مشخصات کتاب

سرشناسه:روح‍ان‍ی ، سیدم‍ح‍م‍دص‍ادق ، ۱۳۰۳ -

عنوان قراردادی:فقه الامام جعفر الصادق (ع). برگزیده

تبصره المتعلمین .شرح

عنوان و نام پدیدآور:امر به معروف و نهی از منکر: برگرفته از کتاب ارزشمند فقه الصادق آیت الله العظمی سیدصادق روحانی/ ترجمه اسماء خواجه زاده.

مشخصات نشر:قم: مهر امیرالمومنین (ع)، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری:۱۹۶ ص.

شابک:۳۰۰۰۰ ریال:978-964-159-164-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتاب حاضر ترجمه مبحث امر به معروف و نهی از منکر از کتاب "فقه الصادق" که آن خود شرح و تعلیقی بر کتاب " تبصره المتعلمین" اثر علامه حلی است.

یادداشت:عنوان عطف امر به معروف و نهی از منکر

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان عطف:امر به معروف و نهی از منکر

عنوان دیگر:ترجمه ی مبحث امر به معروف و نهی از منکر کتاب فقه الصادق آیت الله العظمی سیدصادق روحانی.

موضوع:ع‍لام‍ه ح‍ل‍ی ، ح‍س‍ن ب‍ن ی‍وس‍ف ، ۶۴۸ - ۷۲۶ق. . تبصره المتعلمین -- نقد و تفسیر

موضوع:فقه جعفری -- قرن ۸ق.

شناسه افزوده:خواجه زاده، اسماء، ۱۳۵۹- ، مترجم

شناسه افزوده:ع‍لام‍ه ح‍ل‍ی ، ح‍س‍ن ب‍ن ی‍وس‍ف ، ۶۴۸ - ۷۲۶ق. . تبصره المتعلمین . شرح

رده بندی کنگره:BP۱۸۲/۳/ع۸ت۲۰۲۱۴ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی:۲۹۷/۳۴۲

شماره کتابشناسی ملی:۲۹۰۷۹۶۹

وضعیت رکورد:فاپا

اشاره

امر به معروف و نهی از منکر

برگرفته از کتاب ارزشمند فقه الصادق آیت الله العظمی سید صادق روحانی

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

اشاره

کتابی که در پیش رو دارید، تحقیقی ارزشمند درباره اهمیت و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در فقه شیعه است. حضرت آیت الله العظمی روحانی (مد ظله العالی) در این کتاب، با استناد به منابع مهم حدیثی و فقه امام صادق (علیه السلام)، به بحث درباره اهمیت و وجوب شرایط امر به معروف و نهی از منکر در فرهنگ شیعی پرداخته اند. معظم له احکام و آداب شرعی و فقهی این فریضه واجب را به طور مستند تبیین نموده، و دیدگاه های عالمان بزرگ شیعه، از آغاز تا عصر حاضر را نیز در تبیین و توضیح این فریضه الهی مورد استفاده قرار داده اند.

اصل این بحث که درفصل چهارم جلد نوزدهم کتاب گران سنگ فقه الصادق آمده است، به زبان عربی به رشته تحریر درآمده و نخستین بار درسال 1396 هجری قمری با عنوان مستقل «الامر بالمعروف والنهی عن المنکر والتقیه»، منتشر شده است. اکنون و با توجه به اهمیت موضوع امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی، ترجمه فارسی این کتاب در اختیار علاقمندان قرار می گیرد.

امید است که در سایه توجهات حضرت حق، و با بهره گیری از بیانات راه گشای و راه نمای پیشوایان دین (علیهم السلام) بتوانیم در راستای احیای این دو فریضه الهی گام برداریم.

مترجم

مقدمه حضرت آیت الله العظمی روحانی (دام ظله)

«الحمد لله علی ما أولانا من التفقّه فی الدین، والهدایة إلی الحقّ المبین، و أفضل صلواته علی رسوله صاحب الشریعة الخالدة إلی یوم الدین، وعلی آله العلماء بالله الاُمناء علی حلاله وحرامه أجمعین».

انسان به لحاظ طبیعت و ماهیت موجودی اجتماعی است، و در آیات بسیاری از قرآن کریم به این معنا اشاره شده است؛ مانند: یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا؛ «ای مردم، ما همه شما را نخست از مرد و زنی آفریدیم و آن گاه شعبه های بسیار و فرق مختلف گردانیدیم تا یکدیگر را بشناسید، همانا بزرگوار و با افتخارترین شما نزد خدا با تقواترین شمایند، همانا خدا کاملاً دانا و آگاه است»⁽¹⁾؛ و نیز: و َهُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاء بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا؛ «و او خدایی است که از آب (نطفه) بشر را آفرید و بین آنان خویشی نسب و بستگی ازدواج قرار داد، و خدای تو (بر هر چیز) قادر است»⁽²⁾. آیات دیگری نیز به این مطلب اشاره دارد.

اولین اجتماعی که انسان در آن حاضر می شود، اجتماع خانواده است که با ازدواج شکل می گیرد. پس از آن، انسان هم نوع خویش را در راه رفع نیازهایش به خدمت می گیرد و این روند تا بدان جا ادامه می یابد که خود را به شکل ریاست و حکومت نشان می دهد.

در برخی آیات قرآن کریم به این مطلب اشاره شده که مردم در

آغاز خلقت، امتی واحد بودند و تفاوتی میان افراد وجود نداشت؛ پس از آن، اختلافات پدیدار گردید و خداوند انبیا را همراه کتاب مبعوث گردانید تا اختلافات مردم را از میان بردارند و آن ها را به اجتماعی واحد بازگردانند. از جمله آن آیات این آیه است که می فرماید: کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُواْ فِیهِ؛ «مردم یک گروه بودند، خدا رسولان را فرستاد که (نیکوکاران را) بشارت دهند و (بدان را) بترسانند، و با آنان کتاب به راستی فرستاد تا در موارد نزاع مردم تنها دین خدا به عدالت حکمفرما باشد»⁽¹⁾.

اسلام عزیز اوّلین مبلّغی است که از مردم خواسته است به اجتماع اطراف خود توجه داشته باشند، و آن ها را به سوی زندگی سعادتمندانه و حیات نیکو در سایه ی اجتماع فراخوانده است. خداوند متعال می فرماید: وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ؛ «و همگی به رشته (دین) خدا چنگ زده و به راه های متفرّق نروید»⁽²⁾تا آن جا که می فرماید: وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ «و باید برخی از شما مسلمانان، خلق را به خیر و صلاح دعوت کنند و امر به نیکوکاری و نهی از بدکاری کنند، و اینها (که واسطه هدایت خلق هستند) رستگار خواهند بود»⁽³⁾؛ هم چنین آیات إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُواْ دِینَهُمْ وَکَانُواْ شِیَعًا لَّسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ؛ «آنان که دین را پراکنده نمودند و (در آن) فرقه فرقه شدند (چشم از آنها بپوش) چنین

کسان به کار تو نیایند»⁽¹⁾، وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ؛ «و هرگز راه اختلاف و تنازع نپویید که در اثر تفرقه ترسناک و ضعیف شده و قدرت و عظمت شما نابود خواهد شد»⁽²⁾، إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ؛ «به حقیقت مؤمنان همه برادر یکدیگرند پس همیشه بین برادران ایمانی خود صلح دهید»⁽³⁾. این آیات و آیات فراوان دیگر، انسان ها را به اتّحاد و اتّفاق، که از مزایای معنوی جوامع انسانی است، فرا می خوانند.

راز آشکار این اهتمام، آن است که افعال مردم، در عین حال که بی شمارند، دارای یک ماهیت هستند و ناگفته پیداست که گردهم آیی این افعال، تأثیر و قدرت آن را افزون خواهد کرد؛ همان طور که جمع شدن آب در یک جا به مراتب سودمندتر از زمانی است که در چندین ظرف و به شکل پراکنده جمع شده باشد. اتّحاد افعال نیز موجب ایجاد هسته ی دیگری در جامعه می شود که با توجّه به خصوصیات و توانایی مردم، و نیز عملکرد آنان، نیروی اجتماعی قدرتمندی را به وجود می آورد که هنگام بروز تعارض و تضاد، بر توانایی های فردی غلبه می کند. در چنین جامعه ی صالحی، افراد نیز خواه ناخواه فساد نمی کنند. عکس این مطلب هم صادق است و در جامعه ی فاسد، تربیت اخلاق و غرایز به سرانجام نمی رسند؛ و این امر، اساس وجود یک جامعه است.

به همین دلیل، عقیده داریم که اسلام مهم ترین احکام و قوانین خود مانند: حجّ، جهاد، نماز و زکات را بر مبنای جامعه وضع نموده

و از آن محافظت کرده است؛ و در کنار همه ی این فرایض، دعوتِ به خوبی و امر به معروف و نهی از منکر را قرار داده تا هدف جامعه ی اسلامی، سعادت حقیقی، تقرّب و منزلت نزد خدای متعال باشد. هم چنین، اسلام در کنار مواردی از قبیل اجرای حدود، اجرای قصاص، اخذ دیه و سیاست های صحیحِ حکیمانه، صادقانه، مخلصانه و سودمندی که حکومت اسلامی مشروع، نگاهبان آن است، ضمانت اجرای قوانین خود را بر عهده ی جامعه نهاده است. از سوی دیگر، چون امر به معروف و نهی از منکر سبب انجام واجبات، اطمینان خاطر مذاهب، برطرف گردیدن مظالم، آبادانی زمین، سامان یافتنِ امور، کشاندن جامعه به سوی عزّت و صلاح، چشیدن شیرینی نعمت و ظهور نشانه های سعادت است، عقل نیز حُسن آن را درمی یابد.

«لا یَزالُ النّاسُ بِخَیرٍ ما أمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَرِ فَإذا لَم یَفعَلوا نُزِعَت مِنهُمُ البَرَکاتُ، وَ سُلِّطَ بَعضُهُم عَلی بَعضٍ و َلَم یَکُن لَهُم ناصِرٌ فِی الأرضِ وَ لا فِی السَّماءِ» ⁽¹⁾.

«تا زمانی که مردم امر به معروف و نهی از منکر نمایند و در کارهای نیک و تقوا به یاری یکدیگر بشتابند، در خیر و سعادت

خواهند بود. امّا اگر چنین نکنند، برکت ها از آنان گرفته شود و گروهی بر گروه دیگر سلطه پیدا کنند که نه در زمین یاوری دارند، نه در آسمان». چه جای تعجّب است!؟ چراکه این دو، وظیفه ای مهمّ هستند و خداوند به خاطر آن پیامبرانی مبعوث کرده است؛ وظیفه ای که هرگونه سستی در اجرای آن در جامعه ی اسلامی، اسلام را به سمت اضمحلال و نابودی سوق داده، جهالت، گمراهی و فساد را گسترش خواهد داد و موجب می شود مردم از جایی که احتمال نمی دهند، هلاک شوند.

با این حال، در عصر حاضر، اتّفاقی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از وقوع آن می ترسید، رخ داده است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«کَیْفَ بِکُمْ إِذَا فَسَدَتْ نِسَاؤُکُمْ وَ فَسَقَ شَبَابُکُمْ وَ لَمْ تَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ تَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ؟ فَقِیلَ لَهُ وَ یَکُونُ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ، کَیْفَ بِکُمْ إِذَا أَمَرْتُمْ بِالْمُنْکَرِ وَ نَهَیْتُمْ عَنِ الْمَعْرُوفِ؟ فَقِیلَ لَهُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ یَکُونُ ذَلِکَ؟ قَالَ: نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیْفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَ الْمُنْکَرَ مَعْرُوفاً؟» ⁽¹⁾.

چگونه است حال شما هنگامی که زنان شما فاسد و جوانان شما فاسق گردند؟ و آن در صورتی است که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنید. عرض کردند: آیا چنین زمانی فرا می رسد؟ حضرت فرمود: آری، بدتر از این هم می شود و آن این که: چگونه است حال شما هنگامی که امر به منکر و نهی از معروف کنید؟ عرض کردند: ای پیامبر! آیا این چنین وضعی فراخواهد رسید؟ فرمود: آری، بدتر از این هم می گردد. و آن این که: چگونه است

حال شما زمانی که معروف در جامعه منکر و منکر معروف گردد؟».

پس، إنّا لِلّهِ و إنّا إلَیهِ راجِعونَ.

بحثی نیست که وجوب امر به معروف و نهی از منکر شرایطی دارد؛ لکن این مطلب بر گروهی مشتبه شده است؛ چنان که برخی شرایط واجب را جزء شرایط وجوب برشمرده، آن گاه این شرایط را نیز به میل خود تفسیر کرده اند! مثل این که آن ها از آنچه بر ترک این فریضه مترتّب است، غافل اند! به ویژه سکوت در مقابل بدعت گزاران در دین که دشمنان حقّ هستند. کسانی که اگر فرصت یابند احکام خدای متعال را تبدیل می کنند وسنّت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را تغییر می دهند؛ چنان که از اسلام تنها نامی و از قرآن تنها رسمی باقی می ماند.

امام باقر (علیه السلام) درباره ی ایشان فرموده است:

«یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ یُتَّبَعُ فِیهِمْ قَوْمٌ مُرَاءُونَ یَتَقَرَّءُونَ وَ یَتَنَسَّکُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ لَا یُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لَا نَهْیاً عَنْ مُنْکَرٍ إِلَّا إِذَا أَمِنُوا الضَّرَرَ یَطْلُبُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِیرَ یَتَّبِعُونَ زَلَّاتِ الْعُلَمَاءِ وَ فَسَادَ عَمَلِهِمْ یُقْبِلُونَ عَلَی الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ مَا لَا یَکْلِمُهُمْ فِی نَفْسٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَوْ أَضَرَّتِ الصَّلَاةُ بِسَائِرِ مَا یَعْمَلُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَبْدَانِهِمْ لَرَفَضُوهَا کَمَا رَفَضُوا أَسْمَی الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا...»⁽¹⁾.

در آخرالزمان مردمی خواهند بود که از گروه خاصی پیروی می کنند که ریاکارند و تظاهر می کنند که قاری قرآن و اهل عبادت اند. آنان تازه کار و ساده لوح اند، نه امر به معروفی را بر خود واجب می دانند نه نهی از منکری را؛ مگر زمانی که از ضرر و زیان محفوظ باشند. پیوسته در این راه برای خود عذر و بهانه می تراشند. اینان اشتباهات و لغزش هایی را که در رفتار و گفتار عالمان حقیقی

رخ داده است، پی می گیرند. در انظار مردم به نماز و روزه و اعمالی که برای مال و جانشان خطری ندارد، روی می آورند. اگر زمانی شرایطی پیش آید که نماز خواندن هم سبب بروز مشکلی برای مال ها و بدن هایشان شود، نماز را نیز ترک می کنند؛ همان گونه که کامل ترین و والاترین فرایض را ترک کردند».

مثل این حدیث از سید جوانان اهل بهشت، امام حسین (علیه السلام)⁽¹⁾و نیز در نامه امام زین العابدین (علیه السلام) به محمّد بن مسلم زهری وارد شده است؛ بلکه هر یک از امامان معصوم (علیه السلام) احادیثی نظیر حدیث فوق بیان فرموده اند که إن شاء الله بیان خواهد شد⁽²⁾.

تجربه نشان داده است در هر عصری - مانند این عصر - که این وظیفه ی بزرگ به خاطر ضعف نفس، ترس از ضرر متوهّم یا مکروه و یا طمع در زینت های دنیای پست ترک شده، فساد دین و دنیا در پی آن ظاهر گردیده، برکت از میان امّت برداشته شده و ظالمان بر مردم مسلّط شده اند؛ و نه در زمین و نه در آسمان، یاری گری برایشان نبوده است. از دیگر سو، در هر عصری که مصلِح یا عالِمی ربّانی این فریضه را اقامه کرده، امور جامعه به سوی صلاح و عزّت سوق داده شده، نشانه های سعادت بر مردم پدیدار گردیده و آنان طعم شیرین نعمت های مادّی و معنوی را چشیده اند.

کتابی که پیش رو دارید، رساله ای است در باب ادّله ی وجوب امر به معروف و نهی از منکر، که ضمن آن، شرایط، فروع و احکام مترتّب بر آن را نیز بیان خواهیم نمود.

«وَ ما تَوفیقی الّا بِاللهِ، عَلَیهِ توکّلتُ وَ إلَیهِ انیبُ، وَ هُوَ حَسبِی وَ نِعمَ الوَکیل».

فصل اوّل: ادّله ی وجوب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

ادّله ی اربعه بروجوب امربه معروف ونهی از منکر دلالت دارد.

دلیل اوّل: عقل

اشاره

مرحوم شیخ طوسی⁽¹⁾، علاّمه حلّی⁽²⁾، شهیدین⁽³⁾و فاضل مقداد⁽⁴⁾گفته اند: عقل در درک وجوب امر به معروف و نهی از منکر مستقل است و نیازی به شرع ندارد؛ بلکه سخن شرع تأکید این وجوب عقلی است. زیرا، وجوب امر به معروف و نهی از منکر بر اساس قاعده ی لطف است که عقل، وجوب آن را بر خداوند عزّوجل درک می کند.

بر این دلیل اشکال شده است، به این صورت که: برخی قائل به انکار حسن و قبح عقلی شده اند، و افعال را بدون در نظر گرفتن این که مطابق طبع یا مخالف آن باشد، مساوی می دانند و می گویند: تفاوتی میان افعال، در حسن و قبح نیست؛ بلکه افعال بندگان پس از تعلّق احکام شرعی به آن ها، به اعتبار موافقت یا مخالفتشان با شرع، به حسن و قبح متّصف می گردند. بر خلاف

افعال خداوند عزّوجل که از این جهت نیز متّصف به حسن و قبح نمی شود، و عقل راهی ندارد که درباره ی افعال خداوند، به نیکو یا ناپسند شمردن آن ها حکم نماید.

این گروه درباره ی سخن خود چنین استناد کرده اند:

الف) فعل، عرَض است و حسن و قبح عقلی نیز از اقسام عرَض هستند، و بر عرَض، عرَض دیگری عارض نشده و به آن متّصف نمی گردد. [پس، فعل نمی تواند به حسن و قبح عقلی متّصف شود.]

ب) عقل، بر خداوند متعال تحکّمی ندارد که بگوید: این فعل از جانب او قبیح است و باید ترکش کند، یا این فعل نیکو است و باید آن را انجام دهد. خداوند هر چه بخواهد، انجام می دهد؛ و هر چه انجام می دهد تصرّف در ملک خویش است و در مورد آنچه انجام می دهد مورد سؤال و بازخواست قرار نمی گیرد⁽¹⁾.

گروهی نیز گفته اند: اگر امر به معروف و نهی از منکر عقلاً واجب بود، معروفی ترک نمی شد و منکری رخ نمی داد، یا آن که خداوند عزّوجل به واجب اخلال وارد آورد؛ تالی جمله شرطیه در این دلیل به هر دو قسم آن باطل است، در نتیجه، مقدّم [وجوب عقلی امر به معروف و نهی از منکر] نیز باطل است.

توضیح جمله ی شرطیه

اگر امر به معروف که اجبار بر انجام معروف، و نهی از منکر که

نهی و منع از آن است، عقلاً واجب باشند، بر خداوند عزّوجل نیز واجب اند؛ زیرا، انجام هر عملی که به دلیل عقل واجب شود، بر هر کسی که بر دلیلِ وجوب آگاه گردد، واجب است؛ حال، اگر امر به معروف و نهی از منکر بر خداوند واجب باشد، یکی از دو امر - که گفته شد - لازم می آید؛ بنابراین، این ها هر دو [وجوب عقلی امر و نهی، و وجوب بر خداوند متعال] باطل است.

دلیل بطلانِ وجوب آن بر خداوند این است که خداوند حکیم است و اخلال وارد آوردن به واجب، بر حکیم جایز نیست. دلیلِ بطلانِ وجوب عقلی امر و نهی نیز این است که در چنین صورتی اجبار لازم می آید که با «تکلیف» منافات دارد.

عقیده ی من بر آن است که دلیل بروز دو اشکال فوق، عدم ظهور دلیل عقلی است. توضیحی که درستی آن را روشن نموده، و این اشکالات را برطرف می نماید، متوقّف بر بیان چند مسأله است:

الف) حسن و قبح تحت سیطره ی عقل قرار ندارند، بلکه صفاتی واقعی اند که عقل آن ها را درک می کند؛ چرا که شأن قوه ی عاقله حتی نسبت به افعال بندگان، تشریع و جعل احکام نیست بلکه درک است.

توضیح: همان طور که هر یک از حواس پنج گانه، مواردی مطابق و مخالف با خود دارند، مثلاً حسّ شنوایی از صداهای نیکو لذّت می برد و از صداهای ناهنجار آزرده می شود؛ عقل نیز (که انسانیتِ انسان به او است) مواردی مطابق و مخالف خود دارد؛ چرا که قوّه ی عاقله، قوّه ای درک کننده است. نتیجه آن که، با ملاحظه افعال، گاهی آن ها را مطابق با قوّه ی عاقله می بینی و

فاعلش را شایسته ی ستایش می دانی، مانند: عدل، و گفته می شود: «عدل نیکو است»؛ و گاهی آن ها را مخالف قوّه ی عاقله می بینی و فاعلش را مستحقّ مذمّت برمی شماری، مانند: ظلم، و گفته می شود: «ظلم ناپسند است»؛ گاه نیز آن ها را خالی از هر دوی این جهات می بینی که در این صورت، افعال دارای وجوه و اعتبارات مختلف هستند. خلاصه آن که، عقل نورانیتی دارد که حقایق برای آن آشکار می شود؛ و از این رو، زشتی و نیکویی افعال را درک می کند.

ب) عرَض وجودی و عرَض انتزاعی با یکدیگر تفاوت دارند. آنچه محلّ اشکال است و درباره عروض ِآن بر عرَض بحث می شود، قسم اوّل (عرَض وجودی) است؛ مانند: رنگ ها؛ امّا در قسم دوم (عرَض انتزاعی)، مانند: حسن، قبح، شدّت و ضعف، هیچ کس ادّعای عارض نشدنش بر اعراض را ندارد.

ج) این ادّعا که «بعضی از مردم، برخی دیگر را به معروف امر نمایند، پسندیده است»، و طبق قانون تلازم [میان حکم عقل و شرع]، وجوب شرعی آن را درمی یابیم، و این که به طور قطع خداوند متعال آن ها را واجب کرده است، ارتباطی ندارد با این که خدا معروف را ایجاد کرده و منکر را برداشته است.

البته در مقدّمه کتاب، از توجّه اسلام به اجتماع، وحدت، هدایت و مصلحت، هم چنین درباره ی توجّه به مصلحت افراد اجتماع که در گرو مصلحت جامعه است، و مصحلت اجتماع که در گرو مصلحت افراد آن است، و نیز لزوم تشریع دو فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر به منظور تحقّق این غرض از جانب

شارع سخن گفتیم. بیان شد عقل به روشنی، حُسن این امر را درک می کند و معنای حکم عقل، چیزی جز درکِ حُسن این مطلب نیست. پس، با بیان این مطالب، تمام اشکالاتِ مطرح شده پیرامون این دیدگاه عقلی، برطرف گردید.

دلیل دوم: کتاب (آیات قرآن کریم)

1) آیات ایجابی

آیاتی از قرآن کریم ناظر به وجوب امر به معروف و نهی از منکر هستند. این آیات عبارت اند از:

این آیه در ادامه ی آیاتی است که خداوند، خطاب به مؤمنان ابتدا حکم افراد - یعنی امر به تقوا آن گونه که حقّ آن است و هیچ باطلی در آن راه ندارد - و سپس حکم اجتماع - یعنی فرمانِ چنگ زدن به ریسمان الاهی (کتابی که از سوی خدا بر پیامبرش نازل شده)، و نهی از تفرقه - را بیان می فرماید. ظاهر آیه بیان چیزی

است که اتّحاد ملّت را حفظ می کند و دژ مستحکمی برای آنان است؛ پس، امر به معروف و نهی از منکر نگاهبانِ جامعه و حصار وحدت است.

تقریب: عبارت «وَلْتَکُن» امر است، و «لام» در آن حرف اضافه نیست، بلکه «لامِ» امر است که به خاطر «واو» ساکن شده است؛ زیرا، «لامِ» امر در حالت سکون هم می تواند عمل خود - یعنی جزم - را انجام دهد، در صورتی که «لامِ» اضافه چنین خصوصیتی ندارد.

برای «أُمَّةٌ» در لغت چندین معنا ذکر شده است، از جمله جماعت، قامت، اندام، استقامت، نعمت و الگو⁽¹⁾؛ امّا اصل در همه آن ها همان طور که مرحوم شیخ طوسی گفته، قصد است؛ پس جماعت و گروه را امّت نامیدند چراکه آن ها برای یک هدف و مقصد مشترک گردِ هم آمده اند؛ یا مقصود امام است بنا بر این که مردم به آن اقتدا می کنند؛ یا طلب است، بنا بر این که همان مقصد (آرزو) یی باشد که در پی آن هستند؛ و یا به معنای قامت و اندام است، بنا بر این که قامت در یک سمت کشیده و بالا رفته است⁽²⁾.

دلالت آیه نیز بر وجوب دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر ظاهر است؛ و ادامه ی آیه تاکیدی بر این مطلب است با این بیان که: رستگاری جامعه و رسیدن آن به سعادت، و تبدیل به

جامعه ای صالح، منوط به آن است که فردی را که از راه خیر منحرف شده به معروف دعوت شود و فردی را که در چنگال شرّ گرفتار شده از منکر باز داشته شود؛ و رستگاری، تنها از آنِ کسانی است که امر به معروف و نهی از منکر می نمایند.

اما در این که آیا [الف] «مِن» تخصیصیه است (تخصیص مخاطبان از اجناس دیگر مانند بیانِ آیه ی شریفه ی: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ⁽¹⁾) و آیه دلالت دارد که جامعه، باید اجتماعی صالح باشد و این اجتماع صالح به سوی خیر دعوت نماید و در نتیجه، عموم مکلّفان مورد خطاب قرار گرفته اند؛ یا [ب] «مِن» تبعیضیه است و آیه دلالت دارد بر این که این تکلیف، تکلیف کفایی بوده و امر متوجّه گروه غیر معینی از آنان است؛ یا [ج] آیه دلالت دارد بر این که این وظیفه، متوجّه گروهی خاص - یعنی: علما - است ؟ چند وجه وجود دارد.

به نظر می رسد ظاهر آیه - به قرینه آیات پیشین - احتمال نخست است. زیرا، خداوند متعال ابتدا به تقوای الاهی دستور می دهد و پس از آن، همگی را به چنگ زدن به ریسمان الاهی فرمان داده و از تفرقه نهی می کند. آن گاه وضعیت مسلمانان پس از اتحاد با یکدیگر را تبیین و با وضعیت پیش از آن مقایسه کرده و می فرماید: وَلْتَکُن مِّنکُمْ الخ؛ ظاهر این کلام آن است که پس از اتّحاد و اتّفاق، به آن ها امر می کند که همه ی افراد جامعه نسبت به دیگران و خود، باید جلب کننده ی خیر و دفع کننده ی شرّ باشند؛

این امر نیز با متوجّه بودن خطاب به عموم مکلّفین مناسب است.

بر فرض دست کشیدن از این قول، ظاهر آیه احتمال سوم است. زیرا، امّت گروهی هستند که مقصد و هدف واحدی دارند؛ در نتیجه، منظور گروه غیر معینی نیست؛ و این گروه، غیر از علما کسی نیست. توضیح بیشتر این مطلب ان شاءالله در ادامه خواهد آمد.

تقریب: فلسفه ی ارتباط این آیه به ماقبل خود - [وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ؛ آل عمران: 104] - همان است که در سخن مرحوم شیخ طوسی آمده است: «این مدح و ثنا به این سبب با فعل امر پیشین ارتباط می یابد که [در آن آیه] ابتدا الزام به امر به معروف و نهی از منکر بیان شده است؛ و اکنون پذیرش و پایبندی به آن مورد تمجید و ستایش قرار می گیرد»⁽²⁾.

عبارت کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ احتمال دارد: الف) به اعتبار نیکی هایی باشد که در کتاب های پیشین درباره ی این امّت وارد شده است. در این صورت، تقدیر عبارت چنین است: «شما در کتاب های گذشته بهترین امّت بودید پس آن را با افعال زیبا تحقّق بخشید».

ب) ممکن است منظور این باشد که: «شما در لوح محفوظ بهترین امّت بودید».

ج) ممکن است منظور این باشد که: «از همان زمان که بودید»؛ در این صورت دلالت دارد که آنان از اوّل چنین بودند.

د) ممکن است «کُنتُمْ» تامّه و به معنای «وَجَدتُم» باشد. در این صورت، منظور از پدیدار شدن برای مردم، پای به عرصه وجود نهادن ایشان باشد⁽¹⁾.

«خَیْرَ أُمَّةٍ» نیز به عنوان حال در جمله منصوب است. در این صورت، مفاد آیه چنین است: همانا مسلمانان بهترین مخلوقات خداوند و افضل از سایر امّت ها هستند؛ و علّت آن، جمله «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ» است. این جمله، به عنوان حال برای «خَیْرَ أُمَّةٍ» می باشد نه «کُنتُمْ»؛ پس امّت اسلامی مقید به خیر بودن شده و خیر بودن آن مقید به امر به معروف و نهی از منکر است. در نتیجه، آیه دلالت دارد خیر بودن، فضیلت و شرافتی است که برای این امّت ثابت شده و از جهت انجام امر به معروف و نهی از منکر است.

قول دیگر آن است که: آیه ی شریفه ی «تَأْمُرُونَ...» تا پایان آیه،

جمله مستأنفه بوده و منظور آن، بیان علّت خیر بودن است؛ همان طور که می گوییم: «زید کریم مردم را اطعام می کند و آنان را می پوشاند و آنچه که به صلاح آنان است، انجام می دهد». عبارت وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ نیز بر ایمانِ جامعه به خداوند و یکپارچگی، اتّحاد و نفس واحده بودن آنان در انجام فریضه ی عظیم امر به معروف و نهی از منکر دلالت می کند، و شاید به همین دلیل گفته اند: «امر به معروف و نهی از منکر حصار ایمان و نگاه دارنده ی آن است»⁽¹⁾. بنابراین، مقدّم بودن آن در جمله، موافق با این عبارت مشهور است که حصار هر چیز را پیش از آن قرار می دهند.

با این بیان، به سخن عدّه ای از مفسّران که گفته اند: «چرا امر به معروف و نهی از منکر بر ایمان به خدا مقدّم شده است با آن که ایمان به خدا باید بر جمیع طاعات مقدّم باشد؟» پاسخ داده می شود.

در جواب این سخن پاسخ های دیگری نیز گفته اند که می توانید آن ها را در کتاب های تفسیری بیابید. به عبارت ساده تر، ابتدا و انتهای آیه ی کریمه دلالت دارد بر این که اتّصاف امّت به «بهترین امّت بودن» مشروط بر انجام این فریضه است. پس، در صورتی که آن را ترک کنند، مؤمن واقعی و بهترین امّت نیستند.

ناپسند باز می دارند و در کارهای نیک شتاب می کنند و آنان از شایستگانند»⁽¹⁾.

تقریب: این آیه تفسیر آیه ی پیشین خود، یعنی مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ⁽²⁾است، و دلالت دارد بر این که امتی بر اطاعت از فرمان خدا و بر راه مستقیم پابرجا و راسخ هستند که به معاد ایمان دارند و امر به معروف و نهی از منکر می کنند، آن گاه ایشان را جزء صالحان برمی شمارد. بنابراین، دلالت های مختلفی در این آیه بر فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد؛ از جمله این که: امت درست کردار را تبیین می کند، با توحید و معاد ارتباط دارد و انجام دهندگان این فریضه را ضمن صالحان برمی شمارد.

کلمه «لَوْلاَ» در این آیه به معنای «هلاّ» آمده است. علی بن عیسی می گوید: «اصل آن اظهار وجوب چیزی درباره ی (اوّلی)

است لکن حتی در صورت نیامدن «لا»، در ترغیب و واداشتن به انجام (دومی) به خاطر (اوّلی) به کار می رود؛ با این حال همراهی آن با «لا» ضروری است. زیرا، «لا» آن را به معنای «چرا انجام نداده ؟» برده است»⁽¹⁾. مراد از «ربّانیون و احبار» نیز پیشوایان تربیتی و سیاسی یهودیان و علمای شرع و فتوا در میان ایشان هستند. «صنع» به معنای ساختن نیز اخصّ از «عمل» به معنای کار، و «عمل» اخصّ از «فعل» به معنای انجام دادن است؛ و به چیزی که نه از روی «طبع» و نه از روی «ولع» به دست می آید، صنع گفته می شود.

تقریب: آیه ی کریمه بعد از تقبیح آن دسته از یهودیان که دین حق را به سخره و بازی گرفته و در سخن گناه - یعنی: هر چه به دین و دنیای گوینده آن سخن ضرر می رساند مانند دروغ - و دشمنی - ظلم و تعدّی به حقوق - و حرام خواری (از محرّماتِ پست) شتاب داشته اند؛ پیشوایانشان را به خاطر رضایت به این گناهان و ترک فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر مذمّت می کند و آنان را شدیدتر از یهودیانی که این اعمال را انجام داده اند، توبیخ می نماید.

از ابن عباس روایت شده: «هیچ توبیخی در قرآن از توبیخ در این آیه شدیدتر نیست»⁽²⁾؛ و در تفسیر الکشّاف آمده است: «گویی

آنان - یعنی علما با ترک فریضه ی نهی از منکر - در شمار مرتکبین منکرات قرار گرفته اند»⁽¹⁾. شاید راز این مطلب در آن است که فرد گناهکار ولعی دارد که او را به سمت گناه و ارتکاب آن سوق می دهد؛ پس، معصیت او از قبیل چیزی است که از طریق طبع حاصل می شود، به سبب آن که حرکتی آمیخته به ولع و بدون بصیرت است؛ امّا عالمی که نهی از منکر را ترک کرده، میثاقی که خدا از او گرفته را وانهاده، و آن را تنها برای رضایت مردم ترک نموده و رضایت مردم را بر رضایت خداوند برگزیده است.

نتیجه آنکه: دلالت آیه ی کریمه بر لزوم این فریضه کاملاً آشکار است.

تقریب: شدیدترین واژه ای که خداوند متعال غضب خود را با استفاده از آن نشان می دهد، «لعنت» است. ملعون کسی است که از رحمت و رأفت خدا محروم باشد. داوود (علیه السلام) هم گناهکاران و

متجاوزان و نیز به طور خاص، متجاوزان «یوم السّبت» را لعن کرد، و پس از او عیسی (علیه السلام) نیز ایشان را لعن کرد. آیه بیانگر آن است که این لعنتِ بی وقفه به علّت تعدّی و بی حرمتی دائمی آنان است، که [آن هم] معلول نهی نکردن همدیگر از هیچ کدام از منکرات است؛ هر قدر که زشتی و ضرر منکر زیاد باشد.

نکته ی این مطلب در آن است که اگر نهی از منکر ترک شود، فاسقان جرأت اظهار فسق و فجورشان را پیدا می کنند، و وقتی همه مردم منکرات را با چشم خود دیدند و به گوش خود شنیدند، زشتی آن از بین می رود؛ در نتیجه، افراد بیشتری جرأت انجام آن را پیدا می نمایند. بنابراین، اعلام آن، موجب انتشار مفاسد در میان خودشان و فساد امّت می شود.

آیه دلالت دارد بر این که ترک نهی از منکر موجب مفسده برای امّت است، و خداوند متعال با بیان لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ مذمّت و لعن را تأکید کرده و آن را برای رسول خود و مؤمنین تبیین نموده تا عبرتی برای ایشان باشد که آن کار را انجام ندهند و مانند آن گروه نباشند تا گرفتار خشم و لعنت خدا نشوند.

در نتیجه: دلالت آیه بر لزوم نهی از منکر روشن است.

خدا به هلاک و یا به عذاب سخت محکومند باز موعظه می کنید؟ ناصحان گفتند: پند ما معذرت (و اتمام حجت) است از جانب پروردگارتان، و دیگر آنکه شاید (اثر کند و) تقوا پیشه کنند. و چون هر چه به آنها تذکر داده شد در آن غفلت ورزیدند ما هم آن جماعت را که از کار بد منع می نمودند نجات بخشیدیم و آنان را که ظلم و ستمکاری کردند به کیفر فسقشان به عذابی سخت گرفتار کردیم»⁽¹⁾.

ضمیر «مِنْهُمْ» در این آیه به بنی اسراییل برمی گردد که شامل سه فرقه بودند: گناهکاران، ساکتان و بی طرفان، و اندرزدهندگان.

تقریب: گروه ساکتان افرادی اهل تقوا بودند که با فرمان الاهی مخالفت نمی کردند، امّا نهی از منکر را ترک کرده و با گروه گناهکاران ستمکار درآمیختند و گروه اندرزدهندگان را شماتت کردند که: «این گروه، متجاوز و متجاهر به فسق است و نهی از منکر در آنان سودی ندارد. پس، دیگر چرا آنان را موعظه می کنید؟». سبب این کار، کراهت ایشان از موعظه نبود، بلکه به خاطر یأس و ناامیدی از پذیرش این اندرز بود. امر به معروف و نهی از منکر نیز تنها با احتمال تأثیر واجب هستند.

گروه اندرزدهندگان در پاسخ آنان گفتند: «این اندرز، در واقع طلب بخشش از خداوند است» و بدین طریق نشان می دهند با فسق موافق نبوده و از سرکشی و تمرّد آن عده منزجر هستند، به این امید که با ادامه موعظه ها همه ی این مسائل یا دستِکم برخی از آن ها تمام شود.

برخی گفته اند: این که آنان گفته اند «إِلَی رَبِّکُمْ» - که (ربّ) به سرزنش کنندگان اضافه شده - و (إِلَی رَبِّنا) نگفته اند، نشان می دهد تکلیفِ به موعظه به ما اختصاص ندارد، بلکه بر شما نیز واجب است که ایشان را موعظه کنید. زیرا، پروردگار جایگاه ربوبیت دارد و به همین دلیل باید از او طلب بخشش شده و سعی شود ذمّه، از تکالیف و وظائفی که آن ها را به بندگانش محوّل کرده بریء گردد، و از آنجا که شما هم مثل ما مربوب او هستید، تکلیف شما با تکلیف ما تفاوتی ندارد⁽¹⁾.

عبارت «فَلَمَّا نَسُوا» الخ، یعنی: هرگاه تأثیر ذکر در نفوس ایشان از بین رفت، و چنان شد که گویی تصویر آن از نفس زائل شده است، گروهی که نهی از منکر می کردند را نجات داده و ظالمان را به عذابی سخت دچار کردیم.

درباره ی گروهی که با: لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللّهُ مُهْلِکُهُمْ توصیف شده اند، اختلاف نظر وجود دارد که آیا آنان از نجات یافتگان هستند یا از هلاک شدگان ؟

در پاسخ، الف) از ابن عباس نقل شده است هر دو طائفه نجات یافته اند⁽²⁾، و نیز روایت شده که او درباره ی گروه ساکتان تردید داشت تا این که شاگردش عکرمه او را به نجات ایشان قانع نمود⁽³⁾.

زمخشری نیز این قول را محتمل دانسته است⁽¹⁾.

ب) گروهی گفته اند: آیه درباره ی وضعیت گروهی که به «ِ لمَ تَعِظُونَ» توصیف شده اند، سخنی نگفته است⁽²⁾.

ج) گروه دیگر عقیده دارند این فرقه جزء هلاک شدگان هستند⁽³⁾.

سخن درست، همین قول سوم است. زیرا آیه ی شریفه، حاوی مناظره ی گروه ساکتانِ سرزنش کننده با گروه اندرزدهندگان است؛ و ظاهر از این مناظره، لزوم نهی از منکر و سقوط وجوب آن با احتمال عدم تأثیر است؛ چنان چه گفته شد. بنابراین، گروه ساکتان در شمار ترک کنندگان وظیفه ی قطعی بوده و جزء ظالمان قرار می گیرند، و این سخن خداوند که: وَأَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا شامل آنان می شود.

پس، آیه همان طور که از امام صادق (علیه السلام) روایت شده، ظهور در هلاکت هر دو گروه دارد⁽⁴⁾، و از جهاتی دالّ بر این است که موعظه به امر به معروف و نهی از منکر جزء واجبات است.

همان طور که گفته شد خداوند متعال قرآن را برای موعظه نازل کرد و داستان های انبیا، نه تاریخ شهرها و ملّت ها، را به عنوان عبرت و تذکّر در آن ذکر نمود. عبرت در آن قصه این است که از

ظلم، فسق، ترک موعظه و ارشاد پرهیز کنیم و به امر به معروف و نهی از منکر ملزم باشیم.

نتیجه: جلوگیری نکردن از ظلم ستمکاران و نهی نکردن آنان از منکر، مشارکت در ظلم و فسق ایشان است، و خداوند آنان را به عذابی سخت گرفتار می کند؛ و همان گونه که در کمین ستمکاران است، مراقب تارکان این فریضه ی عظیم نیز هست.

چون خداوند متعال در آیات پیش از این آیه⁽²⁾، درباره ی منافقین و ویژگی های ناپسند ایشان سخن گفته، اقتضای حکمت آن است که از مؤمنان یاد کند و اوصاف ایشان را - که از طریق آن، مؤمن از غیر مؤمن بازشناخته می شود - ذکر نماید.

تقریب: این آیه دلالت دارد مؤمنان با وجود کثرت و پراکندگی همانند نفس واحده و دارای یک کیان و موجودیت هستند؛ به

همین دلیل، عدّه ای کار عدّه ای دیگر را برعهده می گیرند و یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر می نمایند. دلالت این آیه بر وجوب این فریضه از چند جهت قابل بررسی است:

اوّل: ذکر این دو ویژگی به عنوان نشانه های فرد مؤمن است؛ و لازمه اش این است که تارک این دو کار، مؤمن نیست.

دوم: ظهور «یَأْمُرُونَ...» تا آخر آیه بر وجوب؛ به این بیان که در جای خود ثابت شده است جمله ی خبری ظهور در وجوب دارد، بلکه وجوبِ در آن از وجوب در جمله ی امری اظهر است.

سوم: امر با ولایت عدّه ای از افراد جامعه بر سایرین بر این دو کار مترتّب شده است و وحدت اجتماعی چنین اقتضا می کند.

چهارم: مفهوم دستیابی قوم مذکور به رحمت الاهی این است که تارک امر به معروف و نهی از منکر مشمول این رحمت نیست؛ تدبّر کنید.

در آیات پیشین این آیه، خداوند به مؤمنانی که در راه خدا با اموال و جان هایشان جهاد کنند، وعده بهشت داده، و در این آیه به

بیان صفات مؤمنین و آنچه مؤمن را از غیرمؤمن بازمی شناساند، پرداخته و ابتدا آنان را با صفات فردی توبه، عبادت، زهد، رکوع و سجود وصف کرده و سپس به بیان ویژگی های اجتماعی یعنی امر به معروف و نهی از منکر می پردازد، و پس از آن، ویژگی این هر دو حالت یعنی حفظ حدود الاهی را بیان می کند و در نهایت می فرماید: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ و در حالی که خود در آیه ی پیش به آنان بشارت داده است، به پیامبرش نیز فرمان می دهد به ایشان بشارت دهد.

تقریب: دلالت این آیه بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر از چند جهت است:

اوّل: ذکر امر به معروف و نهی از منکر به عنوان وجه تمایز مؤمن از غیر مؤمن، نشان می دهد که تارک این دو امر، مؤمن نیست.

دوم: امر به معروف و نهی از منکر جزء مسائلی است که از طریق آن حق خداوند بر پا داشته می شود و قیام به حق خدا نیز باعث می شود خدای تعالی درباره این افراد، حقی را که بر خود واجب کرده وفا نماید.

سوم: امر به این دو کار، به صورت اخبار است.

چهارم: امر به معروف و نهی از منکر را جزء مواردی که طرف معامله با خداوند متعال است، قرار داده است.

فِیهِ وَکَانُواْ مُجْرِمِینَ * وَمَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ؛ «پس چرا در امم گذشته مردمی با عقل و ایمان وجود نداشت که (خلق را) از فساد و اعمال زشت نهی کنند مگر عده ی قلیلی که نجاتشان دادیم، و ستمکاران از پی تعیّش به نعمت های دنیوی رفتند و مردمی فاسق بدکار بودند. و خدا بر آن نیست که هیچ قومی و هیچ اهل دیاری را در صورتی که آنها مصلح و نیکوکار باشند به ظلم هلاک کند»⁽¹⁾.

تقریب: این آیه، ذیل آیاتی قرار دارد که از داستان های گذشتگان و سنّت خداوند درباره آنان - هلاک در دنیا و گرفتاری به آتش آخرت - سخن می گوید، و نهی از فریب کاری در دین و گرایش به سوی ظالمان را نیز دربرمی گیرد و بیانگر آن است که در غیر این حالت، فرد به عذاب آتش گرفتار می شود.

«لَوْلاَ» به معنی «هلاّ کان» و «الاّ کان» بوده که معنای نفی دارد؛ بنابراین، تقدیر آیه چنین است: ملل و اقوامی که قبل از شما می زیستند، از فساد در زمین نهی نکردند با این که واجب بود گروهی از ایشان این فریضه را بر پا دارند تا بدین طریق میانشان اصلاح و امّتشان از استیصال حفظ گردد؛ و این (نبودنِ قومی برای امر به معروف) علّت هلاک ایشان - جز عدّه ی کمی از آنان یعنی ناهیان از منکر - بوده است، و سایرین که اکثریت را تشکیل می دادند، به دنبال لذایذ دنیا که ناز و نعمتی در آن بود، رفتند؛ در حالی که ایشان گناهکار بودند.

نتیجه: گروهی که نهی از منکر را ترک کرده، توبیخ شده اند؛ و از این جهت است که در دنیا هلاک و در آخرت گرفتار عذاب دردناک می گردند، و خداوند تعداد اندکی از آنان را به خاطر انجام این وظیفه نجات داده است. گروهی نیز که هلاک شدند، اگر این فریضه را برپا می داشتند، هلاک و عذاب نمی شدند؛ زیرا، نابودی شهر و روستاهایی که اهل آن صالح هستند، ظلم است؛ و ظلم در سنّت خداوند راهی ندارد: وَلا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا؛ «و خدا به هیچ کس ستم نخواهد کرد»⁽¹⁾.

تقریب: این آیه ذیل آیاتی قرار دارد که متضمّن اذن جهاد هستند.

گفته اند: این آیه نخستینِ آیاتی است که درباره ی جهاد نازل شده است. این تشریع - تشریع جنگ - در جهت حفظ جامعه ی دینی از شرّ دشمنان دین است که می خواهند نور خدا را خاموش کنند. خدا در ذیل آن آیات فرموده: وَلَیَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ؛ «و هر که خدا را یاری کند البته خدا او را یاری خواهد کرد»⁽³⁾و

سوگند یاد کرده است از دین خود دفاع می کند.

بنابراین، عبارت الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ تا آخر آیه، در مقام توصیف یاری کنندگان دین است؛ از این رو، دلالت آیه بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر آشکار است و به بیان بیشتر نیاز ندارد.

تقریب: از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت شده است: ظاهر آیه ی شریفه این است که منظور از مَا أَصَابَکَ - که فرمان به صبر بر آن داده شده است - مشقّت و اذیت های امر به معروف و نهی از منکر است. عبارت إِنَّ ذَلِکَ نیز اشاره به صبر دارد؛ و اشاره ی بعید آن به تعظیم و ترفیع است. هم چنین عَزْم تصمیم قلب برای انجام کاری است.

بنابراین، مفهوم آیه چنین است: صبر در این زمینه جزء تصمیمات درست برای انجام کار نیکو به جای کار قبیح است، که از نشانه های قدرت نفس و شهامت آن است. و نیز گفته اند: معنایش این است که: صبر از اموری است که باید بر آن ثبات و دوام داشت.

نتیجه: به هر تقدیر، دلالت آیه بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر ظاهر است.

در قرآن کریم آیات دیگری نیز بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلالت دارد که برای هر کسی که به آن مراجعه کند، روشن خواهد بود.

2) آیات معارض

گروهی از تارکان این فریضه، که به دنبال مجوّز و عذر و بهانه می گردند، به آیاتی اشاره کرده و گفته اند: این آیات نشان می دهد امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. در این قسمت تعدادی از این آیات را ذکر کرده و دلالت آن ها بر عدم وجوب این فریضه را پاسخ خواهیم داد. به این ترتیب، وضعیت سایر آیات نیز روشن می شود:

مدّعا⁽¹⁾: از آنجا که تعلیق جمع بر جمع افاده ی توزیع می کند، ظاهر آیه نشان می دهد هر کسی باید خود را حفظ کند؛ همان طور که در آیه ی دیگری آمده است: وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِکُمْ⁽²⁾؛ یعنی بر هر کس واجب است سر خود را مسح کند نه دیگری را.

لفظ «عَلَیْکُمْ» اسم فعل است به معنای بر شما باد، و کلمه ی «أَنفُسَکُمْ» مفعول آن است؛ پس، آیه دلالت دارد که بر هر کسی واجب است با انجام واجبات و ترک محرّمات خودش را حفظ نماید؛ و در مقابل، دیگران، گمراه شوند یا هدایت یابند، گناهی و چیزی بر او نیست؛ چنان که گویی کارهای دیگران به او ارتباطی ندارد، و این مسأله با وجوب امر به معروف و نهی از منکر سازگاری ندارد.

با این بیان، سخن ابن عباس که گفته است: «خداوند متعال مؤمنان را با این آیه مورد خطاب قرار داد و فرمود: عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ به معنای «بر شما باد اهل دینتان»⁽³⁾، رد می شود؛ چون آیه - طبق گفته ی او - مؤکّدترین آیه در زمینه ی وجوب

امر به معروف و نهی از منکر است.

پاسخ: گمراهی و هدایت دو معنای متقابل اند، و ظاهر آن است که منظور از هدایت در اینجا، نه هدایت تکوینی عامه است، که خداوند آن را در سرشت هر موجودی قرار داده تا بدان طریق یا از طریق انتخاب خود به سوی کمال حرکت کند، و نه هدایت تشریعی عامه، که افاضه ی عقل بر انسان، و به دنبال آن ارسال پیامبران و نازل کردن کتاب است؛ بلکه منظور، هدایت خاصّه و عنایت ربّانی است که خداوند به اقتضای حکمت خود به برخی از بندگانش اختصاص داده و مقدّمات هدایت به سوی کمال و دستیابی به مقصود را برای او فراهم کرده است؛ و اگر تسدید خداوند نبود، او هر آینه در گمراهی و ضلالت گرفتار می آمد.

پس آیه ی شریفه دلالت دارد مؤمن باید از هر چیزی که او را از پیمودن طریق هدایت بازمی دارد، پرهیز کند و به همه ی دستورات خداوند متعال عمل نماید. از جمله ی این دستورات، امر به معروف و نهی از منکر است. نیز، دیدن گمراهی مردم و گسترش معاصی در میان آنان قدمش را سست نکند و تحت تأثیر آن قرار نگیرد و موجب نشود تا وی طریق هدایت را رها کند، چنان که گویی از نظرش این دنیا با دین میانه ای نداشته باشد، یا بر گمراهی آنان بترسد و به آنان مشغول شود و خودش را فراموش کند و مانند یکی از ایشان گردد؛ بلکه بر او واجب است تا از طریق اسباب عادی، امر به معروف و نهی از منکر کرده و مردم را به سوی خدا دعوت نماید، آن گاه مسأله را به خداوند متعال واگذار کند؛ علاوه بر آن، در دستورات الاهی نیامده است که انسان

خودش را در راه نجات دیگری از گمراهی هلاک کند. هم چنین او به خاطر کار دیگران مجازات نمی شود.

نتیجه: این آیه ی کریمه نیز بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلالت دارد. علاوه بر آن، مطلب مرحوم طبرسی در مجمع البیان نیز هست که می گوید: «این آیه مؤکّدترین آیه در وجوب امر به معروف و نهی از منکر است. زیرا، خداوند متعال با آن مؤمنان را مورد خطاب قرارداده و فرموده: عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ - یعنی: بر شما باد اهل دین خودتان - همان طور که می فرماید: وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَکُمْ - خودتان را نکشید -، و لاَ یَضُرُّکُم مَّن ضَلَّ - گمراهی گمراه شدگان از کافران به شما زیانی نمی رساند -». ابن عباس هم در روایتی آورده است: «مراد آیه این است که: همدیگر را موعظه و نهی کنید، و آنچه موجب نزدیکی به خدا و دوری از شیطان است را به یکدیگر بیاموزید. گمراهی مشرکین و منافقین و اهل کتاب به شما ضرری نمی رساند»⁽¹⁾.

آیه ی شریفه ی: قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ⁽¹⁾تا آخر سوره نیز همانند این آیه است.

مدّعا: ظاهر آیه، مداخله نکردن در کارهای دیگران بوده و در نهایت، اظهار برائت از عمل آنان است. واضح است این کار نیز با دعوت به حق و امر به معروف و نهی از منکر منافات دارد.

پاسخ: ظاهر آن است که این کار، بعد از بی اثر بودن دعوت به سوی حق انجام می شود نه از همان ابتدای امر؛ چون آیه خطاب به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است که دعوت کننده به سوی حق و آمر به معروف و ناهی از منکر بود، و گویا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به علّت شدّت عطوفت و رحمت، خود را به خاطر ایمان نداشتن مردم هلاک کرده است. سخن خداوند وَإِن کَذَّبُوک نیز گواه بر آن است؛ همان طور که آیات قبل و بعد از آن، بر این مطلب گواهی می دهند.

بنابراین، آیه دلالت ندارد که مردم به خود واگذار شده و به سوی حقّ دعوت نشوند؛ بلکه به عکس، آیه دلالت دارد بر این که مردم را باید به سوی حقّ دعوت نمود؛ امّا در صورت تکذیب و عدم تأثیر دعوت، تبرّی از آنان لازم است تا شریکِ کار باطلشان نگردد. به عبارت دیگر، این آیه تهدیدی از سوی خداوند برای مردمان است، مانند آیه ی: اعْمَلُواْ عَلَی مَکَانَتِکُمْ یعنی: «شما هر کار می توانید انجام دهید»؛⁽²⁾و آیاتی نظیر آن.

به طور کلّی، مفاد آیه ی کریمه این است که - ای پیامبر (صلی الله علیه و آله) - پس از آن که دعوتت در کفّار تأثیر نداشت، و بعد از اقامه ی دلیل و برهان و معجزه ی تو را تکذیب کردند، به آنان بگو: «من از شما برائت می جویم و جزای عملتان با خداوند است، همان طور که جزای عمل من با اوست؛ و پیامدهای عمل هر دو طرف فقط بر همان طرف مترتّب می شود نه بر دیگری».

با این حال، این سوره مکّی است، و از آیاتش چنین بر می آید که از سوره های ابتدای بعثت بوده است؛ بدین صورت که پس از آن که مشرکان نزول وحی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را انکار کرده و قرآن را سحر نامیدند، یاران و دوستان او را اذیت کرده و حتی آنان را مجبور به کفر و شرک نمودند، این سوره نازل شد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به حسب ظاهر - با قطع نظر از اعمال ولایت تکوینی خود - نمی توانست آنان را هدایت، آزار و اذیتشان را از مسلمانان دفع کند. وظیفه در چنین مواردی مدارا است، تا به این وسیله اذیت های ایشان کمتر شود، و مسلمانان بتوانند ساز و برگ فراهم آورند. به همین دلیل، شاهد آن هستیم که پس از هجرت و تهیه ی ساز و برگ - مِن قُوَّةٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ ⁽¹⁾- آیه ی: وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ - یعنی: «و هر کجا مشرکان را یافتید به قتل رسانید»⁽²⁾- و: فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُواْ لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ - یعنی: «آن گاه مشرکان را

هر جا یابید به قتل برسانید و آنها را دستگیر و محاصره کنید و هر سو در کمین آنها باشید»⁽¹⁾- بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد. بنابراین، دست برداشتن از دعوت به سوی حق - اگر چنین باشد - به خاطر مصلحتی مهم تر بوده است.

مدّعا: عبارت وَ مَا أَنَاْ عَلَیْکُم بِوَکِیلٍ با وجوب امر به معروف و نهی از منکر منافات دارد.

پاسخ: این آیه دلالت دارد پس از دعوت به حقّ و تبیین مواردی که دینداری به آن ضروری است، یا انجام و ترک آن لازم است، افراد در انتخاب خود مختارند، و هیچ کس نمی تواند آزادی انتخاب را از دیگری سلب کند؛ و کردار آنان بر گردن پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیست و خود مسؤول عملکردشان هستند؛ پس هر که قول حق و درست را پذیرفت، هدایت یافته و منافع آن از ثواب و... به خودش بازمی گردد، و کسی که گمراه شود خود را به بیراهه برده است؛ زیرا، به خاطر آن مجازات می شود.

بنابراین، آیه دلالت دارد وظیفه ی پیامبر (صلی الله علیه و آله) سلب اختیار و اجبارِ مردم برای ایمان به خدا نیست؛ بلکه وظیفه ی او هدایت به حقّ و امر به معروف و نهی از منکر است. علاوه بر آن، این آیه از آیات سوره ی یونس است که سوره ای مکّی است؛ لذا، هرچه درباره ی آیه ی پیشین گفتیم، درباره ی این آیه هم صادق است.

با توجّه به نکات فوق، روشن می شود: سایر آیاتی هم که آنها را دالّ بر عدم وجوب پنداشته اند، بر عدم وجوب دلالت نمی کنند. نتیجه آن که تردیدی در وجوب امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن کریم وجود ندارد.

دلیل سوم: سنّت

روایاتی که بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلالت دارند، متواتر بوده و در این مختصر نمی توان همه ی آن ها را بیان کرد. به همین دلیل، تنها روایاتی را نقل خواهیم کرد که در آن ها به علّت وجوب، و مفاسدِ مترتّب بر ترک این فریضه ی عظیم اشاره شده است.

«هرگاه پیروان من امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر واگذار کنند، بدانند که در جنگ با خدای بزرگ هستند».

«خداوند مؤمن ضعیفی را که دین ندارد مورد غضب خود قرار می دهد. سؤال شد: مقصود چه کسی است ؟ فرمود: کسی که نهی از منکر نکند».

«مردی از تیره ی خثعم نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و به او گفت: به من بگو با فضیلت ترین عمل در اسلام چیست ؟ فرمود: ایمان به خدا. گفت: پس از آن ؟ فرمود: صله ی رحم. گفت: پس از آن چیست ؟ فرمود: امر به معروف و نهی از منکر. مرد گفت: کدام عمل نزد خداوند عزّوجل مبغوض تر است ؟ فرمود: شرک ورزیدن به خدا، گفت: بعد از آن چه ؟ فرمود: قطع رحم. گفت: بعد از این چه چیز است ؟ فرمود: امر به منکر و نهی از معروف».

«ای مؤمنان! هر کس کار خلافی را که به آن عمل می شود و منکری را که دعوت به آن می شود، ببیند و آن را به وسیله ی قلبش جلوگیری کند، سالم مانده و از آن عمل دور می شود. و هر کس آن عمل را به وسیله ی زبانش منکر شود پاداش داده می شود و این شخص از شخص اوّل برتر است. و هر کس به وسیله ی شمشیر آن عمل را منکر شود تا کلام خدا را برتر و کلام ظالمین را پست تر گرداند، او همان است که هدایت یافته و در راه رستگاری می افتد و در قلبش یقین نورافشانی می کند».

و در کلام دیگری فرموده است: «فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ للْمُنْکَرِ بیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَقَلْبِهِ فَذَلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ، وَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَقَلْبهِ وَالتَّارِکُ بِیَدِهِ فَذلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتیَنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَمُضَیِّعٌ خَصْلَةً، وَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ وَالتَّارِکُ بیَدِهِ وَلِسَانِهِ فَذلِکَ الَّذِی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلاَثِ وَتَمَسَّکَ بوَاحِدَةٍ، وَمِنْهُمْ تَارِکٌ لْإِِنْکَارِ الْمُنکَرِ بِلِسَانِهِ وَقَلْبِهِ وَیَدِهِ فَذلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ. وَمَا أَعْمَالُ الْبِرِّ

کُلُّهَا وَالْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللهِ، عِنْدَ الْأَمْرِ بالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْی عَنِ الْمُنکَرِ إِلاَّ کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی وَإِنَّ الْأَمْرَ بالْمَعْروُفِ وَالنَّهْی عَنِ الْمُنکَرِ لاَ یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ، وَلاَ یَنْقصَانِ مِنْ رِزْقٍ، وَأَفضَلُ مِنْ ذلِکَ کُلِّهِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ» ⁽¹⁾؛

«گروهی منکر را با دست، زبان و قلب انکار می کنند، پس آنان تمامی خصلت های نیکو را در خود گرد آورده اند. گروهی دیگر منکر را با زبان و قلب انکار کرده، امّا دست به کاری نمی برند، پس چنین کسی دو خصلت از خصلت های نیکو را گرفته و دیگری را تباه کرده است. بعضی نیز منکر را تنها با قلب انکار کرده و با دست و زبان خویش اقدامی ندارند، پس دو خصلت را که شریف تر است تباه ساخته و یک خصلت را به دست آورده اند. بعضی دیگر منکر را با زبان و قلب و دست رها ساخته اند که چنین کسی از آنان، مرده ای میان زندگان است. تمام کارهای نیکو و جهاد در راه خدا، در مقابل امر به معروف و نهی از منکر، چونان قطره ای بر دریای موّاج و پهناور است؛ و همانا امر به معروف و نهی از منکر، نه اجلی را نزدیک می کند و نه از مقدارِ روزی می کاهد، و از همه این ها برتر، سخن حقّ در پیش روی حاکم ستمکار است».

و در روایت ابوجحفه آمده است که گفت: «از امیرالمؤمنین (علیه السلام) شنیدم که فرمود: "أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَیْدِیکُمْ، ثُمَّ بِأَلْسِنَتِکُمْ، ثُمَّ بِقُلُوبِکُمْ؛ فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً، وَلَمْ یُنْکِرْ

مُنْکَراً، قُلِبَ فَجُعِلَ أَعْلاَهُ أَسْفَلَهُ، وَأَسَفَلُهُ أَعْلاَهُ"»⁽¹⁾

«اوّلین مرحله از جهاد که شما در آن مغلوب خواهید شد جهاد با دست است، سپس با زبان و سپس با دل هایتان. پس، کسی که در قلب خود معروف را نشناسد، و منکری را انکار نکند، قلبش واژگون گشته، سرنگون و زیر و رو خواهد شد».

«بدانید اقوام قبل از شما که نابود شدند بدین جهت بود که گناه می کردند و علما - یعنی ربّانیون مسیحیان - و احبارِ یهود آنان را از آن اعمال نهی نمی کردند تا این که در معصیت غرق شدند، همین که این وضع ادامه یافت و ربّانیون و احبار، آنان را از این وضع نهی نکردند، عقوبت های الاهی بر آنان نازل گردید. پس، امر به معروف کنید و نهی از منکر نمائید و بدانید امر به معروف و نهی از منکر نه اجلی را نزدیک می کند و نه رزقی را قطع می نماید. (تا آخر حدیث)».

أَیهَا النَّاسُ بِمَا وَعَظَ اللَّهُ بِهِ أَوْلِیاءَهُ مِنْ سُوءِ ثَنَائِهِ عَلَی الْأَحْبَارِ إِذْ یقُولُ: «لَوْلاَ یَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَالأَحْبَارُ عَن قَوْلِهِمُ الإِثْمَ» وَ قَالَ: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن بَنِی إِسْرَائِیلَ عَلَی لِسَانِ دَاوُودَ وَعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذَلِکَ بِمَا عَصَوا وَّکَانُواْ یَعْتَدُونَ، کَانُواْ لاَ یَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنکَرٍ فَعَلُوهُ» إلی قَولِهِ: «لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ» وَ إِنَّمَا عَابَ اللَّهُ ذَلِکَ عَلَیهِمْ لِأَنَّهُمْ کَانُوا یرَوْنَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذِینَ بَینَ أَظْهُرِهِمُ الْمُنْکَرَ وَ الْفَسَادَ فَلَا ینْهَوْنَهُمْ عَنْ ذَلِکَ رَغْبَةً فِیمَا کَانُوا ینَالُونَ مِنْهُمْ وَ رَهْبَةً مِمَّا یحْذَرُونَ وَ اللَّهُ یقُولُ: «فَلاَ تَخْشَوُاْ النَّاسَ وَاخْشَوْنِ» وَ قال: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ» بَدَأَ اللَّهُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةً مِنْهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّیتْ وَ أُقِیمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ کُلُّهَا هَینُهَا وَ صَعْبُهَا وَ ذَلِکَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ دُعَاءٌ إِلَی الْإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ وَ قِسْمَةِ الْفَیءِ وَ الْغَنَائِمِ وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ وَضْعِهَا فِی حَقِّهَا»؛

سپس علمای ساکت در مقابل ظلم که این وظیفه را ترک کرده اند مورد سرزنش و ملامت قرار داده و می فرماید: «لَقَد خَشیتُ عَلَیکُم أیها المُتَمَنّونَ علی اللَّه أن تَحِلَّ بکُم نقمةٌ مِن نقماتِهِ لأنکم بَلَغتُم مِن کِرامَةِ اللَّه منزلة فُضّلتمْ بِها و مَن یعرَفُ باللَّه لا تُکْرِمُونَ و أنتُم باللَّه فی عِبادِهِ تُکْرَمُونَ، و قد تَرَوْنَ عهودَ اللَّهِ منقوضَةً فلا تَفَزَعُون و أنتُم لبعضِ ذِمَمِ آبائِکُمْ تَفْزَعُون وَ ذِمّةُ رسولِ اللَّه مخفورةٌ

محفورةٌ و العُمی و البُکُم و الزّمنی فی المدائنِ مهملة لا تُرحَمُونَ، ولا

فی مَنزِلَتِکُم تعلمون، و لا مَنْ عَمِلَ فیها تُعینون، و بالأدّهانِ و المُصَانَعَةِ عند الظَلَمَةِ تأمنون، کُلّ ذلک ممّا أمرکم اللَّهُ بهِ من النّهی و التّناهی و أنتم عنه غافلونَ، و أنتُم أعظم النّاس مُصیبَةً»؛

تا آن جا که می فرماید: «أَللّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ ما کانَ مِنّا تَنافُسًا فی سُلْطان وَ لاَ الِْتماسًا مِنْ فُضُولِ الْحُطامِ وَ لکِنْ لِنَرُدَّ الْمَعالِمَ مِنْ دینِکَ وَ نُظْهِرَ الاِْصْلاحَ فی بِلادِکَ وَ یَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبادِکَ وَ یُعْمَلَ بِفَرائِضِکَ وَ سُنَنِکَ وَ أَحْکامِکَ، فإنّ لَم تَنْصُرونا و تنصفونا قوی الظّلمة علیکم، و عَمِلَوا فی إطفاءِ نُورِ نَبیکُم، و حسبُنا اللَّهُ و علیه توکّلنا و إلیه أنَبْنَا و إلیه المَصیرُ»⁽¹⁾؛

«ای مردم! از آنچه خداوند اولیای خود را با نکوهش از عالمان یهود پند داده است، عبرت بگیرید. آن جا که می فرماید: «چرا خداگرایان و عالمان دینی مردمان را از گفتار گناه آلودشان باز نمی دارند؟» و آن جا که فرموده است: «آن کسانی از بنی اسراییل که کفر ورزیدند، از رحمت خدا دور شدند»؛ تا آن جا که فرموده است: «چه بد است آنچه می کردند»؛ و خداوند آنان را بدین سبب نکوهش کرده است که آن ها کارهای زشت و تباه گری ستمگرانی را که میان ایشان بودند می دیدند ولی آن ستمگران را از آنچه می کردند باز نمی داشتند! به طمع این که از جانب آنان به نوا و بهره ای برسند و یا می ترسیدند که از آنان گزندی ببینند، با این که خداوند می فرماید: «از مردمان نترسید و از من بترسید»! و می فرماید: «مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند، که امر به معروف و نهی از منکر می کنند»؛ و خداوند بدین سبب سخن خود را با امر به

معروف و نهی از منکر به عنوان فریضه ای از سوی خود آغاز کرده که آگاه بوده است چون این فریضه ادا گردد و برپاداشته شود، تمام فرایض و واجبات دیگر، از آسان و دشوار، برپا داشته می شوند؛ و این بدان سبب است که امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام است همراه با ردّ مظالم و مخالفت با ستمگر و تقسیم درآمدهای عمومی و غنیمت های جنگی و جمع آوری زکات و صدقات از جای خود و صرف آن در جای خود».

سپس، حضرت، علمای ساکت در مقابل ظلم که این وظیفه را ترک کرده اند، سرزنش و ملامت می کند و می فرماید: «من بر شما از آن می ترسم که انتقامی از انتقام های الاهی بر سرتان فرود آید؛ زیرا، شما به سبب کرامت الاهی به جایگاهی دست یافته اید که بر دیگران برتری و پیشتازی پیدا کرده اید و در حالی که خداشناسان و نیکان (از جانب مردمان) بزرگداشتی نمی بینند. شما به خاطر خدا در میان مردم ارجمندید. و من از آن رو بر شما بیمناکم که شما برای شکسته شدن برخی از پیمان های پدرانتان به هراس می افتید و نگران می شوید، امّا به چشم خود می بینید پیمان های الاهی شکسته شده و قوانین دینی زیر پا گذاشته شده، ولی هراس نمی نمایید؛ و نیز پیمان های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خوار و بی مقدار گشته است و شما اهمیت نمی دهید و کوران و لالان و زمین گیران در همه ی سرزمین های اسلامی وانهاده مانده اند و بر آنان ترحّمی

نمی شود و شما در خور مسؤولیت خویش و در حدّ توانایی خود،

کاری نمی کنید؛ و نیز به افرادی که در این جهت کار می کنند، مددی نمی رسانید و با سازش و همکاری با ستمکاران خود را آسوده می دارید. تمام این ها از آن چیزهاست که خداوند شما را مأمور به جلوگیری فردی و همیاری جمعی برای جلوگیری از آن ها کرده است و از آن غافلید و مصیبت شما از مصایب همه ی مردم سهمگین تر است».

تا آن جا که می فرماید: «خدایا! تو می دانی آنچه که از ما رفت نه به خاطر رغبت در قدرت بود، و نه زیادت خواستن از دنیای ناچیز؛ بلکه می خواستیم نشانه های دین را بنمایانیم، و اصلاح را در شهرهایت ظاهر گردانیم، تا بندگان ستمدیده ات را ایمنی فراهم آید، و واجبات و احکام و سنّت های تو اجرا گردد. پس، اگر شما مردم ما را یاری نکنید و به ما حقّ ندهید، قدرت ستمکاران و بیدادگران هم چنان بر سر شما خواهد بود و آنان هم چنان به خاموش کردن نور پیامبرتان ادامه خواهند داد. خداوند ما را بسنده است که بدو توکل می کنیم و به او پناه می بریم و بازگشت همه به سوی اوست».

«وای بر قومی که به وسیله ی امر به معروف و نهی از منکر قرض خود را به خدا ادا نمی کنند»؛ این روایت با چندین سند معتبر روایت شده است.

«باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گرنه اشرار بر شما مسلّط می شوند و آن وقت دعای نیکان (برای رفع بدی) مستجاب نخواهد شد».

«امّت من مادامی که امر به معروف و نهی از منکر نمایند، و یکدیگر را به احسان و نیکی کمک کنند، در خیر و خوبی خواهند بود؛ و اگر چنین نباشند، برکت از آنان برداشته خواهد شد، و بعضی از آنان بر بعض دیگر - به ظلم - مسلّط خواهند گردید، و

در زمین و آسمان یار و یاوری نخواهند داشت».

10

) در کتاب کافی از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است: «یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ یُتَّبَعُ فِیهِمْ قَوْمٌ مُرَاءُونَ یَتَقَرَّءُونَ وَ یَتَنَسَّکُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ لَا یُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لَا نَهْیاً عَنْ مُنْکَرٍ إِلَّا إِذَا أَمِنُوا الضَّرَرَ یَطْلُبُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِیرَ یَتَّبِعُونَ زَلَّاتِ الْعُلَمَاءِ وَ فَسَادَ عَمَلِهِمْ یُقْبِلُونَ عَلَی الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ مَا لَا یَکْلِمُهُمْ فِی نَفْسٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَوْ أَضَرَّتِ الصَّلَاةُ بِسَائِرِ مَا یَعْمَلُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَبْدَانِهِمْ لَرَفَضُوهَا کَمَا رَفَضُوا أَسْمَی الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ هُنَالِکَ یَتِمُّ غَضَبُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمْ فَیَعُمُّهُمْ بِعِقَابِهِ فَیُهْلَکُ الْأَبْرَارُ فِی دَارِ الْفُجَّارِ وَ الصِّغَارُ فِی دَارِ الْکِبَارِ.

إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکَاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ وَ یُنْتَصَفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ یَسْتَقِیمُ الْأَمْرُ فَأَنْکِرُوا بِقُلُوبِکُمْ وَ الْفِظُوا بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ صُکُّوا بِهَا جِبَاهَهُمْ وَ لَا تَخَافُوا فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ.

فَإِنِ اتَّعَظُوا وَ إِلَی الْحَقِّ رَجَعُوا فَلَا سَبِیلَ عَلَیْهِمْ «إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ»⁽¹⁾هُنَالِکَ فَجَاهِدُوهُمْ بِأَبْدَانِکُمْ وَ أَبْغِضُوهُمْ بِقُلُوبِکُمْ غَیْرَ طَالِبِینَ سُلْطَاناً وَ لَا بَاغِینَ مَالًا وَ لَا مُرِیدِینَ بِظُلْمٍ ظَفَراً حَتَّی یَفِیئُوا إِلَی

أَمْرِ اللَّهِ وَ یَمْضُوا عَلَی طَاعَتِهِ».

تا آن جا که فرمود: «أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی شُعَیْبٍ النَّبِی (صلی الله علیه و آله) أَنِّی مُعَذِّبٌ مِنْ قَوْمِکَ مِائَةَ أَلْفٍ أَرْبَعِینَ أَلْفاً مِنْ شِرَارِهِمْ وَ سِتِّینَ أَلْفاً مِنْ خِیَارِهِمْ، فَقَالَ (علیه السلام) یَا رَبِّ هَؤُلَاءِ الْأَشْرَارُ فَمَا بَالُ الْأَخْیَارِ؟ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ دَاهَنُوا أَهْلَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَغْضَبُوا لِغَضَبِی»⁽¹⁾؛

«در آخرالزمان مردمی خواهند بود که از گروه خاصّی پیروی می کنند که ریاکارند و تظاهر می کنند قاری قرآن و اهل عبادت اند. آنان تازه کار و ساده لوح اند، نه امر به معروفی را بر خود واجب می دانند نه نهی از منکری را، مگر زمانی که از ضرر و زیان محفوظ باشند؛ پیوسته در این راه برای خود عذر و بهانه می تراشند. اینان اشتباهات و لغزش هایی را که در رفتار و گفتار عالمان حقیقی رخ داده است، پی می گیرند؛ در انظار مردم به نماز و روزه، و اعمالی که برای مال و جانشان خطری ندارد، روی می آورند. اگر زمانی شرایطی پیش آید که نماز خواندن هم سبب بروز مشکلی برای مال ها و بدن هایشان شود، نماز را نیز ترک می کنند؛ همان گونه که کامل ترین و والاترین فرایض را ترک کردند.

همانا امر به معروف و نهی از منکر فریضه ی بزرگی است که اقامه ی دیگر واجبات به آن وابسته است. زمانی که مردم این گونه شدند و دنباله رو چنین افرادی گشتند، غضب خدا بر آنان کامل می شود و خداوند همه ی مردم را عقوبت می کند؛ بدین ترتیب نیکوکاران همراه با فاسقان، و کودکان نیز همراه با بزرگ ترها

هلاک خواهند شد.

امر به معروف و نهی از منکر راه، روش و شیوه ی صالحان و فریضه ی بزرگی است که اقامه ی دیگر واجبات نیز در گرو عمل به آن است. امنیّت راه ها در سایه ی امر به معروف حاصل می شود. کسب ها در سایه ی آن حلال می گردند. حقّ به صاحبش برمی گردد و سبب عمران و آبادانی زمین می شود. در سایه ی امر به معروف و نهی از منکر، دشمنان نیز به رعایت انصاف وادار می شوند و کارها به سامان می رسد. با قلب خود انکار کنید و با زبانتان با آنان سخن گویید و به پیشانی آن ها بزنید و از ملامت ملامتگران نهراسید.

اگر به سوی حق برگشتند و از گناهان خود توبه کردند، دیگر سرزنش آنان سزاوار نیست و «همانا اشکال متوجّه کسانی است که به مردم ستم روا می دارند و در روی زمین به ناحقّ سرکشی می کنند، به راستی که برای ایشان عذاب دردناک است». با آنان جهاد کنید و آنان را از عمقِ دل دشمن بدارید؛ و در این امر، نه در پی کسب قدرت و مال باشید، و نه بخواهید از روی سرکشی (ظلم) بر دیگران پیروز شوید تا سر به فرمان خدا بگذارند و براساس طاعت الاهی سلوک کنند.

ایشان در ادامه فرمود: «خداوند به شعیب پیامبر وحی کرد: من صد هزار نفر از قوم تو را عذاب خواهم کرد که چهل هزار نفرشان اهل معصیت و گناه اند و شصت هزار نفرشان هم از خوبان قوم تو هستند. شعیب عرض کرد: خداوندا، [برای] اشرار جز این انتظار نیست؛ امّا چرا خوبان عذاب می گردند؟ پس، خداوند وحی فرمود: چون در مقابل اهل معصیت مماشات به خرج دادند و به خاطر غضب من، غضبناک نشدند».

«مردمی که حقّ ضعیف آن ها از قویّشان بدون لکنت زبان (یعنی بدون آزار و اذیتی که موجب نگرانی و رنج او باشد) گرفته نشود، پاک و مقدّس نخواهند شد».

فَقالوا: یَا رَسول الله، فَکَیفَ بِنا وَ نَحنُ لا نَقدِرُ عَلَی إنکار مَا نُشاهِدُهُ مِن مُنکَرٍ؟ فَقال رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله): لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ ولَتَنهُنَّ عَنِ المُنکَرِ، أو لَیَعُمَّنَّکُم عَذابُ اللّه! ثمّ قال: مَن رَأی مِنکُم مُنکَرا فَلْیُنکرهُ بِیَدِهِ إن استَطاع، فإن لَم یَستَطِعْ فبِلِسانِهِ فإن لَم یَستَطِعْ فبِقَلبهِ فَحسبه أن یَعلم الله مِن قَلبِهِ أنّه لِذلکَ کارِه» ⁽²⁾؛

«خداوند درباره ی قومی از گذشتگان، به جبرائیل وحی کرد و

به او فرمان داد شهری را که در آن عدّه ای از کفّار و بدکاران بودند، به زمین فرو ببرد. جبرائیل گفت: آیا همه را به زمین ببرم، جز آن زاهد و پارسا را؟ تا آنکه به حقیقت فرمان خدا پی ببرد؟ خدا فرمود: او را پیش از دیگران به زمین فرو ببر. جبرائیل پرسید: پرودگارا، به من بگو چرا چنین کنم در حالی که او پارسا و عابد است ؟ خداوند فرمود: به او امکانات دادم و او را قدرتمند ساختم، در حالی که او امر به معروف و نهی از منکر نمی کند و در حالت غضب و خشم من به محبّت و دوستی آنان اهمیت می دهد.

از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسیدند: وضع ما چگونه خواهد بود در حالی که آن چه را از منکرات می بینیم بر رد کردن آن قادر نیستیم ؟ فرمود: حتماً امر به معروف و نهی از منکر کنید یا این که عذاب خدا به طور قطع شما را شامل خواهد شد. سپس فرمود: هر کس از شما منکر را ببیند، باید با دست مانع از انجام آن شود، اگر نتوانست با زبان، و اگر با زبانش نتوانست پس با قلب خویش. همین مقدار برای او کافی است که خدا بداند وی این کار را ناپسند می دارد».

«کسی که دندان خشم را به خاطر خدا تیز کند بر کُشتن

سردمداران کفر توانایی پیدا می کند».

14

) محقّق حلّی در پایان السرائر از روایت ابوالقاسم بن قولویه، از جابر از امام صادق (علیه السلام) مینویسد: «مَنْ مَشَی إِلَی سُلْطَانٍ جَائِرٍ فَأَمَرَهُ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ وَعَظَهُ وَ خَوَّفَهُ کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ الثَّقَلَینِ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ مِثْلُ أَعْمَالِهِمْ»⁽¹⁾؛

«کسی که نزد سلطان ظالم رفته و او را به تقوای الاهی دعوت کرده و موعظه کند و از قیامت بترساند، پاداش جن و انس را خواهد داشت».

«هر کس امر به معروف و نهی از منکر نماید، جانشین خدا در زمین و جانشین رسول او است».

به نقل از پدرانش به نقل از امام علی (علیه السلام) چنین است: «کان رَسول الله (صلی الله علیه و آله) یَأتی أهل الصفَة وکانوا ضیفان رَسول الله (صلی الله علیه و آله) إلی أن قال: فَقامَ سَعد بن أشج فَقال: إنّی أشهَدُ الله و أشهَدُ رَسول الله وَمن حَضرنی ان نوم اللیل علی حرام، فقال رسول الله (صلی الله علیه و آله): لَم تصنع شَیئاً، کَیفَ تأمر بِالمعروفِ وَتنهی عَن المنکرِ إذا لم تخلط النّاس ؟! و سکون البریّة بعد الحضر کفر للنعمة، إلی أن قال: ثم قال (صلی الله علیه و آله): بئس القوم قَوم لا یأمرونَ بِالمعروفِ ولا ینهون عن المُنکرِ، بئسَ القوم قوم یقذفون الامرین بالمعروف والناهین عن المنکر، بئس القوم قوم یقتلون الذین یأمرون الناس بالقسط...»⁽¹⁾

«پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نزد اهل صفه می آمد و اینان میهمان آن حضرت بودند. در دیداری، سعد بن اشج برخاست و عرض کرد: خدا و رسول و هر کسی را که حضور دارد، شاهد می گیرم که خواب شب بر من حرام است [از بس همیشه شب زنده داری می کنم]. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: در این صورت کاری نکرده ای! چگونه خواهی توانست امر به معروف و نهی از منکر کنی، اگر با مردم نشست و برخاست نداشته باشی؛ کناره گیری از مردم پس از آن که با آنان حشر و نشر داشته ای کفران نعمت است! سپس فرمود: قومی که امر به معروف و نهی از منکر نکنند، قوم بدی هستند!

کسانی که آمران به معروف و ناهیان از منکر را مورد تهمت

قرار دهند، بد مردمانی هستند! بدند کسانی که دعوت کنندگان به بر پایی عدل و داد میان مردمان را بکشند».

«"خداوند ایمان را برای تطهیر از شرک واجب کرد" و سپس فرمود: "و جهاد را برای عزّت اسلام، و امر به معروف را برای مصلحت جامعه قرار داد" ».این روایت در وسائل الشیعه نیز با چندین سند طولانی روایت شده است⁽²⁾.

«جبرائیل نزد من آمد و گفت:" ای احمد! اسلام ده بخش دارد و هر کس یک بخش آن را نداشته باشد زیان دیده (محتاج)

می شود "...تا آن جا که فرمود:" هفتم امر به معروف که وفا است، هشتم نهی از منکر که اتمام حجّت است"»⁽¹⁾؛ حدیث نبوی که در الخصال و المجالس روایت شده نیز نزدیک به این حدیث است.

«سپاس خدایی را که آسمان ها و زمین را آفرید...» تا آن جا که

فرمود: «در مواردی که خداوند بر شما واجب کرده و به انجام آن امر نموده است از فرمان خداوند اطاعت کنید. آن ها عبارتند از: به پا داشتن نماز، پرداخت زکات، زیارت خانه ی خدا، روزه ی ماه رمضان، امر به معروف و نهی از منکر».

«نزد مولای خود علی بن محمّد، امام هادی (علیه السلام) وارد شدم و عرض کردم: ای پسر رسول خدا! من می خواهم دین خود را بر تو عرضه نمایم. فرمود: بیاور ای اباالقاسم؛ گفتم: من معتقدم که خدای تبارک و تعالی یگانه است...» تا آن جا که فرمود: «معتقدم که

فرائض واجب پس از ولایت، نماز است و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر. امام (علیه السلام) فرمود: ای اباالقاسم! به خدا این دین، دین خداست که برای بندگانش پسندیده است.