشر مدارک از طبقه بندی خارج شده آمریکا، درباره علت پیدایش دیدگاه منفی بعضی از ایرانیان نسبت به روحانیت، منصفانه می نویسد:

«... این ها در روایتشان از مرداد 32 سعی داشته اند که نقش روحانیت را در مقام مقایسه با تمام بازیگران دیگر بالا ببرند. این را می توان به عنوان واکنش آنها در سایه باورهای ضد مذهبی شان، پس از انقلاب 1357 و تأسیس جمهوری اسلامی ایران بهتر درک کرد. کینه و دشمنی درمان نشده شان نسبت به رژیم حاکم در ایران به

ریشه های فراتاریخی روحانیت شیعه برمی گردد. برای این ها، روحانیت یک مجموعه همگون است که بدون استثنا بر ضد آرزوهای دمکراتیک مردمی ایرانیان عمل می کند. آنها ترجیح می دهند عوامل مؤثر در شکل گیری نظرات و مواضع روحانیت در مقاطع مختلف بحرانی تاریخ ایران در قرن بیستم را نادیده بگیرند.»⁽¹⁾

البته ما در این یادداشت کوتاه، قصد ورود به این مسائل را نداریم ولی آنچه که مهم و ضروری است که در اینجا به آن اشاره کنیم اینست که قضاوت در محتوای گزارش های منتشر شده در کتاب هزار صفحه ای وزارت خارجه آمریکا، بدون بررسی دقیق و تحلیل منصفانه و مقایسه آنها با شواهد و اسناد موجود در ایران، معقول و منطقی نیست. بگذارید متن کامل این گزارش ها ترجمه و منتشر گردد تا پس از بررسی آنها، به داوری بنشینیم.

در اینجا برای نمونه می توانیم به ادعای مطالبه پول! توسط نزدیکان آیت الله کاشانی اشاره کنیم که این نوع اتهامات در دوران ما هم نمونه های روشن و مشابهی دارد:

1- سرهنگ عبدالناصر مبلغ 150 هزار دلار به آیت الله خمینی فرستاد!⁽²⁾

2- سرهنگ معمر قذافی مبلغ پنجاه هزار دلار، توسط فرزند

آیت الله منتظری، به آیت الله خمینی کمک کرد!⁽¹⁾

3- آمریکا، مبلغ صد و پنجاه میلیون دلار توسط آقایان: بنی صدر، دکتر یزدی و قطب زاده برای پیروزی انقلاب هزینه کرد!⁽²⁾

البته این ادعاها، هیچکدام همراه با سند و مدرک نیست که بی تردید اگر صحت داشت، اسناد حواله ها و پرداخت ها و نام بانک ها و شماره چک ها و یا اسامی افراد حامل پول های نقد!، هزاران بار از طرف مدعیان منتشر شده بود...

... برای تکمیل این نکته، شاهدی از غیب رسید. جناب آقای مجید تفرشی، پژوهشگر تاریخ معاصر و سندشناس معروف که از معدود محققان ایرانی در این زمینه است و سالیان درازیست که به طور علمی - آکادمیک با اسناد، به ویژه سندهای تازه یاب در غرب، سر و کار دارد و در مورد این گزارش ها و سندها! هم بلافاصله پس از انتشار به تحقیق و مطالعه پرداخته و تحلیل منطقی خود را دارد که در مصاحبه مشروحی، آن را در دو صفحه کامل از روزنامه «اعتماد» ارائه نموده است...

ما از مجموع آن گفتگوی تاریخی ارزشمند و مبسوط، فقط به نکته مربوط به افسانه پول گرفتن آیت الله کاشانی که پس از گفتگوی شخص ایشان با «گازیوروفسکی»، ناشر اصلی این کذب و جعل تاریخی!، در مقاله خود برای اولین بار مطرح می شود، اشاره می کنیم و سپس افسانه موهوم بعضی از سیاستمداران نادان آمریکایی درباره پیشنهاد دادن پول به آیت الله بروجردی و ایجاد شغل!! برای ایشان را، نقل می کنیم تا عمق حماقت و بلاهت و دوری این گزارشگران آمریکایی و هواداران ایرانی آنها از مسائل و حقایق تاریخی ایران، روشن تر گردد:

آقای مجید تفرشی در مصاحبه خود می گوید: «... یکی از معضلات عدم توجه دقیق به اسناد تاریخی این است که در ایران به این نوع منابع در جوّی به شدت سیاست زده توجه می شود. در چنین جوّی، سیاستمدارانی که خواسته یا ناخواسته حالت «خودمورخ پنداری» دارند، وارد صحنه می شوند و مثل همه مسائل دیگر تاریخ و تاریخ نویسی، اسناد تاریخی را ابزار و دستمایه فوتبال سیاسی داخلی و وسیله آبروریزی و آبروخری از این و آن قرار می دهند.

مثال جالبی در این زمینه هست که بهتر است به آن اشاره شود، در تمام این 1007 صفحه ای که منتشر شده بیش از چهارصد بار نام آقای کاشانی آمده است، به این مضمون که کاشانی می خواهد دولت مصدق را ساقط کند و از آن ناامید است و می توان از

موقعیت او استفاده کرد. این تعبیر در مقطع شش ماه آخر عمر دولت دکتر مصدق درست است؛ زیرا به هر حال در ماه های پایانی منتهی به مرداد 1332، آیت الله کاشانی اپوزیسیون اصلی دولت مصدق بود و با دولت مصدق به روندی سازش ناپذیر رسیده بود. هر اپوزیسیونی قصد دارد که حکومت حاکم را کنار بزند و خودش به قدرت برسد اما در این اسناد مطلقاً نمی بینیم که جایی ثابت شود که کاشانی با آمریکایی ها همکاری کرده و پول گرفته است. البته در حد «حدس» و «گمان» و «گفته می شود» همیشه در مورد همه جناح ها مطرح بوده است.

من البته خودم در مواردی جزو منتقدین سیاست هر دو، هم آیت الله کاشانی و هم دکتر مصدق، هستم اما هیچ سند درستی ندیده ام که به این موضوع اشاره کند که کاشانی برای برکناری مصدق از خارجی ها پول گرفته باشد. معمولاً مدعیان این ادعا صرفاً به مقاله - برخی به اشتباه می گویند کتاب - آقای مارک گازیوروفسکی، دوست عزیزم، که حدود 30 سال پیش نوشته شده، استناد می کنند. گازیوروفسکی در این مقاله مدعی می شود که سازمان CIA به آقای کاشانی پول فرستاده است. من در جریان همایش پنجاهمین سالگرد 28 مرداد، در سالن «سنت آنتونی» دانشگاه آکسفورد، در حضور حدود 300 نفر از محققان و تاریخ پژوهان، از آقای گازیوروفسکی سؤال کردم - و بعد از آن هم چند بار دیگر این پرسش تکرار شد و آخرین بار نیز در تابستان

گذشته در کنفرانس دو سالانه ایران شناسی در وین از او پرسیدم - که شما به عنوان یک استاد محترم و برجسته، در مقاله تان می گویید: «سیا به کاشانی 10 هزار دلار پول داده است و من این را از یک افسر بازنشسته سیا که نمی توانم اسمش را بگویم، شنیده ام و نمی توانم منبعم را فاش کنم»، شما اگر این حرف را بدون ارائه سند مشخص و قابل ردیابی راجع به یک شخصیت آمریکایی گفته بودید، حتماً اعتبار و کارتان را از دست می دادید و به زندان می افتادید؛ زیرا بدون امکان اثبات، اتهام بزرگ خیانت به مملکت و پول گرفتن از یک سازمان جاسوسی خارجی را به آن فرد زده اید ولی حالا مدعی می شوید که نمی توانید منبع شفاهی را بگویید.

من به ایشان گفتم هم اکنون که 30 سال از آن زمان گذشته و شما نمی توانی منبعت را بگویی، احتمالاً تا الان نیز آن منبع شفاهی شما مرده و استخوانش هم پوسیده است. اگر یک دانشجوی شما در مقاله ای مدعی شود که مثلاً کوروش کبیر وجود نداشته و بعد بگوید منبعش را نمی تواند اعلام و فاش کند و شما باید بی مدرک و سند نظر مرا بپذیرید، شما به او چه می گویید؟!

بنابراین چنین ادعایی حدود سه دهه است در کشور ما مطرح می شود و خیلی ها نیز به دلیل «مواضع سیاسی شان» به آن استناد می کنند و شادند، بدون اینکه به منبع آن اشاره و اصل موضوع از نظر علمی و حقوقی ثابت شود، یعنی هیچ گونه منبع و سند قابل ردیابی (traceable) راجع به آن وجود ندارد ولی یکی چون با آقای کاشانی مشکل دارد یا طرف دکتر مصدق است یا با وضع موجود

سیاسی ایران مشکل دارد، به این نوشته استناد می کند. از نظر علمی و تخصصی و فنی این کار نادرست و غیرحرفه ای است. البته هیچ بعید نیست که کسانی به نام کاشانی یا دیگر مخالفان مصدق، از مأموران و دلالان سیا پول گرفته باشند. چنان که البته در این اسناد هم آمده، امکان خرید مخالفان مطرح شده است ولی در عمل این مطالب در حد گمانه زنی و راهکار پیشنهادی باقی می ماند و از اجرایی شدن آن اطلاعی در دست نیست و قابل استناد هم نخواهد بود.

وقتی از «اسناد» سخن می رود، دامنه و طیف متنوعی از گزارش ها، نامه ها، دست نوشته ها، بریده جراید و اسناد مالی مثل چک و سفته و... را در بر می گیرد. این اسنادی که الان منتشر شده چه چیزی را شامل می شود؟ وقتی صحبت از سند تاریخی به خصوص گزارش های تاریخی می کنیم، با یک مجموعه یکدست و دارای ارزش واحد طرف نیستیم، بلکه با مجموعه ای از گزارش های مختلف شامل خلاصه وضعیت ایران، گزارش مذاکرات مجلس، خلاصه مندرجات مطبوعات، مشاهدات و ملاقات های مأمورین خارجی، گزارش های درست و نادرست خبرچین ها و مخبرین آشکار و پنهان داخلی دولت های خارجی و مقداری نیز حدس و گمانه زنی و ارزیابی و تحلیل روبه رو هستیم. اینها هیچ کدام ارزش یکسانی ندارد، مثلاً اگر در یکی از این اسناد گفته شود که «باید برویم به شخصی پول بدهیم؛ زیرا ممکن است با ما همکاری کند» به این

معنا نیست که آن فرد این کار را کرده است، یا اگر گفته شود «روس ها به دولت مصدق پیشنهاد داده اند که با حزب توده ائتلاف کند» بدان معنا نیست که مصدق با روس ها ائتلاف کرده و کار تمام شده است.

برای نمونه، حدود 20 سال پیش گزارش تفصیلی مهمی از سازمان CIA درز کرد و منتشر شد که در ایران نیز تحت عنوان گزارش دونالد ویلبر چند بار ترجمه و منتشر شده است. ویلبر، افسر سیا بود که بعداً استاد دانشگاه شیکاگو شد و از ایران شناسان سرشناس بود. خاطرات او هم منتشر شده که البته به فارسی ترجمه نشده است اما این گزارش که ارزیابی عملیات 28 مرداد است را نخست روزنامه نیویورک تایمز منتشر کرد.

در این گزارش، حرف های بی ارزش و بی پایه ای هم وجود دارد، مثلاً در جایی می گوید: آمریکایی ها پیشنهاد کرده اند که به آیت الله العظمی طباطبایی بروجردی پول و شغل مشاورت دولتی(!) داده شود تا ایشان طرفدار شاه گردد! آیت الله بروجردی در آن زمان تنها مرجع یگانه تاریخ تشیع بود که با پول و قدرت خارج از وصفی که در اختیار داشت، می توانست شاه و سیا را با هم بخرد و بفروشد. این افسر سیا که هیچ آیت الله بروجردی را نمی شناسد، می گوید به ایشان پول بدهیم تا به دولت مشاوره بدهد!

در آن زمان، اگر دولت می خواست کاری بکند، چندین وزیر به قم می فرستاد تا آیت الله بروجردی اعتراض نکند و قبول کند و

گاهی باز هم نمی توانست ایشان را راضی کند. بنابراین در اسناد از این دست، مطالب نادرست و سست و غیرقابل استناد کم نیست و نباید کل تاریخ را به این اسناد منتسب کرد. باید توجه کرد که اسناد تاریخی، مرّ تاریخ نیستند، ولی منابع و ابزارهای مهمی برای تاریخ نگاری هستند. همچنین برای مقابله با این دست اشتباهات در اسناد، نباید همه آنها و موارد بسیار زیاد مهم و مؤثر در تاریخ نگاری معاصر ایران را نادیده گرفت. اسناد تاریخی به طور کلی باید با نگاه نقادانه و پژوهش محور مورد بررسی و استفاده واقع شوند...»⁽¹⁾

این یک داوری منصفانه و عادلانه، بدون موضع گیری جناحی و گرایش ویژه به این طرف یا آن جناح، می باشد که پس از بررسی اجمالی گزارش ها و اسناد، آن را اعلام کرده است و ما امیدواریم که دیگر دوستان حقیقت جو و منصف و روشن ضمیر هم در داوری های خود از عدل و انصاف دور نشوند و با اتکا به اکاذیب و مطالب غیرمستند، حکمی صادر نکنند که در نتیجه موجب دو قطبی شدن شدید جامعه و دوری از هم خواهد شد.

البته نباید ناگفته بماند که در بین رهبران جبهه ملی و یاران نزدیک دکتر مصدق هم افراد منصف و معتدلی بوده اند که در داوری های خود، تابع هوی و هوس نشده و جانب عدالت را پیشه کرده اند که از جمله آنها - علاوه بر مهندس کاظم حسیبی و دکتر علی شریعتمداری - مرحوم مهندس احمد زیرک زاده از رهبران

«حزب ایران» و از یاران مصدق است که تا آخرین ساعات روز 28 مرداد هم در کنار وی بود.

مهندس زیرک زاده ضمن اشاره اجمالی به تاریخچه ملی شدن صنعت نفت و ذکر اطلاعات ویژه ای درباره «نقش و نقشه دکتر مصدق در 28 مرداد» و «تبیین ضعف ها و ظرفیت های نهضت ملی»، در نفی و نقد نسبت «خیانت» دادن به یاران قبلی و شخصیت هایی چون آیت الله کاشانی می نویسد:

«... نسبت دادن خائن به وطن بودن بدون ارائه سندی محکم به دیگری، ظالمانه و حتی دور از انسانیت است... تا آنجا که من می دانم هیچکدام از این آقایان در صدد جمع آوری مال نبوده اند و آنچه که از آنها باقی ماند، ثروتی نیست که برای آن، کسی به وطن خود خیانت کند... آیت الله کاشانی تمام عمرش با نفوذ خارجی جنگیده است، حالا که به حرمت مقام روحانی خود، عزت ملی را افزوده است، چه علتی دارد که از خارجی دستور بگیرد؟...»⁽¹⁾

و البته این فقط گزارش های خناسان آمریکایی نیست که با سندسازی به میدان آمده اند بلکه همکاران دیگری نیز دارند...

... آخرین شاهکار این نوع سندسازی ها، ادعای پوچ و مسخره بی بی سی خبیث انگلیس خبیث بود که چند ماه پیش، با اتکا به

«سندی که هنوز به دست نیامده»! مدعی شد که امام خمینی توسط آیت الله حاج میرزا خلیل کمره ای، در دوره حصر - اقامت اجباری امام در تهران - به آمریکاییان پیام داده است که مخالف منافع آنها نیست!

باید بگوییم که: اولاً در زمان حصر، کسی اجازه ملاقات با امام را نداشت، ثانیاً آیت الله کمره ای چه ارتباطی با آمریکاییان می توانست داشته باشد؟ و ثالثاً عملکرد قبلی و بعدی امام، یعنی قبل از پیروزی انقلاب و پس از آن تا پایان، به طور شفاف موضع ایشان و انقلاب را در قبال آمریکا - و منافع آن - کاملاً نشان داد و این امر خود کذب ادعا و مجعول بودن سندی را که هنوز «رونمایی» هم نشده است، نشان می دهد...

... و اکنون هجمه ناجوانمردانه به آیت الله کاشانی توسط ملی گرایان قدیم و جدید، همکاران کریم پورشیرازی و غیره! و هم قلمان: پرخاش، شورش، به سوی آینده، باختر امروز، چلنگر، شهباز و... سال 1332، در سال 1396 ما را واداشت که نمونه هایی از اسناد و مقالات تاریخی و خاطرات مستند خود را در رابطه با زندگی و مبارزات آیت الله کاشانی، یکجا منتشر سازیم... این مقالات، از پنجاه و پنج سال پیش - از سال 1341- و پس از رحلت آیت الله کاشانی، به تدریج و به مناسبت های مختلف توسط اینجانب تحریر و ترجمه

و آماده گشته و در زمان های مختلف، در جرائد و مجلات کشور منتشر شده است...

امید آنکه نشر این مباحث مستند، برای دفاع از حق و حقیقت و روشن ساختن حقایق تاریخ معاصر ایران، و نقش آیت الله کاشانی در آماده سازی بستر مبارزه و بیدارگری جهان اسلام بر ضد سگ های انگلیسی - آمریکایی، برای جویندگان حقیقت و به دور از تعصب جاهلی و عصبیت قومی! و قبیله ای، مفید و راهگشا باشد.

والله من وراء القصد

سید هادی خسروشاهی

قم: 30 تیرماه 1396

مقدمه دوم : ویژه نامه آیت الله کاشانی

... در اسفندماه سال قبل - 1372 ش - به مناسبت مرور 30 سال از رحلت آیت الله کاشانی، قصد داشتیم مقاله ای مستند درباره نامه آیت الله کاشانی در 27 مرداد 32، به آقای دکتر مصدق بنویسیم و شک و تردیدهای دوستان ملی گرا و گاهی سلطنت جو! را که درباره صحت و اصالت آن نامه روا داشته اند، مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم... اما در عمل، و با جمع شدن انبوهی از مقالات و اسناد، به نظر رسید که «ویژه نامه ای» منتشر سازیم... و این در قبال ظلم مضاعف «ملیّون» و سپس «شاهیّون» آن هم در اثر سکوت سی ساله اکثر «روحانیون»، یک «وظیفه» عینی بود.

تبلیغات زهرآگین ناجوانمردانه و تهمت های رذیلانه ملی گراها، چپ نماها و شاه پرست ها از آغاز حرکت ملی شدن صنعت نفت تا بحران اختلافات، بر ضد مرحوم آیت الله کاشانی آنچنان تأثیر سوء از خود به یادگار گذاشته بود که نوشتن مقاله ای درباره ایشان، هر نویسنده ای را با تهمت های بی شمار روبه رو می ساخت.

ولی در زندگی چند روزه، تا آنجا که یاد داریم، به خاطر

خوش آمد کسی قلم نزده ایم و به همین دلیل هم وقتی «اخوان المسلمین سودان» توسط ژنرال جعفر نمیری قتل عام شدند و یا رهبری اخوان المسلمین مصر، به ویژه سید قطب، توسط سرهنگ عبدالناصر به شهادت رسیدند، به دفاع از ستمدیدگان پرداختیم و این، حتی بعضی از دوستان را خوش نیامد! و ما را با خشم انقلابی؟! مورد حمله قرار دادند که گویا این قبیل «دفاعیات» نوعی دفاع از «رژیم» است!... چرا که سید قطب توسط «شاه» اعدام نشده بود، بلکه قاتل او طاغوت دیگری بود که به ظاهر با شاه اختلاف نظری داشته است؟!...

البته خشم انقلابی! دوستان، ما را از ادامه راه بازنداشت و همچنان به حق گویی و حق نویسی، در حدود امکانات و مقدورات، ادامه دادیم و در حدّ قدرت خود به دفاع از حقیقت پرداختیم...

... از حوادث آن دوران، سی یا چهل سال می گذرد و در این مدت اسناد زیادی به دست آمده و متأسفانه اسناد بی شماری هم به تدریج مفقود شده و از بین رفته است... ولی جای تأسف است که علیرغم بازگویی حقایق توسط اسناد و افشای امور در اثر مرور زمان، گروهی از تاریخ نویسان اجاره ای - تکسّبی، در مورد رجال برجسته جهان اسلام - به ویژه از سید جمال الدین اسدآبادی به این طرف - چنان به «ترکتازی» پرداخته اند که «ترکان عثمانی» را روسفید ساخته اند و گویا آنها تصور می کنند که شاهدان آن دوران ها، همه مرده اند و به همین تصور مثلاً در مورد آیت الله کاشانی آن چنان به یاوه سرایی پرداخته و به داوری نشسته اند که در تحلیل منطقی می بینیم: به دیوانگی ماند این داوری!...

البته اگر دوستانی می خواهند به دلیل خودکم بینی ها و یا علل دیگر، همچنان آقای دکتر مصدق را «پیشوا»ی مادام العمر خود بدانند، و حتی پس از «ممات»! هم او را بخواهند «حیات» بخشند، ما را با آنها حرفی نیست و آنها را هم حرجی نباید باشد، اما اگر در این راستا، بخواهند آیت الله کاشانی را «وجه المصالحه» قرار دهند و حتی با بی شرمی و رذالت تمام مانند آقای دکتر شمس الدین امیرعلایی در خاطرات خود، نسبت «خیانت» به آن رادمرد بزرگ ضد استعماری بدهند، این نه تنها قابل تحمل نخواهد بود، بلکه افشاگر این نکته نیز خواهد بود که این آقایان همچنان توطئه مشترک انگلیس، آمریکا و شوروی را در «ضرورت متهم و منزوی ساختن آیت الله کاشانی» ادامه می دهند...

... در مقاله «نگاهی به اسناد سری وزارت خارجه انگلیس» می خوانیم که هم انگلستان و هم آمریکا، تنها راهی را که برای از صحنه خارج کردن آیت الله کاشانی یافته اند، متهم و بی آبرو ساختن ایشان است و دوست سابق ما! رفیق! دکتر کیانوری، دبیر کل حزب توده ایران هم در مصاحبه ای افشا می کند که «با اشاره شوروی» در مورد متهم ساختن آیت الله کاشانی و نیروهای ملی به علت «وابستگی» به شوروی، آن چنان تاخته اند که «لکه ننگش از تاریخ حزب شسته نخواهد شد»!... و این وابستگی به شوروی، رهبری حزب را وادار ساخته که مرتکب خیانت دیگری بشوند: «مبارزه علیه آیت الله کاشانی را ادامه دادیم و در آن گروهی قرار گرفتیم که کوشش می کردند روحانیت را از صحنه مبارزه بیرون و منزوی کنند...» برای این که به حقیقت ماجرا پی ببریم، گفته های آقای کیانوری را عیناً نقل می کنیم تا چگونگی همکاری و همگامی عملی

مزدوران وابسته به شرق و غرب در جریان ملی شدن صنعت نفت و مبارزه با آیت الله کاشانی، برای منزوی ساختن ایشان، روشن گردد.

دکتر کیانوری، به عنوان دبیر اول حزب توده، حزب را مبتلا به چهار نوع بیماری معرفی می کند که باعث شدند حزب در طول چهل سال، راهی را پیش بگیرد که «بیراهه بود و باطل و ناحق و نتیجه اش خیانت به ملت ایران»!

کیانوری سپس به شمردن نمونه ها می پردازد و می گوید:

«... نمونه چهارمش مسأله مبارزه برای بیرون آوردن نفت جنوب از استیلای انگلیسی ها است... مردم به حرکت درآمدند و این حرکت در درجه اول می توان گفت تحت تأثیر روحانیت مبارز ایران به رهبری آیت الله کاشانی و سایر نیروهای ملی بود... در اینجا باز هم وابستگی، ما را به راه نادرستی انداخت که لکّه ننگش هیچ وقت از تاریخ حزب ما شسته نخواهد شد... وقتی شعار ملی کردن نفت در سراسر کشور مطرح شد، رهبری حزب با این استدلال که این شعار، شعار آمریکایی - انگلیسی است⁽¹⁾

«... اصل این حزب توده را می دانم. آن کسی که حزب توده را ایجاد کرد همسفر مکه ما بود. سلیمان میرزا یک آدم مقدس مآبی بود. حزب توده به دست سلیمان میرزای نمازی و طاعتی و مکه برو ایجاد شد و این مستقیماً از انگلیس ها بود...» و: «... اما حدسی که ما می زنیم اینست که این اشخاص، که خود را چپ معرفی می کنند، عمال آمریکا هستند، نه این که مربوط به آن طایفه دیگر باشند، می شود با آنها هم باشند، اما بیشتر احتمالش این است که اینها آمریکایی باشند... آن کسی که حزب توده را ایجاد کرد سلیمان میرزا بود. سلیمان میرزا همسفر من بود در مکه. آدم نمازخوان و آدم مؤمن... این از طریق انگلیس ها این طرح را ریخته بود، آن وقت انگلیس ها بودند، حالا هر چه هست آمریکا است...» (صحیفه نور، ج 8، چاپ اول، صفحات 133 و 77)

چنین استدلال می کرد که کسانی این شعار را مطرح می کنند، یعنی نیروهای مذهبی تحت رهبری آیت الله کاشانی و نیروهای ملی تحت رهبری مصدق، اینها وابستگان آمریکا و مزدوران آمریکا هستند و لاطائلاتی از این نوع... با کمال تأسف این جریان خیانت آمیز، مدتی طولانی طول کشید...».

کیانوری باز در این زمینه، چنین توضیح می دهد:

«... ما با اشاره شوروی ها در کابینه قوام، که از دیرگاه به عنوان یک عامل سرشناس امپریالیست های غربی شناخته شده بود، شرکت کردیم و مهر ضد امپریالیستی به آن زدیم که یک خیانت بزرگ بود... و چون ماهیت حزب ما تغییر پیدا نکرد، سیاست حزب ما هم نمی توانست تغییر پیدا کند و بهترین نمونه اش این است که وقتی مبارزه ملت ایران برای ملی کردن نفت جنوب آغاز شد، مبارزه فوق العاده درخشانی بود به رهبری بخشی از روحانیت مبارز به خصوص آیت الله کاشانی از یک طرف و دکتر مصدق که رهبری ملیّون را به عهده داشت. همکاری این دو جریان، یک جریان وسیع ضد امپریالیستی در ایران به وجود آورد، ولی به محض این که مسأله ملی کردن صنایع نفت در سراسر کشور مطرح شد، ما وابستگی و ماهیت خود را نشان دادیم و با آن مخالفت کردیم و گفتیم که این یک نقشه آمریکایی است... و مطبوعات ما در سال های 29 تا 31، آیت الله کاشانی و مصدق را به بدترین شکل مورد حمله قرار

می داد و عمال جاسوسان آمریکا معرفی می کرد و تنها در سال 31 است که در نزدیکی های 30 تیر، شلاق واقعیت های جهانی ما را وادار کرد موضع خود را تغییر بدهیم و از سیاست دکتر مصدق دفاع بکنیم و این باز در چارچوب وابستگی بود. و ما مبارزه علیه آیت الله کاشانی را ادامه دادیم و در آن گروهی قرار گرفتیم که کوشش می کردند روحانیت را از صحنه مبارزه بیرون و منزوی کنند و در نتیجه مردم از مبارزه کنار بکشند... در جریان کودتای 28 مرداد در عین حال که حزب از تمام جزئیات کودتا اطلاع داشت، می توانست مصدق را مطلع سازد...»⁽¹⁾

... استمرار انتشار بعضی کتاب ها و مقالات توسط ملی گراها و ظلم علنی و رذیلانه بر این سید بزرگوار، آن هم با استناد به گزارش مثلاً یک روزنامه نویس آمریکایی یا مزدور شاهی، نشان می دهد که متأسفانه آیت الله کاشانی نه تنها در زمان حیات برای امپریالیسم خطرناک بوده، بلکه پس از رحلت هم حتی یاد و نام او همچنان دشمن را می ترساند و می لرزاند! و به همین دلیل ما را وامی دارد که به نشر «ویژه نامه» بپردازیم...

البته نشر این ویژه نامه به آن معنا نیست که آیت الله کاشانی را مطلق بدانیم و یا ایشان را «معصوم» و دور از اشتباه بنامیم و حتی بر این باوریم که عمل بر مقتضای اجتهاد و تشخیص، هرگز خلعت عصمت بر کسی نمی پوشاند، ولی این نکته را اثبات می کند که این خطا یا اشتباه هرگز «عمدی» و یا خدای نکرده از روی «غرض نفسانی» نبوده است.

انکار حقایق و نادیده گرفتن زحمات و کوشش ها و تبعیدها و زندانی شدن های آیت الله کاشانی یک بار در اوج قدرت توده ای ها و هواداران دکتر مصدق... و یک بار هم اکنون، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به بهانه تاریخ نگاری و خاطره نویسی به شدت ادامه داشت و به شدت هم ادامه دارد ولی در مواردی، از اصل نسخه «خاطرات» منتشر شده هیچ خبری نیست و ناشران محترم، گویا خود را ملزم نمی دانند که برای اثبات اصالت و صحّت «خاطرات» منتشره، لااقل سطوری از دستخط مؤلف! و نویسنده! را بیاورند؟!...

در این میان ناگهان مستشرقی فرانسوی! یافت می شود که برای «نخستین بار»⁽¹⁾

در اصالت نامه آیت الله کاشانی به دکتر مصدق در 27

مرداد شک و تردید روا می دارد⁽¹⁾

و سپس همه ملی گراها در کتاب ها و مقالات و مجله های خود، به شادی و طرب می پردازند که نامه «جعلی» بوده است و این «ضیق خناق» که متأسفانه اغلب به آن مبتلا شده ایم، هرگونه انصاف، عدل، حق، مروت، رشادت و جوانمردی را از ما دور می کند و در واقع همه از اصحاب: «هدف وسیله را مشروع می سازد» می شویم و منکر اصالت ها، ارزش ها، معیارهای صحیح اخلاقی و انسانی...

دیروز در روزنامه های: شورش، پرخاش، باختر امروز، به سوی آینده، شهباز، عصر آینده و... آیت الله کاشانی را مزدور انگلیس و آمریکا نامیدند و امروز در خاطرات فلان صولت السلطنه و خان القشقاویه! وابسته به غرب، او را انگلیسی می خوانند و در ماهنامه «پیام هاجر» خواهر عزیز ما، خانم اعظم طالقانی، برخلاف رضای پدر، او را عامل کودتای 28 مرداد می پندارند!...

می گویند تاریخ تکرار می شود و ما می بینیم که در یک صد سال

اخیر، از سید جمال الدین اسدآبادی تا سید ابوالقاسم کاشانی و شهید سید مجتبی نواب صفوی تا سیدهای دیگر با «انگ» انگلیسی بودن و پول گرفتن از این و آن، «ترور شخصیت» می شوند تا بر نسل جوان ناآگاه از عمق مسائل و غیرناظر بر حوادث، چنین بقبولانند که در میان رهبران مسلمان مشرق زمین، شخصی غیروابسته وجود نداشته است و یا آن که حداقل «شهریه بگیر» موقوفه انگلیسی «اوده» هندوستان بوده اند حتی در کربلا و نجف!...⁽¹⁾و در مقابل، اکثریت قریب به اتفاق روشنفکر جماعت فراماسون یا عضو رسمی سازمان های جاسوسی و یا عمله آماتور ظلمه در داخل و خارج،... اینها همه «رهبران ملی» هستند بدون آن که اشاره کنند که بعضی از آنها برای مبارزه با انقلاب اسلامی ایران، در «پاریس» از «سیا» «قرض الحسنه»! دریافت می دارند!⁽²⁾

مجدداً تاکید می کنیم که طبق اسناد سری وزارت خارجه انگلیس، و اظهارنظر مقامات آمریکایی و اعتراف رهبری حزب توده، تنها کیفری که در مورد آیت الله کاشانی «عملی و مفید» بوده، «بی آبرو کردن، بی اثر کردن و منزوی ساختن» ایشان بوده است و

متأسفانه همه می دانیم که این «وظیفه» را گروهی از ملی گراها، توده ای ها و شاهی ها به خوبی انجام داده اند و اکنون هم، در زمان حیات کسانی که خود شاهد عینی ماجراها و حوادث بوده اند، به قلب حقایق، تحریف تاریخ، انکار اسناد و نشر اکاذیب و اتهامات پرداخته اند... و ما به عنوان ادای «تکلیف» در قبال حق و عدل و تاریخ، به گوشه هایی از حقایق تاریخ معاصر اشاره می کنیم و در این راستا، از دیدگاه های افراد مختلف استفاده کرده ایم. به امید آن که برای اهل انصاف سندشناس! مفید و ثمربخش باشد.

بی شک هرگونه نقد منطقی و مستند را، بدون هیچ گونه سانسوری، منتشر می سازیم و اگر پاسخی داشتیم، بر آن می افزاییم و باور ما این است که راه صحیح و منطقی بررسی تحلیلی تاریخ، بیان حقایق و نشر اسناد و طرد هرگونه خودمحوری است...

قم: سید هادی خسروشاهی⁽¹⁾

بهار 1373 ش

آیت الله کاشانی در پیشگاه قضاوت تاریخ

اشاره

آیت الله کاشانی در پیشگاه قضاوت تاریخ⁽¹⁾

مقدمه

آیت الله کاشانی در 23 اسفند 1340، در تهران درگذشت... نگارنده همراه گروهی از فضلا و طلاب حوزة علمیه قم، در تشییع جنازة آن مرد بزرگ، شرکت نموده و از بیت ایشان تا حرم حضرت عبدالعظیم(رحمة الله)، همراه مردم، پیاده راه پیمودم... پس از مراجعت به «قم» مقاله مشروحی نوشتم که خلاصه آن در هیأت تحریریه مجله «مکتب اسلام» تصویب شد و در مجله درج گردید. اینک متن همان مقاله کوتاه شده، بدون کم و کاست، به تناسب موضوع این خاطرات عیناً نقل می شود.

پایان زندگانی هر کس به مرگ اوست *** جز مرد حق که مرگ وی آغاز دفتر است

تولد و مقام علمی

حضرت آیت الله المجاهد آقای حاج سید ابوالقاسم کاشانی، فرزند مرحوم آیت الله حاج سید مصطفی کاشانی، که از علمای درجه اول عراق بود، در سال 1300 هجری به دنیا آمد. در 15 سالگی به عراق رفت و در حوزه علمیه نجف اشرف به درس و بحث پرداخت. پس از طی مراحل نخستین، از محضر اساتیدی چون: آیت الله آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، آیت الله حاج میرزا حسین میرزا خلیل و آیت الله سید مصطفی کاشانی استفاده ها نمود و در جوانی به درجه اجتهاد رسید و از مراجع تقلید بزرگی از قبیل: آیت الله میرزا محمدتقی شیرازی، آیت الله شریعت اصفهانی، آیت الله آقا ضیاء عراقی، آیت الله آقا سید ابوالحسن اصفهانی و آیت الله حاج سید اسماعیل صدر اجازه اجتهاد اخذ نمود و مورد توجه مردم مسلمان و علمای اسلامی قرار گرفت.

در مقام علمی حضرت آیت الله کاشانی هیچ گونه تردیدی نیست، و دوست و دشمن به جامعیت و کمال علمی آن فقید سعید اقرار داشته و دارند...⁽¹⁾

اندیشه آیت الله کاشانی

آیت الله کاشانی معتقد بودند که سیاست از دیانت جدا نیست و

اسلام یک دین اجتماعی است و بایست علمای اسلامی، همانند ائمه و پیشوایان بزرگ دین، در امور اجتماعی پیشقدم باشند و برای همین منظور در مبارزات سیاسی - اجتماعی برای طرد استعمار، همیشه پیشقدم و پرچم دار بود که شاید اشاره به دو نمونة آن، کافی باشد:

1- انقلاب عراق و جهاد برای استقلال: با آغاز جنگ جهانی اول، قوای استعماری به عراق حمله کرد، علمای بزرگ برای دفاع از سرزمین اسلامی عراق، فتوای جهاد دادند، نیروهای ملی به رهبری علما و از جمله پدر آیت الله کاشانی و خود وی، قیام کردند، و این جهاد و نبرد 14 ماه طول کشید، و در همین جنگ بود که پدر آیت الله کاشانی به شهادت رسید...

هنگامی که قرارداد استعماری 1919م در عراق امضا شد، آیت الله کاشانی با همکاری علمای بزرگ و عشایر عرب، بر ضدّ این قرارداد قیام کرد و فتوای جهاد داد و علیه نیروهای استعماری اشغالگر به جنگ پرداخت و خود نیز همراه با مرحوم آیت الله آقا سید محمدتقی خوانساری اسلحه برداشته و به میدان جنگ رفتند.

آیت الله کاشانی علاوه بر این که عضو «هیأت عالی دینی انقلابیون» بود، یکی از چهار عضو «کمیته عالی جنگ حکومت انقلاب» هم بود.⁽¹⁾

این جنگ بیش از 6 ماه طول کشید و سرانجام، به پیروزی و استقلال عراق منجر شد، که تفصیل آن را باید در کتاب های مربوط به تاریخ عراق مطالعه کرد. روی همین اصل، بیگانگان یکی از شرایط صلح را تسلیم آیت الله کاشانی قرار دادند؛ کتابخانه بزرگ خانوادگی آیت الله را از بین بردند و چون مقدمات دستگیری ایشان را فراهم می کردند از راه پشتکوه و لرستان به ایران آمدند.

2- نهضت ملی ایران و ملی شدن صنعت نفت: پس از جنگ جهانی دوم، نیروهای استعماری آیت الله کاشانی را به بهانه همکاری با آلمانی ها!، دستگیر و 28 ماه تمام در اراک و کرمانشاه و رشت زندانی نمودند، ولی علت اصلی این توقیف و تبعید، آن بود که آیت الله کاشانی مبارزه شدیدی را علیه نیروهای متجاوز شروع کرده بود و استعمار که از سابقه مبارزاتی ایشان در عراق اطلاع داشت، آیت الله را دستگیر کرد.

... آیت الله کاشانی پس از آزادی، همچنان در فعالیت های اجتماعی و مبارزات سیاسی شرکت کردند و در نتیجه در خردادماه 1324 دستگیر، و 22 ماه تمام در بهجت آباد قزوین زندانی بودند و سپس به «بیروت» تبعید شدند...

حوادث و جریانات بعد از این، خیلی طولانی و مفصل می باشد و بهتر است که در این باره، چند جمله کوتاه از زبان دیگران بشنوید: «...حضرت آیتالله کاشانی از بنیانگذاران نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران و جبهه ملی بودند که شعار ملی شدن صنعت نفت را عنوان کردند.

در دوره شانزدهم مجلس شورای ملّی این مبارزه به اوج شدت خود رسید و سرانجام به ملی شدن نفت ایران منجر گردید. در جریان اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت، حضرت آیت الله کاشانی با وسایل مختلف، دولت را تقویت می کردند و با نفوذ و محبوبیتی که در کشورهای اسلامی داشتند، ملل مسلمان جهان را به پشتیبانی از مبارزات ملت ایران دعوت می نمودند.

در فروش اوراق «قرضة ملی»، فتواهای حضرت آیت الله نقش عمده ای داشت. روز سی اُم تیر، حضرت آیت الله طی اعلامیه ای مردم را به تظاهرات و مقاومت دعوت کردند و اعلام داشتند که اگر پای یک نفر انگلیسی به ایران برسد، کلیه تأسیسات نفتی کشور را نابود خواهیم کرد. در دوره هفدهم مجلس، حضرت آیت الله به ریاست مجلس شورای ملی انتخاب شدند.»⁽¹⁾

رحلت آیت الله کاشانی

آیت الله کاشانی در تاریخ 23 اسفندماه 1340، مطابق با 7 شوال 1381 ه- .ق، پس از مدتی کسالت، به رحمت ایزدی پیوست

و رحلت ایشان موجب تأثر و تأسف مردم مسلمان ایران و جهان گردید.

سیل تلگرافات تسلیت از سراسر جهان به بازماندگان آن مرحوم واصل شد. در تشییع جنازه معظم له، که از جلوی بهارستان و مسجد

سپهسالار به عمل آمد، ده ها هزار نفر از مردم تهران، علمای اعلام و عده زیادی از فضلای قم شرکت کردند.

خبرگزاری های خارجی نیز خبر رحلت آیت الله کاشانی را به دنیا مخابره کردند و رادیو کراچی، آنکارا، قاهره و دیگر کشورهای اسلامی به مردم ایران تسلیت گفتند. در قم، تهران، مشهد، اصفهان، کاشان، آبادان، گیلان و سایر شهرستان ها، مجالس ترحیم مفصلی از طرف آیات عظام و علمای اعلام و مردم برپا گردید.

تصویر

در این عکس گوشه ای از اجتماع مردم تهران در حال تشییع جنازه مرحوم آیت الله کاشانی به چشم می خورد

قضاوت تاریخ

آری، بدین ترتیب حضرت آیت الله کاشانی درگذشت و از مال دنیا جز یک منزلی، که آن هم در مقابل ده هزار تومان قرضی که داشت در رهن بود، چیزی از خود باقی نگذاشت، در حالی که با آن قدرت و مقامی که داشت، می توانست مانند دیگران! صاحب آلاف و الوف و مالک کاخ ها و باغ ها گردد...

در فوت حضرت آیت الله کاشانی، دنیای اسلام متأثر شد، اما متأسفانه در ایران، عده ای(؟!) طور دیگر بودند! و قضاوت های ناروایی کردند... ما در این باره دیگر از خود چیزی نمی گوییم و قضاوت صحیح را به عهده تاریخ و مردم باانصاف می گذاریم و وجدان آن هایی را که آن همه فداکاری و جان فشانی و مبارزه و جهاد و کوشش آیت الله کاشانی را در اثر تبلیغات دشمنان و اتهامات بی اساس بیگانگان، فراموش کردند، به داوری می طلبیم تا درباره مرد بزرگی که شخصیتی جهانی داشت، با منطق بهتر و تحقیق بیشتر قضاوت کنند.⁽¹⁾

در آغاز، اشاره کوتاهی داشتیم به مقام و موقعیت علمی آیت الله کاشانی و این که معظم له مورد تأیید مراجع عظام آن زمان، در نجف اشرف بودند و اجازاتی از آن ها داشتند... بی مناسبت نیست که برای تکمیل این بحث، سه نمونه از اجازات و نامه های تأییدیه آیات عظام را - که در واقع اسناد تاریخی است - در اینجا نقل کنیم:

1- اجازه آیت الله آقا ضیاء عراقی، از مراجع عظام معروف نجف اشرف (متوفی به سال 1361 ﻫ . ق):

تصویر

دستخط مرحوم آیت الله آقا ضیاء عراقی

ترجمه: جناب عالم عامل و فاضل کامل، دریای تقوا و ورع و پرچمدار هدایت، شکافنده دریای علوم و کلید درِ گنج های دقایق، سید بزرگوار و پایه استوار و پناهگاه عموم مردم و حجت الاسلام، مایه افتخار اهل تحقیق و محور راه دقت، حامی حوزه مسلمین و جهاد کننده در حفظ احکام دین، ترویج کننده شریعت جدّش سیدالمرسلین، خورشید عالم افروز و ماه عالمتاب، شریک ما در تحصیل و پشتیبان ما در تکریم، رسیده به درجات صلاح و نایل شده به بلندترین مرتبه اجتهاد.

سید حاکمی که حکمش نافذ است، جناب حاج سید ابوالقاسم مجتهد کاشانی - که مستدام باد روزگار افاده و بهره دهی او - از من در نقل روایت اجازه خواسته، پس اجازه دادم او را که روایت کند از من آنچه را که پیش من صحیح است و نزد اصحاب - رضوان الله علیهم - عمل شده است و اجازه من به طُرُق زیاد، به جناب مولانا حسین بن روح، و از متأخرین به استاد کل، آقای باقر بهبهانی، متصل است که خداوند قبور آنان را نورانی گرداند.

از این احقر ضیاءالدین العراقی

2- متن نامه مرحوم آیت الله آقای شریعت اصفهانی (متوفی به سال 1339ه- .ق) به علمای اعلام و تجّار معروف ایران و سایر طبقات مؤمنین در رابطه با آیت الله کاشانی:

تصویر

دستخط مرحوم آیت الله شیخ الشریعه اصفهانی

طهران - توسط جناب عمدة التجار حاج محمدجعفر تاجر...

خدمت ذی سعادت علماء اعلام، تجار فخام و سایر طبقات ملت دامت تأییداتهم.

حضرت مستطاب عمدة العلماء و المجتهدین، حامی الملة و الدین، حجت الاسلام والمسلمین آقای حاج میرزا ابوالقاسم کاشانی - دامت برکاته - که وجود مبارکشان از برای عموم مسلمین مغتنم و چشم ما و عموم اسلامیان به آن وجود محترم روشن است، به تهران تشریف فرما می شوند. البته اخوان المؤمنین این نعمت عظمی و موهبت کبری را مغتنم شمرده، لَدی الورود و بعد از آن در پذیرایی و خدمتگزاری و تجلیل و احترام و اطاعت اوامر و نواهی آقای معزّی الیه - که تأیید شرع و تقویت دین حنیف است - ذره ای مسامحه نخواهید فرمود. والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

حُرّر عن الجانی شیخ الشریعة الاصفهانی

3- متن نامه آیت الله، مرجع علی الاطلاق، آقای سید ابوالحسن اصفهانی (متوفی به سال 1365ه- .ق) به جنابان عمدة التجار و الاعیان حاج محمدباقر و حاج علی اکبر کاشانی و دیگر برادران دام عزّهم و توفیقهم.

عرض می شود حضرت مستطاب، رکن الملة و الدین، عمدة المجتهدین، حجت الاسلام والمسلمین آقای حاج میرزا ابوالقاسم مجتهد کاشانی - دامت برکاته الشریف - که وجود شریفشان از برای مسلمین خیلی مغتنم است، مدتی است که به تهران تشریف آورده اند،

محض اطلاع اخوان المؤمنین - وفّقَهُم اللهُ تعالی لمَراضیه - لازم شد تصدیع شود، آن وجود مسعود شریف از هر جهت شایسته و به صفات حمیده آراسته و در دیانت و درستکاری قلیل النظر هستند، احکام شرعیه ایشان نافذ و مُطاع؛ و تسلیم حقوق شرعیه و سهم امام(علیه السلام) خدمتشان، محتاج به استیذان نیست و تأیید و ترویج ایشان، تأیید دین مبین و تقویت شریعت حضرت سیدالمرسلین - صلی الله علیه و آله الطاهرین - می باشد. البته اخوان المؤمنین و کافه متدینین، وجود محترم آن جناب را مغتنم دانسته و در خدمت حضرت معظم له ذره ای مسامحه نخواهند نمود. ان شاءالله تعالی. والسلام علیکم و رحمةالله و برکاته.

حرّر ذلک فی 20 شهر صفر المظفر 1340.

الاحقر ابوالحسن الموسوی الاصفهانی

4- متن قسمتی از نامه مرحوم آیت الله حاج سید اسماعیل صدر، والد ماجد آیت الله سید صدرالدین صدر، نزیل قم (متوفی به سال 1373 ﻫ . ق) درباره آیت الله کاشانی:

عرض می شود ان شاءالله تعالی وجود شریف، قرین صحت و سعادت و توفیقات است؛ ضمناً از رزیه نازله و قضیه هائله، یعنی وفات مرحوم آیت الله آقای حاج سید مصطفی کاشانی(رحمة الله) که ثلمه عظیم در اسلام بود، مستحضر گشته، «رضاً بقضائه و تسلیماً لامره» هرچند آن وجود مقدس از دست رفت، ولی بحمدلله چشم ما و کافه أنام به وجود مبارک جناب حجت الاسلام، مجتهد زمان، آقای حاج میرزا ابوالقاسم - دامت برکاته - نجل اجل آن مرحوم روشن است؛ باید قدر این نعمت عظمی و موهبت کبری را همه کس بداند... .

الاحقر سید اسماعیل صدر

تصویر

دستخط آیت الله اصفهانی

خاطراتی از آیت الله کاشانی

خاطراتی از آیت الله کاشانی⁽¹⁾

■ جنابعالی ظاهراً آشنایی و دیدارهایی با مرحوم آیت الله کاشانی داشته اید؛ می توانید چند خاطره در این زمینه بیان کنید؟

1- پس از کودتای 28 مرداد 32 بود که به علت فوت پدرم، مرحوم آیت الله سید مرتضی خسروشاهی، برای ادامه تحصیل به قم آمدم. هنوز دروس «سطح» را به اصطلاح حوزوی، تمام نکرده بودم. حدود پانزده - شانزده سال داشتم، ولی با اندیشه های سیاسی روز آشنا بودم. استقرار در قم، مرا که از راه دور هوادار اندیشه های «فدائیان اسلام» بودم، با بسیاری از مسائل آشناتر ساخت، به ویژه که در «تبریز» محیط خانه، خانواده و جامعه به مسائل سیاسی روی خوش نشان نمی داد و اصولاً مخالف امور سیاسی بودند؛ اما بنده به تنهایی، در جمع خانواده، از این امر مستثنی بودم. زمانی که به قم آمدم، فکر می کردم که وضعیت مسائل سیاسی در محیط قم بهتر

باشد! اما قم هم متأسفانه دست کمی از تبریز نداشت و حتی خواندن روزنامه، با تمسخر و استهزا و گاهی نصیحت مُشفقانه بعضی از دوستان و آشنایان - و بعدها بعضی از انقلابیون! - همراه بود که بنده را دعوت به ترک روزنامه خوانی می کردند!

... در این برهه، آشنایی با «شهید نواب صفوی»، مانع از آشنایی با آیت الله کاشانی که دیگر خانه نشین شده بود، نگردید. آیت الله طالقانی را هم از همان اوان شناختم و ارتباطات دیگری به وجود آمد که منجر به آشنایی با اتحادیه مسلمین ایران به رهبری آیت الله حاج سراج انصاری، انجمن تبلیغات اسلامی به مدیریت مرحوم دکتر عطاءالله شهاب پور، انجمن اسلامی مهندسین به ارشاد مرحوم مهندس بازرگان و... شد که هر کدام از این آشنایی ها و ارتباطات، همراه با خاطراتی تلخ یا شیرین است که البته نقل همه آن ها در این گفت وگو مقدور نیست و در اینجا فقط چند خاطره از چند دیدار با آیت الله کاشانی را، به طور اختصار می آورم. خاطرات دیگر که در رابطه با شخصیت ها و گروه های مذهبی یا سیاسی است، می ماند برای بعد!

شاید نخستین بار، همراه برادر عزیز مرحوم علی حجتی کرمانی، در پامنار به دیدار آیت الله کاشانی رفتم. آقای حجتی مرا طبعاً با ذکر نام پدرم معرفی کرد؛ چون «طلبه نوجوانی» را که هنوز فارسی را با لهجه غلیظ ترکی و به زحمت! صحبت می کند، چگونه می توان معرفی کرد؟ مثلاً باید چنین معرفی می کرد: «آقا! معالم

می خواند!» یا «تازه به قم آمده است» و یا «فارسی هم بلد نیست...» و دلیل فارسی ندانستن بنده هم این بود که ما در تبریز در کتاب و مدرسه خوانده بودیم که مثلاً: «آش، سرد شد! و سار از درخت پرید!» که در هیچ مکالمه روزانه ای، به درد هیچ کس نمی خورد. پس باید از نو فارسی را یاد می گرفتم، چون آنچه را که خوانده بودم، فاقد کاربرد عملی بود!

به هرحال، آیت الله کاشانی، نام پدرم را که شنید، گفت: «خدا رحمتش کند، مرد ملا و باتقوایی بود، اما مجتهد عصر ما نبود. با انتخابات، مخالف بود. ما را هم در کارها تأیید نکرد. از تبریز علمای درجه یک، کمتر وارد مسائل شدند و یکی از دلایل شکست نهضت هم عدم همکاری علمای بلاد بود.»

گفتم: «آقا! من از زمان اقامت در تبریز به شما ارادت داشتم و با پدرم هم بحث می کردم، ولی ایشان می گفتند: بزرگتر که شدی می فهمی! و من هر چه بزرگتر شدم در عقیده ام راسخ تر شدم و بیشتر فهمیدم که چه باید کرد. سکوت و کناره گیری ما، کارها را اصلاح نمی کند که هیچ، بلکه میدان را برای دشمنان باز می گذارد...»

آیت الله کاشانی خندید و گفت: «حرف های خوبی می زنی، اما این حرف ها به درد تبریز و قم نمی خورد! بی سوات! از حالا کلّه ات بوی قُرمه سبزی می دهد. کار دست خودت می دهی، آخرش هم مثل من و مانند جدّمان، خانه نشین می شوی و متهم به این که جاسوس بوده و نماز نمی خوانده و از انگلیس پول می گرفته!...»

گفتم: «آقا! تاریخ، قضاوت خود را درباره حضرت علی(علیه السلام) کرده است، درباره شما هم خواهد کرد.»

آیت الله گفت: «نه بی سوات! آدم زنده را، به دست دوستان نادان، زنده به گور کنند و نگذارند نفس بکشد و حرف بزند که تاریخ بعدها قضاوت خواهد کرد؟ تازه تاریخ را چه کسانی خواهند نوشت؟ ما یا آنها؟ ماها که به این فکرها نیستیم. آن ها هم همین ها را خواهند نوشت با تهمت ها و جعلیاتی بیشتر، بالأخص که خود آدم، دیگر زنده نیست که لااقل بتواند از خود دفاعی بکند، گرچه حالا هم میدان دفاع باز نیست. در دوران حکومت فعلی، پس از سرنگونی مصدق یک کلمه حقّی که زدم، شدم: «سید کاشی»! در دوره مصدق السلطنه هم که دیدید روزنامه های این آقا با من چه کردند و چه چیزهایی بر من بستند؟!»

بقیه صحبت ها را علی آقا حجتی ادامه داد. آمدیم بیرون و رفتیم منزل یکی از دوستان، با یک دنیا تأثر و تأسف که دشمن، این مرد بزرگ و مجتهد و عالم و فرزند پیامبر را چگونه خُرد کرده است و ما هم زنده ایم و گویا مسلمان هم هستیم؟!

2- البته هواداری از فدائیان اسلام، مانع از تجدید دیدار من با آیت الله کاشانی نشد. در دیدار بعدی، نزدیک های ظهر بود که باز با علی حجتی کرمانی از قم به تهران رسیدیم و یک راست رفتیم به پامنار - که نزدیک شمس العماره بود، محل ماشین های قراضة قم! -

آیت الله در حال رفتن به مسجد بود. همراهشان به مسجد رفتیم. در طول راه، کسی به «آقا» سلام نمی کرد. اهل محل، مانند مردم کوفه بودند که حضرت علی(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) را تنها گذاشتند! گویا واقعاً تاریخ تکرار می شود!

در مسجد، کلّ نمازگزاران با ما که نمازمان قصر بود، پنج نفر بودند که با خود آقا شش نفر! می شدیم. بعد از نماز خواستیم برویم، البته سرظهر جایی را هم نداشتیم برویم، که آیت الله کاشانی گفتند: «بی سوات! ظهر برویم منزل، آبگوشتی بار است.» به منزل آقا رفتیم. نهار را خوردیم. آقا رفت به استراحت و ما ماندیم و یک دنیا غم و اندوه که این خانه، چند سال پیش چگونه بود و اکنون چگونه است؟ پس راست است که وقتی حضرت علی(علیه السلام) را در محراب شهید کردند، مردم می پرسیدند که: «مگر علی هم نماز می خوانده است؟» تبلیغات معاویه کار خود را کرده بود و اکنون نیز تبلیغات نظام ملی! و سپس رژیم کودتا! و سید کاشی و باقی ماجراها!

کمی دراز کشیدیم. آقا آمدند. چای هم آوردند و باز نشستیم به صحبت. من پرسیدم: «آقا! شما چرا این قدر توصیه می نوشتید؟» فرمود: «بی سوات! مردم که دسترسی به بارگاه آقایان نداشتند. درب خانه ما هم همیشه باز بود و آنها به منزل ما می آمدند، ما هم که نمی توانیم نام خود را نائب ائمه: بگذاریم و مردم را بی جواب رد

کنیم. گاهی توصیه می نوشتم که کار این فرد اصلاح و درست شود. حالا به وزیر یا رئیس اداره یا هر کسی... اگر درست می شد که خوب، مؤمنی کارش اصلاح شده بود و اگر پاسخ آن ها منفی بود، این فرد نمی گفت که آقا ما را رد کرد و می فهمید که من مسئول اجرایی امور نیستم. حالا این توصیه ها دخالت در امور دولت است؟ تازه اگر من برای اصلاح امور، دخالت در امور دولت نکنم، پس کی بکند؟»

پرسیدم: «آقا! با حضرت نواب صفوی چرا وضع این طوری شد؟ او که شما را پدر خود می دانست، چرا برگشت؟»

آیت الله آهی کشید و گفت: «آری! او فرزند من بود، اما تندرو! می خواست یک شبه حکومت اسلامی تأسیس شود. من اعتقادم آن بود که مسأله را باید از ریشه اصلاح کرد. بی حجابی یا فساد و رشوه خواری و مشروب خواری، معلول نفوذ انگلیس های سگ بود. باید سگ ها را طرد می کردیم تا بتوانیم عوارض و آثار منفی آن ها را هم از بین ببریم. مشکل نخستین ما مسأله نفت بود، ولی آقایان می گفتند اول حجاب، اول جمع کردن دکان های مشروب خواری. خوب من هم موافق بودم و قانونش هم در دوره ریاست من در مجلس تصویب شد اما دولت، شش ماه برای اجرای آن مهلت خواست و اجرا نکرد و بعد بعضی ها گفتند که آقا شش ماه مشروب خواری را حلال کرده است! خوب این ها درد است بی سوات! یا می گفتند مدارس فاسد است و شما اقدام نمی کنید و یا نواب و برادران ما را دولت زندانی کرده و شما آن ها را آزاد نمی سازید. آخر توجه نداشتند که من قوه مجریه نیستم و هرچه

آن ها را می خواستم و می آمدند و تذکر هم می دادم، عمل نمی کردند، بعد می گفتند آقا اخلال می کند! (در این زمینه مراجعه کنید به خاطرات آقای دکتر سنجابی که به تفصیل، مشکلات ناشی از روش دکتر مصدق را شرح داده است.)

3- یک روز با طلبه جوانی، که در آن دوران سمپات فدائیان بود و بعد در تهران شد واعظ شهیر!، به منزل آقا رفتیم. ایشان باز تنها بود. خادمی پیر، چای آورد. تلفن آقا قطع شده بود. پرسیدم: «چرا؟» قبض تلفن را نشان داد و با لبخندی تلخ گفت: «خوب پول نداشتم، تلفن را قطع کرده اند.» (در مجله حوزه، ویژه نامه آیت الله بروجردی، از قول اصحاب خاصّ ایشان نقل شده که سرانجام بدهی آیت الله کاشانی را مرحوم آیت الله بروجردی پرداختند.)

آیت الله کاشانی که تأثر شدید من و همراهم را دیدند، گفتند: «بی سوات! ناراحت نشوید. این که گفته اند من پول گرفته ام، این یکی از دلایل اثبات دروغ آن هاست که حتی پول تلفن خانه ام را نداشتم که بدهم و تازه من به پول احتیاج نداشتم که از انگلیسی های سگ بگیرم، این ها خودشان پول گرفتند که مرا متّهم کنند و ارباب، امروز نفت ما را غارت می کند و می برد، خیلی بدتر از دوران قبل از ملی شدن.»

بعد آقا شوخی کرد و گفت: «خوب در عوض! من شب ها با طی الارض می روم به لندن و کاخ ملکه انگلیس!، او هم که «ذات بعل» نیست - شوهر ندارد - صیغه اش می کنم و صبح برمی گردم! خب

می دانید که صیغه اهل کتاب هم منعی ندارد.» به ظاهر خندیدیم!

4- در جریان مشکوکی، مرحوم سید مصطفی کاشانی، پسر ارشد ایشان، که در واقع کارهای پدر را انجام می داد و عصای دست او بود، کشته شد. روزنامه ها نوشتند در بستر خواب او «موی زن» پیدا شده است. خوب عوام! هم پذیرفتند، ولی حقیقت امر چنین نبود، بلکه خواستند او را که مصونیت سیاسی داشت، از صحنه خارج کنند تا بتوانند «پدر» را بازداشت نمایند و به دست قصابی به نام «تیمسار آزموده» بسپارند و چنین نیز کردند. و اگر دخالت آیت الله بروجردی نبود، سرنوشت ایشان طور دیگری می شد.

در فوت سید مصطفی، از قم نامه ای به عنوان تسلیت به آیت الله نوشتم با امضای «تبریزی» - که آن ایام استفاده می کردم - پاسخ آیت الله بعد از مدتی رسید و این، به تاریخ 5 آذر 1334 بود که من حدود 18 سال داشتم.

در اینجا متن نامه عیناً آورده می شود:

5 آذر 1334 هو

عرض می شود خط مشعر، به ابراز همدردی و تسلیت واصل و باعث امتنان گردید. با این که مصیبت، بزرگ و ناگوار است، چاره ای جز صبر نیست. رضاً بقضائه و تسلیماً لأمره

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

سید ابوالقاسم کاشانی

قم - مدرسه حجتیه

جناب آقای سید هادی تبریزی دام بقائه

تصویر

متن دستخط و روی پاکت نامه...

5- ... در یکی از دیدارها، از آیت الله کاشانی خواستم که عکسی را امضا کرده و به من هدیه کنند. فرمود: «بی سوات! عکس چه کار می کند؟» گفتم: «آقا! شاید روزی خدا توفیق داد تاریخ نهضت را نوشتم. عکس امضاء شده شما می تواند سندی باشد بر این که ما از اول، حوادث را به طور عینی پی گیری می کردیم و همه اش شنیده ها و نوشته ها نیست!»

آیت الله کاشانی خندید و گفت: «بی سوات! فارسی که خوب یاد گرفته ای، ولی از تاریخ نویسی چه فایده؟ آدم زنده را، زنده به گور می کنند و بعد در تاریخ از او تجلیل به عمل می آورند!»

گفتم: «آقا! مقصود، انجام وظیفه است. خوب اگر ما هم سکوت کنیم، قضیه همان طور می شود که خودتان در یکی از ملاقات ها فرمودید: تاریخ را هم همین عمله ظلمه می نویسند.»

آیت الله خندید و گفت: «پسر حاج سید مرتضی آقا! آن هم سید و... خوب حرف می زند. خدا عاقبتش را به خیر کند!» و بعد عکسی را از لای کتابی درآورد و فرمود: «من این عکس را دارم! خوب است؟» گفتم: «بسیار خوب است.» پس قلم به دست گرفت و در ذیل عکس نوشت:

«یهدی الی السید السند المجاهد بقلمه و لسانه الفاضل البارع السید هادی الخسروشاهی دام بقائه و زید تقاه.

سید ابوالقاسم کاشانی

یوم الاثنین 14 شوال 80 ه- .»

البته نخست تاریخ نگذاشته بودند، من مجدداً خواستم تاریخ هم بگذارند، که مرقوم داشتند.

تصویر

یهدی الی السید السند المجاهد بقلمه و لسانه الفاضل البارع السید هادی الخسروشاهی دام بقائه

و زید تقاه، سید ابوالقاسم کاشانی - یوم الاثنین 14 شوال 80 ﻫ .

6- دیدارها تکرار شد. سید بزرگوار، سخت آزرده خاطر بود. ملی گراها ستم بسیار در حق او روا داشتند. پسر پهلوی هم پس از استقرار سلطه، بدتر از آن ها عمل کرد. در دوران بیماری، برای تکمیل سناریویی که خود تهیه دیده بودند، نخست علی امینی - عامل خائن عقد قرارداد نفت که خود در اواخر سال 57 در مصاحبه ای گفت که آیت الله او را از امضای قرارداد، تلفنی منع کرده بود - و سپس خود شاه مزدور به عنوان عیادت! در بیمارستان به دیدار ایشان رفتند، البته آقای دکتر سنجابی در خاطرات خود، چاپ لندن، از نصرت الله امینی نقل می کند که آیت الله وقتی شاه را دید، پشت خود را به او نمود و اعتنایی به وی نکرد.

«... موقعی که کاشانی مریض و در حال احتضار بود، قائم مقام رفیع واسطه می شود که شاه دیداری از کاشانی بکند. در بیمارستان، همان رفیع یا کس دیگری که همراه او بوده، به کاشانی ندا می زند که اعلی حضرت هستند، به دیدن شما آمده اند. ولی کاشانی پشتش را به شاه و رو به دیوار می کند. شاه هم یکی دو بار صدایش می زند. ناقل آن برای من آقای نصرت الله امینی بود.» (امیدها و ناامیدی ها، خاطرات دکتر سنجابی، چاپ لندن، ص 153)

7- در دوران بیماری، وقتی آیت الله را تازه از بیمارستان به خانه آورده بودند، در منزل داماد ایشان در دزاشیب - شمیران - به دیدارشان شتافتم. فرزندشان، مرحوم دکتر باقر کاشانی، آنجا بود.

دکتر محمود شروین - از نزدیکان آقا - هم بود و یکی دو نفر دیگر. تخت آقا را در حیاط گذاشته بودند. آقا دراز کشیده بود. سؤالی درباره نقش ایشان در انقلاب عراق مطرح کردم. وقتی پاسخ دادند، گفتم: «آقا! چون من تاریخ انقلاب عراق و نقش علما را در ثورة العشرین می نویسم، اجازه بفرمایید این بار سؤالاتم مکتوب باشد. گفتند: «مانعی ندارد، ولی من حال نوشتن ندارم.» دکتر شروین گفت: «آقا! من پاسخ ها را می نویسم، شما فقط امضاء کنید.» فرمود: «عیب ندارد.»

دو سؤال از آقا کردم. پاسخ ها را ایشان گفت و دکتر شروین نوشت. دیدم که واقعاً حال حرف زدن ندارند. ضعف شدیدی بر ایشان مستولی بود. سخن را کوتاه کردم. آخر سر، با کمک دکتر باقر کاشانی، آقا امضایی نمود که متن این پرسش و پاسخ را در فصل بعدی نقل می کنیم.

■ علاوه بر این خاطرات خصوصی مستند که بسیار جالب بود، آیا خاطرات دیگری درباره مسائل سیاسی دوران نهضت ملی، از ایشان ندارید؟

مثلاً در چه موردی؟ چون من در یکی دو دیدار دیگر، سؤالاتی درباره مسائل آن دوران مطرح کردم و ایشان پاسخ های مفصلی دادند که بعضی از آن پاسخ ها را به طور اجمال به خاطر دارم. یعنی چون تقریباً نیم قرن از نقل آن حوادث توسط آیت الله کاشانی

می گذرد، همه آن پاسخ ها و توضیحات را به خاطر ندارم و اگر به مواردی به طور مشخص اشاره کنید، می توان توضیح داد...

■ مثلاً بفرمایید که علة العلل مخالفت های آیت الله کاشانی با دکتر مصدق و جبهه ملی چه بود؟ آیا واقعاً مسائل شخصی مطرح بود یا این که آیت الله کاشانی مصالح جامعه و نهضت را در نظر داشت؟

اختلاف آیت الله کاشانی با حکومت وقت، پس از آن همه پشتیبانی و فتوا و دفاع، از آنجا آغاز شد که آقای دکتر مصدق خواستار انفراد در اداره امور کشور و حذف یا دور نگه داشتن کسانی چون آیت الله کاشانی و فدائیان اسلام بود که نقش اساسی و اصلی را در به روی کار آمدن آقایان داشتند...

در همین راستا شهید نواب صفوی دستگیر و به زندان آقایان ملی گراها منتقل شد و به مدت 20 ماه تمام در زندان حکومت 28 ماهه آقای دکتر مصدق باقی ماند و این فقط برای دور کردن ایشان از امور جاری نبود، بلکه به طور رذیلانه ای، اجرای طرح توطئه تفرقه افکنی و جدایی بین جناح های مذهبی بود...

فدائیان اسلام به شدت به آیت الله کاشانی معترض بودند که چرا به دکتر مصدق فشار نمی آورد که رهبر آنان آزاد شود؟ از طرفی دکتر مصدق نیز به توصیه و نصیحت آیت الله کاشانی در این زمینه اهمیت نمی داد و همین امر باعث جدایی فدائیان اسلام از آیت الله کاشانی گردید که البته هدف مطلوبِ جبهه ملی بود.

به هرحال به طور قطع و یقین آیت الله کاشانی غرض خاص و

هدف شخصی نداشت و می کوشید که نهضت ملی شکست نخورد و انگلیس که از در دروازه ایران طرد شده است، از پنجره وارد نشود... اما متأسفانه بعضی از اطرافیان دکتر مصدق از عناصری تشکیل شده بودند که وابستگی آن ها به سیاست انگلیس بر همگان آشکار بود. مثلاً رضا فلاح را، که ارتباط مستقیم با انگلیسی ها داشت و اسناد آن را آقای حسین مکی در مجلس افشا کرد، به ریاست شرکت نفت ملی منصوب کرد و شاپور بختیار را معاون او قرار داد... البته وابستگی آن ها در اسناد «خانه سدان» کشف شده بود، ولی متأسفانه توجهی به این نکات به عمل نیامد.

البته من نمی گویم همه اطرافیان آیت الله کاشانی «سالم» و «قدیس» بودند و اغراض شخصی نداشتند، ولی بعضی از یاران دکتر مصدق واقعاً قابل اعتماد نبودند، اما از مقربین ایشان شده بودند...

این قبیل انتصابات، آیت الله کاشانی را آزرده خاطر می ساخت و اعتراض ایشان که مطرح می گشت، داد آقایان جبهه ملی بلند می شد که «آقا» در امور دولت دخالت و یا حتی «کارشکنی» می کند و خود دکتر مصدق هم طی نامه ای رسمی، از ایشان خواست که در امور کشور دخالت نکند...

... دکتر مصدق توسط جبهه ملی در انتخابات ریاست مجلس، که در آغاز آیت الله کاشانی انتخاب شده بود، به طور مستقیم دخالت کرد و بار دوم، آقای دکتر معظمی را به ریاست مجلس انتخاب کردند، که البته ریاست مجلس برای آیت الله کاشانی، افتخاری نبود

و ایشان اصلاً در مجلس حضور نمی یافت ولی این قضیه، اجرای طرح توطئه و غرض ورزی آقایان ملی گرا را کاملاً روشن می سازد.

■ نظر خود آیت الله کاشانی به طور موردی، در این زمینه ها چه بود؟

اشاره کردم که در یکی دو موردی که من شخصاً سؤال کردم آیت الله کاشانی توضیح مفصلی دادند که کلیات آن ها به یادم مانده است که نقل می کنم.

روزی از آیت الله کاشانی پرسیدم که اشکال عمده و اساسی جنابعالی به دکتر مصدق چه بود؟ ایشان در پاسخ گفتند: «اشکال اساسی من این بود که این نهضت با همکاری همه گروه ها به پیروزی رسیده است و الآن نباید با خودمحوری و تک روی، آن را در معرض خطر قرار داد... این انتصابات که مصدق السلطنه انجام می داد، هرگز به نفع آینده نهضت نبود... اختیارات تامه ای که مصدق السلطنه می خواست - آیت الله کاشانی اغلب نام او را با لقب قدیمی اش که السلطنه! بود می آورد - نه قانونی بود و نه مشروع و نه به صلاح مردم؛ و سرآغاز یک نوع دیکتاتوری با پوشش مجلس و پشتیبانی احزاب بود... خوب من مخالف این کارها بودم. در مورد اجرای قانون مشروبات الکلی که به تصویب مجلس رسیده بود، مصدق السلطنه، بهانه آورد که فعلاً پول نداریم و کشور به مالیاتی که از آن می گیریم نیازمند است و قانون را اجرا نکرد... یا هر پیشنهاد اصلاحی که داده می شد، می گفت که این دخالت در امور دولت است و آخر سر هم با وقاحت، نامه ای بر من نوشت که در

امور کشور دخالت نکنم! آیا ابراز نظر و مطرح ساختن یک امر مشروع، دخالت در امور کشور است؟ خوب، اگر اقدامات و فتواها و اعلامیه های من نبود و یا اقدام فدائیان اسلام نبود، این آقایان به حکومت می رسیدند؟»

من باز در مورد اختیارات مورد نظر آقای مصدق از آیت الله سؤال کردم که شما چرا مخالف بودید؟ ایشان گفتند: «بی سوات! مصدق السلطنه پس از آن که آن نامه وقیحانه را بر من نوشت، ناگهان یک لایحه را که قبلاً با قید سه فوریت به مجلس داده بود به تصویب رساند که به موجب آن اختیارات، قانون گذاری مجلس به مدت شش ماه به شخص وی، که رئیس قوه مجریه بود، واگذار شده بود. این قانون با اصل تفکیک قوا که در قانون اساسی کشور بود، منافات داشت و معنی نداشت که رئیس قوه مجریه وظیفه امور قوه مقننه را در دست بگیرد. مردم که با قیام خود با استبداد و استعمار مبارزه کرده بودند، این بار به طور قانونی! با استبداد جدید مواجه شدند... و من وظیفه داشتم که تذکر دهم و مخالفت کنم و حتی دکتر شایگان را خواستم و توسط او پیام به مصدق السلطنه فرستادم که این لایحه چه لزومی داشت؟ مگر ما در همه امور و تصویب همه لوایح پیشنهادی دولت، از وی پشتیبانی و حمایت نکرده ایم؟ اگر فردا یک قلدری پیدا شد و مجلس را مطابق میل خود تشکیل داد و سپس به تصویب مجلس، اختیارات تامه گرفت، می دانید که کسی پاسخگوی قلدری او نخواهد شد؟»

■ گویا پاسخ دکتر مصدق این بوده است که برای تصویب

قوانینی بر ضدّ سرمایه داران و اخذ مالیات از آن ها، به این اختیارات احتیاج دارد.

اتفاقاً من همین نکته را به آیت الله کاشانی عرض کردم، ولی ایشان گفتند: «خوب، شما به قوانین مصوبه آن دوران نگاه کنید، ببینید آیا قانونی برای اخذ مالیات از ثروتمندان تصویب یا اصلاً مطرح شده است؟ جریان این طور نبود بلکه هدف، تک روی و قلدری در لباس قانون بود.»

در اینجا من از آیت الله کاشانی پرسیدم: «پس چه قوانینی با استفاده از این اختیارات مطرح و تصویب شد؟» ایشان در پاسخ، به مواردی اشاره کردند که یکی از آن ها قانون امنیت اجتماعی بود:

«تصویب قانون امنیت اجتماعی توسط دولت مصدق السلطنه یک خیانت بزرگ بر ضدّ آزادی های عمومی بود. این قانون شامل نُه ماده بود، من به ماده اول آن اشاره می کنم که می گوید: کسی که به تحریک عمومی و اعتصاب و نافرمانی و اخلال در نظم و آرامش و امنیت شهر یا کشور اقدام بنماید، طبق این قانون باید دستگیر شود و از شش ماه تا یک سال یا سه سال تبعید گردد. این زورگویی و قلدری، به نام قانون، در تاریخ ایران سابقه ندارد و ما دیدیم که پس از سرنگونی وی، دولت بعدی با استفاده از همین ماده اول، چه تعداد از افراد را دستگیر و زندانی و یا تبعید نمود. در آینده هم خدا می داند که چه سوء استفاده هایی از این قانون امنیت مصدق السلطنه خواهد شد و کسی هم نمی تواند اعتراض کند.»

■ ظاهراً این پیشگویی آیت الله کاشانی شامل حال خود

جنابعالی هم گردید.

بلی! اتفاقاً می خواستم به آن اشاره کنم. در طول دوران حکومت کودتا، سازمان امنیت هر کسی را که می خواست دستگیر و تبعید کند، با استناد به همین قانون دولت آقای دکتر مصدق اقدام می کرد و این ستم از سال 32 تا سرنگونی شاه همچنان ادامه یافت و از جمله آخرین موارد آن، اینجانب بودم که طبق صورت جلسه کمیسیون امنیت اجتماعی شهرستان قم، به تاریخ 21/2/1357 که به درخواست نماینده نخست وزیری - ساواک قم - در فرمانداری قم تشکیل شده بود، «پنج نفر از عاملین و محرّکین اخیر قم که نتیجه آن کشته شدن عده ای از افراد و وارد شدن خسارت سنگین به بانک ها و تأسیسات عمومی و اخلال نظم و سلب آسایش مردم بود... کمیسیون حکم اقامت اجباری افراد معضل الاسامی ذیل را به مدت 3 سال اقامت اجباری در شهرستان انارک نائین صادر می نماید: 1- سید صادق روحانی، 2- سید هادی خسروشاهی، 3- سید احمد کلانتر، 4- عباس ضیغمی، 5- سید مرتضی پسندیده». این حکم را فرماندار، رئیس دادگستری، دادستان شهر، نماینده نخست وزیری، رئیس شهربانی و فرمانده هنگ ژاندارمری قم امضا کرده و سپس به اجرا گذاشتند... البته تفصیل این ماجرا را من در جای دیگر توضیح داده ام، ولی نکته ای که بی مناسبت نیست در اینجا نقل کنم، جمله اعتراضیه مرحوم آیت الله پسندیده، برادر حضرت امام خمینی است که در ذیل ورقه، آن را نوشته اند:

«به رأی صادره که مغایر قانون اساسی و استقلال قضات است

و متهم حقّ شرکت در جلسه را هم ندارد، معترضم. و البته آنچه که به جایی نرسد، فریاد است. پیرمرد 85 ساله - سید مرتضی پسندیده»!

اتفاقاً من در تبعیدگاه انارک در محلی که آیت الله پسندیده اقامت داشتند، همراه ایشان بودم، روزی به ایشان که علاقمند به دکتر مصدق بودند، گفتم: آقا توجه دارید که ما طبق قانون مصوبه آقای دکتر مصدق بازداشت و تبعید شده ایم؟ ایشان گفتند: من به رأی صادره اعتراض کرده ام که غیرقانونی است. و بنده عرض کردم که حضرتعالی چه اعتراض بکنید یا نکنید، بالأخره ما طبق قانون آقای دکتر مصدق تبعید شده ایم... ایشان لبخندی زد و چیزی نگفت و من هم در مواردی که با معظم له هم عقیده نبودم، فقط به موضوع اشاره می نمودم و دیگر پی گیر آن نمی شدم که مبادا «پیرمرد 85 ساله» قلباً ناراحت شود...

به هرحال به نظر من به آیت الله کاشانی ظلم شد و البته ستمکاران نیز به کیفر اعمال خود، هر یک به نحوی، رسیدند و به قول امام خمینی «سیلی خوردند.» و ای کاش همه اسناد و صدها نامه مربوط به زندگی و مبارزات آیت الله کاشانی، توسط فرزند گرامی ایشان جناب آقای دکتر سید محمود کاشانی، هرچه زودتر جمع آوری و منتشر گردد تا حقایق روشن شود.

نقش آیت الله کاشانی در انقلاب عراق

اشاره: مصاحبه منتشر نشده مکتوب کوتاهی، درباره نقش آیت الله کاشانی و علمای شیعه در انقلاب عراق وجود دارد که در اینجا نقل می شود.

این مصاحبه مکتوب در بحرانی ترین حالات کسالت آیت الله کاشانی، با ایشان به عمل آمده است. دو سؤال و «مؤخّره»! به خط اینجانب و پاسخ ها به خط آقای دکتر شروین است.

مصاحبه مذکور در سال 1381 ه- .ق به عمل آمده و گواه صادقی است بر امکان وجود اسناد و مدارک دیگری که تاکنون و علی رغم مرور سالیان سال هنوز منتشر نشده اند.

به هرحال متن سند را نخست به صورت حروفچینی شده می آوریم و سپس اصل آن نیز به ضمیمه همین بحث، آورده می شود تا برای سندشناسان! جای تردیدی باقی نماند.

مقام منیع حضرت آیت الله آقای کاشانی (دام ظله العالی)

محترماً معروض می دارد:

س1: نظر به این که حقیر، تاریخ عراق را می نویسم⁽¹⁾

و قسمتی از این تاریخ، مربوط به انقلاب ملّی است، انتظار می رود که نقش علمای شیعه و بالخصوص نقش خود حضرت مستطاب عالی را بیان فرمایید.

ج: در آزادی عراق، مرحوم میرزای بزرگ (قدس سره)، نقش رهبر عالی را داشته و علناً علمای شیعه را که نهضت عراق را رهبری می نمودند، تأیید می کرد. در آن روزگار، سنّ من در حدود 43 سال بود. نقش من در این نهضت بدواً تشویق عشایر عرب به وسیله پیک های مورد اعتماد «طرویٰ» و نامه های سرّی انجام می گرفت. نامه های ارسالی با مُهری به نام «الجمعیة الاسلامیة العراقیة»⁽²⁾ممهور و به پیک ها داده می شد تا سران عشایر عرب را به وجود یک هسته مرکزی آگاه سازد و گرچه این هسته، سازمان و تشکیلات عظیم نداشت، ولی طرز فکرشان به طوری جدّی و سریع انجام می گرفت که عشایر عرب را مطمئن به موفقیت خود می ساخت.

«مرحوم میرزای بزرگ» (اعلی الله مقامه الشریف) که در بدو امر

شخصاً به تشجیع و ترغیب قبایل و عشایر به وسیله نامه ها اقدام می نمودند و مرحوم «حاج شیخ مهدی خالصی» در محضر ایشان سمت رابط را داشت، بنابر پیشنهاد من، دیگر شخصاً از این اقدام خودداری و ارسال نامه و پیک ها را به عهده این جانب و بعضی دیگر قرار داد؛ زیرا معتقد بودم که چون میرزا، قطب و رأس روحانیت بودند باید از تظاهر در این نهضت خودداری نماید تا اگر شکستی نصیب شد، برای ایشان اهانتی نباشد و عالم تشیع دچار نگرانی نگردد و هرگاه پیروزی به دست آمد، بدیهی است در تاریخ نهضت، نام ایشان در رأس مجاهدین قرار می گرفت و بدین ترتیب توفیق حاصل شد که قوای کلّی عشایر به حمایت این نهضت برخاسته و توانست نهضت را مورد توجه و ثمربخش نشان دهد.

س2: نتیجه ای که از این انقلاب، عاید عراق و مردم مسلمان آن سامان شد، چه بود؟ و این انقلاب در کسب استقلال عراق چه نقشی داشت؟

ج: در نتیجه تجمّع و وحدت فکر قبایل عراق، نفوذ انگلستان در ادارات و تشکیلات، کم کم جای خود را به مردم اصیل عراق داده و سیاست انگلستان را ناچار کرد که به عقاید و خواسته های نهضت توجه کند و بالأخره منجر به این امر گردید که «ملک فیصل اوّل» را به عنوان پادشاه مستقل عراق بشناسند.

دکتر شروین

سید ابوالقاسم کاشانی (محل مهر)

این سؤال و جواب به تاریخ جمعه 18 ربیع الثانی 1381 ه- .ق و در منزل داماد حضرت آیت الله کاشانی - در دزاشیب - نوشته شد و آیت الله کاشانی که 84 سال دارد، ضعف شدیدی داشت و بقیة کسالت، هنوز باقی بود. جواب ها را آقای دکتر شروین نوشت و سپس ایشان با کمک آقای دکتر «سید باقر کاشانی» (فرزند ایشان) امضای فوق را با زحمت تمام، زیر این نامه نوشتند و سپس مُهر زدند.

سید هادی خسروشاهی

تصویر

تصویر

تصویر

نگاهی به اسناد سرّی انگلیس در مورد: آیت الله کاشانی

لبنان، انقلاب فلسطین و اخوان المسلمین

لبنان، انقلاب فلسطین و اخوان المسلمین⁽¹⁾

مقدمه و یک پیشنهاد

در آغاز هر سال میلادی، وزارت امور خارجه انگلیس، اسناد سرّی و خیلی محرمانه خود را، که سی سال از تاریخ آن ها می گذرد، در اختیار عموم قرار می دهد تا همگان از حوادث پشت پرده سیاست «بریتانیا» آگاه شوند و طبعاً علاوه بر مردم انگلیس، دیگران هم می توانند از این اسناد استفاده کنند.

اوایل سال های میلادی 1983 و 1984 - که اینجانب در «لندن» بودم - مصادف با باز شدن پرونده های سری سال های 1951 تا

1953 میلادی بود. این اسناد بدون استثناء در اختیار همه علاقه مندان به مسائل سیاسی و تاریخی قرار گرفت، که تهیه فتوکپی از آن ها نیز کاملاً آزاد بود.

به طور طبیعی برای منِ مسلمان شرقی، آشنایی با اسناد مربوط به کشورهای اسلامی، به ویژه ایران در درجه اول اهمیت قرار داشت و روی همین اصل، «نگاهی گذرا» داشتم به اسناد مربوط به ایران در بحران ملی شدن صنعت نفت به رهبری آیت الله کاشانی و اسناد خاورمیانه در رابطه با تحکیم قدرت صهیونیسم در منطقه و چگونگی برخورد استعمار با حرکت های اسلامی و عناصر مسلمان، به ویژه در سوریه، لبنان، مصر، اردن و...

آنچه که در این مقاله می خوانید، نه تحقیق تاریخی نام دارد، نه تجزیه و تحلیل اسناد سری و نه گزارش سیاسی، بلکه محصول «نگاهی گذرا» و اشارتی است فهرست وار، به گوشه ای از چند موضوع مهم و حیاتی که آشنایی با چگونگی آن ها، می تواند نه تنها پاره ای از ابهامات تاریخی عصر ما را برطرف سازد، بلکه می تواند «راهگشای» کشف اسرار ماهیت سیاست های استعماری در بلاد اسلامی باشد.

متأسفانه من به علت گرفتاری های شغلی و با توجه به این که تمام وقتم در اختیار خودم نیست، نمی توانم آسوده خاطر به مکتب نشینم و تحقیق و بررسی در این زمینه را آغاز کنم، ولی نشر محصول «نگاهی گذرا»، در واقع می تواند اتمام حجت برای کسانی

باشد که هم وقت دارند، هم امکانات و هم باور دارند که تحلیل این اسناد و گزارش ها می تواند بسیاری از حقایق تاریخ را روشن سازد و مدّعیان دروغین ملی گرایی و وطن خواهی را که متأسفانه در عمل، عامل رسمی استعمار کهنه کار در حوادث منطقه بوده اند، افشا کند و چهرة واقعی ولی کریه و زشت آنان را - آن طور که بوده، نه آن طور که خود خواسته اند، جلوه دهند - به عموم نشان دهد...

... اگر شما بدانید که سفیر انگلیس در تهران، در مورد آیت الله کاشانی تنها امیدی که دارد این است که «بتواند آبروی او را ببرد تا از نفوذش کاسته شود» و سپس اگر روزنامه های سی سال قبل را ورق بزنید و ببینید که چه کسانی تحت نام «جبهه ملی» یا «حزب توده» - به اصطلاح حزب طبقه کارگر! - متولی و تعزیه گردان این صحنه شدند، به خوبی می توانید نتیجه بگیرید که در این نبرد، حق با چه کسی بود و چرا آبروی کاشانی به ظاهر رفت و دیگران، «ملّی!» و «وجیهالملّه» باقی ماندند و برای روز مبادا «ذخیره» شدند تا به موقع «مرغ طوفان!» شوند و «دولت خدمتگزار» را تشکیل دهند و بخواهند انقلاب اسلامی را از مسیر خود دور سازند!

روشن تر بگویم: همان هایی که آیت الله کاشانی را در روزنامه های «جبهه ملی»، «شورش»، «به سوی آینده»، «پرخاش» و... «انگلیسی» نامیدند، همان ها پس از کودتای 28 مرداد، وجیه المله و

الدوله! شدند و نه تنها از هر گونه چشم زخمی در امان ماندند، بلکه شغل خود را هم از دست ندادند و این تنها آیت الله کاشانی بود که به علت مخالفت با کنسرسیوم و قرارداد «امینی پیچ»، توسط تیمسار! «فرزانگان»، وزیر کشور رژیم کودتا، «سیدکاشی» نام گرفت و از صحنه خارج شد!

و می دانیم که حضرات «جبهه ملی»، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی هم، هر کدام برای شرفیابی، شبانه یا نیمه شبانه به محضر شاه! به نوبت ایستاده بودند و حداکثر خواستار «سلطنت» اعلی حضرت! بودند ولی پس از انقلاب، به عنوان متولّیان انقلاب، با اتّکاء به استخوان های دکتر مصدق، راهی میدان شدند تا در حقیقت «میراث خوار انقلاب» شوند، ولی این بار دیگر حنایشان رنگی نداشت... و چه زود خود را به دست خود افشا کردند و راهی دیار غربت شدند تا «مبارزه» را ادامه دهند!... آری، کسانی که در دوره شاه، «مبارزه» برای آن ها مفهومی نداشت، امروز «مبارز» شده اند و هزینه زندگی و روزنامه آن ها در خارج را هم «ملّیون»! تأمین می کنند؟!⁽¹⁾آیا شما باور می کنید؟! بگذریم...

یک بار دیگر یادآور می شوم که استفاده از اسناد سرّی وزارت امور خارجه انگلیس برای همگان آزاد است و تکرار می کنم که روشن ساختن حقایق تاریخی ایران و جهان اسلام و نقش مزدوران استعمار، به ویژه ارتجاع عرب در «فروخته شدن فلسطین» با استفاده از این اسناد، وظیفه کسانی است که امکان و فرصت کافی برای انجام این «تکلیف» را دارند.

و بی تردید اگر مسئولین «مرکز اسناد وزارت امور خارجه ایران» یا «مرکز اسناد وزارت ارشاد اسلامی» در این زمینه پیشگام شوند، باقیات الصالحاتی از خود به یادگار خواهند گذاشت که هرگز فراموش نخواهد شد و خداوند هم پاداش نیک آنان را خواهد داد.

«وَالْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیرٌ عِنْدَ رَبِّک واَبْقی» و «إِنَّ اللَّهَ لا یضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ».

سید هادی خسروشاهی

ایتالیا - رم، مرداد 1363

1- آیت الله کاشانی و اخوان المسلمین از دیدگاه سفرای انگلیس

اسناد سرّی وزارت خارجه انگلیس نشان می دهد که سفیر انگلیس در لبنان، برای کمک به پیشرفت سیاست ها و اهداف «بریتانیای کبیر»! به فکر استفاده از عناصر حرکت اسلامی در سوریه و لبنان است و برای همین منظور سفیر در گزارش خود به «الی اربوکر»، رئیس بخش شرقی وزارت خارجه انگلیس، گزارش می دهد که «مارون عرب»، دبیر امور شرقی سفارت، با شخصی به نام «ابوالخود» تماس برقرار کرده که او با شخصیت های مهم اسلامی و عرب، در ارتباط است.

در میان این شخصیت ها نام «الفضیل الورطلانی»، شخصیت اسلامی آفریقای شمالی، تبعید شده به وسیله فرانسوی ها، به چشم می خورد. «ابوالخود» همچنین مدّعی است که «با آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی، رهبر دینی ایران هم روابط دوستانه دارد که به علّت قیام علیه نفوذ و سلطه بریتانیا، از ایران تبعید شده است» و سومین شخصیت معروف، «شیخ مصطفی السباعی»، رهبر اخوان المسلمین سوریه است که «ابوالخود» مدّعی است «می تواند همکاری این سه شخصیت را جلب کند!»... به محض وصول گزارش سفیر به لندن، رئیس بخش شرقی وزارت خارجه انگلیس، پاسخی به او می فرستد که خلاصة آن چنین است:

«...ورطلانی باید همچنان تحت نظر قرار بگیرد، اگر او به عدن یا جای دیگر برود، موجب ناراحتی و گرفتاری شدید ما خواهد بود و من شک دارم که او حاضر بشود به نفع ما کاری انجام دهد. در مورد کاشانی من اطلاعات زیادی ندارم، ولی همین اندازه می دانم که او نقش عمده ای را در مبارزه بر ضد انگلیس در منطقه خلیج فارس به عهده داشته است. اما مصطفی سباعی، هم به عنوان رهبر اخوان المسلمین سوریه، به نظر نمی آید و معقول نیست که تغییر موضع اساسی بدهد و همکاری او جلب شود، البته در صورت امکان ارتباط برقرار شود»!

تصویر

فضیل الورطلانی شخصیت مبارز مغربی در کنار آیت الله کاشانی در دوران تبعید در بیروت

... ولی «اربوکر» به همین پاسخ اکتفا نمی کند، بلکه بلافاصله از سفیران انگلیس در «تهران» و «دمشق» در این باره نظریه می خواهد... و نخستین پاسخ از «سِر فرانسیس شپرد»، سفیر وقت انگلیس در تهران، به لندن می رسد. او خیلی صریح می نویسد: «عقلایی و منطقی به نظر نمی رسد که برای برقراری روابط با این شخصیت های مذهبی، وقتی صرف شود... البته اگر کوچک ترین احتمال نفوذ در کاشانی هم وجود داشته باشد، نباید آن را از دست داد، ولی من تنها امیدی که در مورد کاشانی دارم آن است که بتوانیم او را در افکار عمومی، بی آبرو و متهم سازیم، تا نفوذ خود را از دست بدهد»!⁽¹⁾

سی. ام. وودهاوس (C.M.Woodhouse)، مقام برجسته انگلیسی، در کتاب خود به نام «Something Ventured» چاپ لندن، 1982م، ضمن شرح فعالیت ها و خدمات! خود، نظریه آمریکایی ها را در این رابطه چنین نقل می کند: «... مذاکرات ادامه یافت، مقام بلندپایه آمریکایی پرسید: «آیا بریتانیا فوراً با دولت جدید ایران قرارداد نفتی منعقد خواهد کرد؟» اما برخلاف انتظار، پیشنهاد نکرد که مفاد قرارداد باید مساعدتر از آن چه که به مصدق پیشنهاد شده بود، باشد. یکی دیگر از آمریکایی ها پیشنهاد پیچیده ای را مطرح کرد مبنی بر این که تشکیلات و سازمان ما، به جای براندازی مصدق، در جهت بی اعتبار کردن کاشانی و دوستان چپ گرای وی به کار گرفته شود تا اقدام مؤثر مصدق علیه حزب توده تسهیل شود؛ زیرا چنین به نظر می رسید که کاشانی و دار و دسته اش مانع از موفقیت مصدق در این امر بودند. این بلاهت زیرکانه بیانگر طرز فکر آمریکایی هایی بود که تصور می کردند که می توانند مصدق را در مسند قدرت نگه دارند و خواهند توانست او را به عنوان آلت دستی در اختیار گیرند...»

پس دیدگاه آمریکاییان نیز مانند سفیر انگلیس آن بوده که باید به هر حال نخست آبروی کاشانی برود تا زمینه برای سلطه مجدد آن ها آماده و هموار گردد... و می دانیم که جریان کاملاً مطابق برنامه آن ها پیاده شد و این طرح متأسفانه به دست همین ملی گراها! و حزب توده - نفتی، به مورد اجرا گذاشته شد...

فصل 8 و 9 کتاب وودهاوس که درباره مسائل ایران و کودتای 28 مرداد است، اخیراً با دو ترجمه در ایران منتشر شده است: یکی به نام «عملیات چکمه» توسط خانم فرحناز شکوری و دیگری به نام «اسرار کودتای 28 مرداد» توسط آقای نظام الدین دربندی... و مطلب فوق، در صفحه 50 ترجمه اول و صفحه 64 ترجمه دوم، آمده است.

و بدین ترتیب توطئه طرح آغاز می شود... و بعدها به تدریج آیت الله کاشانی، رهبر ملی شدن صنعت نفت و دشمن دیرین و سرسخت و آشتی ناپذیر انگلیس، به وسیله «ملی گراها» و «حزب توده» متهم به همکاری! با «انگلیس» می گردد، و بدین سان تنها آرزوی جناب سفیر و مقام آمریکایی تحقّق می پذیرد!

... دومین پاسخ از «بیل بلوک»، سفیر انگلیس در دمشق است که به اطلاع رئیس بخش شرقی وزارت خارجه می رساند: «سباعی رهبر اخوان المسلمین سوریه است و من تصور نمی کنم که آن ها به عنوان یک سازمان اسلامی، از نفوذ خود، آن هم به نفع کفّار و ضدّ

یک مؤمن حقیقی مانند کاشانی، استفاده کنند. همین نکته تقریباً غیرممکن می سازد که سباعی کمکی به ما نماید. موقعیت و موضع گیری او، ایجاب نمی کند که ما به او امیدی داشته باشیم. او یک شخصیت معروفی است که وقتی سخنرانی می کند، همه مردم را تحریک می نماید. من فکر نمی کنم که استفاده از نفوذ او به نفع بریتانیا، عملی یا آسان باشد؛ البته ما با او به عنوان یک شخصیت معروف سوریه تماس علنی گرفته ایم، ولی او صریحاً نظر خود را نسبت به بریتانیا چنین بیان نمود:

به نظر من انگلستان در مقایسه با دیگر کشورهای غربی، بهترین در میان یک مجموعه بدترین ها است...!»

بدین ترتیب یک مسلمان سوریه ای به خاطر ایمان و اعتقاد، نمی تواند حاضر شود که «به نفع کفّار» ضدّ یک مؤمن حقیقی مانند آیت الله کاشانی وارد میدان شود... اما روشنفکر جماعت اختة غرب زده در میهن او، برای توجیه شکست سیاسی خود و یا برای اجرای اوامر اربابان خارجی و یا برای خالی نمودن عقده های روانی، بالأخره ضدّ او قیام کردند و آنچه که می توانستند، رذیلانه و ناجوانمردانه ضدّ او انجام دادند، و اتهاماتی را که امروز، اسناد به دست آمده نشان می دهد - که خود آن ها سزاوارترین افراد بر آن نوع امور بودند - به آیت الله کاشانی نسبت دادند، ولی همان طور که امام خمینی یک بار فرمود، «خود زودتر سیلی آن را خوردند!»...

2- اسنادی دربارة لبنان

مسأله مسلمانان و مسیحیان لبنان و داستان «کامیل شمعون»

مشکل مسلمانان و مسیحیان لبنان، مربوط به دهه اخیر از قرن ما نیست. استعمار در هر کجا که ریشه داشت، تخم کینه و فساد را کاشته است. اسناد سرّی وزارت خارجه انگلیس نشان می دهد که مسلمانان لبنان، از سی سال قبل، به علت ظلمی که بر آن ها روا شده، شکایت داشته اند، ولی ستمکاران، هرگز گوش به سخن آنان نداده اند.

سفیر انگلیس در بیروت طی گزارش سرّیِ مشروحی درباره تغییر حکومت لبنان و شکل جدید هیأت حاکمه آن، چنین می نویسد:

«قدرت سیاسی 8 ساله «بشارة الخوری» ناگهان فرو ریخت و حکومت تازه ای به عنوان مبارزه با فساد و برای اصلاح بنیاد اجتماعی، روی کار آمد. رئیس این حکومت جدید، «کامیل شمعون» نام دارد که در سپتامبر 1952م به مقام ریاست جمهوری انتخاب شد، ولی چون نتوانست دولت «وحدت ملی» را تشکیل دهد، فقط با چهار وزیر، کابینه خود را به مجلس معرفی کرد! ولی سیاست کلّی خارجی لبنان، همچنان همکاری با غرب خواهد بود، به ویژه که کامیل شمعون معروف به وابستگی کامل به بریتانیا است.»

چهار ماه پس از این شعبده بازی، که آن روز به نام «وحدت ملی» و امروز به نام «ائتلاف ملی» در لبنان جریان داشته و دارد و صحنه گردانان آن نیز همان «کامیل شمعون ها» و «پیر جمیل ها» هستند، سفیر انگلیس در بیروت در گزارش دیگری به «آنتونی ایدن»، وزیر خارجه وقت، چنین اطلاع می دهد:

«...شمعون فقط به حرف و توصیه دوستان نزدیک خود، که صلاحیت و یا وزنة سیاسی لازم را ندارند، گوش می دهد و این امر موجب رنجش گروهی، به ویژه شخصیت های برجسته مسلمانان، شده است تا آنجا که آن ها با تندی به مسئولین سفارت گفته اند که با این انتخاب ها، مصالح مسلمانان مراعات نشده است... در مجموع شمعون چون نمی تواند به وعده های اصلاحی خود عمل کند، هواداری بسیاری از جوانان را از دست داده و آن ها از حکومت جدید دور شده اند...»

سفیر انگلیس در گزارش بعدی خود (مورخ 20 مارس، شماره 42، پرونده شماره 2014/2/8/53) به وزارت خارجه می نویسد: «اختلافات شدیدی میان مسلمانان و مسیحیان بروز می کند؛ برای آن که مسلمانان در سرنگونی حکومت بشارة الخوری نقش بسزایی را ایفا کردند، ولی آن ها علیرغم تلاش های وسیع، به خواسته های خود در تقسیم عادلانه پُست های اداری نرسیده اند. مسلمانان انتظار داشتند که به موقعیت و اهمیت آن ها توجه بیشتری بشود، به ویژه شمعون پیش از انتخاب، مدّعی بود که رفتار منصفانه ای نسبت به

همگان خواهد داشت، ولی امروز مسلمانان اعتراض دارند که در امور اداری و قضایی، نمایندگان کافی ندارند... آن ها می گویند اگر بناست برای ایجاد یک زندگی آرام در لبنان گامی برداشته شود، باید میان مسلمانان و مسیحیان در تقسیم وظایف اداری، توازن لازم برقرار و مراعات شود و با این که اگر آمارگیری به عمل آید، تعداد کل مسلمانان (اعم از سنی و شیعی و دروز) بیشتر از مسیحیان خواهد بود، ولی آنها به تقسیم به طور تساوی هم راضی هستند و چون به خواست های آن ها توجهی نمی شود، آن ها می خواهند یک کنگره اسلامی تشکیل دهند که هدف عمده آن ایجاد تساوی بین مسلمانان و مسیحیان و محدود ساختن اختیارات رئیس جمهوری است، ولی حزب مسیحی «کتائب» هم بلافاصله اعلان نموده که یک کنگرة مسیحی برای رسیدگی به اوضاع، تشکیل خواهد داد و من فکر نمی کنم که این قبیل برنامه ها بتواند در الغای نظام برتری مسیحیان، مؤثر واقع بشود. احساس عمومی در لبنان این است که رئیس جمهوری، وابسته به همه مردم لبنان نیست، او رهبر ویژه مسیحیان است.»

این گزارش سرّی سفیر انگلیس، به خوبی نشان می دهد که علیرغم کثرت عددی مسلمانان از سالیان دراز، استعمار همواره کوشیده است که تفوّق عملی و همه جانبه مسیحیان را در لبنان همچنان حفظ کند و مسلمانان را از حقوق طبیعی خود محروم سازد.

تصویر

صفحه ای از گزارش سری سفیر انگلیس در بیروت به «آنتونی ایدن»

در مورد ناراحتی و اعتراض مسلمانان لبنان...

... اما گفتنی است که این «تفوّق» فقط در قبال مسلمانان است، وگرنه لبنان مسیحی هم باید در برابر اسرائیل غاصب، ضعیف و ناتوان بماند تا نه تنها مزاحمت احتمالی از سوی آن متوجه این پایگاه نظامی امپریالیست ها نشود، بلکه اگر روزی لازم شد که اسرائیل جنوب آن را اشغال کند و حتی تا قلب بیروت به پیشروی بپردازد، ارتش مسیحی لبنان نتواند مقاومتی از خود نشان دهد و سپس رئیس جمهور تحمیلی هم، قرارداد صلح با اسرائیل را امضاء کند.

اسناد سرّی انگلیس باز نشان می دهد که کامیل شمعون «عامل انگلیس»، درخواست اسلحه و وابستگی نظامی به اردوگاه غرب را مطرح می کند، ولی پاسخ بریتانیای کبیر! منفی است. خلاصة داستان در اسناد سرّی چنین آمده است:

«بیروت: سفارت بریتانیای کبیر

در پاسخ تلگراف شماره 714 و 715 مورخ نوامبر 52 در مورد نتایج سفر ژنرال روبرتسون، به اطلاع می رساند:

این تلگراف، سرّی و فقط جهت اطلاع رئیس جمهوری

لبنان است»!

بنابراین، این تنها اسرائیل است که مورد عنایت و توجه محافل امپریالیستی است و منافع آن مقدّم بر منافع همه اعراب، اعم از مسلمان و مسیحی!... و اگر انگلیس بتواند هم، به اعراب اسلحه نمی دهد، نه مجانی و نه ارزان!؛ زیرا که فروختن اسلحه در آن شرایط به اعراب نوعی رشوه تلقی می شود!! و در آینده ممکن است صلحی را بر اسرائیل تحمیل کنند!!! ولی اگر این اسلحه در قبال «نفت ارزان» درخواست شود، به «نوکران ویژه» تحویل داده می شود، و آن هم به شرط آن که بر ضدّ اسرائیل به کار نرود! و صد البته اگر برای قتل عام مسلمانان لبنان و فلسطین، اسلحه لازم شد نه تنها در اختیار اسرائیل قرار می گیرد، بلکه به طور مجانی و کاملاً رایگان، در اختیار اعراب مزدور و فالانژهای همکار صهیونیسم هم قرار می گیرد تا یک جا 70 هزار نفر را در تجاوز علنی خود در لبنان قتل عام کنند!

البته رفتار امپریالیسم غرب و سوسیال امپریالیسم شرق در رابطه با مسلح ساختن بعث عراق بر ضدّ جمهوری اسلامی ایران، و همکاری مشترک ابرقدرت ها! در جنگی تحمیلی بر ضدّ نظام نوپای اسلامی، مسأله ای نیست که نیاز به انتظار! و کشف اسناد وزارتخانه انگلیس یا آمریکا داشته باشد...

ظاهراً موشک های شوروی، بمب های شیمیایی آلمان، هواپیماهای مجهز آمریکا، فرانسه، انگلیس و... به عنوان اسناد زنده، همه ما را از مطالعه اسناد و گزارش های مکتوب! بی نیاز می سازد.

تصویر

متن پاسخ به تلگراف جناب سفیر: ما ضمن تشکر از تحویل اسلحه مجانی یا ارزان معذوریم... اسرائیل مقدم بر همه چیز است...

3- مفتی فلسطین یک توطئه گر؟

به دنبال توطئه مشترک امپریالیسم به اضافه صهیونیسم و تسلّط یهودیان صادر شده از آمریکا، اروپا و به ویژه روسیه شوروی، به سرزمین فلسطین، و کمک همه جانبه امپریالیست های غربی و شرقی برای تثبیت موقعیت آن ها در فلسطین اشغالی، سرانجام در سال 1948م، قسمت غربی شهر «بیت المقدس» به دست صهیونیست ها افتاد و در سال 1953، اسرائیل وزارت امور خارجه خود را به قدس منتقل ساخت. این امر، به ظاهر موجب واکنش حکومت های عربی و از جمله «اردن» گردید، ولی توطئه و همکاری ارتجاع عرب با امپریالیسم و صهیونیسم، عمیق تر از آن بود که گوشه ای از سند رسوایی آن زودتر از سی سال، منتشر گردد.

اسناد سرّی وزارت خارجه انگلیس نشان می دهد که «ارچی روس» از لندن به «جفری ورلونگ» سفیر انگلیس در عمان می نویسد: «نامه شما و یادداشت ژنرال کلوب - گلوب پاشا - در مورد نگرانی از بین المللی شدن قدس و احتمال عکس العمل اعراب، دریافت شد. این نگرانی به دلایلی موردی ندارد... از نقطه نظر ما، اداره بین المللی اماکن مقدسه در بیت المقدس، یک عامل تعیین کننده در جنگ را مرتفع خواهد ساخت و مشکل

آینده ما در انتقال وزارت خارجه اسرائیل به قدس را هم برطرف خواهد نمود»؟!

پس توطئه بین المللی کردن قدس هم سابقه ای به قدمت توطئه تسلّط صهیونیسم بر فلسطین دارد و مورد حمایت بریتانیا نیز هست. و دلیلی هم بر نگرانی از عکس العمل اعراب! وجود ندارد؛ زیرا که وزارت خارجه انگلیس خود رهبران اعراب را بهتر از جناب سفیر می شناسد و اصولاً طبیعی است که وقتی ارتجاع عرب در لجن زار خیانت غوطه ور شود و همه چیز خود را در اختیار غرب بگذارد، دیگر نه تنها ترس و نگرانی موردی نخواهد داشت، بلکه اداره بین المللی قدس هم بسیاری از مشکلات و خطرات را برطرف خواهد ساخت!

ولی به نظر من آقای «ارچی روس» از میزان خیانت ارتجاع عرب آگاهی کامل نداشت و نمی دانست که سی سال بعد، همزمان با انتشار اسناد سرّی او، نه تنها در پناه خیانت اعراب، قسمت دیگر قدس هم به اسرائیل مُلحق خواهد شد، بلکه اسرائیل به طور رسمی قدس را پایتخت خود خواهد نامید و عرب مزدوری به نام «سادات» در همین شهر مقدس با تروریستی به نام «بگین» قرارداد صلح و آشتی و همکاری خواهد بست و دیگر اعراب هم در کنفرانس فاس به آن خواهند پیوست تا انتقال سفارت های شرق و غرب به بیت المقدس آسان تر شود و «مشکل» در پایان

برطرف گردد!

... اسناد دیگر وزارت امور خارجه انگلیس نشان می دهد که

«شقیری» قبل از «یاسر عرفات» به فکر مذاکره با اسرائیل بوده تا راه صلح را بیابند و حتی شقیری، بین المللی شدن قدس را هم می پذیرد؟!...

ولی چون هم اکنون شقیری های بدتری در سطح به اصطلاح رهبری فلسطینی ها وجود دارند، دیگر لزومی ندارد که ما مذاکرات شقیری با سفیر انگلیس را در اینجا مطرح کنیم! به امید آن که خود فلسطینی ها در تحلیل تاریخ خیانت رهبران خود، به این اسناد هم مراجعه کنند.

اسناد وزارت خارجه انگلیس در رابطه با فلسطین، باز نشان می دهد که «چرچیل»، نخست وزیر وقت انگلیس، همکاری کامل با صهیونیسم داشت و لذا به مردم فلسطین به شدت کینه می ورزید و حتی خواهان پایان دادن به حرکتی به نام «مقاومت فلسطین» بود و از همین جا است که بریتانیا حاضر نیست که وجود حاج امین الحسینی - مفتی قدس - را در منطقه تحمل کند و خواستار تبعید او می گردد.

گزارش سرّی شماره 10033/5/53 از سفیر انگلیس در اردن چگونگی امر را نشان می دهد: «با توجه به نامه شماره 1012 مورخ 2 دسامبر درباره مفتی سابق قدس، یادآور می شویم که نخست وزیر اردن به من اطلاع داد که او در ملاقات اخیرش در دمشق با ادیب شیشکلی، درباره این توطئه گر که اکنون در دمشق به سر می برد،

گفت وگو کرده و به طور صریح از او خواسته است که مفتی از سوریه بیرون رانده شود؛ چون اقامت او در این نزدیکی، خطری برای شاهنشاهی اردن تلقی می شود و احساسات مردم را بر ضدّ انگلیسی های مقیم کرانه غربی اردن، تحریک می کند و دولت اردن نمی تواند آن را تحمل کند. نخست وزیر اردن مدّعی شد که شیشکلی با او ابراز همدردی کرده است.»

ملاحظه می کنید که مفتی فلسطین از دیدگاه سفیر انگلیس «یک توطئه گر» است و وجود او در منطقه هم، از دیدگاه شاهنشاهی اردن، خطری برای اعلی حضرت و انگلیسی های مقیم کرانه غربی است؟!... آیا به نظر شما رابطه ای ارگانیک و تنگاتنگ بین این دو موضوع وجود ندارد؟ متأسفانه کلیه گزارش های مربوط به مفتی فلسطین - مرحوم حاج امین الحسینی - در ضمن اسناد سرّی سال 1953 در اختیار مراجعین قرار داده نشده و بررسی «نامه های پیوستی» در پرونده های موجود نشان می دهد که «اصل گزارش سرّی» موجود نیست. در نامه پیوستی سفیر انگلیس در بیروت به «آنتونی ایدن» چنین می خوانیم:

«عطف به گزارش سری شماره 17818 مورخ 16 دسامبر 53 به مستر والا، در مورد مفتی سابق قدس، به اطلاع می رسد که من امروز اعتراض شفاهی شدید خود را به وزیر امور خارجه لبنان و سپس به شخص نخست وزیر ابلاغ کردم. من نسبت به آنچه که در روزنامه «النضال» مورخ 22 دسامبر از قول مفتی سابق قدس، حاج

امین الحسینی نقل شده، به شدّت اعتراض کردم. مفتی سابق گفته است: «جنگ سال 1948 پایان دردناکی داشت و آن هایی که نقشه آن را کشیدند و فرماندهی و تبلیغات آن را هم به عهده گرفتند، انگلیسی ها بودند.» من خواستار تعقیب رسمی روزنامه شدم و در ضمن از نخست وزیر به طور مؤکّد خواستم که اگر مفتی بخواهد در اینجا بماند و یا مجدداً برگردد، باید از هر گونه فعالیت سیاسی منع شود. نخست وزیر به من گفت که در مورد نظارت بر روزنامه النضال، دستور لازم را به وزیر اطلاعات خواهد داد. و در مورد مفتی سابق قدس هم گفت: باید به شما بگویم ما شاهد اقامت طولانی او در اینجا نخواهیم بود و اگر حکومت ما ادامه یابد، من به شما اطمینان می دهم که مفتی تحت نظر خواهد ماند...»!

تصویر

صفحه ای دیگر از گزارش سرّی انگلیس

آری، مفتی قدس چون همکار کاشانی و مخالف با سلطة امپریالیسم و صهیونیسم بر فلسطین است، وجود او، هم برای شاهنشاهی اردن خطرناک می شود و هم برای انگلیس. و اگر در منطقه بماند، باید از فعالیت سیاسی منع شود تا «رجال سیاسی» اردن مانند شاه حسین، به حلّ و فصل امور بپردازند و قسمت دیگر قدس را هم تحویل اسرائیل بدهند.

و جالب است که نخست وزیر لبنان، به همراه دیگر نوکران وابسته، به اطلاع می رساند که «اگر اربابان اجازه دهند او چند صباح دیگری بر سر کار باشد و طبعاً مفتی قدس تحت نظر خواهد ماند.» این نوع وابستگی و مزدوری، تنها عامل بقای مزدورانی از قُماش جناب نخست وزیر است... و البته بر بریتانیا بود که سلامتی و حکومت چنین نوکرانی را تضمین کند، همان طور که بقای شاه حسین را تضمین کرده بود! ولی با پیدایش نسل انقلابی مسلمان، آیا بریتانیای کبیر سابق و فرانسه مهد آزادی! اسبق و دیگر ابرقدرت های پوشالی که با یک اقدام «استشهادی» یک جوان مسلمان، کلّ تشکیلات آن ها با ده ها مزدور جنگی، به هوا می پَرَد!، هنوز می خواهند با مردم ما، با لحن دوران برده داری قرون وسطی سخن بگویند؟!

به نظر ما، این احمقانه ترین روش سیاسی است که غرب امروز آن را دنبال می کند... و بی تردید مسئولیت پیامدهای آن را هم، در کوتاه مدت و درازمدت، خود به عهده خواهد داشت!...

4- اخوان المسلمین مصر

هشدار به موقع سفیر انگلیس در مورد اخوان المسلمین مصر و اقدام شاه فاروق

در خاتمه این بحث کوتاه، بی مناسبت نیست که اشاره ای هم به حوادث مصر سی سال قبل بنماییم: چایمان اندروس، سفیر انگلیس در بیروت، در یک گفت وگوی محرمانه با دیپلمات های انگلیسی، در «مرکز بررسی مسائل خاورمیانه» درباره اوضاع مصر می گوید:

«نقراشی پاشا در یک جلسه سرّی پارلمان مصر گفت که بریتانیا مایل بود «مصر درسی به یهودیان بدهد» ولی وقتی شکست پیش آمد، روشن گردید که هدف بریتانیا آن بود که مصر در دام افتد؛ چرا که اصولاً ارتش مصر آمادگی جنگی نداشت و اسلحه کافی هم در اختیارش نبود در حالی که یهودیان از همه جا اسلحه دریافت می داشتند و از طرف دیگر «گلوب پاشا» به نیروهای تحت فرمان خود، درست به هنگامی که تل آویو در محاصره بود، دستور عقب نشینی داد و در نتیجه، نیروها آسیب پذیرتر شده و ضربه خوردند و شکست آغاز شد.»

سفیر انگلیس پس از نقل مطالب فوق از «نقراشی پاشا» مدّعی می شود که: «این اتهامات کلاً بی اساس است؛ زیرا که این مرحله از

تاریخ مصر، مصادف با پیدایش نهضت اخوان المسلمین در مصر بود که دشمنی آن ها با غرب آشکار بود. علیرغم هشدارهای ما، دولت مصر در مقابله با اخوان المسلمین کوتاهی کرد، تا آن که سرانجام نقراشی پاشا به دستور ملک فاروق جلوی فعالیت آن ها را گرفته و سپس دولت ابراهیم عبدالهادی پاشا با اعلام وضعیت فوق العاده، با قاطعیت با مسأله برخورد نمود و بر اوضاع مسلّط شد و در این میان حسن البنا هم جان خود را از دست داد...»!

ملاحظه می کنید که جناب سفیر، چقدر در گفتار محرمانه، به سادگی مسأله را مطرح می سازد؟... پس انگلیس در وارد کردن مصر بدون سلاح لازم به جنگ نابرابر، خیانت نکرده بلکه این دولت مصر است که علیرغم هشدارهای بریتانیا، با آزاد گذاشتن فعالیت اخوان المسلمین، که در جنگ بر ضد یهود نقش عمده ای را به عهده داشتند، خود را دچار ناراحتی کرده است.

و می دانیم که در بحرانی ترین شرایط جنگ با یهودیان اشغالگر، ده هزار نفر میلیشیای داوطلب رزمنده وابسته به اخوان المسلمین که در میدان جنگ فعال و مشغول نبرد بودند، به دستور فاروق خلع سلاح شده و به قاهره برگردانده شدند و سپس به دستور شاه فاروق، «عبدالهادی پاشا» سازمان اخوان المسلمین را مُنحل اعلام نمود و «حسن البنا هم در این میان جان خود را از دست داد» و باز می دانیم که حسن البنا، در روز روشن، ظاهراً به دستور فاروق و در باطن به دستور اربابان، توسط یک افسر پلیس مخفی ترور شد و

پرونده این جنایت هنوز در دادگاه مصر، خاک می خورد... زیرا آن ها که پس از شاه فاروق روی کار آمدند، نسبت به اخوان المسلمین، بدتر از آن رفتار کردند که شاه فاروق کرد، ولی این بار به نام انقلاب ملی - عربی - سوسیالیستی!!، تا کسی نتواند اعتراض کند...

و جالب تر آن که، پس از پیروزی افسران آزاد در کودتای خود بر ضدّ رژیم فاروق، که با همکاری همه جانبه اخوان المسلمین صورت گرفت، رهبران افسران آزاد - نجیب و ناصر - بر سر قبر حسن البنا حضور یافته و سوگند یاد کردند که انتقام خون وی را بگیرند، و البته باقی داستان را خود می دانید.

این ها نمونه هایی از محتویات چند برگ اسناد سرّی وزارت امور خارجه انگلیس است... به امید آن که اهل تحقیق و علاقه مندان به تاریخ سیاسی معاصر، برای کشف همه حقایق، همة این اسناد را بررسی و ترجمه و منتشر سازند.

سید هادی خسروشاهی

مرداد 1362 - رم؛ ایتالیا

امام خمینی و آیت الله کاشانی

اشاره

امام خمینی(قدس سره) که همواره مدافع ارزش ها و شخصیت های اسلامی بود، در مورد مرحوم آیت الله کاشانی هم تا آنجا که امکان داشت و مقدور بود، از ایشان دفاع نمود و در همین راستا آن هنگام که آیت الله کاشانی کسالتی داشت، در حوزه علمیه قم درس اصول را تعطیل فرمود و برای عیادت ایشان به تهران آمد... و سپس طیّ نامه ای به «احوال پرسی» از ایشان پرداخت... در این نامه، امام ضمن اشاره به سفرشان به تهران، از خداوند متعال خواستار شفای آیت الله کاشانی می شود و به تناسب، به کسالت خودشان نیز اشاره دارند.

عنوان روی پاکت و متن نامه⁽¹⁾

که در آرشیو ما موجود است، چنین است:

حضور محترم حضرت مستطاب حجت الاسلام­والمسلمین آقای آیت الله کاشانی - دامت برکاته -

بسم الله الرحمن الرحیم

به عرض عالی می رساند، پیوسته سلامت وجود مبارک را از خداوند تعالی خواستار است. امید است ان شاءالله این کسالت به زودی مرتفع شود. مخلص دعاگوی وجود محترم هستم و از اشخاصی که می آیند مستفسر هستم. بنده هم از موقعی که از طهران آمدم، چندین مرتبه مبتلای به تب مالت و غیر آن شدم و الآن هم در کسالت به سر می برم. از وجود مسعود ملتمس دعا هستم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

روح الله الموسوی

تصویر

متن دستخط امام خمینی

جالب آن که پس از نشر این نامه توسط نگارنده، در سال 1363 در رساله ای که در ایتالیا - رم، از سوی «مرکز فرهنگی - اسلامی اروپا»، درباره زندگی و مبارزات آیت الله کاشانی منتشر گردید، یکی از اصحاب محترم و بسیار خوب بیت حضرت امام(قدس سره)، در ملاقاتی، وقت نشر نامه را غیرمناسب دانست... و این جانب در دیداری با حضرت امام، بدون اشاره به دیدگاه فرد مزبور، موضوع را از ایشان پرسیدم، فرمود: «نامه ای که من در آن دوران به عنوان احوال پرسی از ایشان نوشته ام، نشر آن، وقت مناسب و غیرمناسب ندارد. این قبیل ملاحظات مربوط به اهل سیاست است.»

امام خمینی(قدس سره)، بعد افزودند: البته من نامه دیگری هم در اوایل جریان نفت به مرحوم آقای کاشانی نوشتم و در آن تذکراتی درباره اوضاع دادم که متأسفانه عملی نشد...

به هرحال ما برای تکمیل این بحث، دیدگاه های امام در مورد آیت الله کاشانی را که بیشتر پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و در مناسبت های گوناگون آن ها را بیان داشته اند، نقل می کنیم و بی شک اگر مورد دیگری هم باشد که از آن غفلت شده است، در صورت تذکر برادران، جبران خواهد شد.

بیانات امام دربارة آیت الله کاشانی

قشر بزرگی از جامعه که جامعه هم تبع آن ها هست، منزوی کنند و خودشان به جای آن ها بنشینند، حکومت مال ما، نماز جماعت خشکی که در آن اصلاً صحبت اجتماعی و سیاسی نباشد هم مال شما. من یک قصه ای از مرحوم حاج آقا «روح الله خرم آبادی» شنیدم و یک قصه هم خودم دارم. مرحوم آقای کاشانی(رحمة الله) را که تبعید کرده بودند به خرم آباد و محبوس کرده بودند در قلعة فلک الافلاک یا کجا، آقای حاج آقا روح الله می فرمودند که من از آن کسی که رئیس ارتش آنجا و آقای کاشانی هم تحت نظر او بود و محبوس بود (من حالا وقتی می گویم محبوس در زمان رضاخان، شما خیال می کنید مثل حبس های عادی زمان های دیگر بود، البته پسرش هم مثل پدر بود، لکن آن کسی که گرفتار می شد، اگر از اشخاص عادی بود، همچو مرعوب می شد که در حبس یک کلمه ای که برخلاف مثلاً دولت یا آن کسی که در آنجا هست بزنند، امکان نداشت برایشان) مرحوم حاج آقا روح الله گفتند که من از این رئیس ارتش که در آنجا بود خواهش کردم که من را ببرد خدمت مرحوم آقای کاشانی، قبول کرد و ما را بردند پیش ایشان. آن رئیس، آنجا بود و من هم بودم و آقای کاشانی.

آن شخص شروع کرد صحبت کردن و رو کرد به آقای کاشانی که آقا شما چرا خودتان را (قریب به این معانی) به زحمت انداختید؟ آخر شما چرا در سیاست دخالت می کنید؟ سیاست شأن

شما نیست، چرا شما دخالت می کنید؟ شروع کرد از این حرف ها گفتن. آقای کاشانی فرمودند: «خیلی خَری!»؛ شما نمی دانید که این کلمه در آن وقت مساوی با قتل بود، ایشان گفتند: «تو خیلی خری، اگر من دخالت در سیاست نکنم، کی دخالت بکند؟»

نقل کردند که یکی شان رفته بود پیش مرحوم آقای کاشانی گفته بود که «فرمودند» شما باید در آن مجلسی که چیز است، شرکت کنید. ایشان فرموده بودند: «فلان خوردند.» او گفته بود که آن بالایی ها گفتند. گفته بود من هم همان بالایی ها را می گویم. بله، این ها می خواستند با ارعاب و هو و جنجال کار را انجام بدهند.

رفتاری که با روحانیون کردند در این مسائل که حتی به مرحوم آقای کاشانی آمدند و تکلیف کردند که شما باید وارد این مجالس بشوید و مجلس بگیرید. این اساسی بود که از اول، رضاخان که انگلیس ها خدا لعنت شان کند، اول انگلیس ها او را آوردند به ایران و او را وادار کردند به این مسائل و بعدش هم دنبالش شُعَراشان و نمی دانم نویسندگان شان و رسانه های گروهی شان را، همه این ها در خدمت این بود که این ملت را تهی کنند از آن چیزی که خودش دارد.

کرده اند و این قدر غدیر را بزرگ کرده اند، برای این که به ما بفهمانند، تعلیم بدهند به ما که این طوری باید باشد.

این که اسلام را منعزل کنند و کردند. و از آن به بعد دیگر نتوانست مشروطه یک مشروطه ای باشد که علمای نجف می خواستند، حتی قضیه مرحوم آقا شیخ فضل الله را در نجف هم یک جور بدی منعکس کردند، که آنجا هم صدایی از آن در نیامد. این جوی که ساختند در ایران و در سایر جاها، این جو، اسباب این شد که آقا شیخ فضل الله را به دست بعضی از روحانیون خودِ ایران محکوم کردند و بعد او را آوردند در وسط میدان و به دار کشیدند و پای آن هم ایستادند و کف زدند و اسلام را در آن وقت شکست دادند و مردم غفلت داشتند از این عمل، حتی علما هم غفلت داشتند. این که آنجا بود، ما در زمان خودمان هم آقای کاشانی را دیدیم. آقای کاشانی از جوانی در نجف بودند و یک روحانی مبارز بودند؛ مبارزه با استعمار، که آن وقت البته انگلستان بود. در ایران هم که آمدند تمام زندگی شان صرف همین معنا شد و من از نزدیک ایشان را می شناختم. در یک وقت وضع ایشان طوری شد که فرض کنید وقتی ایشان از منزل می خواست حرکت کند به طرف مسجد شاه، مسجد شاه مطلع می شد، و ایشان را تحت نظر داشتند و سریع اعلام می شد، این طور بود وضع ایشان. بعدش دیدند که اگر چنانچه یک روحانی در میدان باشد، لابد اسلام را در کار می آورد، و این حتمی است و همین طور هم بود. از این جهت شروع کردند به جوسازی. جوری جوسازی کردند که آن طور که شنیدم به یک

سگی عینک زدند و از طرف مجلس آوردند به طرف دیگر، به اسم آیت الله. و من خودم در مجلس روضه بودم که مرحوم آقای کاشانی در آن مجلس وارد شد، هیچ کس بلند نشد، من پا شدم و حتی یکی از علمای تهران که الآن هم هستند و من به ایشان جا دادم، نه تنها برای آیت الله بلند نشدند، بلکه به ایشان جا هم ندادند. این جو را درست کرده بودند برای آقای کاشانی که دیگر از منزلش نمی توانست بیرون بیاید، در یک اتاقی در منزلش محبوس بود، طوری که نمی توانست بیرون بیاید.

من حالا می خواهم یک هشداری به آقایان بدهم. مسأله الآن به یک وضعی درآمده است که انسان می بیند و می شنود که مشغول جوسازی هستند، و به تدریج می خواهند این کار را عملی اش کنند. تا به حال نتوانسته اند کاریش بکنند... .

کاشانی برای اسلام کرده، شیخ فضل الله کار کرده) تمام این ها به آن ها بد گفتند. آن روزنامه جبهه ملّی را پیدا بکنید، میرزای شیرازی را به دروغگویی متهم کرده، شیخ فضل الله را بسیار فحش داده، جرم شیخ فضل الله این بود که قانون باید اسلامی باشد، جرم شیخ فضل الله این بود که احکام قصاص غیرانسانی نیست، انسانی است، او را دار زدند و از بین بردند و شما حالا به او بدگویی می کنید. بعد می رسید به آقای کاشانی، آقای کاشانی هم همین طور، جرم این ها همین است که این ها عقیده شان است که باید اسلام در ایران پیاده بشود و شما می گویید که احکام غرب مترقّی است، ما باید احکام مترقّی را پیاده کنیم، شما همه تان مثل آن آقایان حقوق دان ها هستید که مقابل قصاص ایستاده اند، منتها آن ها این تعبیر فضیح شما را نکردند و من گفتم که در تمام طول سلطنت رضاشاه و محمّدرضا شاه سبّ به اسلام در کار نبوده و جبهه ملی سبّ اسلام کرده است. من از خدای تبارک و تعالی می خواهم که همه اصلاح بشوند، همه به آغوش اسلام برگردند.

اسلام قیام کنید، چرا این قدر هواهای نفسانیه زیاد شده است که نمی فهمید دارید چه می کنید؟ چرا این قدر شیطان در نفس ما سلطنت پیدا کرده است که چشم های ما را کور کرده است و قلب های ما را وارونه کرده است؟ بیایید حساب خودتان را جدا کنید.

آیا «نهضت آزادی» هم قبول دارد که آن حرفی را که جبهة ملی می گوید؟ آن ها هم قبول دارند که این حکم قصاص که در قرآن کریم و ضروری بین همه مسلمین است، غیرانسانی است؟ آیا این نماز شب خوان ها این را قبول دارند یا نه؟ شک ندارم که قبول ندارند. خوب، اعلام کنید. چرا ساکت نشسته اید، مگر فقط باید من را نهی کنید؟ نهی از منکر فقط برای این است که دولت را خُرد کنید؟ که چه؟! با منکر می خواهید نهی از منکر کنید؟! شما می فرمایید مسلمانان بنشینند تماشا کنند سبّ به رسول الله(صلی الله علیه و آله) بشود، سبّ به قرآن بشود؟... مسلمان ها بنشینند تماشا کنند یک گروهی که از اولش باطل بودند، من از آن ریشه هایش می دانم، یک گروهی که با اسلام و روحانیت اسلام سرسخت مخالف بودند، از اولش هم مخالف بودند، اولش هم وقتی که مرحوم آیت الله کاشانی دید که این ها دارند خلاف می کنند و صحبت کرد، این ها یک سگی را نزدیک مجلس عینک به آن زدند و اسمش را آیت الله گذاشته بودند. این در زمان آن بود که این ها فخر می کنند به وجود او، من در آن روز در منزل یکی از علمای تهران بودم