اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

المجلد 0: [المدخل] مقدمه

اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تصویر

صُورَة المُؤلّف «قدّس سرّه»

[المدخل]

**[ترجمه]

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

ص: 6

مقدمه گروه ترجمه کامل بحار الانوار

خداوند را شاکریم که توفیق ترجمه کامل بزرگترین مجموعه حدیثی شیعه یعنی بحار الانوار اثر محدث و متکلم بزرگ و نام آور شیعه علامه محمد باقر مجلسی - رحمه الله - را نصیب ما کرد. این توفیق رهین ژرف اندیشی و پایمردی برادر ارجمند، فاضل و فرهیخته جناب آقای مهندس منصور واعظی دبیر کل محترم نهاد کتابخانه های عمومی سراسر کشور بود که هزینه و لوازم انجام این پروژه بزرگ و چاپ و انتشار آن را از سوی موسسه کتاب نشر (وابسته به نهاد مزبور) فراهم نمود.

در باره این ترجمه نکات و مطالب زیر گفتنی است:

«ای برادران دینی من و ای دوستان ائمه طاهرین علیهم السّلام! اگر شما در اظهار دوستی خود صادق هستید، بشتابید به جانب خوانی که من گسترده‌ام، با دست‌های اعتراف و یقین آن را بگیرید، با وثوق و اطمینان به آن چنگ زنید و از آنها نباشید که چیزی بر زبان می‌رانند که در دل ندارند. و از آنها نباشید که از روی نادانی و گمراهی، دل‌هایشان از بدعت‌گذاری و هواپرستی سیراب شده و آنچه را که ادیان حقه ترویج کرده‌اند، با مطالب و عقاید باطل و شبیه به حق منکران شرایع مخلوط می‌سازند.

برادران من! به شما مژده می‌دهم؛ مژده می‌دهم به کتابی که جامع مقاصد و دارای نکات بی‌نظیری است که روزگار به خوبی و روشنی آنها نیاورده است، و ستارگانی است که از افق غیب درخشیده و چشم بندگان به روشنی و درخشندگی آنها ندیده است؛ رفیق شفیقی است که پیش از این کسی در صداقت و وفا، مانند آن را یاد ندارد.

ای بیچاره‌ای که منکر شاخه‌های تناور و ساقه‌های فضل و احسان آن هستی، همان حسد و عناد و کوردلی که داری برای تو کافی است!

و ای کسی که اعتراف به مقام بلند و حلاوت بیان بحار الانوار نمی‌کنی، تردیدی که از جهل و گمراهی و حماقت تو سرچشمه گرفته، برایت بس است!!

من نظر به اینکه این کتاب مشتمل بر انواع علوم و حکمت‌ها و اسرار است و از مراجعه به تمام کتب بی‌نیازکننده می‌باشد، آن را «بحار الانوار»، (دریاهای نور) جامع گوهرهای اخبار ائمه اطهار علیهم السلام، نامیدم.» - . بحار الانوار 1 : -

بر این اساس، باطل بودن این پندار که خود مجلسی نیز معترف به عدم اعتبار کامل بحار و مخلوط بودن آن از احادیث و روایات درست و نادرست و معتبر و غیر معتبر است، روشن می شود.

جای جای مجلدات بحار مطالبی یافت می شود که حاکی از نقد و انتقاد مجلسی بر برخی از احادیث و بی اعتمادی او به برخی کتب روایی است. به عنوان مثال در مقدمه خود بر بحار در باره کتاب مصباح الشریعه می نویسد:

«در کتاب مصباح الشریعه مطالبی وجود دارد که خردمند ماهر را به شک می اندازد. اسلوب آن شبیه سایر کلمات و احادیث و آثار اهل بیت علیهم السلام نیست. شیخ طوسی در کتاب مجالس خود بعضی از روایات مصباح الشریعه را چنین نقل می کند: روایت کرده اند برای ما جماعتی از ابی مفضل شیبانی با اسنادش از شقیق بلخی از فردی از اهل علم که برای او روایت کرده است. این نحوه نقل روایت بیانگر این است که مصباح الشریعه نزد شیخ و در عصر او موجود بوده و از آن روایت می کرده اما اطمینان کاملی به آن نداشته است و نزد او انتساب روایات آن به امام صادق علیه السلام ثابت نبوده چون سند آن به صوفیه (شقیق بلخی) منتهی می شود و از این رو مشتمل بر اصطلاحات و تعابیر صوفیان و مبتنی بر روایت از مشایخ آنان و کسانی که صوفیان در روایاتشان بدانان اعتماد دارند، می باشد.» - . بحار الانوار 1 : 32 -

به عنوان نمونه دیگر مجلسی در مورد دو کتاب حافظ رجب برسی با عنوان مشارق انوار الیقین و الفین در مقدمه بحار می نویسد: من اعتمادی به آنچه که فقط در این دو کتاب نقل می شود (و در کتب دیگر روایی نیامده است) ندارم زیرا این دو کتاب برسی مشتمل بر روایاتی است که موهم خبط و خلط و غلو است و به همین دلیل ما تنها روایاتی از این دو کتاب را در بحار نقل کرده ایم که با روایات برگرفته شده از اصول و منابع حدیثی معتبر موافقت دارند.» - . بحار الانوار 1 : 10 -

حتی گاهی مجلسی روایتی را مثلا به خاطر این که شیخ صدوق نیز آن را روایت کرده است، نقل می کند اما در انتهای روایت می نویسد: «در نظر من این خبر بسیار عجیب و غریب است و من به آن اعتماد ندارم چون از اصل معتبری نیست، گرچه به صدوق نسبت داده شده است.» - . بحار الانوار 54 : 341 -

پس مجلسی نه محدثی ساده نگر و سطحی و صرفا روایتگر، بلکه عالمی نقاد و حدیث شناس و جدا کننده سره از ناسره است.

با این حال این سئوال را می توان مطرح کرد که آیا هر آنچه از احادیث و روایات در بحار آمده است معتبر و صحیح است؟ پاسخ این سئوال بدون شک منفی است و نمی توان منکر وجود برخی احادیث ضعیف - . مقصود از صحیح و ضعیف در اینجا صحیح و ضعیف در اصطلاح متاخرین نیست بلکه مقصود از این دو عنوان در اصطلاح متقدمین است. - در موسوعه عظیم بحار شد و این به دلایلی چند می تواند باشد:

منحصر به فرد حدیثی بهره ببرند اگر چه بسیاری از روایات و مطالب آن برای عموم فارسی زبانان نیز قابل استفاده است.

انتشار آنها صرف نظر شد اگر چه متن عربی آنها پیش از این در بیروت به چاپ رسیده و در بازار نشر موجود است.

در اینجا باید تشکر ویژه داشته باشیم از جناب آقای دکتر رضا ناظمیان که مسئولیت اشراف بر ترجمه 50 مجلد بحار را بر عهده داشته اند.

اسامی همکاران مترجم:

ب: اسامی مقابله کنندگان و ویراستاران:

مهدی نصیری

مسئول و مجری طرح ترجمه کامل بحار الانوار

**[ترجمه]

[مقدمات لهذا الطبع]

[کلمة الناشر]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی أفضل انبیائه و خاتم رسله محمّد المصطفی و علی آله الأطهار الأخیار.

و بعد فقد وفقنا اللّه تبارک و تعالی للقیام بطبع هذا التراث الجلیل و السفر العظیم و نشره فی المجتمع الحضاری المتقدم راجین من اللّه أن یسدد خطانا انه سمیع مجیب.

و قد ارتأینا أن نهدی کل جهودنا الی مولاتنا أم الإمامة و مهد التراث الإسلامی «فاطمة الزهراء» صلوات اللّه علیها نرجو من اللّه و منها القبول.

کما و نودّ أن نبدی شکرنا الصادق و تقدیرنا العمیق الی کل من سعی فی اخراج هذا التراث فی طبعتها الأولی فانهم هم الوحیدون الذین یشکرون و یحمدون علی ما قاموا به من جهد و خدمة فی سبیل الإسلام.

فمنهم من قدم علی الکتاب او علق علیه او صحّحه او وضع له الفهارس او قام بطبعه او نشره و أخص منهم بالذکر المرحوم آیة اللّه الشیخ عبد الرحیم الربانی الشیرازی و العلامة الحجة الشیخ محمّد باقر البهبودی و حجة الإسلام و المسلمین الحاجّ السیّد هدایة المسترحمیّ و فضیلة

الحاجّ السیّد جواد العلوی و فضیلة الحاجّ الشیخ محمّد الآخوندی و الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه الاجلاء و السیّد إبراهیم المیانجی و فضیلة المیرزا علی أکبر الغفاری و فضیلة السیّد محمّد مهدی الموسوی الخرسان و فضیلة الأستاذ یحیی العابدی الزنجانیّ و فضیلة السیّد محمّد تقی مصباح الیزدیّ و فضیلة السیّد کاظم الموسوی المیاموی فجزاهم اللّه عن الإسلام خیر جزاء و حشرنا و ایاهم مع الأئمة الأطهار و صلّی اللّه علی محمّد و آله الأخیار.

بیروت 17/ ربیع الأوّل/ 1403 ه- 1/ 1/ 1983 م

دار احیاء التراث العَرَبی

**[ترجمه]بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

سپاس خداوندی را که پروردگار جهانیان است ودرود و سلام بر با فضیلت ترین پیامبرانش و آخرین فرستادگانش حضرت محمد مصطفی وبر خاندان پاکیزه وبر گزیده او.

خداوند تبارک وتعالی توفیق داد تا اقدام به چاپ این میراث ارزشمند واثر بزرگ وانتشارآن در محافل علمی وادبی نماییم. امید است که خداوند ما را از خطا محفوظ بدارد، به درستی هم اوست که شنوا و جواب دهنده است.

اهدا می کنیم همه تلاش وکوششمان را به سرورمان، مادر امامت ومهد میراث اسلامی\"حضرت فاطمه زهرا\" سلام الله علیها بدان امید که مورد قبول خداوند وحضرتش قرار بگیرد.

تشکر صادقانه وتقدیر عمیق خود را نثار هر کسی می کنیم که برای احیای این میراث در چاپ اول آن اقدام کرده است. از جمله کسانی که بر کتاب مقدمه و یا حاشیه نوشتند و یا آن را تصحیح کردند و برای آن فهرست قرار دادند و نیز کسانی که آن را منتشر کردند. مخصوصا یاد می کنیم از مرحوم آیت الله شیخ عبد الرحیم ربانی شیرازی و علامه شیخ محمد باقر بهبودی وحجت الاسلام والمسلمین حاج سید هدایت مسترحمی و فاضل ارجمند

ص: 7

حاج سید جواد علوی و فاضل ارجمند حاج شیخ محمد آخوندی و حاج سید اسماعیل کتابچی و برادران بزرگوار ایشان و سید ابراهیم میانجی و فاضل ارجمند میرزا علی اکبر غفاری و فاضل ارجمند سید محمد مهدی موسوی خراسانی و فاضل ارجمند استاد یحیی عابدی زنجانی و فاضل گرامی محمد تقی مصباح یزدی و فاضل ارجمند سید کاظم موسوی میاموی. پس خداوند بهترین پاداش را از اسلام به ایشان دهد و ما و آنها را با ائمه اطهار علیهم السلام محشور کند و درود خداوند بر حضرت محمد و خاندان برگزیده ی او.

بیروت 17/ ربیع الأوّل/ 1403 ه- 1/ 1/ 1983 م

ص: 8

**[ترجمه]

کلمة الناشر للطبعة الأولی

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره و سببا لمزید فضله و الصلاة علی نبیّه الّذی أرسله علی حین فترة من الرّسل و طول هجعة من الأمم و کان الناس فی غمار الهمجیّة یخوضون و فی بیداء الضلال یخبطون، فقام محمّد صلّی اللّه علیه و آله داعیا إلی شریعته، معلنا بنبوّته، فی قوم قد ملکت سجایا الحیوانیّة أعنّة نفوسهم و أفسدت ضواری الشهوات قلوبهم التی فی صدورهم؛ و سیطرت مخازی العبودیّة علی طبائعهم، تائهین فی مهمه خائف و سیل إشراک جارف، فجاء صلّی اللّه علیه و آله و معه کتاب ربّه؛ و قام بأعباء الدعایة؛ و أنار نبراس؟؟؟ المدنیّة؛ و أوقد مقباس الهدایة؛ و أخمد نیران الغوایة؛ و دعا الناس إلی عبادة من یدبّر شئون الکیان و رفض الطواغیت و الأصنام؛ و حثّ الناس علی التعاطف و التراحم و ترک البغی و التنازع و التخاصم فلمّا انقضت أیّامه و أتی علیه یومه ترک بین الناس الثقلین: کتاب اللّه و عترته و نصّ بنجاة من تمسّک بهما من امّته، فلم یمض حتّی بیّن لهم معالم دینهم و ترکهم علی قصد سبیلهم و أقام أهله علما و إماما للخلق و أوصاهم باتّباع أمرهم و الانتهاء عن نهیهم فقام بعده

أوصیاؤه فیما شرّع و احتذوا مثاله فی کلّ ما صدع، شرحوا کلمه و نشروا دینه و أناروا طرقه و سلکوا مسلکه و أقاموا حدوده و علّموا الناس دقائق کتابه و حقائق سنّته؛ یؤلمهم بقاء الامّة فی الجهل و یؤذیهم خروجهم عن صراط الفطرة و العقل؛ و استنقذوهم عن معاسیف السبیل و معامی الطریق؛ و نهضوا بهم من درکات السفالة و أخادید الخمول و هوی الجهل إلی مستوی العلم و الفضیلة و العقل؛ و أوردوهم منهلا نمیرا رویّا صافیا تطفح ضفّتاه و لا یترنّق جانباه.

و هناک رهط من الامّة، الامویّة الغاشمة، قد ضرب اللّه بینهم و بین الحقّ بسور ظاهره الرّحمة و باطنه العذاب، أرادوا خضد شوکة العترة و إضاعة حقّهم و إباحة نصبهم و نبذوا کتاب اللّه وراء ظهورهم و أبقوا شطرا من الامّة فی الذهول و بیئة الضلالة و الاستکانة و الخمول، أحیوا البدعة و أماتوا السنّة و فعلوا ما فعلوا و ابتدعوا ما ابتدعوا و أحدثوا فی الإسلام ما لیس فی الحسبان.

و اخری قوم رضی اللّه عنهم و رضوا عنه، استضاءوا بنور القرآن و تمسّکوا بحجزة أهل بیت الوحی و شیّدوا بهم و وطّدوا بهم دعائم دینهم و أشادوا بذکرهم و اقتصّوا آثارهم و نهجوا منهجهم و ذبّوا عن حریمهم و قاموا بواجب حقوقهم، لم یثبّط هممهم بعد الغایة الّتی یقصدون و لم یحل شی‌ء بینهم و بین ما یرجون و لم تأخذهم فی اللّه لومة لائم، رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه، فنهضوا لتدعیم الحقّ و تنویر أفکار المجتمع فجمعوا فی عامّة العلوم و شتّی أنواع الفنون ما أخذوا عن الأئمّة الکرام و عیبة علم الملک العلّام فألّفوا و أفادوا و دوّنوا فأجادوا و خلّفوا من أصناف التصانیف و آلاف التآلیف فی جمیع الأنحاء و الأغراض و الأنواع من فقه و معارف و خطب و رسائل و حکم و مواعظ و أخلاق و سنن و ملاحم و فتن کتبا منشّرة و صحفا مکرّمة مرفوعة مطهّرة. فأبقت لهم کیانا خالدا و ذکرا جمیلا و صحیفة بیضاء تبقی مع الدّهر تذکر و تشکر.

و من الأسف قد نشبت بین أجیال المسلمین خلال تلک القرون حروب طاحنة و فتن غاشمة و دواهی عظیمة منذ عهدهم الأوّل عهد الصحابة الأوّلین ثمّ فی أدوارهم المتتابعة و تعرّضوا فی بعض تلکم الحوادث للمکتبات العامرة الإسلامیة الّتی تربو عدد مجلّداتها مئات الالوف کمکتبة «الصاحب» و مکتبة «شیخ الطائفة» و غیرهما تارة بالإحراق و اخری بالإغراق و ما بقیت بعد هاتیکم الکوارث و الهنابث ذهبت و اندرست أو دثرت و انطمست جلّها فی حادثة «التاتار» فما بقی من تلک المؤلّفات الذّهبیة و الآثار المذهبیّة إلّا قلیل من کثیر و ذلک فی زوایا نسجت علیها عناکب النسیان.

فهنالک نهض بطل عبقریّ إلهیّ کأنّه أمّة فی نفسه، شمّر عن ساق الجدّ و جمع ما لدیه من هذه الأصول و بعث من یفحص عنها من العظماء و الفحول، فتفحّصوا عن الدفائن المغمورة و خزائن الکتب المهجورة و المکتبات الدارسة المطمورة و تجسّسوا عن علماء الأمصار و تتّبعوا خلال الدّیار؛ فجمع ما وصل إلیه من الأثر و قام بإحیاء ما دثر، ضامّا شعثها، جامعا شملها، و بذل همّته القعساء فی تنظیم ما جاءت من الأرجاء، فرتّب أصوله و قرّر فصوله و بوّب أبوابه و أسّس أساسه و علّوا علیها صروحه و فسّر غریبه و أوضح جدده و أبلج معضله و جاء بکتاب کریم لم یری الدّهر مثله. فهو و الحقّ مشکاة أنوار الوحی و مصباح السالک فی دهماء الوخی، تمثّل مجلّداته الضخمة أمام القارئ کالنجوم الزاهرة

أو کالبحار الزاخرة، یحمل بین دفّتیه من العلوم کلّها و من الفنون جلّها، یحتوی ما تحتاج إلیه الامّة و لا یغادر منه شیئا، فلن یفقد الناظر فیه بغیته و یجد کلّ طالب بلغته، بحر متلاطم الأمواج، جیّاش العباب، فیه اللّؤلؤ و المرجان و الدّرّ الوضّاء و الحجّة البالغة و البرهان الساطع و العلم الناجع و الأدب الناصع، و فیه ... و فیه ما لیس فی وسعنا و أیّ ثقافیّ دینیّ أن نحصیه و نعدده. فجزی اللّه مؤلّفه العلّامة مولانا «المولی محمّد باقر المجلسیّ» عنّا و عن جمیع المسلمین خیر الجزاء علی موسوعته الّتی لا تتناهی.

ألا و قد طبع ذلک الکتاب بتمامه فی خمس و عشرین مجلّدا بنفقة صاحب السماحة و الکرم ارومة الفضل و الهمم «الحاجّ محمّد حسن الأصفهانیّ» أمین دار الضرب الملقّب ب [الکمپانی] فنفدت تلکم النسخ مع کثرة من یرغب فی اقتنائها و شدّة مسیس الحاجة إلیها فمنّ المولی سبحانه و أنعم علینا و شرّفنا بتجدید طبعه علی هذا الجمال البهیّ و الطرز المرغّب فیه مزدانا بتعالیق نافعة علمیّة لجمع من أعلام قم المشرّفة؛ فالواجب علینا أن نسدی شکرنا الجزیل و ثناءنا العاطر إلی حضرة العلّامة الجلیل «الحاجّ السیّد محمّد حسین الطباطبائی» أبقاه اللّه علما للخلق و منارا للحقّ الذی هو رأس هذه اللّجنة، و قد بیّن من الکتاب ما أشکل فهمه علی الطالب المستنیر و نرمز إلی تعالیقه ب [ط]. و إلی العالم الخبیر و المتتبّع البصیر «الشیخ عبد الرحیم الربانیّ الشیرازیّ» أدام اللّه إفضاله و کثّر أمثاله حیث بذل جهده فی تصحیح الکتاب سندا و متنا و ترجم بعض رجاله و أوضح مشکله و شرح غامضه و علّق علیه مقدّمة ضافیة شافیة لیتیسّر لمعتنقیه أن یرتشفوا مناهله و یقتطفوا ثمار محاسنه. و إلی الفاضل الأدیب و المحقّق الأریب «الشیخ یحیی العابدیّ الزنجانیّ» أیّده اللّه و وفّقه لمراضیه الذی بذل غایة سعیه وراء تصحیح الکتاب و تحسینه و تنمیقه و مقابلته و عرضه علی نسخه المتعدّدة فجاء الکتاب- بحول اللّه و طوله- یروق طبعه هذا کلّ مثقّف دینیّ له إلمام بهذا المهمّ و ذلک لخلوّه من الخلل و الخطأ إلّا نزر زهید لا یعبأ.

و فی الختام لا یسعنا إلّا أن نثنی علی مجهود شقیقنا الفاضل «علیّ أکبر الغفاریّ» حیث عاضدنا فی کثیر من الموارد الّتی تحتاج إلی دقّة النظر. و کان حقّا علینا أن نسطّر لهم آیة من الحمد فی تضاعیف هذا السفر القیم الخالد و لروّاد الفضیلة الذین وازرونا فی هذا المشروع شکر متواصل غیر ممنوع و لا مقطوع.

الحاجّ السیّد جواد العلوی

**[ترجمه]بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

حمد وسپاس خدایی را که حمد را کلید یاد خودش و سبب زیادشدن فضلش قرار داد و درود بر پیامبرش در هنگامه فترت و غیبت پیامبران و غفلت و نا آگاهی طولانی امتها؛ در آن هنگام که مردم در نا آگاهی و پستی غوطه ور و در بیابان گمراهی سرگردان بودند. پس به پا خاست حضرت محمد که درود خداوند بر او وخاندانش باد دعوت کننده به شریعت خویش و اعلان کننده به نبوت خود در قومی که ملکات و سجایای حیوانی جانهای آنها را لگام زده بود و ابرهای سیاه شهوات قلب هایی را که در سینه داشتند فاسد کرده بود و ننگ و شرم بردگی بر طبیعت آنها مسلط شده بود و در بیابان های بی آب سر گردان و ترسان و در سیل شرک مصیبت زده بودند. پیامبر صلی الله علیه واله در حالی که کتاب پروردگارش همراه او بود، مبعوث شد و برای فراهم کردن آرامش قیام کرد؛ چراغ مدنیت را روشن و آتش هدایت را شعله ور و شعله های گمراهی را خاموش کرد. و مردم را به عبودیت کسی فرا خواند که شئون عالم را تدبیر می کند. او طاغوتها و بتها را شکست و مردم را بر مهربانی و ترحم به یکدیگر و ترک فساد و تباهی و جنگ و خصومت تحریک کرد.

آن گاه که عمرش به پایان و مرگش فرا رسید، برای مردم دو شیء گران بها باقی گذاشت: کتاب خدا و اهل بیتش را؛ و به نجات یافتن کسانی از امتش تصریح نمود که تمسک به آن دو کنند. پس لحظه ای نگذشت مگر اینکه برای آنها علوم دینشان را بیان و آنها را بر پیمودن راه راست تشویق کرد. و اهل بیتش را پیشوا و امام برای خلق قرار داد و آنها را به تبعیت از امر و ترک کردن نواهی ایشان سفارش نمود. جانشینان او در تمامی امور به آنچه که او تشریع کرده بود اقتدا کردند و سخنان او را تبیین و دینش را منتشر کردند و مسیر او را روشن ساختند و به راه و روش او طی طریق کردند و حدود الهی را بر پا داشتند و مردم را از دقائق کتاب و حقایق سنتش اگاه ساختند، چه آن که باقی ماندن امت در جهل بر ایشان دردناک بود و خروج آنها از صراط فطرت وعقل آزارشان می داد، از این رو آنها را از انحراف از مسیر و سرگردانی در راه نجات دادند. و آنها را از اعماق پستی و گودالهای نادانی به مسیر هموار علم و فضیلت و عقل رهنمون و آنها را به چشمه ای پاک و زلال که محتوای آن لبریز و اطراف آن تیره ناشدنی است، وارد کردند.

و بودند گروهی از امویان ستمگر، که خداوند بین آنها و بین حق دیواری قرار داد که ظاهر آن رحمت و باطن آن عذاب بود. اینان شکستن شوکت اهل بیت و ضایع کردن حق آنها و مباح کردن مناصب آنان را اراده کردند و کتاب خدا را پشت سر انداختند و گروهی از امت را در فراموشی و سرگشتگی و حالت گمراهی و بیچارگی و تنگنا قرار دادند. بدعت را زنده و سنت را میراندند و کردند آنچه که کردند و آغاز کردند آنچه که آغاز کردند و احداث کردند در اسلام آنچه را که از دین محسوب نمی شد.

ص: 9

و گروهی دیگر که خداوند از آنها راضی است و آنان نیز از خداوند راضیند، به نور قرآن روشنایی جستند و به خاندان اهل بیت وحی علیهم السلام تمسک کردند و به وسیله آنها پشتوانه های دینشان را محکم واستوار کردند؛ به یاد آنان سر بلند شدند و در پی آنان رفتند و راه آنان را پیمودند و از حریمشان دفاع کردند و برای حقوق واجب آنها قیام کردند، به خاطر هدفی که در پی آن بودند همتهایشان سرد نشد و چیزی بین آنان و بین آنچه امید آن را داشتند مانع نشد و سرزنش سرزنشگران آنان را از راه خدا باز نداشت. مردانی که در عهدی که با خداوند بسته بودند صادقانه ایستادند، پس برخاستند برای محکم ساختن حق و روشن کردن افکار جامعه. پس در همه علوم و انواع مختلف فنون آنچه را که از امامان با کرامت و مخزن علم ملک علّام گرفته بودند، جمع آوری و تالیف کردند و انواع تصنیف ها و هزاران تالیف در همه انواع و غرضها و انواع علوم از فقه ومعارف وخطبه ها ودانش نامه ها وحکمتها و موعظه ها و اخلاق و سنتها و اشعار حماسی و پند و عبرتها را منتشر کردند؛ کتاب هایی روح افزا وصفحاتی مورد تکریم و بلند مرتبه وپاکیزه. پس باقی ماند همراه روزگار برای آنها شخصیتی جاودان و یادی زیبا و صحیفه ای نورانی. درود و سپاس بر آنان.

و متاسفانه در این میان بین گروهی از مسلمین جنگ های از بین برنده و فتنه های ظالمانه و کینه های بزرگ رخ داد که از خلال آن به آثار اسلامی و شیعی که تعداد آنها صدها هزار، مثل نوشته های \"الصاحب\" و نوشته های\"شیخ الطائفه\" وغیر آنها بود، تعرض کردند. یک بار با آتش زدن و بار دیگر با غرق کردن و آنچه که بعد از آن سختی ها و مصیبت ها باقی ماند، در حادثه حمله مغولان از بین رفت و کهنه و یا محو و نابود گشت. پس از آن تالیفات طلایی وآثار مذهبی چیزی باقی نماند مگر اندکی از آن و آن در گوشه هایی بود که تارهای فراموشی بر آنها تنیده شده بود.

در این هنگام به پا خاست نابغه ای بزرگ و الهی که گویی خود به تنهایی بسان امتی بود. با جدیت کمر همت بست و آنچه را که از این اصول نزد وی بود، جمع کرد و کسانی را فرستاد که آنها را از بزرگان و اعاظم جستجو کنند، پس جستجو کردند از دفینه ها و خزینه های کتاب های کنار گذاشته شده و نوشته های درسی پنهان شده وتجسس کردند از علمای شهرها وگشتند در بین دیار، پس جمع کرد آنچه که رسید به او از آثار و قیام کرد به زنده کردن آنچه که از بین رفته بود. گرد اوری کرد آنچه را در هم ریخته بود، جمع کرد آنچه را که از هم پاشیده شده بود و مبذول کرد همت والای خود را در تنظیم آنچه که به دست آمده بود. پس مرتب کرد اصول آن را و تقریر کرد فصل های آن و باب باب کرد آن را و اساس آن را تاسیس نمود و نظرات خود را بیان نمود و سختی های آنرا توضیح داد و دشواری های آن را روشن ساخت ، و کتابی با کرامت ارائه کرد که روزگار مانند آن را نخواهد دید. پس آن به حق چراغ دان انوار وحی و چراغ سالک است در تاریکی راه، جلدهای ستبر آن در پیش روی خواننده بسان ستارگان تابان یا همانند دریاهای سرشار و مواج می ماند؛ حمل می کند در میان مجلدات خود تمامی علوم و قسمت اعظمی از فنون را، در بر دارنده آنچه است که احتیاج دارند امت به آن و فرو نگذاشته است از آن چیزی را، پس هرگز بیننده در آن خواسته و مطلوب خود را گم نخواهد کرد و هر آنچه را که می خواهد می یابد؛ دریایی است با امواج توفنده، رودیست خروشان. درونش لولوء و مرجان و گوهرهای درخشان و حجت بالغه و دلایل محکم و علم مفید و ادب روشن است، و درون آن است آنچه که ذکر آن در وسع ما نیست. به راستی کدامین عالم ماهر و با فراست دینی است که بتواند محاسن آن را بشمارد. خداوند به خاطر این موسوعه مولف آن علامه آقای ما مولی محمد باقر مجلسی را از جانب ما و از جانب تمامی مسلمین پاداشی بی پایان دهد.

بدانید که همه این کتاب در بیست وپنج جلد با خرج صاحب بزرگواری و کرامت از تبار فضل و همت \"حاج محمد حسن اصفهانی\" امین دار الضرب ملقب به \" کمپانی\" چاپ شد و در مدتی کوتاه درحالی که هنوز افراد زیادی در پی تهیه آن بود ند و بدان احساس نیاز می کردند، نسخه های آن تمام شد.

پس خداوند سبحان بر ما منت نهاد و به ما نعمت وشرافت داد به خاطر تجدید چاپ آن به این زیبایی و نیکویی به گونه ای که به مطالعه آن رغبت است و در حالی که به حواشی سود مند علمی از اعلام قم شریف آراسته است. از همین رو واجب است بر ما که تشکر فراوان و سپاس فرح بخش خود را به حضرت علامه جلیل\"حاج سید محمد حسین طباطبایی\" ابلاغ کنیم. خداوند او را پیشوایی برای خلق و راهنمایی برای حق، باقی بدارد. ایشان آنچه را از کتاب که فهمش برای طالب روشن فکر مشکل بود تبیین کرد و ما پاورقی های ایشان را با «ط» رمز گذاری کردیم و نیز قدردانی خود را به عالم آگاه و جستجوگر بینا \"شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی\"- که خداوند فضائلش را مستدام و امثال وی را زیاد کند - ابلاغ می کنیم چرا که کوشش خود را در تصحیح کتاب هم از حیث سند و هم متن مبذول داشت و بعضی از رجال کتاب را روشن و مشکلات آن را توضیح و دشواری های آن را شرح کرد و به آن مقدمه ای پر محتوا و قانع کننده اضافه کرد تا طالبان به آسانی از آب آن بنوشند و میوه های نیکوی آن را بچینند. و نیز از فاضل ادیب و محقق کاردان \"شیخ یحیی عابدی زنجانی\" - خداوند او را تایید کند و موفق بدارد - تشکر می کنیم که نهایت سعی خود را در جهت تصحیح کتاب و نیکو کردن و آراستگی آن و مقابله آن وعرضه کردن آن بر نسخه های متعدد مبذول داشت. و به حول وقوه الهی کتاب به جایی رسید که چاپ آن چشم هر عالم فرهیخته دین را که به این امر مهم توجه داشته باشد خیره می کند. و این به خاطرخالی بودن کتاب از سستی وخطاست مگر کم و اندک که قابل اعتناء نیست.

در پایان باید سپاس گزاری کنیم از برادر تلاشگر فاضلمان \"علی اکبر غفاری\" که ما را در بسیاری از مواردی که نیاز به دقت نظر داشتیم کمک کرد و حق است بر ما که بنویسیم برای آنها نشانه ای از سپاس و تشکر بی پایان در اضافات این کتاب بزرگ استوار و پر فضیلت جاودان، کسانی که مارا در این کار یاری کردند.

حاجّ سیّد جواد علوی

**[ترجمه]

کلمة الناشر: المکتبة الإسلامیة

بسمه تعالی

الحمد للّه علی فضله و إحسانه، و الشکر له علی نعمائه و سوابغ آلائه، حیث وفّقنا لاحیاء تراث الدّین و نشر آثار خیر المرسلین محمّد و عترته الأمجاد الأطهرین:

الأئمّة الأبرار، علیهم صلوات اللّه الرّحمن ما دام اللّیل و النهار.

و بعد- فهذه الموسوعة الکبری من ینابیع علومهم الفاخرة، و مناهل حکمهم القیّمة الزاخرة، و هو بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار، الّذی لم ینسج علی منواله و لم یجمع علی شاکلته: جمعا و نظما و شرحا و إیضاحا و تبیانا، لمؤلّفه العبقریّ الفذ البطل: وحید عصره، و فرید دهره، غوّاص بحار الحقائق، حلال الغوامض و الدقائق، المولی العلّامة البحّاثة، ذی الفیض القدسی مولانا محمّد باقر المجلسیّ، أعلی اللّه فی غرفات الجنان مقامه، و حشره مع أحبّائه محمّد و آله، وفّقنا اللّه تعالی- و له المنّ و الشکر- لاخراج هذا السفر القیّم و تکمیل طبعتها بهذه الصورة الرائقة: ضبطا و تصحیحا و إتقانا، یروق جماله کلّ ناظر یفصل بین الغثّ و السمین و کلّ باحث ثقافیّ ینقد الزیّف المموّه من العقیان الثمین.

و لقد ساعدنا فی تحقیق هذه العزمة لجنة من الفضلاء و المحققین، فوازرونا فی إنجاز هذا المشروع، و بذلوا إمکانیّاتهم فی تحقیق أجزاء الکتاب و تخریج أحادیثها و تصحیح ألفاظها و ضبطها، و السعی وراء هذه الأمنیّة الصالحة بکلّ جدّ و جهد.

فمنهم الفاضل المکرّم و الحبر المعظم الحاجّ السیّد إبراهیم المیانجی دام ظله، فقد ساهمنا فی تصحیح کلّ الأجزاء الّتی صدرت بعنایتنا عند طبعها فنصحنا فی سبیل هذه الفکرة باخلاص و وفاء.

و منهم الفاضل البحّاثة و العلم الحجّة السیّد محمّد مهدی الموسوی الخرسان، حیث ساهمنا بتحقیق شطر من الأجزاء، أرسلها إلینا من مهد العلم و الشرف النجف الأشرف، فله ثناؤنا العاطر و شکرنا الجزیل الفاخر، أبقاه اللّه علما للثقافة و الدّین بمحمّد و عترته الطاهرین.

و منهم الفاضل المکرّم السیّد هدایة اللّه المسترحمیّ الأصبهانیّ، حیث رتّب فهرسا عامّا لهذه الموسوعة الکبری، و هو فهرس عامّ شامل لمواضیع الکتاب عن آخرها و الإشارة إلی غرر الأحادیث و نوادرها، بما فیها من استخراج فوائده الرجالیة أو مباحثه اللّغویّة و الأدبیّة (یتم فی ثلاثة اجزاء: 54- و قد خرج و 55 تحت الطبع و 56 سیتم إنشاء اللّه).

و منهم الفاضل الحبر الذکیّ علی أکبر الغفاریّ صدیقنا المکرّم حیث ساهمنا فی تحقیق بعض الأجزاء و تخریج نصوصه من المصادر و التصحیح عند الطباعة و الإشراف علیه بالتعلیق و التنمیق، أبقاه اللّه لخدمة الدّین و الثقافة و العلم.

و منهم الفاضل الخبیر المضطلع بأعباء هذا الثقل الفادح، محمّد الباقر البهبودی، حیث ساهمنا فی تصحیح کلّ الأجزاء عند طبعها بمعاضدة الفاضل المحترم المیانجی المقدّم ذکره، و مع ذلک ساعدنا فی تحقیق شطر کبیر من الأجزاء الّتی صدرت بعنایتنا، و بذل جهده فی تحصیل النسخ الأصیلة الثمینة و مقابلة 30 جزءا من أجزاء هذه المطبوعة علیها بدقة و إتقان.

*** فللّه درّهم بما أخلصوا اللّه ما وعدوه، و علینا تقدیم الشکر الجزیل إلیهم و إطراء الثناء الجمیل علیهم، حیث أجابوا ملتمسنا فی تحقیق هذه الفکرة القیّمة، و اللّه هو الموفّق المعین.

المکتبة الإسلامیة الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه

*** و من المناسب فی ختام هذه الطبعة، أن نشکر مساعی أعضاء مطبعتنا أیضا و هم: 1- السیّد هادی گیتی‌آرا 2- بهروز کشور دوست 3- حسین موحدان پیمان حقّ 4- علی ابریشمی: حیث جاهدوا معنا فی سبیل هذه الخدمة المرضیّة و التسریع فی إخراج المطبوعة هذه بصورة رائقة نفیسة فتحمّلوا المشاقّ فی قراءة الأصل (مطبوعة الکمبانی) و ترصیف الحروف بدقّة و رعایة الفواصل و العلامات، و المساهمة فی ذلک مع المصحّحین و مطاوعتهم فی ضبط الکلمات و تشکیلها و استدراک ما سقط عن الأصل (مطبوعة الکمبانی) داخل المتن و هذا ممّا یصعب علی مرصّف الحروف جدّا، فجزاهم اللّه خیر الجزاء.

المطبعة الإسلامیة

**[ترجمه]سپاس است برای خداوند به خاطر فضل و احسانش، و شکر برای اوست به خاطر نعمتها و کامل بودن نشانه هایش، که توفیق داد به ما برای زنده کردن میراث دین و منتشر کردن آثار بهترین فرستادگان حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و خاندان او امامان نیکو کار که با عظمت ترین وپاک ترینند، درود خداوند بخشنده بر آنان تا وقتی که شب و روز بر قرار است.

و بعد- پس این کتابی بزرگ از چشمه های علوم فاخر اهل بیت علیهم السلام و زلال حکمت های استوارجوشان آنهاست؛ دریای روشنایی هاست که در بر دارنده گوهر های اخبار ائمه اطهار است، کتابی که منظم نشده بر منوال خود و جمع نگشته برشکل خود مانند جمع کردن ونظم وشرح توضیح دادن وتبیین کردن مولف نابغه یگانه پهلوان آن: یگانه زمان و روزگار خود، غواص دریاهای حقایق، حل کننده پیچیدگی ها و دقایق، سرور علامه دانشمند، دارای فیوضات قدسی، سرور ما محمد باقر مجلسی که خداوند در منزلگاه های بهشت مقامش را بلند گرداند و با دوستانش حضرت محمد و خاندانش محشورش کند.

توفیق داد خداوند بلند مرتبه- و برای اوست منت و سپاسگزاری- برای انتشار این کتاب استوار و کامل کردن چاپ آن به این صورت پاکیزه و ناب، از حیث ضبط وتصحیح و متقن بودن، که خیره می کند زیبایی آن هر بیننده ای را که فرق بین غث و سمین را دریابد و هر محقق فرهیخته ای را که سکه تقلبی را از زر ناب و با ارزش باز شناسد و ما را در تحقیق این امر واجب گروهی از فضلا و محققین یاری کردند و بار ما را در انجام این کار بر دوش کشیدند و امکانات خود را در تحقیق مجلدات

کتاب و خارج کردن احادیث آن و تصحیح الفاظ و ضبط کردن آن مبذول داشتند. از زمره آنهاست فاضل مکرم و دانشمند بزرگوار حاج سید ابراهیم میانجی

که ما را در تصحیح همه مجلداتی که صادر شده بود با توجه ودقت و اخلاص و وفاداری یاری و راهنمایی کرد.

و از جمله آنان است فاضل محقق سید مهدی موسوی خراسانی که ما را در تحقیق بعضی از مجلدات یاری کرد و آنها را از مهد علم و شرف نجف اشرف برای ما فرستاد، سپاس نیکوی ما و تشکر فراوان و با شکوهمان نثار او باد. خداوند او را جلودار فرهیختگی و دین باقی بدارد به حق محمد وخاندان پاکیزه اش.

واز جمله آنهاست فاضل ارجمند سید هدایت الله مسترحمی اصفهانی که فهرست عام این کتاب بزرگ را مرتب کرد، و آن فهرستی است که شامل موضوعات کتاب از آخر واشاره به احادیث ناب و و نادر است. و درآن است استخراج فواید رجالی یا مباحث لغوی وادبی آن.

و از جمله فاضل دانشمند و هوشمند علی اکبر غفاری دوست مورد تکریم ما است که در تحقیق بعضی از مجلدات وخارج کردن نصوص آن از مصدر هایش و تعلیق بر آن و تصحیح اغلاط چاپی یاریمان کرد. خداوند او را در خدمت دین و فرهیختگی و علم باقی بدارد.

و از آن جمله است فاضل آگاه و ذو ابعاد در فراهم آوردن این بار سنگین و سخت، محمد باقر بهبودی که به ما در تصحیح همه مجلدات هنگام چاپ آن به همراه فاضل محترم میانجی که قبلا از وی یاد شد، کمک کرد و در تحقیق قسمت بزرگی از مجلداتی که مد نظر ما بود، یاریمان کرد و تلاش خود را با دقت و استواری در به دست آوردن نسخه های اصلی با ارزش و مقابله 30 جلد از مجلدات این کتاب مبذول داشت. خداوند به آنها به خاطر کار خالصانه ای که انجام دادند به آنچه که خود وعده داده جزای خیر دهد و بر ماست که تشکر فراوان خود را به آنان تقدیم کنیم، چرا که درخواست ما را در تحقیق این اندیشه استوار اجابت کردند وخداوند است که توفیق دهنده و یاری رسان است.

و مناسب است در خاتمه این نوشتار از کمک های اعضای چاپ خانه آقایان:1. سید هادی گیتی آرا 2. بهروز کشور دوست 3. حسین موحدان پیمان حق 4. علی ابریشمی تشکر کنیم، چرا که همراه ما در راه این خدمت مورد رضایت و سرعت بخشیدن در انتشار این چاپ به صورت نفیس و چشمگیر تلاش کردند و سختی ها را در خواندن نسخه اصلی (چاپ کمپانی) و چیدمان حروف با دقت و رعایت فاصله ها و علامات تحمل کردند و در این مورد با مصححین درضبط کلمات و شکل آنها و استدراک آنچه که از نسخه اصلی (چاپ کمپانی) افتاده بود، همکاری کردند. خداوند بهترین پاداشها را به ایشان عطا فرماید.

انتشارات اسلامی

حاج سید اسماعیل کتابچی و برادران

**[ترجمه]

کلمة تفضل بها الفاضل المکرم الحاجّ السیّد إبراهیم المیانجی بمناسبة ختم الکتاب

شکر و تقدیر

الحمد للّه الّذی یکلّ اللّسان عن إحصاء نعمائه و نعت جلاله، و الصلاة و السلام علی نبیّه المصطفی محمّد و آله.

و بعد لقد قیّض اللّه سبحانه و اختار- و له الخیرة- الاخوان الکرام و الأعزّة العظام الکتابچیّین علی رأسهم الأخ المعظم المحترم- الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی- دامت توفیقاتهم، لنشر ما وصل إلینا من الأخبار و الآثار عن نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و آله الأئمّة الأطهار صلوات اللّه علیهم ما دامت اللّیل و النّهار، فنشروا من کلم اولئک السادة صلوات اللّه علیهم أجمعین جوامع و کتبا قیّمة تکلّ الألسن عن وصفها، و یقصر البیان عن مدحها و تعریفها.

منها کتاب وسائل الشیعة الّذی هو منیة المرید و طلبة الباحث للشیخ الحرّ العاملی أعلی اللّه مقامه، و لقد عکفت علیه الفقهاء العظام فی استخراج الأحکام من حین تألیفه إلی الیوم، و جعلوه مرجعا فی الحلال و الحرام، و هذا الکتاب فی الطبقة العلیا من موساعات العلم و العمل، أخرجوه فی عشرین مجلّدا بورق صقیل و شکل جمیل.

و منها کتاب مستدرک الوسائل لخاتمة المحدّثین العلّامة النوریّ نوّر اللّه مضجعه فی ثلاث مجلّدات المطبوع بالافست.

و منها کتاب منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة للعلّامة الخوئی قدّس سرّه فی أحد و عشرین مجلّدا.

و غیرها من آثار باقیة خالدة تزید علی ثلاثمائة، یری القاری فهرسها فی رسالة مستقلّة مطبوعة.

و فی طلیعة تلک الکتب، هذا الکتاب القیّم الّذی لم یأت الزّمان بمثله:

کتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الاطهار فانه مع اشتماله علی الأخبار و ضبطها و تصحیحها، محتو علی فوائد غیر محصورة، و تحقیقات متکثّرة، و لم یوجد مسألة إلّا و فیها أدلّتها و مبادیها و تحقیقها و تنقیحها مذکورة علی الوجه الألیق، و قد وصفه علماؤنا الأعلام فی المعاجم و التراجم بکلّ جمیل، و أثنوا علی مؤلّفه العلّامة المجلسیّ أعلی اللّه مقامه بالفقه و العلم و الفضل و التبحّر و التضلّع فی الحدیث، یکفیک منها المراجعة إلی کتاب الفیض القدسی للعلّامة النوریّ قدّس سره المطبوع فی مقدّمة الجزء 105 من هذه الطبعة.

و قد شرعوا وفّقهم اللّه تعالی فی نشر هذا الکتاب من الجزء العاشر إلی الجزء الخامس و العشرین آخر الأجزاء من الطبع القدیم (إلّا الجزء الرابع عشر) فأخرجوا الأجزاء 10 و 11 و 12 و 13 فی أحد عشر جزءا من هذا الطبع الجدید، مبتدئا من الجزء 43 إلی الجزء 53، ثمّ من الجزء 67 إلی الجزء 110 آخر الأجزاء، فللّه درّهم و علیه أجرهم.

و قد نشروا المصحف الشریف إلی الیوم فی 60 نوعا علی أشکال مختلفة و مزایا متنوّعة بعضها فوق بعض یسرّ الناظر، و یجلو الخاطر، و قد ورد عن الإمام الصادق علیه السّلام:

ستّ خصال ینتفع بها المؤمن بعد موته: ولد صالح یستغفر له، و مصحف یقرأ فیه و قلیب یحفره، و غرس یغرسه، و صدقة ماء یجریه، و سنّة حسنة یؤخذ بها بعده.

فنحن نشکرهم باخراجهم تلک الکتب القیّمة، بصورة بهیّة و تهذیب کامل، و نسأله تعالی أن یؤیّدهم و یسدّدهم، و یجعل ذلک ذخرا و ذخیرة لمعادهم، یوم لا ینفع مال و لا بنون، فجزاهم اللّه عنّا و عن الامّة المسلمة خیر جزاء المحسنین و السلام علیهم و رحمة اللّه و برکاته. السادس من شهر شعبان سنة 1392

العبد: السیّد إبراهیم المیانجی عفی عنه و عن والدیه

**[ترجمه]سپاس مخصوص خداوندی است که زمان از شمردن نعمت‌هایش و وصف کردن جلالش ناتوان است. و درود و سلام بر پیامبرش محمد مصطفی و خاندانش.

و بعد؛ خداوند سبحان مقرر نمود و اختیار کرد برادران گرامی و عزیزان معظم کتابچی را و در رأس آنها برادر محترم و معظم، حاج سید اسماعیل کتابچی (که توفیقاتشان همیشگی باد) به خاطر انتشار آنچه که از اخبار و آثار از جانب پیامبر اکرم وخاندانش ائمه اطهار که درود خداوند بر آنان باد به ما رسیده است.

آنان از احادیث و کلمات آن سروران، جوامع و کتاب‌های درست و استواری نشر دادند که زبان از وصف آن ناتوان است و بیان از مدح و تعریف آن کوتاه که از جمله آنهاست کتاب «وسائل الشیعه» - در 20 مجلد با ظاهری اراسته و زیبا - که خواسته و آرزوی اهل بحث و علم است، نوشته شیخ حر عاملی که خداوند مقامش را بلند گرداند.

از زمان تالیف این کتاب تا به امروز همه فقیهان بزرگ در استخراج احکام شرعی به این کتاب مراجعه کرده اند و آن را مرجع در حلال و حرام قرار داده اند، و این کتاب در مرتبه‌ای بالا از دایرة المعارف علم و عمل قرار دارد.

و از جمله آنهاست کتاب «مستدرک الوسائل» به قلم خاتم المحدثین علامه نوری (نورالله مضجعه) در سه جلد با چاپ افست. و از جمله آنهاست کتاب «منهاج البراعه» در شرح نهج البلاغه به قلم علامه خویی (قدس سره) در بیست و یک جلد و غیر از آنها، از آثار باقیمانده که زیادتر از سیصد عنوان است که خواننده فهرست آن را در رساله‌ای با چاپ مستقل مشاهده خواهد کرد.

و در صدر همه آنها، کتاب محکم و درست «بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار» قرار دارد که زمانه مثل آن را نیاورده است. این کتاب علاوه بر اشتمال بر احادیث و اخبار و ضبط و تصحیح آن، حاوی فوایدی بی شمار و تحقیقاتی بسیار است، و مساله‌ای را نمی‌یابی مگر اینکه به وجهی روشن و درخشان، در ادله و مبادی و تحقیق و تنقیح آن بحث شده است. و علمای اعلام ما در همه معجم‌ها و فهرست نگاری ها، آن را کتابی مفید و درخشان توصیف کرده اند و مؤلف آن، علامه مجلسی را (که خداوند مقامش را بلند گرداند) به فقه و علم و فضیلت و تبحر و توانمندی در حدیث، ثنا و ستایش کرده اند. مراجعه به کتاب «فیض قدسی»، نوشته علامه نوری (قدس سره) چاپ شده در مقدمه جلد یکصد و پنجم از این چاپ، تو را از مطالب بالا کفایت می‌کند.

انتشار این کتاب از جلد دهم تا بیست و پنجم، آخرین مجلد از طبع قدیم (مگر جلد چهاردهم) را شروع کردند. پس مجلدات دهم، یازدهم، دوازدهم و سیزدهم را در یازده جلد از این چاپ جدید، از ابتدای جلد پنجاه و سوم، سپس از جلد شصت و هفتم تا جلد یکصد و دهم - که آخرین جلد است - انتشار دادند. پس تلاش و کارشان برای خدا بود و بر خداوند است اجرشان.

و مصحف شریف را تا امروز در شصت نوع به شکل‌های مختلف و مزایای متنوع منتشر کردند که بیننده را مسرور می‌کند و خاطر را جلا می‌دهد. و از امام صادق علیه السّلام شش خصلت وارد شده است که مؤمن به واسطه آن بعد از مرگش نفع می‌برد: ولد صالحی که برایش طلب بخشش کند؛ قرآنی که در راه او خوانده شود؛ چاهی که حفر می‌کند؛ درختی که می‌کارد؛ صدقه جاریه؛ و سنت نیکویی که بعد از او به آن عمل شود.

پس ما به خاطر تحقیق و انتشار این کتاب‌های ارزشمند و وزین به صورت ظریف و زیبا و در آراستگی کامل، از آنها تشکر می‌کنیم. و از خداوند متعال درخواست می‌کنیم که آنها را تایید کند و این عملشان را ذخیره آخرتشان قرار دهد؛ روزی که نه مال نفعی دارد و نه فرزندان. پس خداوند از طرف ما و امت مسلمان به آنان بهترین پاداش احسان کنندگان را عطا فرماید و سلام و رحمت و برکات خداوند بر آنان باد.

ششم شعبان سال 1392

العبد: سید ابراهیم میانجی، که خداوند او و پدرو مادرش را بخشاید.

**[ترجمه]

کلمة موجزة حول الکتاب و مؤلّفه:

بسمه تعالی

الحمد للّه ربّ العالمین، و الصلاة و السلام علی محمّد رسول اللّه و خاتم النبیّین، و علی آله الأئمّة الطهر المیامین.

و بعد: فمن منن اللّه علیّ أن وفّقنی لتحقیق آثار أهل البیت و سبرها و غورها و الاغتراف من بحار علومهم و الاقتباس من منار فضائلهم، و ذلک بعد ما أخلصنی اللّه عزّ و جلّ إلی العاصمة و قیّضنی لتصحیح الآثار و الإشراف علی شتّی المآثر و الأخبار من تاریخ الدین و أبواب الفقه و الحدیث و التفسیر، و فی مقدمها کتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الاطهار، لمؤلّفه العلّامة العلم الحجّة ذی الفیض القدسی العلّامة المجلسیّ قدّس اللّه لطیفه، فقد کان لی- و للّه المنّ و الشکر- فی إخراج هذه الموسوعة

الکبری دائرة معارف المذهب أکبر سهم و أوفر نصیب و أسنی توفیق، حیث أشرفت علی تمام الأجزاء عند الطباعة مقابلة و سبرا و غورا- و أحیانا نقدا و تعلیقا اللّهمّ إلّا عشرین جزءا من أجزائها المائة عشر (11).

و أمّا الإشراف علیها بالتحقیق و التخریج و التعلیق، فقد کان حظّی فی ذلک أوفر من غیری، حیث أشرفت علی 45 جزءا منها بتحقیق متونها و تخریج نصوصها عن المصادر و مقابلتها علی النسخ المطبوعة و المخطوطة، و خصوصا ما یسّر اللّه لنا من نسخ الأصل بخطّ مؤلّفه العلّامة، فقابلنا المطبوعة هذه علیها فجاء بحمد اللّه-

و له المنّ أصحّ- و أمتن و أکمل من غیرها⁽¹⁾، و عند اللّه أحتسب عنای فی ذلک و ما قاسیت من المشاقّ و المتاعب و سهر اللّیل و یقظة الهواجر، و ابیضاض لمّتی فی سبیل ذلک.

فلعلّ الباحث الکریم الناظر فی هذه الوریقات، لا ینازعنی أن أغتنم هذه الفرصة، فأتکلّم حول الکتاب و سیرة مؤلّفه العلامة فی تدوینه، بکلمة موجزة یحضرنی عاجلا، بعد ما أحطت به خبرا و فی غوره سبرا و تحقیقا و نقدا طیلة عشر سنوات فأقول:

و من اللّه العصمة:

أما الکتاب، فهو الجامع الوحید الّذی یجمع فی طیّه آلافا من أحادیث الرسول و أهل بیته و آثارهم الذهبیّة و مآثرهم الخالدة فی شتّی معارف الدین الدائرة بین المسلمین، فقد استوعب فی کلّ کتاب من کتبه و کلّ باب من أبوابه ما یناسب عنوان الباب لا یشدّ عنه شاذّ.

و أقلّ فائدة فی ذلک أنّ الباحث عن موضوع من المعارف الدینیّة یجد کمال بغیته و تمام أمنیّته حاضرا عنده کالمائدة بین یدیه: قد قرّب له کلّ بعید نادر، و اتیح له کلّ مستوعر شارد، فیتمکّن بذلک من الغور فیها، و تحقیق متن الحدیث و تصحیح إسناده، و ذلک بتطبیق بعضها علی بعض، و تکمیل الناقص الساقط منها بالکامل التامّ منها»⁽²⁾.

و ربما ینقدح له عند ذلک أنّ الحدیث متواتر أو مستفیض و قد کان عنده

یعدّ من الآحاد، أو یراه متعاضدا متکاملا من حیث المتن، و قد کان عنده متهافتا متساقطا مضطرب الأطراف.

لست أرید أن أقول فی ذلک قولا زورا: أحکم علی الکتاب أوله بما هو خارج عن حدّه و طوره- معاذ اللّه- حقیق علینا أن لا نقول فی ذلک إلّا الحقّ الصریح و القول السدید، و هو أنّ الکتاب- بما جمع فی طیّه من شتات الأحادیث و متفرّقات الآثار- هو المرجع الوحید فی تحقیق معارف المذهب، و نعم العون علی معرفة السقیم من الصحیح، و نقد الغثّ من السمین.

فکلّ باحث ثقافیّ یرید تحقیق الحقّ من دون عصبیّة، لا مغنی له و لا مندوحة عنده عن مراجعة هذه الموسوعة العظمی، و التعمّق فی کلّ باب منها، مع ما یجد فیها من الفوائد فی بیان المعضلات و حلّ المشکلات، و شرح غرائب الحدیث من ألفاظها فقد کان مؤلّفه الفذّ العبقریّ بما وهبه اللّه عزّ و جلّ من حسن التقریر و سلامة الفهم و صائب الرأی و ثاقب الفطنة، فی الرعیل الأوّل؛ لم یسبقه سابق و لا یلحقه لا حق.

و أمّا ما ینقد علی الکتاب بأنّه محتو علی روایات متهافتة أو متناقضة، مثلا یوجد فی باب منه روایة ینسب قضیّة أو معجزة إلی الإمام الکاظم علیه السّلام، و فی روایة اخری تنسب تلک القضیّة أو المعجزة بعینها إلی الإمام الرضا علیه السّلام.

فعندی أنّ معرفة أمثال هذا التناقض أیضا من برکات هذا الکتاب، و لو لا سرد الروایات من الکتب المختلفة و جمعها فی باب واحد، لما ظهر هذا التناقض، فانّ من وجد أحد هذین الحدیثین فی کتاب لا یتطرّق إلی ذهنه أنّه متناقض مع روایة اخری فی کتاب آخر فیرویه و یعرّج علیه من دون تتبّع و الحال أنّه ساقط بالتناقض.

فهذا و أمثاله من برکات هذا السفر القیّم، حیث سهّل سبیل المناقشة و التدقیق، و سدّ باب الجهل و الضلالة و القول بلا تحقیق.

کما أنّی کثیرا ما رأیت فی أوّل الباب نقل حدیثا ملخّصا لا بأس به من حیث المتن، ثمّ أشرفت فی ذیل هذا الباب بعینه علی أصل الحدیث بتمامه من مصدر آخر،

فوجدته متناقضا متهافتا، فظهر لی أنّ من لخّص الحدیث و أورده فی کتابه قد أسقط من الحدیث ما یشین علیه و یسقطه من الاعتبار، و لو لا هذا السفر القیّم و جمعه الشوارد و النوادر من هنا و هاهنا فی باب واحد، لما ظهر لی ذلک.

و هکذا عند ما أشرفت علی الجزء 71 ص 354، رأیت أنّه قدّس سرّه قد أخرج تحت عنوان (ختص- ضا) فصلا واحدا مشتملا علی عدّة روایات بلفظ واحد، تنبّهت إلی أنّ کتاب الاختصاص لا یصحّ أن یکون للشیخ المفید قدّس سرّه، لأنّه أجلّ شأنا أن یروی عن کتاب التکلیف (الّذی عرف عند المتأخّرین بفقه الرضا علیه السّلام و إملائه) فینقله بلفظه و عبارته، و لو لا ذلک لما علمت ذلک أبد الآبدین‌⁽¹⁾.

و هکذا عند ما أشرفت علی کتاب الدعاء و زاولت الأدعیة المطولة، رأیت فی الأکثر أنّ فی اسنادها واحدا أو اثنین من الکتّاب المنشئین کفضل بن أبی قرة و ابن خانبه و أضرابهما، فتنبهت إلی حقیقة أشرت إلی شطر منها فی ج 87 ص 296.

فالیوم تری من لا خبرة له یحفظ حدیثا من أوّل الباب و یلقیها علی الناس المستمعین کأنّه وحی منزل و یلعب بأفکار الناس و عقائدهم، و لا یتعب نفسه بالمراجعة إلی ذیل هذا الباب لیظهر علی تناقضه، فکیف إذا کان الحدیثان باقیین فی مصادرهما، فقلّ من یراجع تلکم المصادر لیحقّق الحقّ کما حقّقه مؤلّفنا العلّامة؟

و کذا أرباب التآلیف الحدیثیّة، حیث لا یحققون الحقّ بعد تسهیل الطریق فیوردون الحدیث فی مؤلّفهم تأییدا لمزعمتهم، مع أمّه متناقض مع الحدیث الآخر الّذی أضرب عنه صفحا.

فاللازم علینا أن نشکر هذه السیرة الجمیلة من المؤلّف و نثنی علیه ثناء بالغا، حیث أورد فی کتابه کلّ ما وصل إلیه، و أحال تمییز الصحیح من السقیم إلی معرفة الناظرین و إحاطتهم و أنظارهم، من دون أن یتحاکم بفکره و نظره فیتحامل علی بعض الأخبار بأنّ هذا مخالف للمذهب ساقط من حدّ الاعتبار فلا أورده و هذا سلیم من العلل

و العیوب أورده، و لعلّ فیما یورده کثیر من المتعارضات أو فیما ترکه و طرحه إلحاق الحقیق بالمذهب‌⁽¹⁾.

و أمّا ما نجد فی بیاناته قدّس سرّه من توجیه الروایات المتعارضة، و تأویلها و رفع التخالف عمّا بینها، فلیس ذلک حکما منه بصحّة الحدیث و قبوله، فانّ هذا شأن کلّ جامع من الجوامع الحدیثیّة، سیرة متّبعة بین الفریقین السلف منهم و الخلف‌⁽²⁾و ذلک لأنّ شأن الجامع المحدّث الاستقصاء و التتبّع و تأیید الأحادیث مهما أمکن بالجمع و التأویل، و أمّا قبول الروایة و الاعتقاد بها، فکلّ محقّق و نظره الثاقب، فلعلّه یرضی بهذا الجمع و التأویل، أو یوجّهه و یؤوّله بوجه آخر، أو یطرحه، فیکون بیان الحدیث و توجیهه من باب هدایة الطریق و النصح لیس إلّا.

و هکذا الکلام فیما ینقد علی الکتاب من اشتماله علی أخبار ضعاف لا یوجب علما و لا عملا فانّ هذا شأن کلّ جامع من الجوامع الحدیثیّة، تری فیها الضعاف و الحسان و الصحاح. فهذه الکتب الأربعة مع اشتهارها و تواترها، یوجد فیها آلاف من الأحادیث لا یحتجّ بها: إمّا لضعفها أو مخالفتها للأصول و المبانی، أو إعراض

الأصحاب عنها مع صحّتها و قوّتها⁽¹⁾فلا ینکر بذلک لا علی تلک الکتب، و لا علی مؤلّفیها، مع أنّهم لم یکونوا بصدد الاستیعاب و الاستقصاء، بل علی وتیرة أصحاب الصحاح: یوردون من الأحادیث المخالفة للمذهب انموذجا منها، لیصحّ البحث عنها بالجمع أو الطرح، فلا یوردون الباقی منها و إن کانت صحیحة، و یقتصرون فیما یوافق المذهب علی المعتبر منها، لعدم مسیس الحاجة إلی غیرها، اللّهمّ إلّا للتأیید.

فکما ذکرنا فی المسألة السابقة، وظیفة المحدّث الجامع النقل و الاستیفاء و تکثیر الاسناد و الروایات، و أمّا البحث عن صحّة الحدیث و سقمه و ضعفه و قوّته:

بالفحص عن رجال سنده، فهو شأن آخر یتکفّل بها علم الرجال و الدرایة، و لیس یخفی هذا الشأن إلّا علی کلّ جاهل مغفّل: إمّا مفرّط یحکم علی المؤلّف بسقوطه و عدم تورّعه حیث أورد الأحادیث الضعاف فیردّ الکتاب رأسا، و إمّا مفرط یظنّ أنّ اعتبار الحدیث یعرف من اعتبار مؤلّفه و جامعه، فیقبل أحادیثه کملا، و یغفل عن أنّ لکلّ مؤلف طریقا إلی المعصوم قد بیّن شطر منها فی کتب المشیخة و الاجازات، و الشطر الآخر مذکور فی صدر الأحادیث، و لا بدّ من اعتبار هذین الطریقین معا.

و مؤلّفنا العلّامة قد أتقن عمله فی ذلک و أوضح طریقه إلی المعصوم فی کلّ من الوجهین:

أما القسم الأوّل: فقد صنّف فیه کتاب الاجازات، لیتّضح طریقه إلی المصادر المذکورة فی متن الاجازات، و ما لم یذکر- و هو القلیل منها⁽²⁾

« و بالجملة فقد صار هذا المجلد هو الکافل لصحة أکثر کتب أصحابنا».

قد أبان

فی مقدّمة البحار کیفیّة تحصیلها و الظفر بالنسخ المعتبرة منها، معترفا بأنّها غیر متواترة:

قال قدّس سرّه فی مقدّمة کتابه البحار (ج 1 ص 3 من هذه الطبعة):

«ثمّ بعد الإحاطة بالکتب المتداولة المشهورة، تتبّعت الأصول المعتبرة المهجورة الّتی ترکت فی الأعصار المتطاولة و الأزمان المتمادیة ... فطفقت أسأل عنها فی شرق البلاد و غربها حینا، و الحّ فی الطلب لدی کلّ من أظنّ عنده شیئا من ذلک و إن کان به ضنینا.

و لقد ساعدنی علی ذلک جماعة من الإخوان ضربوا فی البلاد لتحصیلها، و طلبوها فی الأصقاع و الأقطار طلبا حثیثا، حتّی اجتمع عندی بفضل ربّی کثیر من الأصول المعتبرة الّتی کان علیها معوّل العلماء فی الأعصار الماضیة⁽¹⁾

فکثیرا ما کنت أراجع أبواب کتاب الوسائل المطبوعة جدیدا، لاستخرج الحدیث بمعاونة ذیله( و ذلک لان مصادر الوسائل- غیر الکتب الأربعة- متحدة مع مصادر البحار و قد أخرجها الفاضل المکرم الربانی فی ذیل الوسائل) فعند ذلک عرفت أن صاحب الوسائل کان ینقل من نسخ البحار معتمدا علیها، من دون مراجعة المصدر، حیث انه کلما کانت نسخة البحار فی بعض النسخ- و قد طبعت علیها نسخة الکمبانیّ- مصحفة أو ساقطا منها بعض الجملات أو ذات إملاء غیر صحیحة، قد انتقل کلها فی الوسائل بما علیها بصورتها.

ففی بعض هذه الموارد أشرنا فی ذیل الکتاب بما ینبه القارئ الکریم علی ذلک و ربما صرحت بذلک کما فی ج 84 ص 68 و غیر ذلک من الموارد لا یحضرنی الآن.

عنها الکتب المشهورة المتداولة، و اطّلعت فیها علی مدارک کثیر من الأحکام، اعترف الأکثرون بخلوّ کلّ منها عمّا یصلح أن یکون مأخذا له، فبذلت غایة جهدی فی ترویجها و تصحیحها و تنسیقها و تنقیحها.

و لمّا رأیت الزّمان فی غایة الفساد، و وجدت أکثر أهلها حائدین عمّا یؤدّی إلی الرشاد، خشیت أن ترجع عمّا قلیل إلی ما کانت علیه من النسیان و الهجران، و خفت أن یتطرّق إلیها التشتّت لعدم مساعدة الدهر الخوّان، و مع ذلک کانت الأخبار المتعلّقة بکلّ مقصد منها متفرّقا فی الأبواب، متبدّدا فی الفصول، قلّما یتیسّر لأحد العثور علی جمیع الأخبار المتعلّقة بمقصد من المقاصد منها، و لعلّ هذا أیضا کان أحد أسباب ترکها و قلّة رغبة الناس فی ضبطها.

فعزمت بعد الاستخارة من ربّی ... علی تألیفها و نظمها و ترتیبها و جمعها فی کتاب متّسقة الفصول و الأبواب مضبوطة المقاصد و المطالب، علی نظام غریب، و تألیف عجیب، لم یعهد مثله ... فجاء بحمد اللّه کما أردت ...».

فتری المؤلّف العلّامة یصرّح فی مقاله هذا أنّ مصادر البحار کانت أکثرها مهجورة متروکة قد خرجت بذلک عن حدّ التواتر، و انقطع نسبتها إلی مؤلّفیها من طریق المناولة و السماع و الاجازة، و هذا اعتراف منه قدّس سرّه بأنّها سقطت بذلک عن حدّ الصحّة المصطلحة إلی حدّ الوجادة⁽¹⁾

و أمّا الوجادة للکتب فهو أن یجد المؤلّف کتابا أو رسالة فیها أحادیث، و قد ذکر فی صدرها أو ذیلها أو علی ظهر النسخة أنّها تألیف فلان الفلانی- من مشاهیر العلماء و المحدثین مثلا- من دون أن یکون الکتاب أو الرسالة متناولا من مؤلّفه بالاجازة أو-- السماع، و ذلک فی مصادر البحار کثیر، مثل قرب الإسناد. کتاب المسائل، علل الشرائع، تفسیر القمّیّ، الاختصاص، جامع الأخبار، مصباح الشریعة، فقه الرضا ...

مع ما ظهر من بعد المؤلّف أن بعض هذه الکتب لغیر من انتسب إلیه، کما فی مصباح الشریعة فقه الرضا، تفسیر القمّیّ، الاختصاص، جامع الأخبار و ....

و لذلک نراه عند ما یبحث فی البحار عن مسئلة فقهیّة أو کلامیّة یتذکّر أنّ هذا الخبر ضعیف (لعدم تواتر مصدره) لکنّه بعین متنه و أحیانا مع سنده مرویّ فی إحدی الکتب المتواترة بطریق صحیح أو حسن أو موثّق‌⁽¹⁾. فنعلم بذلک أنّه لم یکن لیقابل کتابه هذا مع کثرة فوائده بالکتب الأربعة، و لا لیعامل مع ما أخرجه فی البحار معاملة الصحیح مطلقا، إلّا إذا کانت الوجادة لمصادرها محفوفة بالقرائن الموثّقة، و لذلک عقد الفصل الثانی من مقدّمة البحار، إیضاحا لهذه القرائن و اختلافها⁽²⁾.

و لذلک نفسه، نراه یتحرّج عن إیراد الکتب الأربعة فی البحار- علی الرغم من إلحاح بعض الفضلاء من أصحابه‌⁽³⁾

و أیضا من نعم اللّه العظیمة علی طلبة العلوم الدینیة أن یجدوا جمیع الاخبار الواردة فی مطلب من المطالب العلمیة أو العملیة مجتمعا محصورا مبینا فی الباب الذی وضع لها، لانه بذلک یعلم واحدیة الخبر و تواتره الی غیر ذلک من الفوائد التی لا تعد و لا تحصی.

و من هنا قال بعض تلامذتکم: کان الاصوب أن تدخل الکتب الأربعة أیضا فی البحار أو فی شرحه- إنشاء اللّه- فانها لیست علی ما ینبغی فان.- کتاب التهذیب یحتاج الی تهذیب آخر لاشتمالها علی أبواب الزیادات کثیرا و لذا أخطأت جماعة منهم الشهید فی الذکری و غیره فی غیره، فحکموا بعدم النصّ الموجود فی غیر بابه.

و لا ینفع کثیرا جمع من جمعها من المعروفین کصاحب الوافی و صاحب تفصیل وسائل الشیعة الی مسائل الشریعة و غیرهما لما ذکر، و لعدم الاعتماد علی ما فهموه من مراد المعصوم علیه السلام».

لئلا یکون سببا لنسخها و ترکها فیصیر بعد

برهة من الزمن متروکة مهجورة لا یمکن الاحتجاج بها⁽¹⁾فتبتلی فیما بعد بما ابتلیت به سائر الأصول المعتبرة الیوم، حیث کانت فی الزمن الأوّل متواترة أو معروفة تتناول بالسماع و الاجازة، و صارت بعد ذلک مهجورة متروکة بلا تواتر و لا سماع و لا إجازة.

و أمّا القسم الثانی من طریق المؤلّف، أعنی ذکر رجال الاسناد، فقد احتاط قدّس سرّه فی ذلک أشدّ الاحتیاط، و مع ما کان بصدده من الاقتصار و الحذر من التطویل علی ما سیجی‌ء شرحه، قد ذکر رجال المصدر، بحیث خرج عن الإبهام و الإرسال.

قال قدّس سرّه فی المقدّمة ج 1 ص 48:

«الفصل الرابع فی بیان ما اصطلحنا علیه للاختصار فی الاسناد، مع التحرّز عن الإرسال المفضی إلی قلّة الاعتماد، فانّ أکثر المؤلّفین دأبهم التطویل ... و بعضهم یسقطون الأسانید فتنحطّ الأخبار بذلک عن

درجة المسانید⁽¹⁾

« انی لما نظرت فی التفسیر الذی صنفه أبو النضر العیّاشیّ بإسناده و رغبت الی هذا و طلبت من عنده سماعا من المصنّف أو غیره فلم أجد فی دیارنا من کان عنده سماع أو اجازة منه، حذفت منه الاسناد و کتبت الباقی علی وجهه لیکون أسهل .... فان وجدت بعد ذلک من عنده سماعا أو اجازة أتبعت الأسانید و کتبتها علی ما ذکره المصنّف» انتهی.

و لعله نظر الی أن مناولة الکتاب من دون اجازة و لا سماع هی الوجادة التی لا یحکم علیها الا بحکم المراسیل فلا یفید ذکر اسناده شیئا، و هذا و ان کان حقا، لکنه لو کان ذکر الأسانید کان أحسن، حیث ان أصل الکتاب مفقود الیوم، و انما وصلت الینا نسخته وحدها و هی ساقطة الاسناد و لذلک قال المؤلّف العلّامة المجلسیّ عند ذکر هذا التفسیر( ج 1 ص 28)« لکن بعض الناسخین حذف أسانیده للاختصار، و ذکر فی أوله عذرا هو أشنع من جرمه».

فیفوت التمییز بین الأخبار فی القوّة و الضعف و الکمال و النصّ اذ بالمخبر یعرف شأن الخبر، و بالوثوق علی الرواة یستدل علی علو الروایة و الاثر فاخترنا ذکر السند بأجمعه مع رعایة غایة الاختصار، لئلّا یترک فی کتابنا شی‌ء من فوائد [قواعد] ظ الأصول، فیسقط بذلک عن درجة کمال القبول».

و یدلّ علی احتیاطه أیضا أنّه لمّا بلغ إلی الفروع الفقهیّة، عدل عن اختصار الکلام فی رجال الاسناد، و رفع فی نسبهم و لقبهم إلی حیث لا یشتبه أحد بسمیّه، کما أنّه عدل عن إیراد الرّموز إلی تسمیة المصادر نفسها، لئلا تصحّف فتشتبه بغیرها⁽²⁾.

و ذلک لأنّ الفروع الفقهیّة لا یجوز التمسّک فیها إلّا بالصحیح أو الحسن من الروایات الّتی تستخرج من المصادر الموثوقة نسبتها إلی مؤلّفیها: فلا بدّ إذا من معرفة المصدر حتّی یعلم أنّه من الکتب المعتمد علیها أو لا، و لو ذکرت المصادر بالرموز، فقد تصحّف الرموز و تشتبه بعضها ببعض فی القراءة أو الکتابة⁽¹⁾

فیختلّ معرفة المصدر و یسقط الاحتجاج بحدیثه، کما أنّه لا بدّ من معرفة رجال السند حتّی یعلم أنّهم ثقات أو لا؟ و لو اقتصر فی أسامی الرجال بذکر والدهم أو الوصف و الکنیة و اللقب فقد یوجب الاشتباه و التعمیة و یتوهّم الصحیح سقیما أو بالعکس.

فقد کان نظره قدّس سرّه هذا، لکنّه لم یوفّق لمراده إلّا فی کتاب الطهارة و الصلاة، و هکذا کتاب السماء و العالم‌⁽²⁾

« السماء و العالم» بدیعا یأخذ بالاسماع و العیون، و لعلّ فی المخالفین من یناقش فی وجود تلک الأحادیث المتکثرة الباحثة عن شئون السماء و العالم بهذا الاستیعاب، فیراجع-- الرموز المصحفة أو المشتبهة فلا یجد الحدیث فی المصدر، فیتهم المؤلّف بوضع الحدیث.

و هکذا بالنسبة الی أسامی الرواة، عامل معهم معاملة الفروع لیکون الناظر فی الحدیث علی بصیرة من ضعف الحدیث و قوته، و هذا مفید جدا کما لا یخفی.

فرحل إلی جوار اللّه و رحمته قبل أن یوفّق لهذا الهدف المقدّس فی سایر کتب الفروع، و ذلک لأنّ المؤلّف العلّامة لم یکن من أوّل التدوین

علی هذا الأمر، و إنّما بدا له هذا الرأی بعد تدوین الروایات باستخراجها من المصادر، و لذلک وجدنا المؤلّف العلّامة فی الأصول المبیضّة الّتی وصلت إلینا بخطّه قدّس سرّه، یتدارک فیما بین السطور هدفه فی ذلک بالتصریح بأسماء الکتب و تعریف الرواة بما لا یشتبه معه بغیره.

هذا دأبه و دیدنه فی الفروع الفقهیّة، و أمّا سایر الأبواب من التاریخ و الفضائل و المعجزات، فقد کان المتقدّمون من الفقهاء کلّهم یعملون علی قاعدة التسامح فی الآداب و السنن و الفضائل، لا ینکرون علی الأحادیث الواردة فی ذلک

نکیرهم فی أبواب الفروع‌⁽¹⁾، فهکذا فعل المؤلّف العلّامة، و مع ذلک لم یسقط الاسناد رأسا- و له الشکر و الثناء- لیکون الناظر فی تلک الأحادیث علی بصیرة تامّة من التحقیق و التدقیق.

و أمّا کیفیة تدوین الکتاب، فقد أوضحنا ذلک فی مقدّمة الجزء 106:

فهرس مصنّفات الأصحاب‌⁽²⁾

فکما أنّه قدّس سرّه أول من بوب آیات اللّه البینات بصورة تفصیلیة( تفصیل آیات القرآن الحکیم) هو أول من فهرس کتب الأحادیث بصورة عامة شاملة( الجامع المفهرس) فرضوان اللّه علیه من رجل ما أعظم برکة وجوده الشریف.

فی کلام مستوفی، و ذکرنا أنّه- قدّس سرّه- کان بصدد أن یکتب لهذه الکتب غیر المتداولة غیر المتواترة فهرسا عامّا، فعمل أوّلا عناوین الکتب و الأبواب، عامّا شاملا بأحسن سلیقة و أتمّ استیعاب، ثمّ شرع فی مطالعة الکتب و ترتیب فهرسها، و بعد ما فرغ من فهرس عشرة منها، بدا له أنّ هذا الفهرس لا ینتفع به إلّا الخواصّ، فرجع عن ذلک و کتب هذا الکتاب الجامع

بحار الأنوار علی منواله و ترتیب أبوابه و کتبه.

و قال قدّس سرّه فی مقدّمة البحار ج 1 ص 46، عند مقال له آخر فی إیراد الرموز:

«و نوردها فی صدر کلّ خبر، لیعلم أنّه مأخوذ من أیّ أصل و هل هو فی أصل واحد أو متکرّر فی الأصول‌⁽¹⁾،و لو کان فی السند اختلاف نذکر الخبر من أحد الکتابین و نشیر إلی الکتاب الآخر بعده و نسوقه إلی محلّ الوفاق، و لو کان فی المتن اختلاف مغیّر للمعنی نبیّنه و مع اتّحاد المضمون و اختلاف الألفاظ و مناسبة الخبر لبابین نورد بأحد اللفظین فی أحد البابین و باللفظ الآخر فی الباب الآخر»⁽²⁾.

أقول: و قد کان قدّس سرّه یعمل علی هذه الوتیرة، و هی فی غایة الدقّة و المتانة، حیث تتضمّن و تشمل علی جمیع فوائد الحدیث مع غایة الاختصار و اجتناب التطویل، فحیث ما کان تکرار الحدیث نافعا کرّره، و حیثما کان تکثیر السند و الطریق موجبا لتقویة الحدیث و استفاضته، کثّره و نقله من سائر المصادر، و حیثما کان اختلاف الألفاظ مغیّرا للمعنی تعرّض له، و حینما کان الاختلاف یسیرا تافها لم یتعرّض له‌⁽³⁾.

و أمّا من حیث فهم معانی الحدیث و مغزاه‌⁽¹⁾و نقله فی الباب الفلانی دون الآخر، فلا أحسب أنّ أحدا یردّ علیه سلامة فهمه و حسن رأیه و فطنته الثاقبة السلیمة، و هکذا فی اختلاف الألفاظ و أنّ هذا الاختلاف مغیّر للمعنی أو لا، و من أراد حسن ثناء العلماء علیه فلیراجع الفیض القدسی الرسالة الّتی کتبها شیخنا النوریّ فی ترجمة العلّامة المجلسیّ، و قد طبع فی صدر الجزء 105 من طبعتنا هذه.

*** و أمّا تعرّضه للمسائل الحکمیّة و التکلّم فیها و الردّ و النکیر علیها أحیانا فقد کان قدّس سرّه مع اطّلاعه علی مبانی القوم‌⁽²⁾

« انی کنت فی عنفوان شبابی حریصا علی طلب العلوم بأنواعها، مولعا باجتناب فنون المعالی من أفنانها، فبفضل اللّه سبحانه وردت حیاضها و أتیت ریاضها، و عثرت علی صحاحها و مراضها، حتی ملات کمی من ألوان ثمارها، و احتوی جیبی علی أصناف خیارها، و شربت من کل منهل جرعة رویة، و أخذت من کل بید حفنة مغنیة».

و معلوم أنّه قدّس سرّه قد کان تتلمذ فی المعقول و النجوم و الحساب، فان هذه العلوم قد کانت متداولة فی عصره متعارفا بینهم، مع ما نجد فی کتابه هذا بحار الأنوار خصوصا فی کتابه السماء و العالم شیئا کثیرا من ذلک.

المشّاء و تناقض آراء کلّ فریق ثمّ تهافت آراء المتقدّمین منهم مع آراء المتأخرین، مع أنّ کلّ واحد منهم یدّعی البرهان علی رأیه و یقیمه، فیجی‌ء الآخر و ینسبه إلی السفسطة و یقیم البرهان بوجه آخر علی خلافه.

و قد کان ظنّه قدّس سرّه صائبا صادقا حیث أسفر ضیاء العلم عن وجه هذه

الظنّة، فضرب علی أکثر مباحثها و مبانیها خطّ الترقین و البطلان، فهذا نجومهم و قد کانوا مشغوفین بها مقرّبین بذلک عند الملوک و هذا هیئتهم البطلمیوسیّة و أفلاکهم التسعة الّتی کانت شقیقا للعقول العشرة⁽¹⁾

و أمّا قولهم بالافلاک التسعة فقد أحوجهم الی القول بها تعلیل حرکات الکواکب من حیث مسیرها و لذلک أیضا احتاجوا أن یقولوا بالافلاک التدویریة الکثیرة، تعلیلا لحرکات بعض الاجرام الشاذة من حیث المسیر، و إذا کان فلک القمر و هو بزعمهم لا یقبل الخرق و الالتیام قد خرقوا جوها و نزلوا علیها و هکذا فلک المشتری و زهرة أنزلوا علیهما سفائنهم، فما بالهم یعرجون علی أهوائهم و تصوراتهم الکاسدة؟! نعوذ باللّه من العمی.

کمثل صفوان علیه تراب فأصابه وابل فترکه صلدا لا یقدرون علی شی‌ء ممّا کسبوا ....

فعلی مؤلّفنا العلامة رضوان اللّه و سلامه، حیث لم یأل جهدا فی النصیحة و جاهد فی اللّه و فی سبیل الدین حقّ جهاده، أسکنه اللّه بحبوحة جنانه و سقاه من الرحیق المختوم.

محمد الباقر البهبودی

<meta info="(به قلم مصحح بحار استاد محمد باقر بهبودی)

سپاس مختص پروردگار عالمیان است، و درود و سلام بر محمد رسول خدا خاتم پیامبران و بر آل او؛ امامان پاکیزه و صاحب میمنت و خجستگی و برکت.

و بعد؛ به درستی که از منت‌های خداوند بر من است که مرا به تحقیق در آثار اهل بیت و عمیق شدن و غور در آن و بهره برداری از دریای علوم آنها و بهره مند شدن از روشنایی فضیلت‌های آنها توفیق داد. و این منت بعد از آن است که خداوند عزوجل مرا به سوی پایتخت روانه کرد و به من آمادگی تصحیح آثار و اشراف بر دیگر آثار و اخبار، از تاریخ دین و ابواب فقه و حدیث و تفسیر ودر صدر آنها کتاب بحار الانوار را که جامع گوهر‌ها و درّهای اخبار امامان پاکیزه است عطا کرد؛ کتابی که تالیف نشانه و حجت و صاحب فیض قدسی، علامه مجلسی است (خداوند توفیقاتش را مقدس گرداند).

برای من است - و برای خداست منت و شکر - در آماده سازی این موسوعه بزرگ و دایرة المعارف مذهب، سهمی بزرگ و نصیبی وافر و توفیقی نیک، از این جهت که بر تمام مجلدات بحار - به جز 20 جلد از مجلدات صد و ده گانه آن - پیش از چاپ از جهت مقابله و ماخذ یابی و غور و بررسی و در مواردی نقد و حاشیه زنی اشراف پیدا کردم

و اما در اشراف بر آن به واسطه تحقیق و آماده سازی و حاشیه زنی، حظ و بهره من بیشتر از غیر من بود. چرا که در چهل و پنج جلد از آن، به تحقیق متن‌های آنها و خارج کردن نص‌های آنها از منابع اصلی و مقابله آنها با نسخه‌های چاپ شده و خطی اشراف پیدا کردم، خصوصا اینکه خداوند نسخه‌های اصل بحار به خط مؤلف علامه‌اش را در دسترس من قرار داد و من مجلدات این چاپ را با آنها مقابله کردم که به حمد خداوند (و برای اوست منت) این چاپ صحیح‌تر و استوارتر و کامل‌تر از بقیه چاپ ها شد. - . همان گونه که ما نسخه کمپانی چاپ قدیم را نسبت به نسخه مؤلف زیاد ساقط و تصحیف شده یافتیم، همان طور که در تعلیقات به آن اشاره کردیم، مخصوصا کتاب اجازات، تصحیف و افتادگی در آن چنان زیاد بود که به خاطر کثرت آنها، توجه به آنها در ذیل صفحات برای ما میسر نشد، و نمی‌یابد راستی این مطلب را مگر کسی که بین دو چاپ را مقابله کند. -

و زحمت خودم را در این راه و آنچه که از سختی‌ها و مشقت‌ها و رنج‌ها و بی‌خوابی شب و سفید شدن موهای سرم در این راه بر من آمد را نزد خداوند محاسبه می‌کنم

پس شایسته است که پژوهشگر با کرامت که به این اوراق نگاه می‌کند، با من بر سر این منازعه نکند که این فرصت را مغتنم دانسته‌ام و پیرامون کتاب و سیره مؤلف آن علامه مجلسی در تدوین آن با کلماتی موجز و خلاصه سخن می گویم. این امر در حالی است که نسبت به این کتاب در مدت ده سال تحقیق و بررسی خبرویت و اشراف یافته ام. لذا می گویم و صیانت از خطا را از خداوند می طلبم:

کتاب بحار الانوار اثر یگانه‌ای است که هزاران حدیث از احادیث رسول گرامی و اهل بیتش و آثار طلایی ایشان و اثرهای ماندگار آنها در معارف گوناگون دین را که دایر بین مسلمین است، در درون خود جمع کرده است. پس به تحقیق فراگیر است در هر کتابی از کتاب‌های آن و هر بابی از ابوابش آنچه که مناسب عنوان آن باب است و هیچ چیز حتی کمی از قلم نیافتاده است.

و کمترین فایده آن این است که پژوهشگر موضوعی از معارف دینی، کمال خواسته و تمام آرزو و مرادش را همانند میوه‌ای در دستانش، در نزدش حاضر می‌یابد؛ هر مطلب دور نادری به او نزدیک می‌شود و هر نکته رمنده و گریزانی را برای او آماده می‌کند. و به واسطه آن، غور در کتاب و تحقیق در متن حدیث و تصحیح سندهایش ممکن می‌شود. و این مهم به واسطه تطبیق بعضی از آن بر بعضی دیگر و تکمیل آنچه که ناقص بود و ساقط شده بود با مراجعه به نسخه کامل و تام آن حاصل شده است. - . رجوع کنید درباره آن به ج80، ص: 127، 187،275، 291، 321.ج 81،

ص:7 و164. ج83،

ص: 318 و 361 و غیر آنها از مواردی که آنها را محقق و پژوهشگر اهل جستجو می‌یابد. -

و چه بسا برای پژوهشگر روشن می‌شود که حدیثی متواتر است یا مستفیض، درحالی که او آن را از آحاد می‌شمرده است، یا آن حدیث را از حیث متن متعاضد و متکامل می‌بیند، در حالی که نزد او متهافت و متساقط و مضطرب الاطراف بوده است.

بنا ندارم در باره این کتاب سخن باطل و اغراق آمیز و خارج از حد و اندازه آن - پناه بر خدا - بگویم و بر ماست که جز حق روشن و سخن درست و محکم در باره این کتاب نگوییم. بر این اساس این کتاب با توجه به جامعیت آن در گرد آوری احادیث و آثار روایی پراکنده، مرجع منحصر به فرد برای تحقیق در معارف مذهب تشیع است و یاریگر بسیار عالی در تشخیص روایات درست از نادرست و فربه از لاغر است. از این رو هیچ محقق و پژوهشگر معارفی ای که تحقیق حق را بدون تعصب اراده کرده است، از مراجعه به این دایرة المعارف عظیم و عمیق شدن در هر بابی از آن، با وجود فوایدی که در بیان معضلات و حل مشکلات و شرح الفاظ غریبه و دور از ذهن حدیث در آن می‌یابد، بی‌نیاز نیست و چاره‌ای جز آن ندارد.

پس به درستی که مؤلف کتاب نابغه‌ای کامل و والا بود به آنچه که خداوند عزوجل از نیکویی تقریر مطالب و سلامت فهم و رأی درست و فهمی نافذ و برتر در شکافتن اول (ابتکاری نو) به او هدیه کرده بود که مسبوق به هیچ سابقه‌ای نبوده و بعد از آن نیز مثل آن نیامده است. و اما نقدی که بر کتاب وارد است، این است که حاوی روایات مخالف و متناقض است. مثلاً در بابی از آن روایتی یافت می‌شود که قضیه یا معجزه‌ای را به امام کاظم علیه السّلام نسبت می‌دهد و در روایتی دیگر، آن قضیه یا معجزه به وضوح به امام رضا علیه السّلام نسبت داده شده است که برای من معرفت امثال این تناقض نیز از برکات این کتاب است.

و اگر نبود بیان نیکوی روایات از کتاب‌های مختلف و جمع آنها در یک باب، این تناقض آشکار نمی‌شد. پس به درستی که اگر کسی که یکی از این دو حدیث را در کتابی پیدا کند، به ذهنش خطور نمی‌کند که آن با روایت دیگری در کتابی دیگر متناقض است. پس آن را روایت می‌کرد و بدون تتبع و جستجو روی آن پافشاری می‌کرد، در حالی که آن روایت به خاطر تناقض ساقط است.

این دستاورد و امثال آن از برکات این نوشته درست است، چرا که راه مناقشه و دقت را آسان و باب جهل و گمراهی و سخن بدون تحقیق را مسدود کرد، همان طور که من بسیار زیاد دیدم که در اول باب حدیثی خالص و تمام نقل شده که از حیث متن حرفی در آن نیست، سپس در ذیل همین باب، به اصل حدیث و تمام آن از مصدری دیگر اشراف پیدا کردم و آن را متناقض و مخالف با هم یافتم. پس برای من روشن شد که کسی حدیث را خلاصه کرده و آن را درکتابش وارد کرده است و از این حدیث، آنچه را که نزد او معیوب آمده، انداخته است و آن را از اعتبار ساقط کرده است. و اگر این نوشته راست و درست نبود و احادیث نادر و رمنده را از اینجا و آنجا در یک باب جمع نمی‌کرد، این مطالب برایم روشن و آشکار نمی‌شد.

همچنین هنگامی که بر جلد هفتاد و یکم صفحه سیصد و پنجاه و چهار اشراف پیدا کردم، دیدم که علامه (قدس سره) تحت عنوان «ختص – ضا» فصلی را استخراج کرده که مشتمل است بر تعدادی از روایات با لفظ واحد. آگاه شدم به اینکه صحیح نیست که کتاب «اختصاص» برای شیخ مفید (قدس سره) باشد، به خاطر اینکه شأن او بالاتر از این است که از کتاب «تکلیف» روایت کند (کتابی که نزد متأخرین، به «فقه الرضا علیه السّلام» و به املای آن حضرت شناخته شده) و آن را با الفاظ و عباراتش نقل نماید. و اگر نبود این مقابله‌هایی که انجام دادم، هیچگاه به این مطلب علم و آگاهی پیدا نمی‌کردم. - . رجوع شود به بیان این مطلب در ج71، ص: 354. ج 91، ص: 138در ذیل صفحات. -

و همچنین هنگامی که به «کتاب دعا» اشراف پیدا کردم و به دعاهای طولانی آن پرداختم، دیدم در اکثر سندهای آنها یک یا دو مورد از نویسندگان انشاء کننده مثل فضل بن ابی قره و ابن خانبه و امثال آنها وجود دارد، پس به حقیقتی آگاه گردیدم که به بخشی از آنها در جلد هشتاد و هفتم، صفحه دویست و نود و شش اشاره کرده‌ام.

پس امروز می‌بینی کسی که خبره نیست، حدیثی را از اول باب حفظ می‌کند و به مردمی که شنونده او هستند، القاء می‌کند که این حدیث وحی منزل است و با افکار و عقاید مردم بازی می‌کند، و خودش را به سختی نمی‌اندازد به اینکه به ذیل این باب مراجعه کند تا از تناقض آن آگاه شود. در حالی که هر دو حدیث در مصادرشان باقی هستند؟ پس کم است کسی که مراجعه کند به آن مصادر تا احقاق حق کند، همان گونه که مؤلف علامه این کار را کرده است.

همچنین صاحبان تالیف‌های حدیثی، آنجا که بعد از آسان شدن راه، احقاق حق نمی‌کنند. آنان حدیثی را وارد می‌کنند که به گمان خودشان مورد تایید است، با اینکه آن حدیث، با حدیثی دیگر که در صفحه ای دیگر قرار دارد، متناقض است

از این رو بر ما لازم است که از این سیره و روش زیبای مؤلف سپاسگزاری کنیم؛ سپاسی بلیغ و رسا. چرا که در کتاب خود هر آنچه را که بدان دست یافته وارد کرده است و تشخیص درست از نادرست را به معرفت ناظرین و بینندگان و احاطه و دقت آنها واگذار کرده است، بدون اینکه به فکر و نظر خود حکم کند، پس بر بعضی از اخبار تحمیل کند که این خبر مخالف است با مذهب و ساقط است از حد اعتبار، در حالی که این اشکال وارد نیست، و یا این خبر از اشکال عاری است، در در حالی که عیوبی داشته باشد. و چه بسا در آنچه که وارد کرده است، بسیاری از متعارضات یا آنچه که ترک نموده یا کنار گذاشته است، حقایقی از حقیقت‌های مذهب بوده باشد. - . و به همین خاطر است که این نقد بر صاحبان صحاح از جوامع حدیثی وارد است، آنجا که در کتاب‌هایشان آنچه را که به گمان خودشان صحیح و موافق مذهب است وارد کرده‌اند و آنچه را که نادرست و مخالف با نظر خودشان بوده ساقط کرده‌اند و حکم خودشان را بیان کرده‌اند.

پس این امر موجب می‌شود که سایر علما و محققین نیز از آنان در شناخت مبانی و اصول تبعیت کنند. خصوصا آنجا که صحاح آنها نزد مردم تلقی به قبول می‌گردند، سایر مصادر و روایات بدون وجه مورد طعن واقع می‌شوند. تا اینکه حاکم ابن البیع از وراء شیخین ندا داده است و حدیث‌های زیادی را بر مبنای خودشان استدراک کرده است که به آنها توجهی نشده بوده است. -

و اما آنچه که ما در بیانات مؤلف (قدس سره) از توجیه روایات متعارضه، و تاویل آنها و رفع مخالفت‌هایی که بین آنها وجود داشت یافتیم، پس آن موارد حکم از جانب وی به صحت حدیث و قبول آن نیست. این موارد شأن همه جوامع حدیثی است؛ سیره‌ای که بین هر دو فرقه هم گذشتگان از آنها و آنان که بعد از آنها بودند تبعیت می‌شود. - . به همین خاطر می‌بینی که شیخ طوسی در مقدمه کتاب تهذیب (کتابی که برای وارد کردن اخبار مخالف با مذهب در آن و سپس بحث درباره آنها تألیف کرده است) می‌گوید: تا آنجا که برایم ممکن بود، از تاویل بعضی از احادیث بدون اینکه طعنی بزنم در اسناد آن، پس به درستی که من از آن نگذشتم. -

و این به خاطر آن است که شأن جامع یک محدث، تتبع و جستجو و تایید احادیث تا آنجا که امکان دارد، و جمع بین آنها و یا تاویل آن است. و اما در قبول کردن روایت و اعتقاد به آن، پس هر محققی خودش هست و نظر نافذ خودش. پس چه بسا راضی می‌شود به این جمع و تاویل و یا اینکه به وجهی دیگر توجیه و تاویل می‌کند، یا اینکه آن را کنار می‌گذارد. پس بیان حدیث و توجیه آن نیست، مگر از باب راهنمایی و هدایت و نصیحت.

و همچنین کلام در اینکه انتقاد می‌شود بر کتاب از شامل بودنش بر اخبار ضعیف، که موجب علم و عمل نمی‌شود، چرا که این امر، شأن همه جوامع حدیثی است و در آن احادیث ضعیف و حسن و صحیح را می‌بینی. پس این کتب اربعه با همه شهرت و تواتری که دارند، در آنها هزاران حدیثی یافت می‌شود که به آنها احتجاج نمی‌شود، حال یا به خاطر ضعف آنها یا به خاطر مخالفت آنها با اصول و مبانی یا اعراض اصحاب از آنها، با وجود اینکه صحیح و قوی هستند. - . رجوع کنید به شرح مؤلف علامه بر کافی مرآت العقول و همچنین بیاناتش در کتاب «طهارة» و «صلاة» و غیر این دو. -

پس به خاطر این مسئله، نه خود کتاب‌ها و نه مؤلفانش انکار نمی‌شوند، چرا که آنها در صدد جستجوی کامل و فراگیر نمودن نبودند، بلکه بنا بر روش اصحاب صحاح، از احادیث مخالف با مذهب نمونه‌ای را وارد می‌کردند تا بحث درباره آنها، به واسطه جمع یا طرح صحیح شود. و باقی آنها را اگرچه صحیح بودند وارد نمی‌کردند و به آنچه که موافق مذهب بود، بر آنچه که از آنها معتبر بود اکتفا می‌کردند چرا که نیاز و حاجتی به غیر آن نیست، مگر برای تایید.

پس همان گونه که ما در مساله گذشته ذکر کردیم، وظیفه محدثی که جمع کننده [حدیث] است، نقل فایده رساندن و تکثیر اسناد و روایات است. اما بحث از صحت و سقم حدیث و ضعف و قوت آن، به واسطه فحص کردن از رجال سند آن، شأن و مطلبی دیگر است که متکفل آن علم رجال و درایه است. و این شأن مخفی نیست، مگر بر هر جاهل غافلی که یا تفریط می‌کند و حکم می‌کند به سقوط مؤلف و عدم ورع و تقوای او، آنجا که احادیث ضعیف را آورده است. پس کتاب را رأساً رد می‌کند، یا افراط می‌کند و گمان می‌کند که اعتبار حدیث از اعتبار مؤلف و جمع کننده آن شناخته می‌شود. پس احادیثش را تماماً قبول می‌کند و از این غفلت می‌ورزد که برای هر مؤلفی، طریقی به جانب معصوم هست که گاهی بعضی از آنها را در کتب مشیخه و اجازات بیان می‌کند و بعضی دیگر را در اول احادیث ذکر می‌کند و ناگزیر باید هر دو طریق با هم معتبر باشند. و مؤلف ما علامه، به تحقیق عملش را در آن استوار کرده و طریقش را به معصوم، در هر دو وجه و جهت توضیح داده است:

اما قسم اول: پس به تحقیق درباره آن کتاب اجازات را گردآوری کرد تا طریق خودش را به سوی مصادری که در متن اجازات ذکر شده است، توضیح دهد. و آنچه که ذکر نکرده (مقدار ذکر نشده کم است) - . علامه افندی در آنچه ذکر کرد آن را از خطبه کتاب اجازات: 105 : 92 گفت: «و بالجمله تحقیقاً این جلد متکفل صحت اکثر کتاب‌های اصحاب ما گردیده است.» -

کیفیت تحصیل آن و دستیابی به نسخه‌های معتبر از آن را تحقیقاً در مقدمه بحارالانوار ذکر کرده است، در حالی که معترف است به اینکه آنها متواتر نیستند:

قدس سره در مقدمه کتابش بحار الانوار (ج1، صفحه 3 از این چاپ) گوید: «سپس بعد از احاطه به کتاب‌های متداول مشهور، اصول معتبر مهجوری را که در عصر‌های طولانی و زمان‌های متمادی ترک شده بود، جستجو کردم....سپس دست به کار شدم (و) هم‌زمان از آنها در شرق شهرها وغرب آن سوال کردم، و نزدیک شدم در طلب نزد هر کسی که گمان می‌کردم نزد او چیزی از آنها باشد، اگر چه به آن مظنون باشد.

و کمک کردند مرا بر این مطلب جمعی از برادرانی که در شهرها برای تحصیل آن (اصول) کوچ کرده و طلب کرده بودند آن را در سفرها و... طلبی سریع. تا اینکه به فضل پروردگارم، بسیاری از اصول معتبره‌ای که علما در زمان‌های گذشته بر آن یاری جستند، نزد من جمع شد. - . و از همین جا دانسته می‌شود که اکثر مصدرهای بحار الانوار که نسخه‌های مصحح و منظم و اصلاح شده آن را به وفور و زیاد یافتیم، از برکات وجود شریف وی می‌باشد و کسی که به حاشیه‌های ما بر بحار الانوار مراجعه بکند، تصریح را در مواردی می‌یابد، از آن جمله است که شیخ حر عاملی به جای مراجعه به مصدرهایی که دسترسی به آن نداشت، به نسخه‌های بحار الانوار اعتماد می‌کرد.

پس مراجعه بسیاری به ابواب کتاب وسائل چاپ جدید کردم برای استخراج حدیث به کمک ذیل آن کتاب (و این به خاطر آن است که مصدر‌های وسائل (غیر از کتب اربعه) با مصدرهای بحار الانوار متحد است و آنها را فاضل گرامی آقای ربانی در ذیل وسائل خارج کرده است). پس در این هنگام دانستم که صاحب کتاب وسائل، احادیث را به خاطر اعتماد به آن، بدون اینکه به مصدر مراجعه کند، از نسخه‌های بحار الانوار نقل می‌کرده. از آنجا که هرگاه بوده است نسخه بحار الانوار در بعضی از نسخه‌ها (و تحقیقاً نسخه کمپانی بر اساس آن چاپ شده) صحافی شده یا ساقط شده از آن بعضی از جملات و یا نوشته‌ای غیر صحیح به تحقیق کل آن به همان صورتی که در بحار الانوار بوده است، در وسائل منتقل شده است. پس در بعضی از این موارد اشاره کردیم در ذیل کتاب به آنچه که آگاه شده است خواننده با کرامت بر آن و چه بسا تصریح کردم به آن در جلد هشتاد و چهارم، صفحه 68 و غیر آن از مواردی که الان حضور ذهن ندارم. -

پس تالیف کردم آن را که مشتمل بود بر فایده‌های انبوهی که از آن کتاب‌های مشهور و متداول خالی بود.

و اطلاع پیدا کردم در آن به مدارک کثیری از احکام، که اکثر علما به خالی بودن همه آن کتاب‌ها از آنچه که صلاحیت دارد به اینکه مأخذ باشد برای آن، اعتراف کردند. پس نهایت کوششم را در ترویج و تصحیح و نظم و اصلاح کردن آنها مبذول داشتم.

و وقتی دیدم که زمان در نهایت فساد است و دریافتم که اکثر اهل آن را دشمن آنچه که هدایتگر است به سوی رشد و کمال، ترسیدم که به همان فراموشی و مهجوریت بازگشت کند و بیمناک شدم که به خاطر عدم مساعدت روزگار خیانتکار، پراکندگی به سراغ آن بیاید. و با این وجود چون خبرها و احادیث متعلق به هر مقصدی، در ابواب مختلف متفرق بود و در فصل‌ها پراکنده بود، کم میسر می‌شد برای کسی که آگاه شود بر همه اخباری که متعلق باشد به مقصدی از مقاصد آن. و چه بسا همین مطلب یکی از اسباب ترک آن و کمی رغبت مردم در ضبط آن بود.

پس بعد از طلب خیر از پروردگارم، عزم خود را جزم کردم ... بر تالیف و نظم و ترتیب و جمع آن در کتابی که ابواب فصول آن سامان یافته و مقاصد و مطالب آن ضبط شده است، بر نظمی غریب و تالیفی عجیب که مثل آن نیامده است ... پس سامان یافت بحمد الله همان گونه که اراده کردم...»

پس دیدی که مؤلف علامه در این گفتار خود تصریح کرد که اکثر مصدرهای بحار الانوار، مهجور و متروک بوده است که گاهی به این واسطه از حد تواتر خارج شده است و نسبت آن به مؤلفانش، از جمله طریق مقابله و سماع و اجازه قطع شده است. واین اعترافی است از او (قدس سره) به اینکه آن مصادر، بدین واسطه از حد صحت مصطلح به حد وجاده - . وجاده در حدیث این است که مؤلف روایتی را به خط بعضی از علما بدون اجازه می‌یابد، و این مثل احادیثی است که مؤلف به خط وزیر علقمی و شیخ شهید و غیر آنها یافته است. رجوع کنید به کتاب اجازات 110 : 173

واما وجاده برای کتاب‌ها آن است که مؤلف کتاب یا رساله‌ای را می‌یابد که در آن احادیثی است و گاهی در اول آن یا در ذیل آن یا در پشت نسخه ذکر شده که آن تالیف فلانی- مثلا از مشاهیر علما و محدثین- است، بدون اینکه کتاب یا رساله شامل اجازه یا سماع مؤلفش باشد. و آن در مصادر بحار الانوار زیاد است، مثل قرب الاسناد، کتاب المسائل، علل الشرایع، تفسیر قمی، اختصاص، جامع الاخبار، مصباح الشریعه، فقه الرضا... با اینکه بعد از مؤلف روشن شد که بعضی از این کتاب‌ها برای غیر آنهایی است که منسب به آن هستند، مثل مصباح الشریعه، فقه الرضا، تفسیر قمی، اختصاص، جامع الاخبار و... -

ساقط شده است.

و به همین خاطر می‌بینیم کسی که در مورد بحار الانوار از مساله‌ای فقهی یا کلامی بحث می‌کند، متذکر می‌شود که این خبر ضعیف است (به خاطر عدم تواتر مصدرش) لیکن آن مساله با عین متن و احیاناً با سند آن، در یکی از کتاب‌های متواتر با طریقی صحیح یا حسن یا موثق روایت شده است. - . رجوع کنید به ج80، ص 62،278،309،367،ج81، ص: 7. ج83، ص: 15،34،198،213،214،261،315. ج 43، ص :215 -

پس دانستیم به واسطه اینکه آن شخص، کتابش را - با اینکه فواید کثیری دارد - با کتب اربعه مقابله نکرده و با آنچه که در بحار خارج کرده است، مطلقا معامله صحیح نکرده است، مگر زمانی که وجاده برای مصدرهایش، محفوف به قرائن موثق بوده باشد. و به همین خاطر فصل دوم از مقدمه بحار، توضیحی برای این قرائن و اختلاف‌هایش بسته شد. - . رجوع کنید به ج1، ص :26 و 45 -

به همین خاطر است که می‌بینیم از وارد کردن کتب اربعه در بحار، علی رغم اصرار بعضی از فضلاء از یاران ایشان، قدغن کرد، - . او علامه میرزا عبدالله افندی است. -

به این خاطر که سبب نسخ و ترک آن نباشد و بعد از در برهه‌ای از زمان متروک و مهجور واقع شود که احتجاج به آن ممکن نباشد - . رجوع کنید به ج 1، ص48 از مقدمه بحار الانوار. -

و بعد از این، به آنچه که امروز سایر علوم معتبر دچار آن شده‌اند، دچار شود. از این حیث که در زمان اول متواتر یا معروف بود که شامل سماع و اجازه می‌شد، ولی بعد از آن مهجور و متروک و بدون سماع و اجازه گردید.

و اما قسم دوم: از طریق مؤلف یعنی ذکر رجال سندها، پس تحقیقاً علامه (قدس سره) در این باره احتیاط کرده است؛ احتیاطی شدید. در حالی که در صدد خلاصه گویی و حذر کردن از طولانی شدن بوده بر آنچه که بعداً شرح آن خواهد آمد. به تحقیق رجال مصدر را به گونه‌ای ذکر کرده است که آنها را از ابهام و ارسال خارج کند.

وی (قدس سره) در مقدمه جلد اول صفحه یکصد و چهل و هشت گوید: «فصل چهارم در بیان آنچه که در آن به جهت اختصار در سندها مصطلح کردیم، و با دوری جستن از ارسال که منجر به کمی اعتماد می‌شود. پس به درستی که اکثر مؤلفین روششان طولانی کردن است ... و بعضی از آنها سندها را می‌اندازند، پس خبرها بدین واسطه از درجه مسندها - . اراده کرده است امثال تفسیر عیاشی که نسخه آن موجود است، آنجا که مؤلفش گفته است: «به درستی که من نظر کردم به تفسیری که آن را ابوالنصر عیاشی با سند خودش نوشته بود و رغبت پیدا کردم به آن و طلب کردم از جانب او سماعی را از مصنف یا غیر او، پس در شهرمان کسی را نیافتم که نزد او سماع یا اجازه‌ای از او داشته باشد و آن سند‌ها را حذف کردم و باقی آن را بر وجهی که آسان‌تر باشد نوشتم...تا اگر بعد از آن از جانب وی سماع یا اجازه‌ای را یافتیم، در ادامه سندها را بنا بر آنچه که مصنف ذکر کرده است بنویسم.»

و شاید او نظر کرده است به اینکه داد و ستد کتاب بدون اجازه و سماع، وجاده‌ای است که حکم نمی‌شود بر آن، مگر همان حکمی که با روایات مرسل می‌شود، پس ذکر اسنادش هیچ فایده‌ای ندارد. و این مطلب اگر چه حق است، لکن اگر او سندها را ذکر می‌کرد بهتر بود. چرا که امروز اصل کتاب مفقود است و همانا به ما نسخه‌ای رسیده است که اسنادش ساقط شده‌اند و به همین خاطر مؤلف علامه مجلسی در ذکر این تفسیر (ج1،ص28) گفته است: «لیکن بعضی از نسخه نویسان اسانید را به جهت اختصار حذف کرده‌اند و در اول نسخه، عذری را که بدتر از جرمشان است ذکر کرده‌اند.» -

منحرف می‌شود. پس تشخیص بین اخبار در قوت و ضعف و کمال و نص، فوت می‌شود، چرا که به واسطه خبر دهنده، شأن خبر شناخته می‌شود و واسطه وثاقت روایت کنندگان، بر برتری روایت و اثر استدلال می‌شود. پس ذکر سند را به تمامی آن اختیار کردیم، البته همراه با رعایت کردن نهایت اختصار، برای اینکه در کتاب ما چیزی از فایده‌های (قاعده های) اصول ترک نشود و بدین وسیله از درجه کمال و مقبولیت ساقط شود.»

و همچنین دلالت می‌کند بر احتیاط علامه بر اینکه وی هر زمان به فروع فقهی رسیده است، از اختصار کلام در رجال سندها عدول کرده است و در نسب و لقب آنها بالا رفته است، تا جایی که هیچ کس اسم آنها را اشتباه نکند، همان طور که او از آوردن رمز به جای اسامی مصادر خودش عدول کرده است، به این خاطر که اشتباه خوانده نشود و با غیر آن - . مؤلف (قدس سره) در مقدمه بحار الانوار ج1 ص48 گفته است: «و زمان رسیدنمان به فروع، رموز را ترک می‌کنیم و- اگر خدا بخواهد - اسمای تصریح شده را به خاطر فوایدی که مختص به آن است که بر خردمندان مخفی نیست، می‌آوریم. و همچنین در آنجا اختصاراتی را که صلاح دیدیم در اسانید ... به خاطر زیادی احتیاج به سند در آن، ترک می‌کنیم.» -

اشتباه شود. و این مطلب به خاطر آن است که تمسک به فروع فقهی جایز نیست، مگر توسط روایات صحیح یا حسنی که از مصادری که نسبت آن به مؤلفش موثق و حتمی است، استخراج می‌شود. پس در این هنگام ناگزیر هستیم از شناخت مصدر تا دانسته شود که آنها از کتب قابل اعتماد هستند یا نه، و اگر مصادر با رمز ذکر شوند، به تحقیق رمزها تصحیف می‌شوند و بعضی با بعض دیگر در قرائت یا نوشتن اشتباه می‌شوند، - . رجوع کنید به ج 104 پس در آن بسیاری از این گونه تصحیف‌ها وجود دارد. -

پس شناخت مصدر مختل می‌شود و احتجاج به احادیث آن ساقط می‌گردد، کما اینکه ناگزیریم از شناخت رجال سند تا بدانیم آنها ثقه هستند یا نه. و اگر در اسامی رجال، فقط به ذکر پدرانشان و وصف و کنیه و لقب اکتفا شود، به تحقیق موجب اشتباه و کوری می‌شود و این توهم پیش می‌آید که حدیث صحیح نادرست است و یا بالعکس.

پس به تحقیق نظر مؤلف (قدس سره) این بوده است، ولیکن در مرادش موفق نشده است، مگر در «کتاب طهارة و صلاة» وهمچنین «کتاب سماء والعالم.» - . «کتاب السماء و العالم» اگرچه در زمره کتب غیر فروع شمرده می‌شود، لیکن چون در آخر این کتاب، باب‌های خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها و آنچه حلال و غیر حلال است آمده است، آن را در زمره کتب فروع قرار می‌دهد و با آن معامله کتب فروع می‌شود. و چه بسا ممکن است هدفش از این کار رفع اتهام باشد. چرا که عنوان «کتاب السماء و العالم» عنوان جدیدی است که به گوش‌ها و چشم‌ها می‌خورد، و چه بسا در مخالفین کسی باشد که مناقشه بکند در وجود زیاد این احادیث که بحث بکند از شئون آسمان و عالم به این فراگیری، پس رجوع می‌کند به رموز تصحیف شده یا مشتبه، پس حدیثی را در مصدر یافت نمی کند و مؤلف را به جعل حدیث متهم می‌کند. و همچنین است نسبت به اسامی راویان، با آنان معامله فروع می‌شود تا اینکه بیننده حدیث از ضعف و قوت آن بصیرت داشته باشد. و همان طور که مخفی نیست، این مطلب جدا مفید است. -

(نام کتاب ترجمه شود) پس قبل از اینکه در سایر کتاب‌های فروع به این هدف مقدس موفق شود، به سوی جوار خداوند و رحمت او رحلت کرد. و این به خاطر آن است که مؤلف علامه از اول تدوین کتاب نسبت به این امر اهتمام نداشته است و همانا بعد از اینکه روایات را با استخراج آنها از مصادر تدوین کرد، این رأی و نظر برای او پیش آمد. و به خاطر همین مؤلف علامه را در اصول روشنی که رسید به ما با خط خودش (قدس سره) یافتیم که در بین سطرها هدفش را درباره این مطلب، به واسطه تصریح به اسامی کتاب‌ها و شناساندن روایت کنندگان، به نحوی که با غیر آن اشتباه نشود، جبران کرده است.

این دأب و روش او در فروع فقهی بود. و اما سایر باب‌ها از تاریخ و فضایل و معجزات، پس به تحقیق متقدمین از فقهاء همگی بر طبق قاعده تسامح در آداب و سنت‌ها و فضایل عمل می‌کردند و احادیثی را که در این موضوعات وارد شده است، منکر نمی‌شدند به اندازه‌ای که در باب‌های فروع منکر می‌شدند. - . و برای ما نفوذ این قاعده و مراد از احادیث من بلغ کلام لطیفی است. رجوع کنید به ج 87،

ص:102 - پس

مؤلف علامه به همین گونه عمل کرده است و با این وجود، سندها را از رأس ساقط نکرده است - و برای اوست تشکر و ستایش - برای اینکه کسی که به آن احادیث نگاه می‌کند، بصیرتی کامل از تحقیق و دقت داشته باشد.

و اما کیفیت تدوین کتاب؛ پس ما این موضوع را در مقدمه جزء یکصد و ششم، فهرست تصنیف‌های اصحاب - . این گونه بود که مؤلف (قدس سره) اولین چیزی را که به آن توجه داشت، این بود که بحث کننده محقق، به فهرستی جامع از اخبار حاجتی شدید دارد، چرا که آنها فاقد نظمی بودند که برای طالب دسترسی به آن آسان باشد. پس اراده کرد که برای آن فهرست عام و دارای شمولی را بنویسد، ولیکن وی وقتی فهرست ده مجلد از مصادر را تهیه کرد (و آن مصادر آنهایی هستند که ما آنها را در جزئی جداگانه (یکصد و ششم) قرار دادیم) از آن اعراض کرد، به این خاطر که کتاب‌های غیر مطبوع، مگر برای خواص بهره‌ای به فهرست نمی‌رساند. پس همان گونه که علامه (قدس سره) اولین کسی بود که آیات محکم خداوند را به صورت تفصیلی (تفصیل آیات قرآن کریم) باب بندی کرد، اولین کسی هم هست که کتاب‌های حدیثی را به صورت عام و فراگیر (جامع المفهرس) فهرست کرد. پس رضوان خداوند بر او؛ مردی که برکتی عظیم‌تر از وجود شریف او نباشد. - در کلامی کامل توضیح دادیم و ذکر کردیم که علامه (قدس سره) در صدد این بود که برای این کتاب‌های غیر متداول و غیر متواتر، فهرستی عام بنویسد. در مرحله اول عناوین کتاب‌ها و باب‌های آن را به صورتی عام و دارای شمول با بهترین سلیقه و کامل‌ترین فراگیری نوشت. سپس شروع کرد در مطالعه کتاب‌ها و ترتیب فهرست آنها و بعد از اینکه از فهرست ده مجلد از آنها فراغت یافت، تغییری در رأی او حاصل شد که از این فهرست جز خواص نفع نمی‌برند، پس از آن روش برگشت و این کتاب جامع بحار الانوار را بر منوال خود و ترتیب ابواب و کتاب‌هایش نوشت.

و وی (قدس سره) در مقدمه بحار جلد اول صفحه چهل و شش در گفتاری دیگر از خودش درباره وارد کردن رموز گوید: «و رموز را در اول هر خبر وارد کردیم تا دانسته شود که آن از کدام اصل گرفته شده و آیا آن در یک اصل است یا اینکه در اصول تکرار شده است. - . و دریافتیم زمانی که رموز متعدد بوده است و لفظ حدیث مختلف بوده است، احیاناً در مصادر همیشه لفظ رمز اخیر، غیر از اولی از آن بوده است، و به همین دلیل به اختلاف الفاظ در ذیل آنجاهایی که من در تحقیق آن اشراف پیدا کردم، متعرض نشدم. کما اینکه فاضل محترم آقای ربانی نسبت به آنچه که اشراف پیدا کرده است در تحقیقاتش به ذکر اختلافات آسان در بین مصادر، متعرض شده است. و این به خاطر این است که این اختلاف تغییری در معانی ایجاد نمی‌کنند. به همین خاطر مؤلف علامه از تعرض آن در متن گذشته است. پس ما هم به تبعیت از او و پیروی از اهداف وی آنها را کنار می‌گذاریم. -

و اگر در سند اختلافی بود، خبر را از یکی از دو کتاب ذکر کرده و به کتاب دیگر بعد از آن اشاره می‌کردیم و آن را به محل توافق جهت می‌دادیم. و اگر در متن اختلافی بود که معنا را تغییر می‌داد، آن را بیان می‌کردیم. و در صورتی که مضمون‌ها با هم یکی بود و فقط الفاظ با هم مختلف بود و خبر مناسب با دو باب بود، یکی از الفاظ رادر یکی از باب‌ها و لفظ دیگر را در باب دیگر وارد می‌کردیم.» - . و شاید کسی که به واسطه استدراک بر مؤلف زیاد اشکال گرفته است، توجه به این سیره مؤلف نداشته است و سپس خارج کرده از کتاب المستدرک بر بحار الانوار خود کل این احادیث را. و این سزاوار نیست. -

و به تحقیق مؤلف (قدس سره) به این روش عمل می‌کرده است و این روش در نهایت دقت و متانت است، چرا که متضمن و مشتمل است بر همه فایده‌های حدیث همراه با نهایت اختصار و اجتناب از طولانی شدن. پس هرجا که تکرار حدیث نفعی داشت، آن را تکرار کرده است و هر کجا که زیاد کردن سند و طریق حدیث موجب تقویت ومستفیض شدن آن می‌شده است، آن را زیاد کرده و از سایر مصادر نقل کرده است، و هر جا که اختلاف در الفاظ تغییر دهنده معنا بود، متعرض آن شده و هر زمان که اختلاف آسان و قابل چشم پوشی بود، متعرض آن نشده است. - . و این نیز از حسن سلیقه و سلامت فطرت مؤلف (رضوان الله علیه) است. -

و اما از حیث فهم معانی حدیث و مطالب آن - . رجوع کنید به کلام علامه افندی در بعض آنچه که گذشت و تصریح وی در آخر کتاب اجازات. (ج110، ص:178) -

و نقل آن در فلان باب نه در دیگر ابواب، و همچنین در اختلاف الفاظ و اینکه این اختلاف موجب تغییر معنی هست یا نه، گمان نمی‌کنم که هیچ کسی بر سلامت فهم و حسن رأی و سرشت تیزبین و سالم وی ایرادی بگیرد. و کسی که می‌خواهد تعریف‌های نیک علما از وی را ببیند، پس به کتاب «فیض قدسی» مراجعه کند، رساله‌ای که آن را شیخ ما نوری در شرح حال علامه مجلسی نوشته است و در اول جزء یکصد و پنجم از این چاپ ما، چاپ شده است.

و اما تعرض علامه در رابطه با مسائل حکمت (فلسفه) و حرف زدن پیرامون آن و رد و انکار بر آن، احیاناً این گونه بود که با وجود اطلاعش بر میانی قوم، - . علامه (قدس سره) در مقدمه بحار الانوار ج1،ص2 گوید: «به درستی که من در اوایل جوانی خود بر طلب انواع علوم حریص بودم، و مشتاق بودم که مبادا فنون برتر و متعالی را از دست دهم. و به فضل پروردگار وارد گشت و گذار در آنها و وارد بوستان آن شدم و در درست و نادرست آنها دقت کردم، تا اینکه ظرف وجودم از میوه‌های آن پر شد و گریبانم محتوی انواع خوبی‌های آن شد و از هر چشمه آن جرعه‌ای گوارا نوشیدم و از هر خرمن آن مشتی بی نیاز کننده برگرفتم.»

و معلوم است که علامه (قدس سره) به تحقیق در علوم عقلی و نجوم و ریاضی تحصیل کرده است. پس به درستی که این علوم بین آنها متداول و متعارف بوده است. علاوه بر اینکه ما در این کتاب بحار الانوار وی، مخصوصاً در «کتاب السماء و العالم» بسیاری از این امور را یافتیم. -

نسبت به آنها مظنون بوده و آنها را درباره سلامت برهان‌ها و دلیل‌هایشان، خصوصاً آنهایی که مخالف نص‌های وارده بود متهم می‌کرد، و این امر به خاطر اختلاف دو مسلک اشراق و مشاء و تناقض آرای هر یک از دو فرقه است. و سپس آرای متقدمین آنها با آرای متاخرین آنها را با اینکه هر کدام از آنها مدعی است که بر رأی خود برهان دارد اختلاف داشته و آن را درست و محکم می‌کند. سپس دیگری می‌آید و برهان او را به سفسطه نسبت می‌دهد و برهان را به صورتی دیگر و بر خلاف آن اقامه می‌کند.

وبه تحقیق گمان علامه (قدس سره) درست و صادق بود، چرا که کوچ می‌کند روشنی علم از وجه این گمان‌ها. پس بر اکثر مباحث و مبانی آن خط بطلان زد. پس این نجوم آنهاست که دلباخته آن بودند و به وسیله آن از نزدیکان پادشاهان شدند. و این هیئت بطلمیوسی و فلک‌های نه گانه آنهاست که قسمی از عقول ده گانه بود. - . و به تحقیق گمان می‌کردند که از واحد جز واحد صادر نمی‌شود. پس صادر اول همان عقل اول است و این صادر اول، ازآن عقل دوم و فلک اول صادر شده است، و از عقل دوم، عقل سوم و فلک دوم صادر شده است و... و همانا عدد عقل‌ها را تا ده عدد شمردند تا برای آنها قول به وجود افلاک نه گانه تام و درست شود. و اگر قائل به صد فلک می‌شدند، احتیاج داشتند که به صد ویک عقل قائل شوند و اگر به وجود چهار فلک اکتفا می‌کردند، قائل به وجود پنج عقل می‌شدند.

و اما حاجت قائل شدن آنها به افلاک نه گانه، به این خاطر بود که بتوانند علت حرکات ستارگان را از حیث مسیر آن را بیان کنند. به همین خاطر نیز محتاج شدند که به افلاک دورزننده زیاد قائل شوند، به خاطر علت آوردن برای حرکات بعضی از اجرام آسمانی خلاف قاعده از حیث مسیر.

و زمانی که فلک ماه را - که به گمان آنها قابلیت شکاف و التیام را ندارد - به تحقیق جو آن را شکافتند و بر آن پایین آمدند، همچنین سفینه‌هایشان بر فلک مشتری و زهره پایین آمدند، پس چگونه لنگ لنگان به سوی هوای نفس خود و تصورات بی رونقشان می‌روند؟ پناه می‌بریم به خداوند از کوری. - و این فلسفه آنهاست در طبیعیات و از اقسام آن، طب بدن‌ها و نفوس است که به تحقیق گرد و غباری پراکنده گشت. - . به تحقیق که من در اوائل تحصیلم در مشهد امام رضا علیه السّلام، شرح اشارات را نزد شیخی معروف به شیخ هادی کدکنی - که خداوند عزیزش گرداند - خواندم. پس برای من و دو نفر دیگر از دوستانم بحث اتصال جسم طبیعی را خواند و برهان شیخ بر آن را با طفره رفتن و امثال آن اقامه کرد و من پیش خودم به آن می‌خندیدم، چرا که از فلسفه جدید تجربی می‌دانستم که جسم طبیعی از جوهرها به وجود آمده است و هر جوهری از اجزای کوچکی جدا به وجود آمده است و بین هر جزئی از این اجزاء، بعد از رعایت و حفظ کوچکی و بزرگی اجسام، فاصله‌ای است متناسب با فاصله بین زمین و خورشید. -

مثل سنگی که اندکی خاک بر آن باشد و بارانی شدید به آن برسد و آن را صاف رها کند و آنها از کاری که انجام داده‌اند، چیزی به دست نمی‌آورند... پس رضوان و سلام خداوند بر مؤلف علامه ما، چرا که از هیچ کوششی در نصیحت کردن فروگذاری نکرد و در راه خدا و در راه دین حق مجاهدت کرد. خداوند در باغ‌های بهشتی اسکانش دهد و او را از شراب زلال مهر شده بهشتی بنوشاند.

محمد باقر بهبودی

**[ترجمه]

تصدیر [فی قیمة کتاب بحار الأنوار]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

بحار الأنوار:

موسوعة حافلة فی العلم و الدین، و الکتاب و السنّة، و الفقه و الحدیث، و الحکمة و العرفان و الفلسفة، و الأخلاق و التاریخ و الأدب، إلی الذکر و الدعاء، و العوذة و الرقیة و الأحراز و الأوراد.

البحار: دائرة معارف تجمع فنون العلوم الإسلامیّة، و تحوی اصولها إلی فروعها. و مدخل واسع إلی الحقائق الراهنة و دروسها العالیة، إلی ینابیع الحکم و الآداب، و جوامع الدقائق و الرقائق.

البحار: أکبر جامع دینیّ یطفح بالفضیلة و یمتاز عمّا سواه من التآلیف القیّمة بغزارة العلم، و جودة السرد، و حسن التبویب، و رصانة البیان، و طول باع مؤلّفه الجلیل فی التحقیق و التدقیق و التثبّت وسعة الاطّلاع.

البحار: آیة محکمة تدلّ علی تضلّع مؤلّفه من فنون العلم، و هو لعمر الحقّ عب‌ء فادح تنوء به العصبة من الفطاحل اولو منّة، و یبهظ حمله الجمّ الغفیر من عباقرة العلم و الأدب و التاریخ، و یفتقر مثله من التألیف الحافل بالعلوم و الفنون المتنوّعة إلی جماعات و زرافات من أساتذة کلّ فنّ یبحث عنه المؤلّف فی طیّ کتابه.

أخرج فیه شیخنا الحجّة المجلسیّ العظیم قدّس سرّه من الأحادیث المرویّة عن النبیّ الأعظم و آله الأئمّة المعصومین علیهم السّلام جملة وافیة و عدّة جمّة ممّا أوقفه البحث و السبر علیه من أصول السلف الصالح القیّمة، و الکتب القدیمة الثمینة ممّا قصرت عن نیله أیدی الکثیرین، و إنّما أنهته إلیه و أبلغته إیّاه همّته القعساء و مثابرته علی البحث عن ضالّته المنشودة.

حفّل تلکم الدروس الراقیة بما أفادت یمناه من الغرر و الدرر فی تحقیق المعانی و توضیح مغاز و دلالات، و حلّ مشکل الحدیث، و الإعراب عمّا هو المراد منه، و بما جادت غریزته السلیمة عند بیان نوادر الألفاظ، و غرائب اللّغات، و تعارض الآثار، و تشاکس المعانی.

أتی قدّس سرّه فی غضون مجلّدات هذا السّفر القیّم الضخمة أبوابا واسعة النطاق کنطاق الجوزاء فی شتّی فنون الإسلام و علومه، و لم یدع رحمه اللّه بحرا إلّا خاضه، و لا غمرة إلّا اقتحمها، و لا وادیا إلّا سلکه، و لا حدیثا إلّا أفاض فیه، و لا فنّا إلّا ولجه، و لا علما إلّا بحث عنه و أبلجه، حتّی جاء کلّ مجلّد فی بابه من العلم کتابا حافلا فی موضوعه، جامعا شتاته، حاویا نوادره و شوارده، جمّع الفرائد و ألّف الفوائد، کلّ ذلک بنسق بدیع، و سلک منضّد، و ترتیب یسهل للباحث بذلک الوقوف علی فصوله.

و الباحث مهما سبح فی أجواء هذا البحر الطامی، و غامس فی غمراته، و اغتمس فی أمواجه یری أمرا إمرا، و یحوله سیبه الفیّاض، غیر آسن ماؤه، أصفی من المزن، و أطیب من المسک.

برز هذا الکتاب الکریم إلی الملأ العلمیّ بحلّة زاهیة، و روعة و جمال، ساطعة أنواره، زاهرة أنواره‌⁽¹⁾،

ناصعة حقائقه، رقراقة دقائقه، یجمع کلّ من أجزائه بین دفّتیه من العلم الناجع ما لا غنی عنه لأیّ باحث متضلّع، ففیه ضالّة الفقیه، و طلبة المفسّر، و بلغة

المحدّث، و بغیة العارف المتألّه، و مقصد المؤرّخ، و منیة المفید و المستفید، و غایة الأدیب الأریب، و غرض النطاسیّ المحنّک، و نهایة القول إنّه مأرب المجتمع العلمیّ من أمّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله، فالکتاب تقصر عن استکناه وصفه جمل الثناء و الإطراء، و ینحصر دون إدراک عظمته البیان، و ما فاه به الأشدق الذلق الطلق فهو دون حقّه و حقیقته.

قد استصغر شیخ الإسلام المجلسیّ ما کابده و عاناه و قاساه فی تنسیق کتابه هذا، و استسهل ما تحمّل من المشاقّ فی السعی وراء غایته المتوخّاة و تألیفه الباهظ، کلّ

ذلک أداء لواجب الشریعة، و قیاما بفروض الخدمة للحنیفیّة البیضاء، و إحیاء لما قد درس من معالم الدین و طمس تحت أطباق البلی، و إعلاء لکلمة الحقّ، کلمة العدل و و الصّدق، و نشرا لألویة معارف الإسلام المقدّس، و ذبّا عن المذهب الإمامیّ الصحیح.

و کان فی هواجس ضمیره أن یستدرک ما فاته من مصادر استجدّها أو ممّا لم یک یأخذ منه لدی تألیفه لغایة له هنالک‌⁽¹⁾،

غیر أنّ القضاء الحاتم و الأجل المسمّی المحتوم حالا بینه و بین ما تحتّم علی نفسه، فأدرکه أجله قبل بلوغ أمله، عطّر اللّه مضجعه.

و الکتاب فی النهایة صورة ناطقة عن عبقریّة مؤلّفه العلّامة الأوحد، و تقدّمه فی النفسیّات الکریمة و الملکات الفاضلة، و سبقه إلی الفضائل و تضلّعه من العلوم، تعرب صفحاته عن تاریخ حیاته، و لا تدع القارئ مفتقرا إلی أیّ ترجمة له توجد فی طیّات المعاجم‌⁽²⁾،

غیر أنّا نورد هنا جملا منها إعجابا به و تقدیما لمقامه و إیفاء لحقّه، و نذکرها فی مقدّمة و نردفها باخری تتضمّن لتراجم مؤلّفی مصادر کتابه، و نرجو من اللّه التوفیق و التسدید.

**[ترجمه]بحار الانوار: موسوعه‌ای است در بردارنده علم و دین و کتاب و سنت و فقه و حدیث و حکمت و عرفان و فلسفه و اخلاق و تاریخ و ادب تا ذکر و دعا و عوذات و... وحرزها و وردها.

بحار: دایرة المعارفی است که فنون علوم اسلامی را جمع کرده است و حاوی اصول تا فروع آن است و مدخلی گسترده است به حقایق پایدار و درس‌های عالیه؛ به چشمه‌های حکمت‌ها و آداب و جمع کننده دقائق و لطافت‌هاست.

بحار: بزرگ‌ترین مجموعه دینی است که لبریز از فضیلت است و بر تالیف‌های محکم دیگر به فزونی علم و بخشندگی پیاپی و نیکویی تبویب و استواری بیان و بلندهمتی مؤلف جلیل آن در تحقیق و دقت و تثبیت و وسعت اطلاع، برتری دارد.

بحار: آیه‌ای است محکم که دلالت می‌کند بر چند بعدی بودن مؤلف آن از فنون علم، و او حق سنگین و بزرگی را ساخت که از آن گروه‌های دانشمندان بزرگ و صاحبان احسان بهرمند شدند، و حمل آن بر جمعیتی انبوه از بزرگان علم و ادب و تاریخ، سخت و گران می‌آید. و نیازمند است مانند این تالیف که توجه دارد به علوم و فنون متنوع به جماعات و گروه‌هایی از اساتید هر فنی که بحث کرده است از آن مؤلف در طی کتابش.

در این کتاب شیخ ما که حجت است، علامه مجلسی عظیم (قدس سره) از احادیث روایت شده از پیامبر اعظم و آل او امامان معصوم علیهم السّلام جملاتی تام و کامل را استخراج کرده است و تعداد زیادی از آنچه را که بحث و دقت نظر بر آن از اصول صلاحیت دار و محکم و درست گذشته متوقف است، و کتاب‌های قدیمی پر محتوایی که دست بسیاری از رسیدن به آن کوتاه بود. و همانا همت بلند وی و پافشاری‌اش برای جستجوی گمشده‌ها، موجب شد که به آن دسترسی پیدا کند و نائل شود.

این کتاب دربردارنده درس‌های روان است از آنچه که برکاتش از چشم روشنی‌ها و گوهرها در تحقیق معانی و توضیح مراد و دلالت‌ها، و حل مشکل حدیث و اعراب از آنچه که مراد آن است، فایده می‌رساند. و به آنچه که غریزه سالم او هنگام بیان الفاظ نادر و لغات غریب و تعارض آثار و بخل و بد غلقی معانی نیکو کرد.

مؤلف (قدس سره) در مجلدات این نوشته درست و استوار، باب‌هایی منظم را در علوم و فنون پراکنده اسلامی آورده است. و مؤلف (رحمه الله) دریایی را فرو نگذاشت مگر اینکه فرورفت در آن، و نه سختی و دشواریی را مگر اینکه آن را درنوردید، و نه وادیی را مگر اینکه آن را طی نمود، و نه حدیثی را مگر اینکه دوید در راه آن، و نه فنی را مگر اینکه فرورفت در آن، و نه علمی را مگر اینکه از آن بحث کرد و آن را روشن نمود، تا اینکه هر جلدی در همان باب ازعلم پدید آمد، کتابی که جمع کننده آن موضوع است. در حالی که پراکندگی‌های آن را جمع کرد و حاوی نوادر و گریزان‌های آن است. جمع کرد فردها را و تالیف کرد فایده‌ها را، همه این امور با نظمی جدید و تازه و چینشی سازمان یافته و ترتیبی که بدین واسطه وقوف بر فصل‌های آن را برای بحث کننده آسان می‌کند. و بحث کننده هر گاه کوشش کند، در اعماق این دریای بزرگ، در سختی‌ها و امواج آن فرو برود و چیزی شگفت آور را ببیند. پیرامون آن مجرای فیض رساننده‌ای است که هیچگاه آب آن فاسد نمی‌شود؛ آبی که زلال‌تر از آب باران و معطرتر از مشک است.

این کتاب کریم در جوامع علمی از جایگاهی شاداب برخوردار است. و شگفتی و زیبایی انوار آن تابنده است، تابناک است انوار آن، روشن است حقائق آن و رقیق است دقائق آن.

هر کدام از اجزای آن در درون خود از علم مفید چیزی را جمع دارد که هر بحث کننده دارای ابعاد مختلف، از آن بی نیاز نیست. پس در آن گم شده فقیه و مطلوب مفسر و خوراک محدث و نیاز و مطلوب عارف متاله و مقصد مورخ، و مطلوبی مفید و مورد استفاده است. و نهایتاً به درستی که این کتاب نیاز جامعه علمی از امت محمد صلی الله علیه و آله است. پس جمله‌های ثناء و تعریف و ستایش، از وصف کنه این کتاب عاجزند، و در بردارنده اموری است که بیان کوچک‌تر از ادراک عظمت آن است، و آنچه که سخنور حاذق و آزاد و تیز زبان بر زبان براند، پس آن پایین‌تر از حق و حقیقت آن است.

محققاً شیخ اسلام علامه مجلسی آنچه سختی و رنج و شدت که در تنظیم این کتاب خود متحمل شد کوچک شمرد و مشقت‌هایی را که در سعی برای رسیدن به تنها هدف خود و تالیف سخت و گران سنگ خود تحمل کرد، آسان شمرد. همه این‌ها برای ادا کردن واجب شریعت و قیام به خدمت واجب برای اسلام نورانی است و زنده کردن آنچه که از تعلیمات دین آموخته بود و در طبقه‌های بلایا دگرگون شده بود، و بالا بردن کلمه حق، کلمه عدل و راستی و نشر دادن ناشناخته‌های اسلام مقدس و به خاطر حمایت از مذهب امامی صحیح.

و در درون، نیت مؤلف این بود که آنچه را که فوت شد از او جبران بکند؛ مصادری را که آنها را بریده بود یا آنهایی را که برای هدفی که در آن زمان داشت، در تالیفش اخذ نکرده بود - . وی در آخر فصل دوم از جلد اول گوید: «می‌دانم که به زودی بعضی از اخبار کتاب‌های متقدمی را که آنها را به خاطر بعضی جهات اخذ نکردم ذکر می‌کنیم، همراه آنچه که به زودی از کتاب‌ها، کتابی واحد تجدید می‌شود که اسم آن را «مستدرک البحار الانوار» می‌گذاریم به خواست خدای کریم بخشنده. چرا که الحاق در این کتاب سبب تغییر بسیاری از نسخه‌های متفرقه در شهرها می‌گردد. و خداوند توفیق دهنده خیر و رشد و استحکام است.» به تحقیق یکی از شاگردان علامه در کتابی که برای علامه نوشته بود، شرح کتاب‌هایی را که از آن خارج نمی شود تفصیل داد، و علامه مجلسی آن را به خاطر زیاد بودن فایده آن، در آخر جلد اجازات وارد کرد. -

غیر از اینکه قضای حتمی و اجل حتمی فاصله شد بین او و بین آنچه که بر خودش حتمی کرده بود. پس اجل خود را قبل از اینکه به آرزویش برسد درک کرد. خداوند معطر گرداند مزجعش را.

و کتاب در نهایت به صورتی است که بازگو کننده بزرگی و نبوغ مؤلف علامه یکتای آن را و مقدم بودن او در نفسیات کریمه و ملکات فاضله و سبقتش به سوی فضیلت‌ها و چند بعدی بودن او در علوم است. پس صفحات آن را از تاریخ حیاتش عربی کرد و خواننده به ترجمه‌ای که در درون معجم‌ها - . و به تحقیق ترجمه آن را در کتاب‌های ترجمه تفصیل دادم. و علامه نوری کتاب «فیض قدسی» خود را در ترجمه آن و بیان احوال آن تصنیف کرده است و ما مختصری از آن را در مقدمه اول ذکر می‌کنیم. -

یافت می‌شود نیازی ندارد، غیر اینکه ما جملاتی را به اعجاب او و تقدیم کردن مقام او و ایفای حقش وارد کردیم و آن را در مقدمه ذکر کردیم و در کنار دیگر جملات قرار دادیم، و از خداوند توفیق و تحکیم را امیدواریم.

**[ترجمه]

المقدّمة الأولی فی ترجمة المؤلّف

الثناء علیه

هو الإمام العلّامة شیخ الإسلام المولی محمّد باقر بن المولی محمّد تقیّ المجلسیّ نوّر اللّه ضریحه و قدّس روحه.

الثناء علیه: قد أجمع العلماء علی جلالة قدره و تبرّزه فی العلوم العقلیّة و النقلیّة و الحدیث و الرجال و الأدب. و السابر لکتب التراجم جدّ علیم بأنّه من أکابر الرجال فی علوم الدین و الشریعة، و النظر فی کتبه العلمیّة یهدینا إلی أنّه واقع فی الطلیعة من الفقهاء الأعلام و أنّه عظیم من عظماء الشیعة، و أنّ کلّ ما فی التراجم و المعاجم من جمل الإکبار و التبجیل دون ما هو فیه، فلنذکر هنا نبذة ممّا هتف به العلماء من ألفاظ المدح و الإطراء فی حقّه.

قال المولی الأردبیلیّ‌⁽¹⁾:

محمّد باقر بن محمّد تقیّ بن المقصود علیّ الملقّب بالمجلسیّ مدّ ظلّه العالی أستادنا و شیخنا و شیخ الإسلام و المسلمین، خاتم المجتهدین، الإمام العلّامة، المحقّق المدقّق، جلیل القدر، عظیم الشأن، رفیع المنزلة، وحید عصره، فرید دهره، ثقة، ثبت، عین، کثیر العلم، جیّد التصانیف، و أمره فی علوّ قدره و عظم شأنه و سموّ رتبته و تبحّره فی العلوم العقلیّة و النقلیّة و دقّة نظره و إصابة رأیه و ثقتة و أمانته و عدالته أشهر من أن یذکر، و فوق ما یحوم حوله العبارة، و بلغ فیضه و فیض والده رحمهما اللّه دینا و دنیا بأکثر الناس من العوام و الخواص، جزاه اللّه تعالی أفضل جزاء المحسنین، له کتب نفیسة جیّدة، قد أجازنی دام بقاه و تأییده أن أروی عنه جمیعها.

و قال محمّد بن الحسن الحرّ العاملیّ‌⁽²⁾:

مولانا الجلیل محمّد باقر ابن مولانا محمّد تقیّ

المجلسیّ عالم، فاضل، ماهر، محقّق، مدقّق، علّامة، فهّامة، فقیه، متکلّم، محدّث ثقة ثقة، جامع للمحاسن و الفضائل، جلیل القدر، عظیم الشأن، أطال اللّه بقاه، له مؤلّفات کثیرة مفیدة.

و قال البحرانیّ‌⁽¹⁾:

العلّامة الفهّامة، غوّاص بحار الأنوار، و مستخرج لآلی الأخبار و کنوز الآثار، الّذی لم یوجد له فی عصره و لا قبله و لا بعده قرین فی ترویج الدین، و إحیاء شریعة سیّد المرسلین، بالتصنیف و التألیف، و الأمر و النهی، و قمع المعتدین و المخالفین من أهل الأهواء و البدع و المعاندین سیّما الصوفیّة المبدعین، «محمّد باقر بن محمّد تقیّ بن مقصود علیّ الشهیر بالمجلسیّ» و هذا الشیخ کان إماما فی وقته فی علم الحدیث و سائر العلوم، و شیخ الإسلام بدار السلطنة أصفهان، رئیسا فیها بالرئاسة الدینیّة و الدنیویّة، إماما فی الجمعة و الجماعة، و هو الّذی روّج الحدیث و نشره لا سیّما فی الدیار العجمیّة، و ترجم لهم الأحادیث العربیّة بأنواعها بالفارسیّة، مضافا إلی تصلّبه فی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و بسط ید الجود و الکرم لکلّ من قصد و أمّ، و قد کانت مملکة الشاه سلطان حسین لمزید خموله و قلّة تدبیره للملک محروسة بوجود شیخنا المذکور، فلمّا مات انتقصت أطرافها، و بدا اعتسافها، و اخذت فی تلک السنة من یده قندهار، لم یزل الخراب یستولی علیها حتّی ذهبت من یده.

و قال المولی محمّد شفیع‌⁽²⁾:

منهم السحاب الهابر، و البحر الزاخر، فتّاح العلوم و الأسرار، کشّاف الأستار من الأخبار، مستخرج اللّئالی من الآثار، مفخر الأوائل و الأواخر مولانا محمّد باقر المجلسیّ نور اللّه روحه‌⁽³⁾.

و قال الأمیر محمّد صالح الخواتون‌آبادیّ فی حدائق المقرّبین‌⁽⁴⁾: مولانا محمّد باقر المجلسیّ نوّر اللّه ضریحه الشریف و قدّس روحه اللّطیف هو الّذی قد کان أعظم أعاظم

الفقهاء و المحدّثین، و أفخم أفاخم علماء أهل الدین، و کان فی فنون الفقه و التفسیر و الحدیث و الرجال و أصول الکلام و أصول الفقه فائقا علی سائر فضلاء الدهر، مقدّما علی جملة علماء العلم، و لم یبلغ أحد من متقدّمی أهل العلم و العرفان و متأخّریهم منزلته من الجلالة و عظم الشأن، و لا جامعیّة ذلک المقرّب بباب إلهنا الرحمن. إلی آخر ما قاله رحمه اللّه.

و فی کتاب مناقب الفضلاء⁽¹⁾:

ملاذ المحدّثین فی کلّ الأعصار، و معاذ المجتهدین فی جمیع الأمصار، غوّاص بحار أنوار الحقائق برأیه الصائب، و مشکاة أنوار أسرار الدقائق بذهنه الثاقب، حیاة قلوب العارفین، و جلاء عیون السالکین، ملاذ الأخیار، و مرآة عقول اولی الأبصار، مستخرج الفوائد الطریفة من أصول المسائل، مستنبط الفرائد اللّطیفة من متون الدلائل، مبیّن غامضات مسائل الحلال و الحرام، و موضح مشکلات القواعد و الأحکام، رئیس الفقهاء و المحدّثین، آیة اللّه فی العالمین، أسوة المحقّقین و المدقّقین من أعاظم العلماء، و قدوة المتقدّمین و المتأخّرین من فحول أفاخم المجتهدین و الفقهاء، شیخ الإسلام، و ملاذ المسلمین، و خادم أخبار أئمّة المعصومین علیهم السّلام، المحقّق النحریر العلّامة المولی محمّد باقر المجلسیّ طیّب اللّه مضجعه.

و وصفه العلّامة الطباطبائی بحر العلوم‌⁽²⁾

فی إجازته للسیّد عبد الکریم ابن السیّد جواد بقوله:

خاتم المحدّثین الجلّة، و ناشر علوم الشریعة و الملّة، العالم الربّانیّ، و النور الشعشعانیّ، خادم أخبار الأئمّة الأطهار، و غوّاص بحار الأنوار، خالنا العلّامة المولی محمّد الباقر لعلوم الدین.

و أطراه السیّد عبد اللّه فی إجازته بقوله:⁽³⁾

الجامع بین المعقول و المنقول، الأوحد فی الفروع و الأصول، مروّج المذهب فی المائة الثانیة عشر، أستاد الکلّ فی الکلّ، ناشر أخبار الأئمّة الطاهرین علیهم السّلام، و مسهّل

مسالک العلوم الدینیّة للخاصّ و العامّ. ا ه.

و قال المحقّق الکاظمیّ‌⁽¹⁾

بعد ذکر والده المعظّم:

منها⁽²⁾: المجلسیّ لولده و تلمیذه الأجلّ الأعظم الأکمل الأعلم، منبع الفضائل و الأسرار و الحکم، غوّاص بحار الأنوار، مستخرج کنوز الأخبار و رموز الآثار، الّذی لم تسمح بمثله الأدوار و الأعصار، و لم تنظر إلی نظیره الأنظار و الأمصار، کشّاف أنوار التنزیل و أسرار التأویل، حلّال معاضل الأحکام و مشاکل الأفهام بأبلج السبیل و أنهج الدلیل، صاحب الفضل الغامر، و العلم الماهر⁽³⁾، و التصنیف الباهر، و التألیف الزاهر، زین المجالس و المدارس و المساجد و المنابر، عین أعیان الأوائل و الأواخر من الأفاضل و الأکابر، الشیخ الواقر الباقر، المولی محمّد باقر جزاه اللّه رضوانه، و أحلّه من الفردوس مبطانه. ا ه

و مهما تکثّرت الأقوال من العلماء فی حقّ شیخنا المترجم فإنّا نری البیان یقصر عن تحدید نفسیّاته، و ینحسر عن توصیف محامده و ما آتاه اللّه من ملکات فاضلة، و صفات حمیدة، و ما وفّقه من ترویج شریعته و إحیاء سنّة نبیّه، و إماتة الأحداث الهالکة و البدع المهلکة، و إرشاد الناس إلی الطریق السویّ و الصراط المستقیم بکتبه النافعة، و بثّها فی البلدان و القری، و فی الحاضر و البادی، و ذلک فضل اللّه یؤتیه من یشاء من عباده و اللّه ذو الفضل العظیم.

**[ترجمه]او امام و علامه شیخ الاسلام مولی محمد باقر بن مولی محمد تقی مجلسی (نورالله ضریحه و قدس روحه) می‌باشد.

تعاریف از او: علماء بر بزرگی منزلت و بارز بودن او در علوم عقلی و نقلی و حدیث و رجال و ادبیات اتفاق نظر دارند. و کتاب‌های تراجم کوشش عالمانه‌ای کردند به این که علامه از بزرگان رجال در علم دین و شریعت است و نگاه به کتاب‌های علمی او، ما را به این سمت هدایت می‌کند که او در ابتدا از فقهای نامدار و از بزرگ‌ترین عالمان شیعه بوده است. و هر چه که در کتاب‌های تراجم و معجم‌ها، از جملات بزرگان و بزرگ شمردن او آمده، کمتر از آنچه که او هست می‌باشد. ما در اینجا پاره‌ای از آنچه را که علماء، از تعریف و مدح و ستودن در حق او بدان اشاره کرده‌اند، می‌آوریم.

مولی اردبیلی می‌گوید: - . جامع الروات 2 : 87 - محمد باقر بن محمد تقی بن مقصود علی ملقّب به مجلسی (مدّ ظله العالی) استاد و شیخ ما و شیخ الاسلام و المسلمین، آخرین از مجتهدان، امام علامه، محقق دقیق، جلیل القدر، عظیم الشأن، دارای منزلت والا، یگانه عصر، بی نظیر دوران، موثق، ثابت، چشم، دارای علم بسیار، دارای تالیفات نیکو، که والایی جایگاهش و عظمت شأنش، بزرگی رتبه‌اش، مهارتش در علوم عقلی و نقلی، نظر دقیق و رأی صائب و وثاقت و امانت و عدالت مشهورتر از آن است که گفته شود و فوق آن چیزی است که این عبارت‌ها مقصود ما را برساند. و فیض دینی و دنیایی او و پدرش (رحمهما الله) به اکثر مردم از خواص و عام رسیده است که خداوند به او بهترین اجر نیکوکاران را عنایت کند. برای او کتاب‌های گرانقدر و نیکوست. علامه (دام بقائه و تائیده) اجازه‌ای به من داد که از او همه احادیث را روایت کنم.

محمد بن حسن حرّ عاملی می‌گوید: - . امل الآمل:60 -

مولای بزرگوار ما محمد باقر فرزند مولای ما محمد تقی مجلسی، عالم، فاضل، ماهر، محقق، دقیق، علامه، بسیار فهم، فقیه، متکلم، محدث، مورد وثاقت و ثقه، جامع خوبی‌ها و فضیلت‌ها، جلیل القدر، عظیم الشأن (اطال الله بقائه)، برای او تالیفات زیاد و قابل استفاده‌ای است.

بحرانی می‌گوید: - . لؤلؤۀ البحرین: 44 - علامه بسیار فهم، غواص دریای نور، استخراج کننده گوهرهای اخبار و گنج‌های آثار، کسی که در دوران او و نه در قبل و نه در بعدش در ترویج دین قرین و در احیای دین آقای پیامبران از تالیف و تصنیف و امر و نهی و قلع و قمع تجاوزگران و مخالفان از اهل هوا و بدعت‌گزاران و دشمنان خصوصاً صوفی‌های بدعت‌گزار، مانندش پیدا نمی‌شود. او محمد باقر بن محمد تقی بن مقصود علی مشهور به مجلسی است. این استاد در روزگار خود امام در علم حدیث و دیگر علوم بود و در دارالسلطنه اصفهان شیخ الاسلام به شمار می‌آمد. در اصفهان ریاست دینی و دنیایی داشت و امامت جمعه و جماعت را بر عهده گرفته بود. او حدیث و انتشار حدیث را خصوصاًٌ در ایران رواج داد و برای آنها انواع احادیث عربی را به فارسی ترجمه نمود. اضافه بر آن، در امر به معروف و نهی از منکر سختگیر بود و دستش برای سخاوت و کرم بر هرکسی که همراهی‌اش می‌کرد باز بود. مملکت شاه سلطان حسین به جهت زیادی سستی و کمی تدبیر مملکت داری، به وجود این شیخ حراست می‌شد و وقتی علامه فوت کرد، از اطراف حکومتش کاسته شد و استبداد شروع گردید و در همان سال قندهار از دستش گرفته شد، و ویرانی بر آن منطقه استیلا پیدا نکرد مگر زمانی که از دست او خارج گردید.

مولی محمد شفیع می‌گوید: - . الروضۀ البهیۀ: 36 -

از جمله آنها، ابر بارنده و دریای لبریز، گشاینده علوم و اسرار، کنار زننده پرده‌هایی از احادیث، استخراج کننده گوهرهایی از این آثار، افتخار اولین و آخرین مولای ما محمد باقر مجلسی (نورالله روحه). - . سپس او را با آن الفاظی که بحرانی آورده توصیف کرده، البته اختلافات فراوانی دارد. -

امیر محمد صالح خاتون آبادی در «حدائق المقربین» می‌گوید: - . روضات الجنات: 121 از چاپ دوم - مولای ما محمد باقر مجلسی (نورالله ضریحه و قدس روحه اللطیف)، بزرگ‌ترین بزرگان فقه و حدیث می‌باشد و عالی مقام‌ترین علمای اهل دین، کسی که در فقه و تفسیر و حدیث و رجال و اصول کلام و اصول فقه بر همه فضلای دوره خود فائق بود، بر همه علمای علم تقدم داشت و کسی از متقدمین از اهل علم و عرفان و متاخرین آنها به منزلت و بزرگی و عظمت شأن او نمی‌رسد. و او جامع‌ترین مقرب به در گاه خداوند است.

در کتاب «مناقب الفضلاء» آمده است: - . فیض قدسی: 5 - همراه محدثان در همه دوره‌ها؛ پناه مجتهدان در همه شهرها؛ فرو رونده در دریای نور حقیقت با آرای درست؛ چراغ نورانی اسرار با ذهنی دقیق؛ زندگی‌بخش دل‌های عارفان؛ روشنی بخش چشم‌های سالکان؛ همراه خوبان؛ آینه عقول صاحبان بصیرت؛ استخراج کننده فایده‌های مهم از اصول مسائل؛ استنباط کننده نکته‌های لطیف از متن‌های استدلالی؛ روشن کننده سخت‌ترین مسائل حلال و حرام؛ توضیح دهنده اشکالات احکام و قاعده‌ها؛ ریاست فقیهان و روایت کنندگان؛ آیت خداوند در دو جهان؛ برگزیده محققان و اهل دقت در بین بزرگان علماء؛ پیشوای علمای متقدم و متاخر از بزرگان مجتهدان و فقیهان؛ شیخ الاسلام و همراه مسلمانان و خدمتگذار امامان معصوم علیهم السّلام، محقق توانمند علامه مولی محمد باقر مجلسی (طیب الله مضجعه). علامه طباطبایی بحرالعلوم: - . فیض قدسی: 5 -

در اجازه‌اش به سید عبدالکریم بن سید جواد او را توصیف کرده و می‌گوید: خاتم محدثین بزرگوار، ناشر علوم شریعت و اسلام، عالم ربانی، نور پرتو افکن، خدمتگذار روایات ائمه اطهار و غواص دریای نور، دایی ما علامه مولی محمد باقر، شکافنده علوم دین.

سید عبدالله هم در اجازه‌اش او را ستوده و می‌گوید: - . فیض قدسی: 5 - جامع بین علوم عقلی و نقلی، یگانه در فروع و اصول، ترویج کننده شیعه در قرن دوازدهم، استاد کلّ در کلّ، نشر دهنده احادیث ائمه طاهرین علیهم السّلام و آسان کننده راه‌های غلوم دینی برای شیعه و اهل سنت.

محقق کاظمی بعد از ذکر پدر بزرگوار علامه می‌گوید: - . مقابس الانوار: 22 - از آن جمله - . یعنی از القاب -

مجلسی، فرزند و شاگرد گرانمایه و بزرگوار و دانای با کمال؛ سرچشمه فضیلت‌ها و رازها و حکمت‌ها؛ غواص دریاهای روشنایی‌ها؛ استخراج‌کننده گنج‌های اخبار و اسرار آثار که روزگاران و دوران چون او به گوش نشنیده و دیدگان به مانند او ندیده؛ کشف کننده انوار کلام خداوندی و اسرار تفسیر و تاویل؛ گشاینده پیچیدگی‌های احکام و مشکلات دانش‌ها به روشن‌ترین روش و بهترین دلیل، آن که احسانی سرشار و دانشی بسیار - . همچنین در دیگر نسخه‌ها چنین است -

و نوشته‌های روشنگر و تالیفات درخشان دارد؛ زینت دهنده مجالس و مدارس و منبرها، بزرگ و شریف فاضلان و مهتران دوران گذشته و حال، استاد متین، گسترش دهنده دانش، مولی محمد باقر است - که خدای، رضوان خویش را بدو پاداش دهد و او را در منزلگاه فردوس [برین] جای دهد.

هر چه از اقوال علما درباره استادی که شرح حالش را بیان داریم، می‌بینیم بیان از محدوه حالاتش کوتاه است و به وصف خوبی‌هاش، و آنچه خداوند از فضایل و صفات نیکو به او عنایت کرده نزدیک هم نمی‌شویم. و خداوند او را موفق نمود در رواج دینش و زنده نگه داشتن سنت نبوی، و میراندن مسائل جدید و بدعت‌های کشنده، و ارشاد نمودن مردم به راه درست و مستقیم به واسطه کتاب‌های سودمندش، و انتشار آن در همه شهرها وروستاها و آبادی‌ها و بیابان‌ها. و این از عنایت خداست که به هریک از بندگانش خواست عطا می‌نماید و خداوند صاحب فضیلت‌های بزرگ است.

**[ترجمه]

مؤلّفاته و مصنّفاته

مؤلّفاته بالعربیة

«1»- کتاب بحار الأنوار فی خمسة و عشرین مجلّدا⁽¹⁾:

الأول: کتاب العقل و الجهل، و فضیلة العلم و العلماء و أصنافهم، و فیه حجّیّة الأخبار و القواعد الکلّیّة المستخرجة منها، و ذمّ القیاس. و أورد فی مقدّمته فصولا مفیدة، و فیه أربعون بابا.

الثانی: کتاب التوحید و الصفات و الأسماء الحسنی، فی أحد و ثلاثون بابا.

و فیه تمام کتاب توحید المفضّل و الرسالة الإهلیلجیّة.

الثالث: کتاب العدل و المشیئة و الإرادة و القضاء و القدر، و الهدایة و الإضلال و الامتحان، و الطینة و المیثاق و التوبة و علل الشرائع، و مقدّمات الموت و ما بعده، و فیه تسعة و خمسون بابا.

الرابع: کتاب الاحتجاجات و المناظرات و هو یشتمل علی ثلاثة و ثمانون بابا و فیه کتاب المسائل لعلیّ بن جعفر.

الخامس: فی أحوال الأنبیاء و قصصهم و فیه ثلاثة و ثمانون بابا.

السادس: فی أحوال نبیّنا الأکرم صلّی اللّه علیه و آله و أحوال جملة من آبائه، و فیه شرح حقیقة الإعجاز، و کیفیّة إعجاز القرآن، و فیه ترجمة سلمان و أبی ذرّ و عمّار و مقداد، و بعض آخر من الصحابة و ذکر أحوالهم، و فیه اثنان و سبعون بابا.

السابع: فی مشترکات أحوال الأئمّة علیهم السّلام و شرائط الإمامة و أحوال ولادتهم و غرائب شئونهم و علومهم و فضلهم علی الأنبیاء، و ثواب محبّتهم و فضل ذرّیّتهم، و فی آخره بعض احتجاجات العلماء فی مائة و خمسین بابا.

الثامن: فی الفتن بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سیرة الخلفاء و ما وقع فی أیّامهم، و کیفیّة حرب الجمل و صفّین و النهروان و غارات معاویة علی أطراف العراق، و أحوال بعض

أصحاب أمیر المؤمنین علیه السّلام، و شرح جملة من الأشعار المنسوبة إلیه، و شرح بعض کتبه فی اثنین و ستّین بابا.

التاسع: فی أحوال أمیر المؤمنین علیه السّلام من ولادته إلی شهادته، و أحوال أبیه و ذکر إیمانه، و أحوال جملة من أصحابه، و النصوص الواردة علی الأئمّة الاثنی عشر علیهم السّلام؛ فی مائة و ثمانیة و عشرین بابا.

العاشر: فی أحوال سیّدة النساء علیها السّلام و الإمامین الهمامین الحسن المجتبی و أبی عبد اللّه الحسین علیهما السّلام، و أحوال المختار و أخذه الثار؛ فی خمسین بابا.

الحادی عشر: فی أحوال الأئمّة الأربعة بعد الحسین، و هم السجّاد و الباقر و الصادق و الکاظم علیهم صلوات اللّه، و أحوال جماعة من أصحابهم و ذراریهم فی ستّة و أربعین بابا.

الثانی عشر: فی أحوال الائمّة الأربعة قبل الحجّة المنتظر علیهم السّلام، و هم أبو الحسن الرضا، و التقیّ الجواد، و الهادی النقیّ، و الزکیّ العسکریّ، علیهم السّلام و فیه ذکر أحوال بعض أصحابهم، فی تسعة و ثلاثین بابا.

الثالث عشر: فی أحوال الحجّة المنتظر عجّل اللّه تعالی فرجه من ولادته إلی غیبته، و علّة غیبته، و علائم ظهوره، و فیه ذکر من تشرّف بخدمته، و إثبات الرجعة؛ فی أربع و ثلاثین بابا.

الرابع عشر: فی السماء و العالم و حدوثهما و أجزائهما من الفلکیّات و الملک و الجانّ و لإنسان و الحیوان و العناصر، و فیه أبواب الصید و الذباحة و الأطعمة و الأشربة، و تمام کتاب «طبّ النبیّ» و کتاب «طبّ الرضا» فی مأتین و عشرة أبواب.

الخامس عشر: فی الإیمان و الکفر، و هو فی ثلاثة أجزاء: «1» الإیمان و شروطه و صفات المؤمنین و فضلهم، و فضل الشیعة و صفاتهم. «2» الأخلاق الحسنة و المنجیات.

«3» الکفر و شعبه، و الأخلاق الرذیلة، فی مائة و ثمانیة أبواب.

و کان فی عزمه قدّس سرّه فی أوّل الشروع فی التألیف أن یدخل أبواب العشرة فی هذا المجلّد، لکن لمّا شرع فی تألیف کتاب الإیمان و الکفر رأی أنّ کتاب العشرة

یصلح أن یجعلها کتابا برأسها، و لذا عدل عن عزمه الأوّل و جعله مجلّدا برأسه، قال قدّس سرّه فی أوّل المجلّد الخامس عشر: و قد أفردت لأبواب العشرة کتابا لصلوحها مجلّدا برأسها و إن أدخلناها فی هذا المجلّد فی الفهرس المذکور فی أوّل الکتاب انتهی.

و بالجملة یعدّ أبواب العشرة المجلّد السادس عشر بحسب الترتیب الثانویّ، و هو فی مائة و سبعة أبواب.

السادس عشر: علی الترتیب الأوّلی فی الآداب و السنن، و یعرف بالزیّ و التجمّل أیضا، فیه أبواب التنظیف و الاکتحال و التدهّن، و أبواب المساکن و السهر و النوم و السفر و جوامع المناهی و الکبائر و المعاصی و الحدود، و فصّل مجموع أبوابه فی فهرسه فی مائة و واحد و ثلاثین بابا، و کانت النسخة الّتی طبع عنها هذا المجلّد غیر تامّة، و جملة من أبوابه کالمناهی و الکبائر و الحدود اقتصر فیها بذکر العنوان، و لم یخرّج فیها روایاتها، فأسقط المباشرون لطبعه العناوین المجرّدة عن الحدیث من الکتاب لعدم الجدوی فیها فخرج هذا المجلّد عن الطبع ناقصا، و ظفر العلّامة الرازیّ‌⁽¹⁾و العلّامة میرزا محمّد الطهرانیّ بنسخة کاملة⁽²⁾

( 1): باب کثرة الثیاب لم یخرج فیه أخباره.( 2): باب نادر هذا أیضا عنوان بلا خبر تحته.

( 3): باب 112 النهی عن التعرّی باللیل.( 4): باب 113 ألوان الثیاب و التماثیل فیها.( 5): باب 114 النهی عن التزیی بزی أعداء اللّه.( 6): باب 115 ما یجوز لبسه من الجلود و ما لا یجوز، و لبس الذهب و الفضة و الحریر و الدیباج.( 7): باب 116 لبس القطن و الصوف و الشعر و الوبر و الخز و الکتان.( 8): باب 117 آداب لبس الثیاب و نزعها و ما یقال عندهما، و ما یکره من الثیاب، و مدح التواضع و النهی عن التبختر فیها.( 9): باب 118 التقنع و التوشح فوق القمیص.(10):

باب 119 آداب النظر فی المرآة.( 11): باب 120 الرداء و الکساء و العمامة و القلنسوة و السراویل.( 12): باب 121 أدعیة اللباس و النظر فی المرآة، طبع منه أو من باب 117 حدیثین تحت باب النهی عن التعرّی باللیل و النهار.( 13): باب 122 تشبّه النساء بالرجال و العکس، و تشبّه الشباب بالکهول و العکس.( 14): باب 123 النوادر.( 15): باب 124 الاحتذاء و التنعل و آدابهما و ألوانهما.( 16): باب 125 التدهن و آدابه.( 17): باب 126 الادهان، و طبع باب 127 و اسقط ما بعده.( 18): باب 128: ما یحلّی بالذهب و الفضة من المرآة و السرج و اللجام و السیف و غیرها.( 19): باب 129 فضل التختم و کیفیته.(20):

باب 130: الفصوص و نقوشها.( 21): باب 131 التختم بالذهب و الفضة و الحدید و الصفر، و نرجو من اللّه سبحانه العثور علی نسخة کاملة تامّة.

نسخة عصر المصنّف أو قریبا من عصره، و کان صاحبها لا یبرزها مخافة التلف، و استنسخ هذه القطعة فخر المحدّثین الحاجّ الشیخ عبّاس القمّیّ رحمة اللّه علیه، بخطّه الشریف و أشار إلی وجودها عنده فی کتابه سفینة البحار فی مادّة «قمر» عند ذکر القمار⁽¹⁾.

و طبع تلک النسخة فی سنة 1362 بأمر العلّامة میرزا محمّد الطهرانیّ قدّس سرّه فی 44 صحیفة.

السابع عشر: فی المواعظ و الحکم فی ثلاثة و سبعین بابا⁽²⁾.

الثامن عشر: فی جزءین: الطهارة فی ستّین بابا، و الصلاة فی مائة و أحد و ستّون بابا، و فیه تمام رسالة «إزاحة العلّة» لشاذان بن جبرئیل.

التاسع عشر: فی جزءین: أوّلهما فی فضائل القرآن و آدابه و ثواب تلاوته و إعجازه، و فیه تفسیر النعمانیّ کلّه فی مائة و ثلاثین بابا؛ ثانیهما فی الذکر و أنواعه، و آداب الدعاء و شروطه، و فیه الأعواذ و الأحراز و أدعیة الأوجاع، و صحیفة إدریس، و غیر ذلک فی مائة و أحد و ثلاثین بابا.

العشرون: فی الزکاة و الصدقة و الخمس و الصوم و الاعتکاف و أعمال السنة، فی مائة و اثنین و عشرین بابا.

الحادی و العشرون: فی الحجّ و العمرة و أحوال المدینة و الجهاد و الرباط، و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، فی أربعة و ثمانین بابا.

الثانی و العشرون: فی المزار فی أربعة و ستّین بابا.

الثالث و العشرون: فی العقود و الإیقاعات فی مائة و ثلاثین بابا.

الرابع و العشرون: فی الأحکام الشرعیّة و ینتهی إلی الدیات فی ثمانیة و أربعین بابا.

الخامس و العشرون: فی الإجازات و فیه تمام فهرس الشیخ منتجب الدین، و منتخب من کتاب سلافة العصر، و أوائل کتاب الإجازات للسیّد ابن طاوس و الإجازة الکبیرة لبنی زهرة، و إجازة الشهید الأوّل و الثانی و غیرها.

الثانی: مرآة العقول: فی شرح أخبار آل الرسول، و هو شرح للکافی فی اثنی عشر مجلّدا.

الثالث: ملاذ الأخیار: فی شرح تهذیب الأخبار، خرج منه من أوّله إلی کتاب الصوم و من کتاب الطلاق إلی آخره.

الرابع: شرح الأربعین.

الخامس: الفوائد الطریفة فی شرح الصحیفة، خرج منه إلی آخر الدعاء الرابع.

السادس: الوجیزة فی الرجال.

السابع: رسالة الاعتقادات.

الثامن: رسالة الأوزان و هی أوّل ما صنّفه.

التاسع: رسالة فی الشکوک.

العاشر: المسائل الهندیّة، سألها عنه أخوه المغفور المولی عبد اللّه من هند.

الحادی عشر: الحواشی المتفرّقة علی الکتب الأربعة و غیرها.

الثانی عشر: رسالة فی الأذان، ذکرها فی اللؤلؤة.

الثالث عشر: رسالة فی بعض الأدعیة الساقطة عن الصحیفة الکاملة.

**[ترجمه]

اول: کتاب عقل و جهل؛ در فضیلت علم و عالمان و هم‌صنفان علم، و در آن به مباحثی چون حجیت اخبار و قواعد کلی که از اخبار استخراج شده و مذمت قیاس پرداخته است. در مقدمه‌اش فصول مفیدی آمده و این کتاب دارای چهل باب است.

دوم: کتاب توحید؛ در صفات و اسماء حسنای الهی، در سی و یک باب که همه «کتاب توحید مفضّل» و «رساله اهلیلجه» در این کتاب آمده است.

سوم: کتاب عدل؛ در مشیت و اراده و قضا و قدر الهی، هدایت و ضلالت و امتحان الهی، طینت و میثاق و توبه و ادله شریعت و مقدمات مرگ و احوال بعد از مرگ. این کتاب دارای پنجاه و نه باب است.

چهارم: کتاب احتجاجات و مناظرات؛ که شامل هشتاد و سه باب است و «کتاب مسائل از علی بن جعفر» در این کتاب آمده است.

پنجم: در حالات انبیاء و داستان آنان؛ که دارای هشتاد و سه باب است.

ششم: در حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و حالات پدران پیامبر؛ در این کتاب به حقیقت معجزه و چگونگی معجزه بودن قرآن و همچنین به شرح حال و ذکر حالات سلمان، ابوذر، عمّار، مقداد و بعضی دیگر از اصحاب پیامبر پرداخته است. این کتاب دارای هفتاد و دو باب است.

هفتم: در مشترکات حالات امامان علیهم السّلام و شرائط امامت؛ در این کتاب به حالات ولادت، آیاتی که در شأن آنها آمده و علوم امامان، فضیلت امامان بر انبیا، ثواب محبتشان و فضیلت فرزندانشان و در پایان کتاب به بعضی از احتجاجات علماء پرداخته است. این کتاب دارای یکصد و پنجاه باب است.

هشتم: در فتنه‌های بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛ در این کتاب سیره خلفاء و آن چه در روزگار خلفاء اتفاق افتاد و کیفیت جنگ‌های جمل، صفین و نهروان و غارت‌های معاویه در اطراف عراق و حالات بعضی از اصحاب امیرالمومنین علیه السّلام و شرح مقداری از اشعار منسوب به امیرالمومنین علیه السّلام و شرح بعضی از کتاب‌های امیرالمومنین علیه السّلام آمده است. این کتاب دارای شصت و دو باب است.

نهم: در حالات امیرالمومنین علیه السّلام از ولادت تا شهادت؛ در این کتاب حالات حضرت ابوطالب و ایمان او و همچنین حالات تعدادی از اصحاب و روایات وارده بر امامت امامان دوازده گانه علیهم السّلام آمده است. این کتاب دارای یکصد و بیست و هشت باب است.

دهم: در حالات حضرت فاطمه سلام الله علیها و دو امام همام حضرت امام حسن مجتبی و حضرت اباعبدالله الحسین علیهما السّلام و حالات مختار و خونخواهی او؛ این کتاب دارای پنجاه باب می‌باشد.

یازدهم: در حالات چهار امام بعد از امام حسین علیه السّلام که عبارتند از امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهم السّلام و تعدادی از اصحاب و فرزندان این امامان؛ این کتاب دارای چهل و شش باب است.

دوازدهم: در حالات چهار امام قبل از حضرت حجت علیه السّلام که عبارتند از امام رضا، امام محمد تقی، امام علی نقی و امام حسن عسگری علیهم السّلام و ذکر حالات تعدادی از اصحابشان؛ این کتاب دارای سی و نه باب می‌باشد.

سیزدهم: در حالات حضرت حجت منتظر عجل الله تعالی فرجه الشریف از ولادت تا غیبت؛ علت غیبت، علائم ظهور، ذکر کسانی که به خدمت حضرت مشرف شده‌اند و اثبات رجعت از دیگر مباحث کتاب است. این کتاب دارای سی و چهار باب می‌باشد.

چهاردهم: در کتاب «آسمان و جهان» که در این کتاب به مباحث حدوث و جزئیات این دو، ملائکه، جن، انسان، حیوان، عناصر، صید و ذباحه، اطعمه و اشربه و همچنین تمام «کتاب طب النبی» و «کتاب طب الرضا» پرداخته است. این کتاب دارای یکصد و ده باب می‌باشد.

پانزدهم: در ایمان و کفر؛ این کتاب دارای سه بخش می‌باشد: ایمان و شرایط آن، صفات مومنان و فضیلتشان و فضیلت شیعه و صفاتشان؛ اخلاق حسنه و نجات بخش؛ و کفر و شعبه‌های آن و اخلاق زشت. این کتاب دارای یکصد و هشت باب می‌باشد.

قصد علامه مجلسی (قدس سره) در شروع تالیف بحار الانوار آن بود که ابواب معاشرت را در همین جلد پانزدهم بیاورد. اما وقتی که تالیف کتاب ایمان و کفر را شروع نمود، متوجه شد که «کتاب معاشرت» قابلیت آن را دارد که یک کتاب مستقل قرار بگیرد و لذا از نظر اول برگشت و آن را یک مجلد مستقل قرار داد.

علامه (قدس سره) در اول جلد پانزدهم چنین گوید: «برای ابواب معاشرت و قابلیت آن مجلدی را به تنهایی قرار دادم، هر چند که در فهرست اول این کتاب آن را ذکر کرده‌ام.» پس ابواب معاشرت بنا بر ترتیب دوم، جزو جلد شانزدهم به شمار می‌آید و دارای یکصد و نه باب می‌باشد.

شانزدهم: بنا بر ترتیب اولی در آداب و سنت‌ها است و همچنین به آداب زندگی و زیبایی‌های آن شناخته می‌شود. در این جلد ابواب مختلفی از نظافت، سرمه کشیدن و روغن مالی و همچنین ابواب خانه‌ها، بیداری، خواب و مسافرت و همه آنهایی که نهی شده و گناهان کبیره و گناهان و حدود آنها آمده است. و مجموع این ابواب را در فهرستش در یکصد و سی و یک باب بسط داده است. و نسخه‌ای که این جلد از آن به چاپ رسیده، کامل نبوده و ابوابی مثل نواهی و گناهان کبیره و حدود را فقط در حد عنوان، آورده و روایاتش را نیاورده است. و دست اندرکاران چاپ این جلد، عناوین را بدون احادیث آوردند به دلیل آنکه به آن دسترسی نداشتند، لذا این جلد ناقص منتشر گردید.

در این بین علامه رازی - . رجوع کنید به کتاب «الذریعه 2/23» و جزوه‌ای که به دستور میرزا محمد تهرانی (قدس سره) در سال 1342 چاپ گردید که در این دو به تفصیل آمده است. - و علامه میرزا محمد تهرانی - . این نسخه همچنین از نظر ابواب ناقص است و چنان چه که علامه رازی و تهرانی گمان می‌کردند، کامل نیست و با این ابواب جلد شانزدهم تمام نمی شود. مفصل این نسخه که نام برده شد، آن است که بعد از انداختن 21 باب از آن چاپ شد و تفصیل آن چنین است: 1) باب لباس زیادی، که روایاتش نیامده است؛ 2) باب نادر، این عنوان هم روایتی در ذیلش نیامده است؛ 3) باب یکصد و دوازدهم: نهی از لخت شدن در شب؛ 4) باب یکصد و سیزدهم: رنگ‌های لباس و نمونه‌هایی ازآن؛ 5) باب یکصد و چهاردهم: نهی از زندگی نمودن مانند دشمنان خدا؛ 6) باب یکصد و پانزدهم: آنچه که از پوست حیوانات پوشیدنش جایز و جایز نیست و همچنین لباس‌های طلا، نقره، حریرو ابریشم؛ 7) باب یکصد و شانزدهم: پوشیدن لباس‌های پنبه، پشم، مو، کرک، خز و کتان؛ 8) باب یکصد و هفدهم: آداب پوشیدن لباس و در آوردن آن و آنچه که در این دو گفته شده و آنچه که از لباس‌ها مکروح است و تعریف و تمجید از متواضع بودن و نهی از فخر فروشی؛ 9) باب یکصد و هجدهم: التقنع و التوشح فوق القمیص؛ 10) باب یکصد و نوزدهم: آداب نگاه در آینه؛ 11) باب یکصد و بیستم: قبا، عبا، عمامه، کمربند و شلوار؛ 12) باب یکصد و بیست و یکم: دعای لباس و نگاه در آینه، مقداری از این باب یا از باب یکصد و هفدهم دو حدیث است که تحت عنوان نهی از تعری در شب و روز چاپ شده است؛ 13) باب یکصد و بیست و دوم: شبیه درآمدن زنان و مردان و بالعکس و همچنین شبیه در آمدن جوانان به پیران و بالعکس؛ 14) باب یکصد و بیست و سوم: نوادر؛ 15) باب یکصد و بیست و چهارم: پوشیدن کفش و نعلین و آداب و رنگ آنها؛ 16) باب یکصد و بیست و پنجم: روغن مالیدن و آداب آن؛ 17) باب یکصد و بیست و ششم: روغن مالی، باب یکصد و بیست و هفتم چاپ شده و مابعد آن افتاده است؛ 18) باب یکصد و بیست و هشتم: آنچه که در آن طلا و نقره به کار رفته مثل آینه، زین، لگام، شمشیر و غیر از اینان؛ 19) باب یکصد و بیست و نهم: فضیلت انگشتر و کیفیت آن؛ 20) باب یکصد و سی‌ام: نگین و نقش‌های آن؛ 21) باب یکصد و سی و یکم: انگشتر طلا، نقره، آهن و روی. که از خدا می‌خواهیم به نسخه کامل و تام آن دست بیابیم. -

به نسخه کاملی دست یافتند که بعد از هر عنوان، همه احادیث آن باب نوشته شده است و این یا نسخه زمان مؤلف و یا نزدیک به آن زمان می‌باشد و صاحب نسخه از بروز آن به جهت ترس از بین رفتن، جلوگیری نموده و همین مقدار را افتخار محدثان، حاج شیخ عباس قمی (رحمه الله) به خط مبارک نسخه برداری نموده و در کتابش «سفینه البحار» در کلمه «قمر» هنگامی که از «قمار» ذکری به میان آمد، اشاره نمود. - . جلد دوم: 244 - و این نسخه در سال 1362 به دستور علامه میرزا محمد تهرانی (قدس سره) در چهل و چهار صفحه چاپ گردید.

هفدهم: در موعظه‌ها و حکمت‌ها می‌باشد؛ این کتاب دارای هفتاد و سه باب می‌باشد - . علامه نوری بر این مجلد افزوده و نامش را «معالم العبر» نامیده است. این کتاب به همراه المستدرک در سال 1297 در تبریز به چاپ رسیده است. - .

هجدهم: در دو جزء می‌باشد؛ طهارت در شصت باب و نماز در یکصد و شصت یک باب. در این مجلد تمام «کتاب ازاحۀ العلۀ» شاذان بن جبرئیل آمده است.

نوزدهم: در دو جزء می‌باشد؛ جزء اول در فضیلت، آداب، ثواب و اعجاز قرآن است که با تمام تفسیر نعمانی در یکصد و سی باب آمده است. جزء دوم در ذکر و انواع آن، آداب دعا و شرایط آن است. در این جزء بعضی از مناجات‌ها، حرزها، دعاها و صحیفه ادریس در یکصد و سی و یک باب آمده است.

بیستم: در زکات، صدقه، خمس، روزه، اعتکاف و اعمال ماه رمضان می‌باشد؛ این کتاب دارای یکصد و بیست و دوم باب می‌باشد.

بیست و یکم: در حج و عمره، حالات مدینه، جهاد و مرزبانی، امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد؛ این کتاب دارای هشتاد و چهار باب می‌باشد.

بیست و دوم: در زیارات است و دارای شصت و چهار باب می‌باشد.

بیست و سوم: در عقدها و ایقاعات و دارای یکصد و سی باب می‌باشد.

بیست و چهارم: در احکام شرعی تا پایان دیات؛ که دارای چهل و هشت باب می‌باشد.

بیست و پنجم: در اجازات است و در این کتاب تمام «فهرست» شیخ منتجب الدین، منتخبی از کتاب «سلافۀ العصر»، اوائل کتاب «اجازات» سید بن طاووس، «اجازۀ الکبیرۀ» بنی زهره، اجازه شهید اول و دوم و دیگر اجازات آمده است.

**[ترجمه]

مؤلّفاته بالفارسیة

«1»- عین الحیاة⁽¹⁾

«2»- مشکاة الأنوار مختصر عین الحیاة

«3»- حقّ الیقین و هو آخر تصانیفه‌⁽²⁾

«4»- حلیة المتّقین‌⁽³⁾

«5»- حیاة القلوب فی ثلاث مجلّدات «1» فی أحوال الأنبیاء علیهم السّلام «2» فی أحوال نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله «3» فی الإمامة، لم یخرج

منه إلّا قلیل‌⁽⁴⁾

«6»- تحفة الزائر⁽⁵⁾

«7»- جلاء العیون‌⁽⁶⁾

«8»- مقباس المصابیح‌⁽⁷⁾

«9»- ربیع الأسابیع‌⁽⁸⁾

«10»- زاد المعاد⁽⁹⁾

«11»- رسالة الدیات‌⁽¹⁰⁾

«12»- رسالة فی الشکوک

«13»- رسالة فی الأوقات‌⁽¹¹⁾

«14»- رسالة فی الرجعة

«15»- رساله فی اختیارات الأیّام و هی غیر ما اشتهرت نسبتها إلیه

«16»- رسالة فی الجنّة و النار⁽¹²⁾

«17»- رسالة مناسک الحجّ

«18»- رسالة اخری

«19»- مفاتیح الغیب فی الاستخارة

«20»- رسالة فی مال الناصب

«21»- رسالة فی الکفّارات

«22»- رسالة فی آداب الرمی

«23»- رسالة فی الزکاة

«24»- رسالة فی صلاة اللّیل

«25»- رسالة فی آداب الصلاة⁽¹³⁾

«26»- رسالة السابقون السابقون

«27»- رسالة فی الفرق بین الصفات الذاتیّة و الفعلیّة

«28»- رسالة مختصرة فی التعقیب

«29»- فی البداء⁽¹⁾

«30»- رسالة فی الجبر و التفویض‌⁽²⁾

«31»- رسالة فی النکاح

«32»- رسالة صواعق الیهود فی الجزیة و أحکام الدیة

«33»- رسالة فی السهام

«34»- رسالة فی زیارة أهل القبور

«35»- مناجات‌نامه

«36»- شرح دعاء الجوشن الکبیر

«37»- إنشاءات کتبها بعد المراجعة من المشهد الغریّ فی الشوق إلیه

«38»- کتاب مشکاة الأنوار فی آداب قراءة القرآن و الدعاء و شروطهما

«39»- ترجمة عهد أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی مالک الأشتر

«40»- ترجمة فرحة الغریّ لابن طاوس‌⁽³⁾

«41»- ترجمة توحید المفضّل‌⁽⁴⁾

«42»- ترجمة توحید الرضا علیه السّلام‌⁽⁵⁾

«43»- ترجمة حدیث رجاء بن أبی الضحّاک، ألّفهما فی طریق خراسان

«44»- ترجمة زیارة الجامعة

«45»- ترجمة دعاء کمیل

«46»- ترجمة دعاء المباهلة

«47»- ترجمة دعاء السمات

«48»- ترجمة دعاء الجوشن الصغیر

«49»- ترجمة حدیث عبد اللّه بن جندب

«50»- ترجمة قصیدة دعبل

«51»- ترجمة حدیث ستّة أشیاء لیس للعباد فیها صنع:

المعرفة، و الجهل، و الرضا، و الغضب، و النوم، و الیقظة

«52»- ترجمة الصلاة

«53»- أجوبة المسائل المتفرّقة.

و ینسب إلیه غیر ما تقدّم: کتاب اختیارات الأیّام، و کتاب تذکرة الأئمّة، و کتاب صراط النجاة، و کتاب فی تعبیر المنام. و قد یقال: إنّ رسالتی الاختیارات و صراط النجاة و تذکرة الأئمّة من مؤلّفات سمیّه المولی محمّد باقر بن محمّد تقیّ اللّاهیجیّ، لکنّ الشاهد علی عدم صحّة نسبة التذکرة إلیه أنّ تلمیذه الفاضل الآغا میرزا عبد اللّه الأصفهانیّ قال فی کتابه الریاض فی الفصل الخامس المعدّ لذکر الکتب المجهولة و قد کتب هذا الموضع منه فی حیاة أستاده کما یظهر من مطاوی الفصل ما لفظه: کتاب تذکرة الأئمّة فی ذکر الأخبار المرویّة فی بیان تفسیر الآیات المنزلة فی شأن أهل البیت علیهم السّلام، من تألیفات

بعض أهل عصرنا ممّن کان له میل إلی التصوّف، و قد ینقل عن صافی المولی محسن الکاشی انتهی.

و ذکر فی الذریعة له رسالة اخری تسمّی بالجنّة و النار و هی شرح للحدیثین:

أحدهما فی الوعد، و الآخر فی الوعید، و یقال لها: شرح حدیثی الوعد و الوعید⁽¹⁾.

و نسب إلیه أیضا ترجمة الباب الحادی عشر⁽²⁾.

ثمّ اعلم أنّ جماعة من أعلام العلماء حاولوا ترجمة عدّة من مؤلّفاته و لا بأس بالإشارة إلی بعضها:

«1»- ترجمة المجلّد الأوّل و الثانی من البحار لبعض الأصحاب، ترجمهما إلی الفارسیّة لبعض أبناء ملوک الهند المعبّر عنه فی الکتاب: بشاهزاده السلطان محمّد بلنداختر، و للمجلّد الأوّل ترجمة اخری اسمها: عین الیقین، و للمجلّد الثانی ترجمة اخری اسمها:

جامع المعارف، طبع بإیران‌⁽³⁾.

«2»- ترجمة السادس من البحار لبعض الأعلام‌⁽⁴⁾.

«3»- ترجمة الثامن تسمّی بمجاری الأنوار⁽⁵⁾.

«4»- ترجمة المجلّد التاسع لآغا رضیّ ابن المولی محمّد نصیر ابن المولی عبد اللّه ابن المولی محمّد تقیّ الأصفهانیّ‌⁽⁶⁾.

«5»- ترجمة العاشر للمفتی میر محمّد عبّاس التستریّ اللکهنوئیّ، و ترجمه أیضا میرزا محمّد علیّ المازندرانیّ، و لهذا المجلّد ترجمة اخری تسمّی بمحن الأبرار، و ترجمة بلغة اردو⁽⁷⁾.

«6»- ترجمة الثالث عشر للشیخ محمّد حسن بن محمّد ولیّ الارومیّ، طبع بطهران

سنة 1319. و ترجمه أیضا میرزا علیّ أکبر من أهل ارومیّة. و له ترجمة اخری لبعض علماء الهند ألّفه باستدعاء الشاه بیکم زوجة السلطان نصیر الدین حیدر. و للعلّامة النوریّ کتاب جنّة المأوی فی الاستدراک علیه‌⁽¹⁾.

«7»- ترجمة الرابع عشر للشیخ محمّد تقیّ المدعوّ بآغا نجفیّ الأصفهانیّ المتوفّی سنة 1334⁽²⁾.

«8»- ترجمة السابع عشر تسمّی بحقائق الأسرار لآغا نجفیّ الأصفهانیّ المذکور، و لشیخنا النوریّ معالم العبر فی الاستدراک علی السابع عشر طبع سنة 1297⁽³⁾.

**[ترجمه]1. عین الحیات - . مکرر در ایران چاپ شده است، از جمله در سال‌های 1297، 1240 و 1273 و همچنین در غیر ایران منتشر شده است. -

همچنین آثاری غیر از آنچه که گذشت را نسبت به علامه می‌دهند: کتاب اختیارات الایام، کتاب تذکرۀ الائمه، کتاب صراط النجات، کتابی در تعبیر خواب.

گفته می‌شود که این رساله‌های «اختیارات» و «صراط النجات» و «تذکرۀ الائمۀ» از تالیفات مولی محمد باقر بن محمد تقی لاهیجی است، اما شاهدی که بر صحیح نبودن انتساب تذکره به او وجود دارد، این است که شاگرد فاضل علامه آغا میرزا عبدالله اصفهانی در کتاب «ریاض» در فصل پنجم، آن را در شمار کتاب‌های مجهول آورده و این را در زمان حیات استادش نوشته است، چنان چه از همین فصول بر می‌آید و عبارتش چنین است: «کتاب تذکرۀ الائمۀ که در ذکر روایاتی است که در تفسیر آیات نازل شده، در شأن اهل بیت علیهم السّلام آمده است، از تالیفات بعض معاصرین ماست که تمایل به تصوف داشت و این از «صافی» مولی محسن کاشی نقل شد.»

در الذریعه برای علامه رساله دیگری ذکر نموده که «بهشت و جهنم» نامیده می‌شود و این شرح دو حدیث است؛ یک حدیث در وعد و دیگری در وعید، به این رساله «حدیث وعد و وعید» هم می‌گویند. - . رجوع کنید به الذریعه 5 : 163 -

همچنین ترجمه باب حادی عشر را هم به علامه نسبت داده‌اند. - . الذریعه 4 : 83 -

سپس بدان که جماعتی از بزرگان علماء ترجمه تعدادی از تالیفات علامه را انجام داده‌اند که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:

**[ترجمه]

مختصرات بحار الأنوار

و تصدّی عدّة من العلماء باختصار بحار الأنوار إلیک جملة من تلکم المقتنیات:

«1»- جامع الأنوار فی مختصر سابع البحار لآغا نجفیّ المذکور⁽⁴⁾.

«2»- مختصر السابع لآغا رضیّ ابن المولی محمّد نصیر المتقدّم ذکره‌⁽⁵⁾.

«3»- جوامع الحقوق فی انتخاب المجلّد السادس عشر لآغا نجفیّ المذکور⁽⁶⁾.

«4»- درر البحار تألیف المولی محمّد بن محمّد بن المرتضی الشهیر بنور الدین ابن أخی المحدّث الحکیم المولی محسن الکاشانیّ، أسقط المکرّرات و الأسانید، و اقتصر من الکتب و الروایات علی أصحّها و أوثقها، اختصر جملة من مجلّداته، و بعضها مطبوع‌⁽⁷⁾.

«5»- مختصر المزار لبعض فضلاء استرآباد⁽⁸⁾.

«6»- الشافی، الجامع بین البحار و الوافی‌⁽⁹⁾

للمولی محمّد رضا ابن المولی عبد المطّلب التبریزیّ، جمع بینهما مع حذف المکرّرات و البیانات، خرج منه سبع مجلّدات ضخام‌⁽¹⁰⁾.

«7»- مستدرک الوافی الّذی هو تلخیص للبحار.

«8»- ملخّص الربع الأخیر من کتاب الصلاة منه.

«9»- المنتخب من جمیع البحار و غیرها ممّا یوجد ذکره فی الذریعة ج 3 ص 27.

و استدرک علیه جماعة اخری، منهم:

«1»- الشیخ العلّامة میرزا محمّد العسکریّ الطهرانیّ، استدرک علی جمیع مجلّداته‌⁽¹⁾.

«2»- العلّامة النوریّ، له جنّة المأوی فی الاستدراک علی المجلّد الثالث عشر، و معالم العبر فی استدراک السابع عشر⁽²⁾.

و له فهارس وضعها عدّة من العلماء، منها:

«1»- سفینة البحار و هو فهرس عامّ لجمیع الکتاب علی ترتیب حروف الهجا للشیخ المحدّث الصالح عبّاس بن محمّد رضا القمّیّ المتوفّی فی 23 ذی الحجّة 1359⁽³⁾.

«2»- مفتاح الأبواب فهرس لأبوابه طبع بطهران سنة 1352.

«3»- فهرس أحادیثه مع تعیین محالّها فی الکتب المأخوذ عنها.

«4»- فهرس الکتب الّتی هی مآخذ البحار مفصّلا، و کأنّه شرح للفصل الأوّل من مقدّمة البحار.

«5»- فهرس جملة من مطالبه.

«6»- مصابیح الأنوار فی فهرس أبوابه لتسهیل استدراکها⁽⁴⁾.

هذا کلّه ممّا یتعلّق بکتابه القیّم «بحار الأنوار» و أمّا ما یتعلّق بسائر کتبه من تراجمها و شروحها فقد ترجم کثیر منها، نشیر إلی بعضها:

«1»- ترجمة الاعتقادات إلی الفارسیّة لبعض الأصحاب.

«2»- ترجمته أیضا للمولی محمّد کاظم بن محمّد شفیع الهزار جریبیّ‌⁽¹⁾.

«3»- ترجمته بلغة اردو للمولی عابد حسین الهندیّ طبع بالهند⁽²⁾.

«4»- ترجمة جلاء العیون بلغة اردو، طبع بالهند للسیّد محمّد باقر الهندیّ المعاصر.

«5»- ترجمته بالعربیّة للسیّد عبد اللّه بن محمّد رضا الشبّر المتوفّی سنة 1242.

6 و 7- مختصرة فی عشرة آلاف بیت یسمّی منتخب الجلاء، و مختصر آخر فی خمسة آلاف، کلاهما للسیّد عبد اللّه شبّر المذکور⁽³⁾.

«8»- ترجمة تحفة الزائر بالعربیّة للسیّد عبد اللّه شبّر⁽⁴⁾.

«9»- ترجمة حقّ الیقین بلغة اردو للسیّد محمّد باقر الهندیّ المتقدّم‌⁽⁵⁾.

«10»- ترجمته بالعربیّة للسیّد عبد اللّه شبّر⁽⁶⁾.

«11»- ترجمته أیضا بالعربیّة، عرّبه المولی محمّد مقیم بن درویش محمّد الخزاعیّ، أسماه ترجمة شهادة الخصوم‌⁽⁷⁾.

«12»- الجواب عن اعتراض بعض العامّة علی مباحث إمامة حقّ الیقین، للسیّد أحمد الأصفهانیّ الخاتون‌آبادیّ المتوفّی سنة 1161⁽⁸⁾.

«13»- ترجمة حلیة المتّقین بلغة اردو، للسیّد مقبول أحمد الدهلویّ المعاصر أسماه تهذیب الإسلام‌⁽⁹⁾.

«14»- ترجمته بالعربیّة⁽¹⁰⁾.

«15»- ترجمة عین الحیاة بلغة اردو للسیّد محمّد باقر المتقدّم ذکره.

«16»- ترجمته بالعربیّة لبعض الأصحاب‌⁽¹¹⁾.

**[ترجمه] عده‌ای از علماء مسئولیت تلخیص بحار الانوار را داشته‌اند، که تعدادی از آنان چنین می‌باشند:

کرده؛ از مولی محمد رضا بن مولی عبدالمطلب تبریزی می‌باشد. او بین آن دو جمع کرده و تکراری‌ها و بیانات را حذف نموده است. نتیجه آن هفت جلد ضخیم می‌باشد. - . فیض قدسی و الذریعه 3/27 -

جمعی هم استدراکی از بحار داشتند که از آنها عبارتند از:

برای بحارالانوار فهرست‌هایی توسط عده‌ای از علما نوشته شده که عبارتند از:

تمام آنچه که گذشت، به کتاب گرانقدر «بحارالانوار» تعلق داشت، و امّا آنچه که به دیگر کتب علامه مجلسی از ترجمه‌ها و شرح‌ها مربوط است و بسیاری از آنها نیز ترجمه شده است که به تعدادی ازآنان اشاره می‌کنیم:

6 و 7. خلاصه‌ای در ده هزار بیت به نام «منتخب الجلاء» و مختصر دیگری در پنج هزار بیت که هردو از سید عبدالله شبّر (در فوق ذکر شد) می‌باشد. - . الذریعه 5/125 -

**[ترجمه]

أساتذته و مشایخه

تتلمذ علی عدّة من حملة العلم و الأدب و الفقه و الدرایة و روی عنهم، منهم:

«1»- الشیخ العالم الفاضل القاضی أبو الشرف الأصفهانیّ. قال فی أمل الآمل ص 74:

کان عالما فاضلا، نروی عن مولانا محمّد باقر المجلسیّ‌⁽¹⁾عنه.

«2»- العالم النحریر الفقیه أبو الحسن المولی حسنعلیّ التستریّ ابن عبد اللّه الأصفهانیّ الفاضل الکامل الفقیه المعروف فی عصر السلطان صفیّ الصفویّ، و الشاه عبّاس الثانی، مؤلّف کتاب التبیان فی الفقه، و رسالة فی حرمة صلاة الجمعة فی الغیبة، المتوفّی سنة 1075 ذکر فی تاریخ وفاته هذا المصرع: «علم علم بر زمین افتاد»⁽²⁾.

«3»- العالم الفاضل الجلیل النبیل القاضی أمیر حسین، کذا وصفه فی ریاض العلماء و قال: هو من مشایخ الأستاد الاستناد⁽³⁾.

«4»- العالم المتبحّر الجلیل المولی خلیل بن الغازیّ القزوینیّ، المتولّد سنة 1001 و المتوفّی سنة 1089، شارح کتاب الکافی‌⁽⁴⁾.

«5»- الفاضل الصالح ابن عمّة والده الشیخ عبد اللّه ابن الشیخ جابر العاملیّ، قال فی أمل الآمل‌⁽⁵⁾:

کان فاضلا عالما عابدا فقیها⁽⁶⁾.

«6»- السیّد الجلیل الشریف الأمیر شرف الدین علیّ بن حجّة اللّه بن شرف الدین الطباطبائیّ الشولستانیّ، مؤلّف کتاب توضیح المقال فی شرح الاثنی عشریّة فی الصلاة لصاحب المعالم، المتوفّی سنة 1060⁽¹⁾المجاور بالمشهد المقدّس الغرویّ حیّا و میّتا⁽²⁾.

«7»- السیّد الأمجد السیّد نور الدین علیّ بن علیّ بن الحسین بن أبی الحسن الحسینیّ الموسویّ العاملیّ، المجاور لبیت الحرام حیّا و میّتا، طیّب اللّه تربته، أجاز له بالمراسلة مع الشیخ الثقة علیّ بن السندیّ البحرانیّ،⁽³⁾ولد سنة 970، و توفّی سنة 1068 له شرح المختصر النافع، و الفوائد المکّیّة، و شرح الاثنی عشریّة للشیخ البهائی و غیرها.

«8»- الشیخ الجلیل النبیل الشیخ علیّ ابن العالم النحریر الشیخ محمّد ابن المحقّق البصیر الشیخ حسن ابن الشهید الثانی، صاحب التصانیف الرائقة کشرح الکافی، و الدرّ المنثور و غیرها ولد سنة 1013 أو 14 و توفّی سنة 1103 و قد بلغ التسعین‌⁽⁴⁾.

«9»- الفاضل النحریر و المتبحّر الجلیل السیّد علی خان ابن السیّد نظام الدین أحمد بن محمّد معصوم الحسینیّ الشیرازیّ المدنیّ، شارح الصحیفة و الصمدیّة، و صاحب کتاب سلافة العصر و درجات الرفیعة فی طبقات الإمامیّة و أنوار الربیع فی أنواع البدیع و غیرها من التصانیف الرائقة، المتولّد سنة 1057، و المتوفّی سنة 1120⁽⁵⁾.

«10»- السیّد الفاضل الأجلّ الأکمل الأمیر فیض اللّه ابن السیّد غیاث الدین محمّد الطباطبائیّ القهبائیّ‌⁽⁶⁾

الّذی یروی عن السیّد الجلیل السیّد حسین الکرکیّ المفتی.

«11»- والده المعظّم البحر الخضم، وحید عصره، فرید دهره، محمّد تقیّ المجلسی‌⁽⁷⁾.

«12»- شیخ المحدّثین محمّد بن الحسن الحرّ العاملیّ صاحب کتاب الوسائل‌⁽¹⁾.

«13»- سیّد الحکماء و المتألّهین، النحریر الأفخم آغا میرزا رفیع الدین محمّد بن حیدر الحسینیّ الحسنیّ الطباطبائیّ النائینیّ صاحب الرسائل و الحواشی الکثیرة الّتی منها حواشیه علی الکافی، و صرّح المولی الأردبیلیّ فی جامع الرواة⁽²⁾

ثمّ ذکر مصنّفاته و أرخ عام وفاته سنة 1079 فی شهر شوال. و قال صاحب الروضات: توفی بأصبهان فی سابع شوال سنة ثمانین. و قیل اثنتین و ثمانین بعد الألف من الهجرة و هو فی سن خمس و ثمانین سنة.

«14»- السیّد السند، المحدّث النحریر، السیّد محمّد المشتهر بسیّد میرزا الجزائریّ ابن شرف الدین علیّ بن نعمة اللّه الموسویّ، صاحب جوامع الکلم فی الحدیث. قال فی أمل الآمل ص 64: کان من فضلاء المعاصرین، عالما فقیها محدّثا حافظا عابدا، من تلامذة الشیخ محمّد بن خاتون العاملیّ ساکن حیدرآباد، نروی عنه‌⁽⁴⁾.

«15»- العالم الفاضل الصالح، المولی محمّد شریف بن شمس الدین محمّد الرویدشتیّ الأصفهانیّ‌⁽⁵⁾.

«16»- العالم العلّام، و المولی المعظّم القمقام، فخر المحقّقین، الزاهد المجاهد، المولی محمّد صالح ابن المولی أحمد السرویّ الطبرسیّ، المدقّق المحقّق، الجامع الماهر

فی المعقول و المنقول، الناقد فی أخبار آل الرسول علیهم السّلام، شارح الکافی، المتوفّی سنة 1081⁽¹⁾.

«17»- العالم الجلیل النبیل، عین الطائفة و وجهها، المولی محمّد طاهر بن محمّد حسین الشیرازیّ النجفیّ القمّیّ، صاحب المؤلّفات الرشیقة النافعة کشرحه علی التهذیب، و حکمة العارفین، و الأربعین فی الإمامة، و تحفة الأخبار بالفارسیّة فی فضائح الصوفیّة و غیرها، المتوفّی سنة 1098⁽²⁾.

«18»- السیّد الخبیر الفاضل الأمیر محمّد قاسم ابن الأمیر محمّد الطباطبائیّ القهبائیّ‌⁽³⁾.

«19»- المحدّث العلّامة، العالم الفاضل، الفقیه الشهید بالحرم الإلهی فی سنة 1088 السیّد محمّد مؤمن بن دوست محمّد الحسینیّ الأسترآبادیّ المجاور بمکّة المعظّمة صهر المحدّث الأسترآبادیّ، له کتاب الرجعة⁽⁴⁾.

«20»- العالم الفاضل المتبحّر المحدّث العارف الحکیم المولی محمّد بن الشاه مرتضی ابن الشاه محمود المدعوّ بمحسن المشتهر بالفیض الکاشانیّ، صاحب الوافی و الصافی و المفاتیح و غیرها، المتوفّی سنة 1091 عن 84⁽⁵⁾.

«21»- العالم الصالح الفاضل المولی محمّد محسن بن محمّد مؤمن الأسترآبادیّ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علامه مجلسی در نزد عده بسیاری از حاملان علم، ادب، فقه و درایت شاگردی کرده و از آنها روایت نقل نموده که از جمله آنها عبارتند از:

آمده: فاضل، عالم، عابد و فقیه بود. - . المستدرک 3/416 -

**[ترجمه]

تلامذته و من روی عنه

تتلمذ علیه عدّة کثیرة من علماء الطائفة و کان مجلس درسه مجمعا للفضلاء، و کان یحضره علی ما قیل: ألف رجل أو أکثر، أورد العلّامة النوریّ فی الفیض القدسیّ، إلیک أسماؤهم:

«1»- المولی الفاضل الصالح التقیّ الزکیّ مولانا إبراهیم الجیلانیّ کذا وصفه شیخه، و أجازه بخطّه فی آخر مجموعة من رسائله و رسائل والده.

«2»- العالم الجلیل و الحبر النبیل السیّد إبراهیم ابن الأمیر محمّد معصوم القزوینیّ والد السیّد الأکمل السیّد حسین القزوینیّ، ذکره آیة اللّه بحر العلوم فی إجازته للسیّد حیدر ابن السیّد حسین الیزدیّ.

«3»- أبو أشرف الأصفهانیّ، قال فی أمل الآمل: عالم فاضل یروی عن مولانا محمّد باقر المجلسیّ.

«4»- الفاضل الصالح السعید الحاجّ أبو تراب.

«5»- العالم العامل، الفاضل الکامل، أفقه المحدّثین الشریف العدل المولی أبو الحسن ابن محمّد طاهر بن عبد الحمید الفتّونیّ النباطیّ العاملیّ الأصفهانیّ الغرویّ، و کانت أمّه اخت السیّد الأمیر محمّد صالح الآتی ذکره‌⁽¹⁾، و هو جدّ صاحب الجواهر، له تفسیر مرآة الأنوار و غیره، توفّی فی أواخر عشر الأربعین بعد المائة و الألف‌⁽²⁾.

«6»- العالم الأمجد، الفاضل الأرشد، الشیخ أحمد ابن الشیخ محمّد بن یوسف الخطّیّ البحرانیّ، مؤلّف ریاض الدلائل و حیاض المسائل و غیرها، بالغ شیخه العلّامة فی إجازته له فی توصیفه توفّی سنة 1121.

«7»- المولی الفاضل الکامل الصالح المتوقّد الذکیّ الألمعیّ مولانا جمشید بن محمّد زمان الکسکریّ، کذا وصفه شیخه بخطّه فی آخر الفقیه الّذی قرأه علیه. و بخطّه

رحمه اللّه أیضا فی آخر کتاب الأطعمة من التهذیب: أنهاه المولی الفاضل الصالح الزکیّ مولانا جمشید الکسکریّ وفّقه اللّه تعالی سماعا و تصحیحا و تدقیقا فی مجالس آخرها بعض أیّام شهر محرّم الحرام من سنة 1098 فأجزت له روایته عنّی بأسانیدی المتّصل إلی المؤلّف العلّامة قدّس اللّه روحه.

«8»- الشیخ العالم العامل البارع التقیّ الزکیّ الألمعیّ الشیخ حسن بن الندیّ البحرانیّ، وصفه شیخه فی إجازة له وجدتها بخطّه فی آخر أصول الکافی الّذی کان بخطّ التلمیذ المذکور و قد قرأه علیه.

«9»- الشیخ الجلیل، العلّامة الربّانیّ، الزاهد الورع، الشیخ سلیمان بن عبد اللّه ابن علیّ بن الحسن بن أحمد بن یوسف بن عمّار الماحوزیّ البحرانیّ، صاحب البلغة و المعراج فی الرجال، و الأربعین فی الإمامة، و هو کما فی اللّؤلؤة أحسن تصانیفه توفّی سنة 1027.

«10»- العالم المتبحّر النقّاد، المضطلع الخبیر البصیر، الّذی لم یر مثله فی الاطّلاع علی التراجم، آغا میرزا عبد اللّه ابن العالم الجلیل عیسی بن محمّد صالح الجیرانیّ التبریزیّ ثمّ الأصفهانیّ، الشهیر بالأفندیّ، مؤلّف کتاب ریاض العلماء، و الصحیفة الثالثة. قال فی آخر باب ألقاب کتاب ریاض العلماء: اعلم أنّ لنا طرقا عدیدة إلی کتب الأصحاب، أسدّها و أقومها و أقواها و أعلاها و أقربها ما نروی عن الأستاد الاستناد مولانا محمّد باقر المجلسیّ، عن الشیخ الجلیل عبد اللّه ابن الشیخ جابر العاملیّ ابن عمّة والدة الأستاد، عن جدّ والد الأستاد من طرف أمّه و هو الشیخ الجلیل مولانا کمال الدین درویش محمّد ابن الشیخ حسن النطنزیّ، عن الشیخ علیّ الکرکیّ.

«11»- الفاضل الصالح المولی عبد اللّه المدرّس ببعض المدارس فی المشهد الرضویّ، قال فی الریاض: هو من تلامذة الأستاد الاستناد أیّده اللّه تعالی، قد قرأ علیه فی أوان مجاورته- سلّمه اللّه تعالی- بتلک الروضة المقدّسة، ثمّ لمّا خرج حفظه اللّه تعالی سافر معه إلی الأصبهان و قرأ علیه بها أیضا شطرا من کتب الفقه و الحدیث. و فی أمل الآمل: مولانا عبد اللّه بن شاه منصور القزوینیّ مولدا الطوسیّ مسکنا کان فقیها مدرّسا، له شرح

ألفیّة ابن مالک فارسیّ، و رسالة فی إثبات إمامة أمیر المؤمنین علیه السّلام فارسیّة سمّاه الغدیریّة، من المعاصرین. انتهی. قال صاحب الریاض: لم نعرف رجلا معاصرا بهذا الاسم سوی المولی عبد اللّه المدرّس.

«12»- الفاضل المتتبّع، الخبیر النقّاد، الشیخ عبد اللّه بن نور الدین صاحب العوالم فی مجلّدات کثیرة شائعة.

«13»- الفاضل المولی الرضیّ الزکیّ عبد اللّه الیزدیّ.

«14»- السیّد الفاضل الموفّق المسدّد میر عبد المطّلب قرأ علیه أصول الکافی إلی آخره و مدحه فی آخره بما ذکرنا فی سادس شهر شوّال سنة 1074.

«15»- السیّد الجلیل آغا میرزا علاء الدین محمّد گلستانه.

«16»- السیّد الأیّد، الحسیب النسیب، اللّبیب الأدیب، الفاضل الکامل، المتوقّد البارع الألمعیّ الأمیر علیّ خان الجرفادقانی، کذا ذکره شیخه بخطّه فی آخر کتاب التهذیب الّذی قرأه علیه فی مجالس آخرها شهر جمادی الأولی سنة 1097.

«17»- تاج الفضلاء، فخر النجباء الأزکیاء، صدر الدین السیّد علی خان الشیرازیّ شارح الصحیفة.

«18»- العالم الکامل السیّد علیّ ابن السیّد محمّد الأصفهانیّ، المعروف بالإمامیّ ابن السیّد أسد اللّه ابن السیّد أبی طالب مؤلّف کتاب التراجیح فی الفقه، و هو کما فی الریاض یقرب من ثلاث مائة ألف بیت، ذکر فیه أقوال جمیع الفقهاء، و کتاب ترجمة الشفاء لابن سینا بالفارسیّة، کتاب ترجمة الإشارات بالفارسیّة، و کتاب هشت بهشت و هو ترجمة ثمانیة کتب من کتب أصحابنا کالخصال و إکمال الدین و العیون و الأمالی.

«19»- الفاضل العلّام، فلّاق رءوس أهل الحکمة و الکلام الفاضل الأجلّ مولانا علی أصغر المشهدیّ الرضویّ، وصفه الفاضل الشیخ عبد النبیّ صاحب تتمیم أمل الآمل فی إجازته لبحر العلوم، و صرّح بأنّه من تلامذة العلّامة المجلسیّ و المحقّق آغا جمال الدین.

«20»- السیّد السند، و الشریف الأمجد، و العالم المؤیّد، جامع الکمالات،

و حائز قصبات السبق فی مضمار السعادات، نجل الأکرمین، الأمیر عین العارفین الحسینیّ القمّیّ العاشوریّ، وصفه بهذا شیخه العلّامة فی آخر المجلّد الأوّل من التهذیب فی إجازة کتبها له بخطّه، و صرّح فی موضعین من هوامشه أنّه قرأ علیه التهذیب فی مجالس آخرها بعض أیّام شهر جمادی الآخرة سنة 1092.

«21»- المولی الأجلّ التقیّ، و الفاضل الکامل اللّوذعی، مولانا محمّد إبراهیم السریانی إجازته مذکورة فی کتاب البحار.

«22»- السیّد الموفّق المسدّد، العامل الکامل، الأدیب الأریب، الأمیر محمّد أشرف صاحب کتاب فضائل السادات.

«23»- العالم الکامل، المحقّق المدقّق، الشیخ محمّد أکمل، صرّح ولده الأستاد الأکبر فی إجازته لبحر العلوم.

«24»- شیخ المحدّثین، و أفضل المتبحّرین، الشیخ محمّد بن الحسن الحرّ العاملیّ صاحب کتاب وسائل الشیعة.

«25»- المولی المتبحّر فی الأخبار مولانا محمّد حسین الطوسیّ البغجمیّ، یروی عنه الشهید السعید سیّد نصر اللّه الحائری.

«26»- سبطه العالم الجلیل المعظّم الأمیر محمّد حسین ابن الأمیر محمّد صالح.

«27»- العالم الفاضل المولی محمّد حسین بن یحیی النوریّ صاحب رسالة فی صلاة المسافر، و ملخّص الربع الآخر من المجلّد الثامن عشر من البحار، و فی آخره: تمّ ما أردنا استخراجه من أبواب المجلّد الآخر لکتاب الصلاة من بحار الأنوار للمحقّق العلّامة مولانا و أستادنا محمّد باقر علم الدین المجلسیّ أعلی اللّه تعالی مجلسه فی أعلی علیّین، فی لیلة السادس و العشرین من شهر رمضان سنة سبع و عشرین و مائة بعد الألف علی ید المتمسّک بالمصطفین ابن یحیی النوریّ محمّد حسین حامدا مصلّیا. انتهی. قاله محمّد علیّ الکشمیریّ فی کتاب نجوم السماء.

«28»- المولی الفاضل الذّکی المتوقّد محمّد داود، وصفه کذلک شیخه فی آخر فروع الکافی الّذی قرأه علیه و أجازه فی رابع ذی الحجّة سنة 1087.

«29»- الفاضل الزکیّ الألمعیّ المولی محمّد رضا ابن المولی محمّد صادق ابن المولی مقصود علیّ المجلسیّ الأصفهانیّ ابن عمّ المجلسیّ، عندی استبصار بخطّه قرأ من أوّله إلی آخره علی شیخه العلّامة، و فی آخره إجازة له.

«30»- العالم النحریر المولی محمّد رفیع بن فرج الجیلانیّ المعروف بملّا رفیعا.

«31»- السیّد الفاضل الکامل، الحسیب النسیب، الأدیب الأریب اللّبیب، التقیّ الزکیّ، الأمیر محمّد صادق المازندرانیّ، کذا وصفه شیخه فی إجازته له، رأیتها فی آخر الاستبصار الّذی قرأه علیه.

«32»- المولی الفاضل الکامل، الفقیه النبیل، العالم العامل، المحدّث النقیّ، الجلیل الفائق آغا محمّد صادق التنکابنیّ ثمّ الأصبهانیّ ابن العالم الجلیل العلّامة المولی محمّد ابن عبد الفتّاح کذا وصفه السیّد الأکمل السیّد حسین الخونساریّ فی إجازته لبحر العلوم و صرّح بروایته عنه.

«33»- السیّد الفاضل قدوة أرباب التحقیق الأمیر محمّد صالح الحسینیّ القزوینیّ.

«34»- العالم العلّامة، و المحقّق الفهّامة، السیّد الأجل الأمیر محمّد صالح بن عبد الواسع صهره، صاحب المؤلّفات الأنیقة کشرح الاستبصار، و الذریعة، و روادع النفس، و الحدیقة، و حدائق المقرّبین، و غیرها توفّی سنة 1116.

«35»- الفقیه العالم الربّانیّ، الورع التقیّ الثقة العدل الحاجّ محمّد طاهر بن الحاجّ مقصود علیّ الأصبهانیّ.

«36»- المحقّق المدقّق، العلّامة الفهّامة المولی محمّد بن عبد الفتّاح التنکابنیّ المعروف بالسراب، صاحب التصانیف الرائقة الّتی تبلغ ثلاثین ککتاب سفینة النجاة، و رسالة الإجماع و الأخبار، و الرسالة الکبیرة فی حکم صلاة الجمعة.

«37»- الفاضل الکامل، المتبحّر الخبیر المولی محمّد بن علیّ الأردبیلیّ مؤلّف کتاب جامع الرواة، أورد فی آخره إجازة العلّامة المجلسیّ له.

«38»- الفاضل الحبر، العالم العامل، الشیخ محمّد فاضل. و کان من تلامذة والده أیضا.

«39»- الفاضل الکامل الفقیه مولانا محمّد قاسم بن محمّد رضا الهزار جریبیّ، کذا وصفه

فخر الأواخر آغا باقر الهزار جریبیّ فی إجازته لبحر العلوم.

«40»- الفاضل الألمعیّ المولی محمّد قاسم بن محمّد صادق الأسترآبادیّ.

«41»- العالم الجلیل، المفسّر النبیل، المتبحّر الفاضل اللّوذعی آغا میرزا محمّد المشهدیّ ابن محمّد رضا بن إسماعیل بن جمال الدین القمّیّ صاحب تفسیر کنز العرفان فی أربع مجلّدات من أحسن التفاسیر و أجمعها، رأیت علی ظهر المجلّد الأوّل منه مدحا عظیما و ثناء بلیغا من العلّامة المجلسیّ له و لتفسیره، و رأیت علیه إجازته له.

«42»- العالم الفاضل، الزکیّ الألمعی محمّد بن مرتضی الشهیر بنور الدین صاحب تفسیر الوجیز و درر البحار، ابن اخی المولی محسن الکاشیّ.

«43»- الفاضل المجاهد آیة اللّه فی الفضل و العلم الأمیر محمّد مهدیّ ابن السیّد إبراهیم یروی عن المجلسیّ بلا واسطة و بواسطة أبیه.

«44»- الفاضل النبیل الحاجّ محمّد نصیر الگلبایگانی، قاله آغا باقر المازندرانیّ فی إجازته لبحر العلوم.

«45»- الشیخ الفقیه، العابد الصالح محمّد بن یوسف بن علیّ بن کنبار النعیمیّ البلادیّ، الشاعر الماجد الّذی له مقتل أبی عبد اللّه علیه السّلام، الشهید بأیدی الخوارج فی البحرین سنة 1031.

«46»- المولی الفاضل، الصالح الفالح، المتوقّد الذکیّ الألمعیّ مولانا محمود الطبسیّ، کذا وصفه شیخه بخطّه فی آخر التهذیب الّذی قرأ علیه، و أجازه فی رابع عشر شهر جمادی الأولی سنة 1096، له مختصر شرح النهج لابن أبی الحدید.

«47»- الفاضل التقیّ الصالح الحاجّ محمود بن غیاث الدین محمّد الأصبهانیّ.

«48»- الفاضل الصالح مسیح الدین محمّد الشیرازیّ، مدحه شیخه فی إجازات البحار بأوصاف حسنة جمیلة.

«49»- السیّد الجلیل و المحدّث النبیل السیّد نعمة اللّه الجزائریّ، صاحب التصانیف الرائقة، ذکره سبطه الأجلّ السیّد عبد اللّه فی إجازته الکبیرة.

**[ترجمه]عده زیادی از عالمان نزد او شاگردی کرده‌اند و جلسه درس او مجمعی برای فضلا بوده است. و چنان چه گفته‌اند در محضر درس او هزار مرد یا بیشتر شرکت داشتند که علامه نوری در «فیض قدسی» آنها را آورده است. اسامی آنان چنین است:

**[ترجمه]

ولادته

قال الأمیر عبد الحسین ابن الأمیر محمّد باقر الخاتون‌آبادیّ فی تاریخ وقائع الأیّام و السنن: إنّ ولادة رئیس المحقّقین علی الإطلاق، و من یجوز علیه هذه المنقبة بالاستحقاق الفاضل العالم الکامل، شیخ الإسلام و المسلمین، مولانا محمّد باقر المجلسیّ فی ألف و سبعة و ثلاثین، و تاریخه: «غزل». و فی اللؤلؤة و غیره عن حاشیة البحار: و من الغریب أنّه وافق تاریخ ولادتی عدد «جامع کتاب بحار الأنوار» کما تفطّن به بعض علمائنا الأخیار.

و قال صاحب مرآة الأحوال: إنّ ولادته کانت فی أوّل سنة ألف و ثمانیة و ثلاثین.

**[ترجمه]امیر عبدالحسین بن امیرمحمد باقر خاتون آبادی در کتاب «تاریخ وقایع الایام والسنن» می‌گوید: «ولادت رئیس المحققین و کسی که این منقبت از روی استحقاق بر او اطلاق شده است، فاضل و عالم کامل، شیخ الاسلام و المسلمین مولای ما محمد باقر مجلسی در 1037 بوده است و تاریخش «غزل» می‌شود.»

در کتاب لؤلؤۀ و غیر از آن، از حاشیه بحار نقل کرده‌اند: «از عجایب اینکه تاریخ ولادت من موافق با عدد «جامع کتاب بحار الانوار» باشد، چنان چه تعدادی از علما به آن اشاره داشته‌اند.»

صاحب مرات الاحوال می‌گوید: «ولادتش در اول سال 1038 بوده است.»

**[ترجمه]

وفاته و مدفنه

توفّی قدّس سرّه علی ما فی وقائع الأیّام و فی اللّؤلؤة فی 27 شهر رمضان سنة 1111 تاریخه: «غم و حزن». و نقل فی الروضات عن کتاب حدائق المقرّبین أنّه توفّی فی 27 شهر رمضان سنة 1110، و کان عمره ذاک 73 سنة، و قیل فی تاریخ وفاته بالفارسیّة: «مقتدای جهان ز پا افتاد» و أیضا «عالم علم رفت از دنیا» و أیضا «رونق از دین برفت» و أیضا «باقر علم شد روان بجنان» و أحسن ما قیل فی هذا المعنی قول بعضهم:

ماه رمضان چو بیست و هفتش کم شد*** تاریخ وفات باقر أعلم شد

و دفن رحمه اللّه بأصفهان فی الباب القبلی من جامعه العتیق فی القبّة الّتی دفن فیها أبوه، و فیها مدفن عدّة من العلماء الأمجاد⁽¹⁾.

**[ترجمه]بنا بر آنچه که در کتاب «وقایع الایام» و «لؤلؤۀ» آمده است، علامه مجلسی (قدس سره) در بیست و هفت ماه رمضان 1111 وفات نمود و تاریخش «غم و حزن» می‌باشد.

در کتاب روضات الجنات از کتاب «حدائق المقربین» نقل کرده است: «او در بیست و هفتم ماه رمضان 1110 وفات کرده و سن او در آن وقت هفتاد و سه سال بوده است.»

عده‌ای در تاریخ وفات او به فارسی گفته‌اند: «مقتدای جهان ز پا افتاد»، و همچنین «عالم علم رفت از دنیا»، و «رونق از دین برفت»، و «باقر علم شد روان به جنان» و بهترین چیز آنکه در این باره گفته شد:

ماه رمضان چو بیست و هفتش کم شد تاریخ وفات باقر اعلم شد

علامه (رحمه الله) در جامع عتیق اصفهان و در باب القبله در مقبره‌ای که پدرش مدفون است، دفن گردید. آنجا مدفن عده‌ای از علماء بزرگ هم می‌باشد. - . رجوع کنید به فیض قدسی و روضات الجنات صفحه 123 -

**[ترجمه]

والده المجلسیّ الأول

حیاته و کلمات العلماء فی حقه

هو محمّد تقیّ بن مقصود علیّ المجلسیّ من أعاظم علماء الإمامیّة و أجلّائهم، ذکره العلماء فی تراجمهم مقرونا بالحفاوة و الإجلال، مرموقا بعین الإکبار و الاحترام. قال المولی الأردبیلیّ: محمّد تقیّ بن المقصود علیّ الملقّب بالمجلسیّ وحید عصره، فرید دهره، أمره فی الجلالة و الثقة و الأمانة و علوّ القدر و عظم الشأن و سموّ الرتبة و التبحّر فی العلوم أشهر من أن یذکر، و فوق ما یحوم حوله العبارة، أورع أهل زمانه و أزهدهم و أتقاهم و أعبدهم، بلغ فیضه دینا و دنیا بأکثر أهل زمانه من العوام و الخواصّ، و نشر أخبار الأئمّة صلوات اللّه علیهم بأصفهان جزاه اللّه تعالی خیر جزاء المحسنین‌⁽¹⁾.

و قال الشیخ حرّ العاملی فی کتابه أمل الآمل ص 610: کان فاضلا، عالما، محقّقا، متبحّرا، زاهدا، عابدا، ثقة، متکلّما، فقیها.

و قال صاحب حدائق المقرّبین: کان فی علوم الفقه و التفسیر و الحدیث و الرجال فائق أهل الدهر، و فی الزهد و العبادة و التقوی و الورع و ترک الدنیا تالیا تلو أستاده الأوّل،⁽²⁾

مشتغلا طول حیاته بالریاضات و المجاهدات، و تهذیب الأخلاق، و العبادات، و ترویج الأحادیث، و السعی فی حوائج المؤمنین، و هدایة الخلق، و انتشر بیمن همّته أحادیث أهل البیت، و اهتدی بنور هدایته الجمّ الغفیر. و نقل فی بعض مؤلّفاته الرائقة قال: اتّفق لی التشرّف بزیارة العتبات العالیات فلمّا وردت النجف الأشرف اخذ فی الشتاء فعزمت علی الإقامة هنا فرأیت لیلة فی الطیف إذا أنا بأمیر المؤمنین علیه السّلام یلاطف بی کثیرا و یقول: لا تقم بعد ذلک هاهنا، و اخرج إلی بلدک أصفهان، فإنّ وجودک فی ذلک المکان أنفع و أبرّ و بالغت کثیرا فی استدعاء الرخصة عنه فی التوقّف

فلم ینفع ذلک شیئا و قال: إنّ الشاه عبّاس قد توفّی فی هذه السنة، و إنّما یجلس مجلسه الشاه صفیّ الصفویّ و یحدث فی بلادکم الفتن الشدیدة و اللّه تبارک و تعالی یرید أن تکون فی هذه النائرة

بأصفهان باذلا جهدک فی هدایة الخلق فارجع فلا بدّ لک من الرجوع‌⁽¹⁾.

و وصفه فی مناقب الفضلاء بقوله: الفقیه النبیه العلّامة، و الفاضل الکامل الفهّامة، شیخ الفقهاء و المحدّثین، و رئیس الأتقیاء المتورّعین، مقتدی الأنام فی زمانه، و مفتی مسائل الحلال و الحرام فی أوانه، زبدة العارفین، و قدوة السالکین، و جمال الزاهدین، و نور مصباح المتهجّدین و ضیاء المسترشدین، صاحب الکرامات الشریفة، و المقامات المنیفة⁽²⁾.

و وصفه التستریّ فی المقابس بقوله: منها⁽³⁾

المقدّسی للشیخ الأجلّ الأکمل الأفضل الأوحد الأعلم الأعبد الأزهد الأسعد، جامع الفنون العقلیّة و النقلیّة، حاوی الفضائل العلمیّة و العملیّة، صاحب النفس القدسیّة، و السماة الملکوتیّة، و الکرامات السنیّة، و المقامات العلیّة، و ناشر الأخبار الدینیّة، و الآثار المدنیّة، و الأحکام النبویّة، و الأعلام الإمامیّة، العالم العلم الربّانی، المؤیّد بالتأیید السبحانی المولی محمّد تقیّ ابن مجلسیّ الأصفهانیّ قدّس اللّه روحه و نوّر ضریحه. انتهی‌⁽⁴⁾.

و أطراه صاحب الروضات بقوله: کان أفضل أهل عصره فی فهم الحدیث، و أحرصهم علی إحیائه، و أقدمهم إلی خدمته، و أعلمهم برجاله، و أعملهم بموجبه، و أعدلهم فی الدین، و أقواهم فی النفس، و أجلّهم فی القدر، و أکملهم فی التقوی، و أورعهم فی الفتوی، و أعرفهم بالمراتب العالیة، و أوقفهم لدی الشبهات، و أجهدهم فی الطاعات و القربات ینتهی نسبه من جهة الأب إلی الحافظ النبیل أبی نعیم الأصفهانیّ کما اشیر إلیه فی ترجمته، و من جهة الامّ إلی المولی درویش محمّد بن الحسن النطنزیّ الّذی یوجد اسمه أیضا فی طرق إجازاته، و قیل: إنّه کان أوّل من نشر حدیث الشیعة بعد ظهور دولة الصفویّة راویا عن الشیخ علیّ الکرکیّ المشتهر بالمحقّق الثانی، و یروی عنه الشیخ عبد اللّه بن جابر العاملیّ ابن عمّة صاحب العنوان و أحد مشایخ إجازة ولده العلّامة المجلسیّ،

فظهر من ذلک أیضا أنّ محتد الرجل و أصله من «جبل عامل» الّتی هی من الأرض المقدّسة الّتی بارک اللّه حولها، و کانت مجمع علماء هذه الطائفة الحقّة دائما ا ه⁽¹⁾.

و السابر لسائر کتب التراجم یری المترجم له فی الصفّ الأوّل من العلماء الباحثین و فی الرعیل المقدّم من رجال التحقیق و التدقیق.

و کان والده المولی مقصود علی علی ما فی مرآة الأحوال بصیرا و رعا مروّجا لمذهب الاثنی عشریّة، جامعا للکمال و الحسن فی المقال، و کان له أبیات رائقة بدیعیّة و لحسن محاضرته و جودة مجالسه سمّی بالمجلسیّ و تخلّص به، فصار هذا لقبا فی هذه الطائفة الجلیلة و السلسلة العلیّة⁽²⁾

و کانت أمّه عارفة صالحة مقدّسة بنت العالم المولی کمال الدین محمّد بن الشیخ حسن العاملیّ ثمّ النطنزیّ‌⁽³⁾، و کانت زوجة المولی محمّد تقیّ والدة العلّامة المجلسیّ من أقارب العالم الشیخ عبد اللّه بن جابر العاملیّ.

**[ترجمه]محمد تقی بن مقصود علی مجلسی از بزرگان علمای امامیه است. علما در تراجم و آثارشان از او به بزرگی یاد کرده‌اند و با چشم بزرگی و احترام به او نگریسته‌اند.

اردبیلی می‌گوید: «محمد تقی بن مقصود علی ملقب به مجلسی، یگانه عصر و بی نظیر روزگارش بوده و در بزرگی، وثاقت، امانت، بزرگی درجه، جلالت شأن، والایی مرتبه و مهارت در علوم، مشهورتر از آن است که گفته شود و بالاتر از آن است که عبارات آن را بیان کنند. پرهیزکارترین، زاهدترین، عابد‌ترین و با تقوا‌ترین اهل زمان خود بود و فیوضات دینی و دنیایی او، به عوام و خواص هم‌عصرانش رسیده بود و ناشر اخبار ائمه علیهم السّلام در اصفهان بود. خداوند بهترین جزایی که به محسنین داده می‌شود را به او بدهد.» - . جامع الروات 2/82 -

شیخ حر عاملی در کتاب «امل الآمل» صفحه ششصد و ده می‌گوید: «او فاضل، عالم، محقق، حاذق، زاهد، عابد، موثق، متکلم و فقیه بود.»

صاحب حدائق المقربین می‌گوید: «در علوم فقه، تفسیر، حدیث و رجال سرآمد هم روزگارانش بود و در زهد، عبادت، تقوا، پرهیزکاری و در ترک دنیا، تالی تلو استادش بود. - . منظور مولی عبدالله تستری می‌باشد. -

در مدت زندگی خود به مجاهده و ریاضت، تهذیب اخلاق، عبادت، ترویج روایات، تلاش برای حوائج مردم و هدایت خلق اشتغال داشت و به برکت همت او احادیث اهل بیت منتشر گردید و از نور هدایتشان گروه بیشماری هدایت یافت.»

او در یکی از تالیفات ناب خود نقل کرده است: «برای من تشرف به عتبات عالیات اتفاق افتاد. وقتی وارد نجف اشرف شدم، تابستان بود و تصمیم به اقامت در آن شهر گرفتم. شبی در رویای کوتاهی دیدم که امیرالمومنین علیه السّلام به من لطف بی شماری دارد و می‌فرماید: «اینجا اقامت نکن و به سوی شهرت اصفهان برگرد! همانا وجود تو در آنجا نافع‌تر و بهتر است.» من بسیار درخواست اجازه نمودم که در آنجا بمانم، ولی هیچ فایده‌ای نداشت.»

و می‌گوید: «شاه عباس در همین سال درگذشت و شاه صفی صفوی جانشین او شد و در شهرهای بسیاری فتنه‌هایی پدیدار شد و خدای تبارک و تعالی در این اوضاع اصفهان اراده کرده است که از کوشش در هدایت مردم دریغ ننمایی. پس برگرد و تو ناچار از این بازگشتی.» - . ذکر برگشت او به اصفهان و آنچه برایش واقع شد و در خواب شنیده بود، تمام گشت. رجوع کنید به روضات الجنات صفحه 131 -

در مناقب الفضلاء او را چنین وصف کرده و می‌گوید: «فقیه آگاه و علامه، فاضل کامل و بسیار فهم، شیخ الفقها و المحدثین و رئیس پرهیزکاران و متقیان، مقتدای مردم در روزگار خود، و فتوا دهنده مسائل حلال و حرام در آغاز، برگزیده عرفا و پیشوای سالکین و جلوه زیبای زاهدان، روشنی چراغ شب زنده داران و نور ارشادکنندگان، صاحب کرامت و مقامات بلند.» - . رجوع کنید به فیض قدسی، فصل چهارم -

شوشتری در المقابس او را چنین وصف کرده است: «از جمله آنها - . یعنی از القاب، و ظاهراً این «مقدسی»، ادای نادرست مجلسی باشد، و الاّ کسی او را بدین لقب نخوانده است. - «المقدّسی»، برای استاد بزرگوارترین، کامل‌ترین، فاضل‌ترین، یگانه‌ترین، عالم‌ترین، عابدترین، زاهدترین، سعادتمندترین، جمع کننده همه فنون عقلی و نقلی، در بر دارنده همه فضیلت‌های علمی و عملی، صاحب انفاس قدسی، و نشانه‌های ملکوتی، و کرامات بلند بالا، و مقامات والا، و نشر دهنده اخبار دینی، و آثار المدنیه، و احکام پیامبر اکرم، و بیرق‌های امامان، عالم به علوم ربانی، و مورد تایید خداوند سبحان، مولی محمد تقی بن مجلسی اصفهانی (قدس الله روحه و نور ضریحه).» - . المقابس: 22 -

صاحب روضات الجنات هم او را ستوده و می‌گوید: «در عصر خود در فهم حدیث از همه فاضل‌تر، در احیای حدیث از همه حریص‌تر، در خدمت به حدیث از همه جلوتر، در رجال حدیث از همه عالم‌تر، در عمل به حدیث از همه عامل‌تر، در امر دین از همه عادل‌تر، در مهار نفس از همه قوی‌تر، در منزلت از همه بزرگ‌تر، در تقوا از همه کامل‌تر، در فتوا دادن از همه پرهیزکارتر، در مراتب عالی عرفان از همه عارف‌تر، هنگام بروز شبهات از همه ایستاده‌تر، و در عبادات و تقرب جستن الهی از همه کوشاتر بود. از چهت پدر نسب او به حافظ آگاه ابی نعیم اصفهانی می‌رسد، چنان چه در شرح حالش بدان اشاره شد، و از جهت مادر نسب او به مولی درویش محمد بن حسن نطنزی می‌رسد که نام او در طریق اجازاتش دیده می‌شود. و گفته‌اند: «او اولین کسی است که احادیث شیعی را بعد از به کار آمده دولت صفویه منتشر نمود، و از شیخ علی کرکی مشهور به محقق ثانی روایت می‌کند. همچنین از او شیخ عبدالله بن جابر عاملی پسر عمه و یکی از مشایخ اجازه فرزندش، علامه مجلسی، روایت نقل می‌کند. و از این جا ظاهر می‌شود که مردی با اصل و ریشه است که اصالت او از «جبل عامل»، از اراضی مقدسه‌ای است که خداوند آن جا را مبارک گردانده و به طور دائم محل تجمع علمای شیعه بوده است.» - . روضات الجنات: 130 -

آنچه به صورت ظاهر بر می‌آید، این است که دیگر کتاب‌های تراجم هم پدر علامه را در صف اوّل عالمانی آورده‌اند که از آنها بحث می‌شود و او را در شمار عالمان تحقیق و تدقیق مقدم می‌دارند.

و پدر علامه، مولی مقصود علی بنا بر آنچه در «مرآت الاحوال» آمده است: «بصیر، پرهیزکار، ترویج دهنده مذهب ائمه اثنا عشر، جامع کمالات و نیکویی در گفتار بوده و برای او اشعار ناب و بدیع وجود دارد و به جهت خوش محضر بودن و نیکویی در مجالست‌ها، به «مجلسی» نامیده شد و بدان تخلّص می‌کرد. و این لقب بدین طریق در بین این طایفه بزرگ و سلسله عالی می‌گردد.» - . فیض قدسی، فصل چهارم -

و مادرش عارفه صالحه و مقدسه، دختر عالم مولی کمال الدین محمد بن شیخ حسن عاملی و سپس نطنزی - . علامه مجلسی در اجازه‌اش به اردبیلی می‌گوید: «از آنها کسی که خبر داد مرا به آن، شیخ موثق عبدالله بن شیخ جابر عاملی از جدّ پدر من از طرف مادری شیخ فاضل و محدث مولای ما درویش محمد بن شیخ حسن (برّد الله مضاجعهم) الی آخر.» رجوع کنید به جامع الروات 2/551 -

و همسر مولای محمد تقی، مادر علامه مجلسی از نزدیکان عالم شیخ عبدالله بن جابر عاملی می‌باشد.

**[ترجمه]

من روی عنهم

یروی مولانا المترجم محمّد تقیّ عن جملة من المشایخ:

«1»- شیخ الطائفة الإمامیّة فی عصره العلّامة المحقّق الزاهد الورع المولی عبد اللّه ابن الحسین التستریّ المتوفّی فی العشر الأوّل من المحرّم سنة 1021 و کان رحمه اللّه قد قرأ علی المولی أحمد الأردبیلیّ، و علی الشیخ نعمة اللّه بن أحمد بن محمّد بن خاتون العاملیّ، و علی ابنه أحمد بن نعمة اللّه رحمهم اللّه.

«2»- شیخ الإسلام و المسلمین الشیخ بهاء الدین العاملیّ المتوفّی سنة 1030 أو 1031.

«3»- المحقّق النحریر میر محمّد باقر الحسینیّ الأسترآبادیّ المعروف بالداماد المتوفّی 1041.

«4»- الشیخ الفاضل العابد الشیخ یونس الجزائریّ.

«5»- السیّد حسین ابن السیّد حیدر الکرکیّ

«6»- القاضی أبو الشرف الأصفهانیّ و قد تقدّم ذکره فی مشایخ ولده ص 19.

«7»- الشیخ عبد اللّه بن جابر کما یظهر من آخر الوسائل.

«8»- الشیخ جابر عبّاس النجفیّ.

«9»- القاضی معزّ الدین محمّد بن تقیّ الدین الأصفهانیّ.

«10»- الشیخ أبو البرکات.

«11»- السیّد ظهیر الدین إبراهیم بن الحسین الحسینیّ الهمدانیّ‌⁽¹⁾.

«12»- الأمیر إسحاق الأسترآبادیّ‌⁽²⁾.

و یروی عنه کثیر من العلماء الأعلام. قال صاحب حدائق المقرّبین: و أکثر العلماء الأعلام من تلامذته مثل آغا حسین الخونساریّ، و أستادنا المولی محمّد باقر، بل سائر الفضلاء الأعیان الّذین کانوا قبل هذه الطبقة کانوا من تلامذته، و أخذوا عنه الفقه و الحدیث و التفسیر، و لو لم یکن له أثر غیر ولده المبرور لکان یکفیه فضلا عن سائر فضلاء عصره الّذین صاروا ببرکته علماء الدین. ا ه⁽³⁾

**[ترجمه]محمد تقی مجلسی از عده‌ای از مشایخ روایت می‌کند:

از او بسیاری از علمای بزرگ روایت می‌کنند. صاحب «حدائق المقربین» می‌گوید: «بسیاری از علمای بزرگ از شاگردان او بوده‌اند، مثل آغا حسین خوانساری و استاد ما مولی محمد باقر، بلکه همه فضلای معروف که قبل از این طبقه بوده‌اند، از شاگردان او می‌باشند و از او فقه و حدیث و تفسیر فرا گرفته‌اند. و اگر نباشد برای او هیچ اثری غیر از فرزندش، هر آینه او را کفایت می‌کرد، اگر چه سایر فضلای روزگارش به برکت او از علماء دین گشته‌اند. - . رجوع کنید به روضات الجنات: 131 -

**[ترجمه]

تآلیفه

له قدّس سرّه تألیفات، منها: شرح عربیّ علی من لا یحضره الفقیه، و شرح فارسیّ علیه أیضا،⁽⁴⁾

و کتاب حدیقة المتّقین، شرح علی بعض کتب تهذیب الأحکام، و رسالة فی أفعال الحجّ، و رسالة فی الرضاع،⁽⁵⁾و رسالة فی شرح مشیخة الفقیه‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]از مرحوم محمد تقی مجلسی تالیفاتی می‌باشد که از آن جمله عبارتند از: شرح عربی بر «من لا یحضره الفقیه»؛ شرح فارسی بر همان کتاب؛ - . در ایران در دو جلد و به سال 1331 چاپ شده است. - کتاب «حدیقۀ المتقین»؛ شرح بر بعضی از کتاب‌های «تهذیب الاحکام»؛ رساله‌ای در اعمال حج؛ رساله‌ای در رضاع - . جامع الروات 2/82 -

و رساله‌ای در شرح مشیخه «الفقیه». - . رجوع کنید به خاتمه المستدرک:547 -

**[ترجمه]

وفاته و قبره

توفّی قدّس اللّه روحه بأصفهان سنة 1070 و له نحو من سبع و ستّین سنة و قبره بأصفهان له قبّة عالیة هی مطاف الشیعة.

**[ترجمه]او به سال 1070 در اصفهان وفات کرد و سن او شصت و هفت سال بود. قبر وی در اصفهان در قبه عالیه‌ای است که زیارتگاه شیعیان است.

**[ترجمه]

أولاده

له قدّس سرّه سبعة أولاد ثلاثة منها ذکور:

«1»- الأکبر: العالم المهذّب المولی عزیز اللّه‌⁽¹⁾.

«2»- الأوسط: العالم الفاضل المقدّس الصالح المولی عبد اللّه‌⁽²⁾.

«3»- الأصغر: العلّامة محمّد باقر المجلسیّ.

و أربعة منها اناث:

«1»- الفاضلة الصالحة: آمنة بیکم زوج العلّامة الفهّامة المولی محمّد صالح المازندرانی شارح الکافی‌⁽³⁾.

«2»- زوج المولی محمّد علیّ الأسترآبادیّ‌⁽⁴⁾.

«3»- زوج العالم الوحید میرزا محمّد بن الحسن الشیروانیّ الشهیر بملّا میرزا، صاحب الحواشی المعروفة علی المعالم و غیره‌⁽⁵⁾.

«4»- زوج الفاضل المتبحّر آغا میرزا کمال الدین محمّد الفسویّ شارح الشافیة.

و قد فصّل العلّامة النوریّ قدّس سرّه فی کتابه الفیض القدسیّ ذکر أولاده و أحفاده و ذراریه، و من خرج من بیته الرفیع السامیّ من العلماء الفطاحل و أساتذة الفقه و الحدیث.

**[ترجمه]مرحوم مجلسی دارای هفت فرزند بود که سه تن از آنها پسر بودند:

چهار تن از فرزندان نیز دختر بودند:

علامه نوری در کتاب «فیض قدسی» به تفصیل به ذکر اولاد و نوادگان و ذریه مرحوم مجلسی پرداخته که از این خاندان رفیع، عالمان بزرگ و اساتید فقه و حدیث زیادی بیرون آمده‌اند.

**[ترجمه]

المقدّمة الثانیة فی تراجم مؤلفی مصادر الکتاب

1- الصدوق : محمّد بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه القمّیّ،أبو جعفر الصدوق

الثناء علیه

أمره فی العلم و الفهم و الثقافة و الفقاهة و الجلالة و الوثاقة و کثرة التصنیف و جودة التألیف فوق أن تحیطه الأقلام و یحویه البیان، و قد بالغ فی إطرائه و الثناء علیه کلّ من تأخّر عنه، و فی مقدّمهم الرجالیّ الکبیر النجاشیّ حیث قال فی فهرسه:

محمّد بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه القمّیّ أبو جعفر نزیل الری، شیخنا و فقیهنا و وجه الطائفة بخراسان، و کان ورد بغداد سنة خمس و خمسین و ثلاثمائة، و سمع منه شیوخ الطائفة و هو حدث السنّ. ا ه

و تبعه الشیخ الطوسیّ فی رجاله و فهرسه، و وصفه بأنّه کان حافظا للأخبار، بصیرا بالرجال، ناقلا للآثار، لم یر فی القمیّین مثله فی حفظه و کثرة علمه.

و أثنی علیه العلّامة فی الخلاصة، و ابن إدریس فی السرائر، و الأسترآبادیّ فی منهج المقال و فی الوسیط، و أبو علیّ فی منتهی المقال، و التفرشیّ فی نقد الرجال، و الأردبیلیّ فی جامع الرواة، و الخونساریّ فی روضات الجنّات، و المامقانیّ فی تنقیح المقال، و أورد ترجمته الخطیب فی تاریخ بغداد⁽¹⁾. و الباحث یری فیها و فی غیرها من المعاجم و التراجم توثیقه و إکباره و تبجیله، و ناهیه عن تلکم التراجم کلّها ما فی الفوائد الرجالیّة للعلّامة بحر العلوم قدّس سرّه و إلیک نصّه:

محمّد بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه أبو جعفر القمّیّ شیخ من مشایخ الشیعة و رکن من أرکان الشریعة، رئیس المحدّثین، و الصدوق فیما یرویه عن الأئمّة الصادقین، ولد بدعاء صاحب الأمر و العصر علیه السّلام، و نال بذلک عظیم الفضل و الفخر، و وصفه الإمام علیه السّلام فی التوقیع الخارج من الناحیة المقدّسة بأنّه: فقیه، خیّر، مبارک ینفع اللّه به. فعمّت برکته الأنام، و انتفع به الخاصّ و العامّ، و بقیت آثاره و مصنّفاته

مدی الأیّام، و عمّ الانتفاع بفقهه و حدیثه فقهاء الاصحاب، و من لا یحضره الفقیه من العوام. ا ه

**[ترجمه]در علم، فهم، روشنگری، فقاهت، بزرگی، وثاقت و زیادی تصانیف و خوبی تالیف، بالاتر از آن است که قلم‌ها بر آن احاطه پیدا کند و بیان ما بدان برسد. و در ستودن او و تعریف از او همه کسانی که بعد از او آمده‌اند، مبالغه نمودند.

سرآمد همه آنها رجالی بزرگ نجاشی در فهرستش گفته است: «ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی ساکن ری، استاد و فقیه ما و چهره‌ای شناخته شده در خراسان است. در سال 355 وارد بغداد شد و اساتید طایفه از او حدیث شنیدند، در حالی که جوان بود.»

به تبع نجاشی، شیخ طوسی در رجال و فهرستش او را به این اوصاف توصیف کرده: «حافظ اخبار، آشنای به رجال، ناقل آثار که در بین قمیین در حفظ حدیث و زیادی علم دیده نشده است.»

علامه در «خلاصۀ»، ابن ادریس در «سرائر»، استرآبادی در «منهج المقال» و در «وسیط»، ابوعلی در «منتهی المقال»، تفرشی در «نقد الرجال»، اردبیلی در «جامع الروات»، خوانساری در «روضات الجنات» و مامقانی در «تنقیح المقال»، او را تمجید کرده‌اند. خطیب در تاریخ بغداد شرح حال او را آورده است. - . تاریخ بغداد 3/89 -

جستجوکننده در زندگی صدوق در این کتاب‌ها و دیگر کتاب‌ها از معجم‌ها و تراجم، وثاقت و بزرگی و عظمت او را می‌بیند. و تو را بی نیاز می‌کند از همه آن تراجم، آنچه در «فوائد رجالیه» علامه بحرالعلوم (قدس سره) آمده که عبارتش چنین است:

«بوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، پیشوایی از پیشوایان شیعه و ستونی از استوانه‌های شریعت است. او رئیس محدثین، و در آنچه از ائمه صادقین علیهم السّلام روایت کرده، صدوق و راستگو است. وی با دعای امام زمان علیه السّلام متولد شد، و از این راه به فضیلت و افتخاری بزرگ نائل گشت. در توقیع مقدس آمده بود که او فقیه، نیک سرشت، پربرکت و از جانب خداوند سودبخش خواهد بود. از این رو برکت وجود او شامل حال تمام خلائق شد و خاص و عام از وی منتفع گشتند، و آثار و تألیفاتش در گذر روزگار باقی ماند، و عموم فقهای شیعه از فقه و حدیثش نفع بردند.»

**[ترجمه]

رحلاته الی الامصار و البلدان لاکتساب الفضائل و سماع الأحادیث عن المشایخ العظام

ولد رحمه اللّه بقم و نشأ بها و تلمذ علی أساتذتها و تخرّج علی مشایخها، ثمّ هاجر إلی الری بالتماس أهلها و أقام بها، ثمّ سافر إلی مشهد الرضا- علیه السّلام- فی سنة 352، ثمّ عاد إلی الری، و دخل بنیسابور فی شعبان من تلک السنة، و سمع من جمع من مشایخها منهم: الحسین بن أحمد البیهقیّ، و أبو الطیّب الحسین بن أحمد، و عبد اللّه بن محمّد بن عبد الوهّاب. و حدّثه بمرو الرود جماعة، منهم: محمّد بن علیّ الشاه الفقیه، و أبو یوسف رافع بن عبد اللّه بن عبد الملک. ثمّ رحل إلی بغداد فی تلک السنة، و سمع من جماعة من مشایخها، منهم: الحسن بن یحیی العلویّ، و إبراهیم بن هارون، و علیّ بن ثابت الدوالیبیّ. و فی سنة 354 ورد الکوفة، و سمع من مشایخها منهم: محمّد بن بکران النقّاش، و أحمد بن إبراهیم بن هارون الفامیّ، و الحسن بن محمّد بن سعید الهاشمیّ، و علیّ بن عیسی- المجاور فی مسجد الکوفة- و الحسن بن محمّد السکونیّ المزکیّ، و یحیی بن زید بن العبّاس بن الولید. و فی تلک السنة ورد همدان بعد منصرفه عن بیت اللّه الحرام، و سمع فیها من القاسم بن محمّد بن أحمد بن عبدویه السرّاج، و الفضل بن الفضل بن العبّاس الکندیّ، و محمّد بن الفضل بن زیدویه الجلّاب. و حدّثه بفید بعد منصرفه من مکّة أحمد بن أبی جعفر البیهقیّ.

و یظهر من النجاشیّ دخوله بغداد مرّة اخری فی سنة 355 و لعلّه کان بعد منصرفه عن بیت اللّه الحرام.

و یظهر من کتابه المجالس أنّه زار مشهد الرضا علیه السّلام مرّتین اخراویّین: مرّة فی سنة 367 و أملی فیه فی یوم الغدیر من تلک السنة علی السیّد أبی البرکات علیّ بن الحسین الحسینیّ، و علی أبی بکر محمّد بن علیّ، و رجع إلی الری قبل المحرّم من سنة 368. و مرّة اخری عند خروجه إلی دیار ما وراء النهر، و کان یوم الثلثاء السابع عشر شعبان سنة 368

فی هذا المشهد. و رحل إلی بلخ و سمع من مشایخها، منهم: الحسین بن محمّد الأشنانی الرازیّ العدل، و الحسین بن أحمد الأسترآبادیّ، و الحسن بن علیّ بن محمّد بن علیّ بن عمرو العطّار، و کان جدّه علیّ بن عمرو صاحب علیّ بن محمّد العسکریّ علیهما السّلام، و الحاکم أبو حامد أحمد بن الحسین بن علیّ، و عبید اللّه بن أحمد الفقیه و غیرهم. و سمع بإیلاق من محمّد بن عمرو بن علیّ بن عبد اللّه البصریّ، و من محمّد بن الحسن بن إبراهیم الکرخیّ و غیرهما.

و ورد بتلک القصبة، الشریف الدّین أبو عبد اللّه محمّد بن الحسن المعروف بنعمة، و سأله أن یصنّف له کتابا فی الفقه و یسمّیه بکتاب من لا یحضره الإمام، فأجاب ملتمسه. و ورد سرخس و سمع من أبی نصر. محمّد بن أحمد بن تمیم السرخسیّ الفقیه. و حدّثه بسمرقند عبدوس بن علیّ الجرجانیّ، و عبد الصمد بن عبد الشهید الأنصاریّ. و حدّثه بفرغانة تمیم بن عبد اللّه القرشیّ، و محمّد بن جعفر البندار، و إسماعیل بن منصور بن أحمد

**[ترجمه]در قم متولد شد و در آن شهر رشد نمود و در نزد اساتید آن شهر شاگردی کرد و نزد آن اساتید تربیت شد. سپس به درخواست مردم ری به آن شهر مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید. بعد در سال 352 به مشهد رضوی علیه السّلام مسافرت کرد و دوباره به ری بازگشت. در ماه شعبان همان سال به نیشابور وارد شد و از تعدادی از مشایخ آن شهر حدیث شنید که حسین بن احمد بیهقی، ابو طیب حسین بن احمد و عبدالله بن محمد بن عبدالوهاب از آن جمله‌اند. جماعتی هم در مرورود او را حدیث کردند که محمد بن علی شاه فقیه و ابو یوسف رافع بن عبدالله بن عبدالملک از آن جماعتند. سپس در همان سال به بغداد رفت و از مشایخ آن شهر حدیث شنید که از آن جمله‌اند: حسین بن یحیی علوی، ابراهیم بن هارون و علی بن ثابت دوالیبی.

در سال 354 به کوفه وارد شد و از مشایخ آنجا هم حدیث شنید که عبارتند از: محمد بن بکران نقاّش، احمد بن ابراهیم بن هارون فامی، حسن بن محمد سعید بن هاشمی، علی بن عیسی - ملازم و معتکف در مسجد کوفه - حسن بن محمد سکونی مزکّی و یحیی بن زید بن عباس بن ولید.

در آن سال بعد از آنکه از مسافرت به بیت الله الحرام منصرف شد، به همدان رفت و از قاسم بن محمد بن احمد بن عبدویه سراج، فضل بن فضل بن عباس کندی و محمد بن فضل بن زیدویه جلّاب حدیث شنید و بعد از انصراف از مکه، در «فید» هم از احمد بن ابی جعفر بیهقی حدیث کرد. از کلام نجاشی به نظر می‌رسد که در سال 355 بار دیگر به بغداد رفته است که احتمالاً بعد از انصرافش از بیت الله الحرام باشد.

از کتاب مجالس چنین معلوم می‌شود که او دو بار دیگر به زیارت مشهد رضوی علیه السّلام رفته است: یک بار در سال 367 که در روز غدیر همان سال به سید ابی برکات علی بن حسین حسینی و ابی بکر محمد بن علی حدیث املا نمود و قبل از محرم سال 368 به ری بازگشت؛ بار دیگری که به مشهد رفت هنگام خروجش به ماوراءالنهر در سه شنبه هفدهم شعبان سال 368 بود.

او سپس به بلخ رفت و از مشایخ آن شهر حدیث شنید که از آن جمله‌اند: حسن بن محمد اشنانی رازی عدل، حسین بن احمد استرآبادی، حسن بن علی بن محمد بن علی بن عمرو عطار (جدّ او علی بن عمر از مصاحبان امام علی بن محمد عسگری علیهما السّلام بود) حاکم ابو حامد احمد بن حسین بن علی، عبیدالله بن احمد فقیه و.....

در ایلاق از محمد بن عمرو بن علی بن عبدالله بصری و محمد بن حسن بن ابراهیم کرخی و دیگر مشایخ حدیث شنید. شریف الدین ابو عبدالله نحند بن حسن معروف به نعمت وارد این قصبه شد از او خواست که کتابی در فقه بنویسد و نامش را «من لایحضره الامام» بگذارد و او به این درخواست جواب داد.

به سرخس رفت و از ابی نصر محمد بن احمد بن تمیم سرخسی فقیه حدیث شنید و در سمرقند عبدوس بن علی جرجانی و عبدالصمد بن عبدالشهید انصاری او را حدیث کردند. در فرغانه هم تمیم بن عبدالله قرشی، محمد بن جعفر بندار و اسماعیل بن منصور بن احمد او را حدیث نمودند.

**[ترجمه]

مشایخه و أساتذته

أمّا أساتذته و مشایخه الّذین تدور روایته علیهم إجازة و قراءة فبعد المراجعة إلی مشیخة الفقیه و کتبه: الخصال و التوحید و العلل و العیون و المعانی و غیرها وجدناهم تزید علی مائتی رجلا، قد أوردناهم مفصّلا فی رسالة فی ترجمته، و قدّمنا قبلا عدّة منهم، و نشیر إلی بعض آخر من مشاهیرهم:

«1»- أحمد بن محمّد بن یحیی العطّار الأشعریّ القمّیّ‌⁽¹⁾.

«2»- أبو محمّد جعفر بن أحمد بن علیّ الفقیه المروزیّ الإیلاقیّ صاحب المسلسلات‌⁽²⁾.

«3»- أحمد بن الحسن بن علیّ بن عبد اللّه القطّان‌⁽³⁾.

«4»- جعفر بن محمّد بن مسرور⁽⁴⁾.

«5»- الحسن بن یحیی بن ضریس‌⁽⁵⁾.

«6»- الحسین بن إبراهیم بن ناتانة⁽¹⁾.

«7»- الحسین بن أحمد بن إدریس‌⁽²⁾.

«8»- حمزة بن محمّد العلویّ‌⁽³⁾.

«9»- علیّ بن أحمد بن عبد اللّه بن أحمد بن محمّد بن خالد البرقیّ‌⁽⁴⁾

«10»- علیّ بن أحمد بن محمّد بن عمران الدقّاق‌⁽⁵⁾.

«11»- علیّ بن حاتم القزوینیّ‌⁽⁶⁾.

«12»- علیّ بن الحسین والده المعظّم‌⁽⁷⁾.

«13»- محمّد بن إبراهیم بن إسحاق المکتب الطالقانی‌⁽⁸⁾.

«14»- محمّد بن أحمد ابن أحمد بن سنان المعروف بالسنانی‌⁽⁹⁾.

«15»- محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید القمّیّ‌⁽¹⁰⁾.

«16»- محمّد بن علیّ ماجیلویه‌⁽¹¹⁾.

«17»- محمّد بن موسی بن المتوکّل‌⁽¹²⁾.

«18»- محمّد بن محمّد بن عصام الکلینیّ‌⁽¹³⁾

«19»- محمّد بن القاسم المفسّر.⁽¹⁴⁾

«20»- محمّد بن أحمد القضاعیّ.

«21»- المظفّر بن جعفر بن المظفّر العلویّ.⁽¹⁵⁾

**[ترجمه]اساتید و مشایخی شیخ صدوق که در اجازات و قرائت روایات به او آمده است، بعد از مراجعه به مشیخه کتاب من لا یحضره الفقیه و کتاب‌های خصال، توحید، علل، عیون، معانی و دیگر کتاب‌ها، بیش از 100 نفر می‌باشند که ما در رساله‌ای که درباره زندگی صدوق نوشته‌ایم، مفصل به آن پرداخته‌ایم. در مطالب قبلی هم به تعدادی از آنها اشاره شد که اینک اسامی مشهور‌ترین آنان را می‌آوریم:

**[ترجمه]

تلامذته و الرواة عنه

یستفاد ممّا سمعت آنفا من النجاشیّ: «أنّ شیوخ الطائفة سمعوا منه و هو حدث السنّ» أنّ تلامذته و الراوین عنه کثیرون جدّا، و لم یتیسّر لنا الوقوف علی الصحیح من عددهم و استقصائهم، و عاقنا عن ذلک عجل الطباعة، و ما ظفرت به منهم یبلغ خمسة عشر رجلا:

«1»- أحمد بن محمّد المعمّریّ‌⁽¹⁾.

«2»- أبو الحسین جعفر بن الحسن بن حسکة القمّیّ‌⁽²⁾.

«3»- الحسن بن الحسین بن علیّ بن بابویه‌⁽³⁾.

«4»- الحسن بن عبید اللّه الغضائریّ‌⁽⁴⁾.

«5»- الحسین بن علیّ بن بابویه‌⁽⁵⁾.

«6»- عبد الصمد بن محمّد التمیمیّ‌⁽⁶⁾.

«7»- علیّ بن أحمد بن العبّاس النجاشیّ والد الرجالیّ الکبیر⁽⁷⁾.

«8»- علیّ بن الحسین الجوزیّ الحسینیّ‌⁽⁸⁾.

«9»- علیّ بن محمّد بن علیّ الخزّاز⁽⁹⁾.

«10»- محمّد بن أحمد بن العبّاس ابن فاخر الدوریستیّ‌⁽¹⁰⁾.

«11»- محمّد بن أحمد بن علیّ القمّیّ المعروف بابن شاذان‌⁽¹¹⁾.

«12»- محمّد بن سلیمان الحمرانیّ‌⁽¹⁾.

«13»- محمّد بن طلحة بن محمّد⁽²⁾.

«14»- محمّد بن محمّد بن النعمان المفید⁽³⁾.

«15»- أبو محمّد هارون بن موسی التلعکبریّ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]از آنچه که از نجاشی شنیده شد، چنین استفاده می‌شود که «بزرگان طایفه از او حدیث شنیدند در حالی که او جوان بود.» به درستی که شاگردان و روایت کنندگان او بسیار زیاد می‌باشند و برای ما استقصا و شمارش صحیح آن ممکن نبود و عجله داشتن در چاپ ما را از این بازداشت و به جز پانزده تن از آنها دست نیافتیم که عبارتند از:

**[ترجمه]

آثاره الثمینة و مؤلّفاته القیمة

یبلغ قائمة مصنّفاته إلی ثلاث مائة مصنّف، نصّ علی ذلک شیخ الطائفة فی الفهرست و عدّ منها أربعین کتابا، و أورد النجاشیّ فی رجاله نحو مائتین من کتبه، و أخرج العلّامة المجلسیّ فی البحار عن سبع عشر منها:

«1»- عیون أخبار الرضا المطبوع بإیران سنة 1275 و 1318.

2 و 3- علل الشرائع و الأحکام و معانی الأخبار المطبوعان بإیران فی 1311.

«4»- إکمال الدین و إتمام النعمة فی الغیبة المطبوع بإیران فی 1031.

«5»- التوحید طبع مرّة بهند سنة 1321 و مرّة اخری بطهران سنة 1375.

«6»- الخصال المطبوع بإیران فی 1302 و 1347.

«7»- الأمالی و یسمّی بالمجالس أیضا، طبع بإیران فی 1300 و 1374.

8 و 9- ثواب الأعمال و عقاب الأعمال المطبوعان بإیران فی 1298 و 1375.

«10»- الهدایة المطبوع بإیران فی 1276 فی مجموعة تسمّی بالجوامع الفقهیّة.

«11»- العقائد المطبوع بإیران فی 1320 ضمیمة الباب الحادی عشر، و فی غیرها.

«12»- صفات الشیعة؛ مخطوط.

«13»- فضائل الشیعة؛ مخطوط.

«14»- فضائل الأشهر الثلاثة؛ مخطوط.

«15»- مصادقة الإخوان.

«16»- النصوص؛ مخطوط.

«17»- المقنع المطبوع بإیران فی 1276 فی مجموعة تسمّی بالجوامع الفقهیّة.

و له أیضا کتاب من لا یحضره الفقیه، أحد الجوامع الأربعة الّتی علیها مدار الفقه فی الأعصار، طبع ثلاث مرّات: مرّة بتبریز فی 1334 و مرّة بلکهنو فی مجلّدین و مرّة بطهران. و له أیضا کتاب مدینة العلم، کان أکبر من من لا یحضره الفقیه، و یستفاد من الشهید فی الذکری أنّه کان موجودا عنده.

**[ترجمه]تعداد تصنیفاتش به سیصد می‌رسد و به این کلام شیخ الطائفه در فهرست تصریح کرده و چهل کتاب آن را بر شمرده است. نجاشی هم در رجالش دویست کتاب او را آورده است و علامه مجلسی در بحارالانوار، روایات را از هفده کتاب او استخراج کرده است:

همچنین کتاب «مدینۀ العلم» از اوست که از کتاب «من لایحضره الفقیه» بزرگ‌تر است و شهید در ذکری از او استفاده نموده و احتمالاً نزد شهید نسخه‌ای از این کتاب وجود داشته است.

**[ترجمه]

مرجعیته فی الفتیا

کانت لشیخنا المترجم مضافا إلی ما مرّ من شیخوخیّته فی الحدیث و الإجازة و عبقریّته فی العلم و العمل مرجعیّة واسعة فی الفتیا، ترسل إلیه من أرجاء العالم الإسلامیّة أسئلة مختلفة فی شتّی العلوم، یوقفک علی ذلک ما أثبته النجاشیّ فی رجاله من جوابات المسائل، قال: و له کتاب جوابات مسائل الواردة علیه من واسط، کتاب جوابات مسائل الواردة من قزوین، کتاب جوابات مسائل وردت من مصر، جوابات مسائل وردت من البصرة، جوابات مسائل وردت من الکوفة، جواب مسألة وردت علیه من المدائن فی الطلاق، کتاب جواب مسألة نیسابور، کتاب رسالته إلی أبی محمّد الفارسیّ فی شهر رمضان، کتاب الرسالة الثانیة إلی أهل بغداد فی معنی شهر رمضان. کما أنّ له مباحثات ضافیة و أجوبة شافیة، فی مناصرة المذهب الحقّ و مناجزة الباطل، منها: ما وقع بحضرة الملک رکن الدولة البویهیّ الدیلمیّ‌⁽¹⁾

و ذلک کان بعد أن بلغ صیت فضله الآفاق فأرسل الملک إلیه و استدعی حضوره لدیه، فحضر قدّس سرّه مجلسه فرحّب الملک به، و أدناه من نفسه، و بالغ فی تعظیمه و تکریمه و تبجیله، و ألقی إلیه مسائل

غامضة فی المذهب، فأجاب عنها بأجوبة شافیة، و أثبت حقّیّة المذهب ببراهین واضحة، بحیث استحسنه الملک و الحاضرون، و لم یجد بدّا من الاعتراف بصحّتها المخالفون.

و قد کتب الشیخ جعفر بن محمّد الدوریستیّ رسالة فی شرح ذلک، و أوردها الفاضل التستریّ فی مجالسه‌⁽¹⁾.

و له مباحثة اخری مع بعض الملحدین بحضرته، أورد بعضها فی ص 52 من إکمال الدین‌⁽²⁾.

**[ترجمه]برای شیخ صدوق که به شرح حالش اشاره می‌کنیم، اضافه بر استاد بودن در حدیث و اجازه و شکوه در علم و عمل، مرجعیت وسیعی در فتوا داشت که سئوالات زیادی در علوم گوناگون از نقاط مختلف اسلامی برای او ارسال می‌گشت. نجاشی در رجالش درباره جواب این مسائل نکاتی را ثبت نموده و می‌گوید: «برای شیخ کتاب جواب مسائل رسیده از واسط، کتاب جواب مسائل رسیده از قزوین، کتاب جواب مسائل رسیده از مصر، جواب مسائل رسیده از بصره، جواب مسائل رسیده از کوفه، جواب مسائل طلاق رسیده از مدائن، کتاب جواب مسائل نیشابور، نامه‌اش به ابی محمد فارسی در موضوع ماه رمضان و نامه دوم به اهالی بغداد در موضوع معنای ماه رمضان.»

چنان چه برای او مباحثات زیاد و جواب‌های شفاهی در یاری دادن مذهب حق و مبارزه با مذهب باطل نیز بود که از آن جمله‌اند: «آنچه که در محضر حکمروا رکن الدولۀ بویهی دیلمی - . او ابو علی حسن بن ابی شجاع بویه از آل شاپور ذی الاکتاف و ملقب به رکن الدوله حاکم اصفهان و ری و همدان و همه عراق عجم، و پدر عضدالدوله فنا خسرو بود که حاکم جلیل القدر و دارای همت عالی بود که در شب شنبه سال 284 فوت نمود. وی چهل و چهار سال و یک ماه و نه روز حکومت کرد. شرح حال او را ابن خلکان در تاریخش جلد یک صفحه پنجاه و هشت و یکصد و پنجاه و چهار چاپ ایران آورده است. -

واقع شد و آن اینکه بعد از اینکه آوازه فضل و علم او به همه جا رسید، حاکم برای او فرستاده‌ای گسیل داشت و از او خواست که نزد او بیاید. او (قدس سره) در مجلس حاکم حاضر شد و او را تحسین کرد و نزدیک خود نشاند و در بزرگداشت و تکریم و عظمت او مبالغه نمود و مسائل پیچیده مذهب را به او القا نمود و آنها را شفاهی جواب داد و حقانیت مذهب را با ادله واضح اثبات کرد، به گونه‌ای که حاکم و حاضران او را تحسین نمودند و چاره‌ای نداشتند جز اینکه مخالفان نیز به درستی آن اعتراف کنند.»

شیخ جعفر بن محمد دوریستی در ابن باره رساله‌ای نوشته و فاضل تستری در مجلسش آن را آورده است. - . رجوع کنید به مجالس المومنین: 195 چاپ ایران -

و برای شیخ صدوق مباحثات دیگری با عده‌ای از ملحدینی که نزدش حاضر می‌شدند هست که بعضی از آن مباحثات در صفحه پنجاه و دو اکمال الدین آمده است. - . نجاشی از کتاب‌های او شمرده است: سخن‌های او در مجلسی که در نزد رکن الدوله انجام شد و ذکر جلسه‌ای دیگر و ذکر جلسه سوم و ذکر جلسه چهارم و ذکر جلسه پنجم. -

**[ترجمه]

ولادته

ولد رحمه اللّه بقم بعد وفاة محمّد بن عثمان العمری، فی أوائل سفارة حسین بن روح، و کانت وفاة العمری سنة 305.

**[ترجمه]در شهر قم بعد از وفات محمد بن عثمان عمری و در اوائل نیابت خاصه حسین بن روح به دنیا آمد. وفات عمری در سال 305 بود.

**[ترجمه]

وفاته و مدفنه

توفّی رحمه اللّه بالری سنة 381، فیکون عمره ذاک نیّفا و سبعین، و قبره الآن بالری موجود.

**[ترجمه]وی در سال 381 در ری درگذشت. عمر او در آن تاریخ هفتاد و اندی بود و قبر او هم اکنون در ری وجود دارد.

**[ترجمه]

2- ابن بابویه أبو الحسن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه القمّیّ والد الصدوق طیب اللّه تربتهما

[ولادته بدعاء الحجة علیه السلام]

یوجد ذکره الخالد فی کتب التراجم مشعوفا بالتبجیل و الحفاوة، و الإکبار و الجلالة، قال الرجالیّ الأقدم النجاشیّ فی فهرسه ص 184: علیّ بن الحسین بن موسی ابن بابویه القمّیّ أبو الحسن شیخ القمیّین فی عصره و متقدّمهم و فقیههم و ثقتهم، کان قدم العراق و اجتمع مع أبی القاسم بن روح رحمه اللّه، و سأله مسائل، ثمّ کاتبه بعد ذلک علی ید علیّ بن جعفر الأسود، یسأله أن یوصل له رقعة إلی الصاحب علیه السّلام و یسأله فیها الولد، فکتب إلیه: قد دعونا اللّه بذلک و سترزق ولدین ذکرین خیّرین، فولد له

أبو جعفر و أبو عبد اللّه من أمّ ولد، و کان أبو عبد اللّه الحسین بن عبد اللّه یقول: سمعت أبا جعفر یقول: أنا ولدت بدعوة صاحب الأمر علیه السّلام و یفتخر بذلک. ا ه

و قال ابن الندیم فی فهرسه ص 277: ابن بابویه، و اسمه علیّ بن الحسین بن موسی القمّیّ من فقهاء الشیعة و ثقاتهم. و له ترجمة فی رجال الشیخ و فهرسه، و الخلاصة، و سائر التراجم و لا نحتاج إلی الإیعاز إلیها بعد ما ورد من الإمام الحسن العسکریّ علیه السّلام فی حقّه فی توقیعه الشریف: یا شیخی و معتمدی و فقیهی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ذکر ماندگار او در کتاب‌های تراجم از اکرام و بزرگی و عظمت پر است. نجاشی رجالی متقدم، در صفحه یکصد و هشتاد و چهار فهرست خود می‌گوید: «ابوحسن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی معروف به شیخ القمیین، در عصر خود متقدم، فقیه و مورد وثوق قمیین بود. وی به عراق رفت و با ابوالقاسم بن روح دیداری داشت و از او مسائلی را پرسید که بعدها هم با مکاتبه می‌کردند که این مکاتبات، توسط علی بن جعفر اسود انجام می‌پذیرفت. در یکی از این نامه‌ها از او خواست که نامه‌ای را به دست حضرت حجت علیه السّلام برساند و در آن نامه درخواست فرزند نمود. پس در پاسخ او چنین آمد که: «ما از خداوند متعال درخواست نمودیم که فرزندی به تو عنایت فرماید و به زودی دو فرزند ذکور نیکوکار و خیر نصیب تو خواهد شد.» پس از آن ابو جعفر و ابو عبدالله از امّ ولد متولد شد. از ابو عبدالله حسین بن عبیدالله آمده است که می‌گفت: «از ابا جعفر می‌شنیدم که بارها می‌گفت: «من با دعای صاحب امر و امام زمان علیه السّلام به دنیا آمده‌ام» و به این عنایت افتخار می‌کرد.»

ابن ندیم در صفحه دویست و هفتاد و هفت فهرست خود می‌گوید: «ابن بابویه، اسمش علی بن حسین بن موسی قمی از فقها و موثقان شیعه است که شرح حال او در رجال و فهرست شیخ، الخلاصه، و دیگر تراجم آمده است که دیگر نیازی به بازگو کردن آنها نیست، بعد از آنچه که از امام حسن عسگری علیه السّلام در توقیع شریفشان در حقّ او فرمود: «یا شیخی و معتمدی و فقیهی.» - . رجوع کنید به جامع المقال: 195 -

**[ترجمه]

أساتذته و مشایخه

تتلمذ علی عدّة کثیرة من المشایخ و أساتذة الفقه و الحدیث و روی عنهم. و إحصاؤهم یتوقّف علی تصفّح أسانید الأخبار، و متون التراجم و الإجازات، فمن ظفرنا بهم:

«1»- أحمد بن إدریس‌⁽²⁾.

«2»- أیّوب بن نوح‌⁽³⁾.

«3»- أحمد بن علیّ التفلیسیّ‌⁽⁴⁾.

«4»- حبیب بن الحسین الکوفیّ‌⁽⁵⁾.

«5»- الحسن بن أحمد المالکیّ‌⁽⁶⁾.

«6»- الحسن بن عبد اللّه بن محمّد بن عیسی‌⁽⁷⁾.

«7»- الحسن بن قالولیّ‌⁽⁸⁾.

«8»- الحسین بن محمّد بن عامر⁽⁹⁾

و الظاهر أنّه متّحد مع الحسین بن محمّد بن عمران

ابن أبی بکر الأشعریّ شیخ الکلینیّ و ابن بابویه، و علی فرض التعدّد فهو أیضا یعدّ من مشایخه.

«9»- الحسین بن موسی‌⁽¹⁾.

«10»- سعد بن عبد اللّه بن أبی خلف الأشعری القمّیّ أبو القاسم المتوفّی سنة 301 و قیل: 299⁽²⁾.

«11»- سعد بن محمّد بن الصالح‌⁽³⁾.

«12»- سوید بن عبد اللّه‌⁽⁴⁾.

«13»- عبد اللّه بن جعفر أبو العبّاس الحمیریّ، صاحب کتاب قرب الإسناد⁽⁵⁾.

«14»- عبد اللّه بن الحسن المؤدّب‌⁽⁶⁾.

«15»- علیّ بن إبراهیم بن هاشم أبو الحسن القمّیّ‌⁽⁷⁾و یستفاد من الأمالی ص 27 و 363 حیاته فی سنة 307.

«16»- علیّ بن الحسن بن علیّ الکوفیّ‌⁽⁸⁾

و لعلّه علیّ بن الحسن بن علیّ بن عبد اللّه بن المغیرة الکوفیّ، کما حکی عن الوحید.

«17»- علیّ بن الحسین السعدآبادیّ‌⁽⁹⁾.

«18»- علیّ بن سلیمان الرازیّ،⁽¹⁰⁾

و الظاهر أنّ الصحیح «الزراریّ» کما فی رجال النجاشیّ، و هو علیّ بن سلیمان بن الحسن بن الجهم بن بکیر بن أعین الزراریّ،

«19»- علیّ بن محمّد بن قتیبة⁽¹⁾.

«20»- علیّ بن موسی بن جعفر بن أبی جعفر الکمیدانیّ‌⁽²⁾.

«21»- القاسم بن محمّد بن علیّ بن إبراهیم النهاوندیّ وکیل الناحیة⁽³⁾.

«22»- محمّد بن أبی عبد اللّه‌⁽⁴⁾.

«23»- محمّد بن أبی القاسم ماجیلویه‌⁽⁵⁾.

«24»- محمّد بن أحمد بن علیّ بن الصلت‌⁽⁶⁾.

«25»- محمّد بن إسحاق بن خزومة النیسابوریّ‌⁽⁷⁾.

«26»- محمّد بن الحسن الصفّار⁽⁸⁾

المتوفّی سنة 290 بقم.

«27»- محمّد بن علیّ بن أبی عمر الهمدانیّ‌⁽⁹⁾.

«28»- محمّد بن معقل القرمیسینیّ‌⁽¹⁰⁾.

«29»- محمّد بن یحیی العطّار⁽¹¹⁾.

«30»- محمّد بن هشام‌⁽¹²⁾.

«31»- أحمد بن مطهّر أبو علیّ المطهّر.⁽¹³⁾

«32»- أبو الحسن العبّاس بن عمر بن عبّاس بن محمّد بن عبد الملک بن أبی مروان

الکلودانیّ رحمه اللّه، قال: أخذت إجازة علیّ الحسین بن بابویه لمّا قدم بغداد سنة 328 بجمیع کتبه‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ابن بابویه نزد بسیاری از مشایخ و اساتید فقه و حدیث شاگردی نمود و از آنها روایت نمود که شمارش آنان متوقف بر دیدن سندهای روایت و متون تراجم و اجازه‌ها می‌باشد که جمعی از کسانی که ما به آن دست یافتیم، عبارتند از:

علی بن ابراهیم بن هاشم ابوالحسن قمی، - . فهرست شیخ طوسی: 89 ، مشیخه: 1، عیون: 53 -

این را از صفحات بیست و هفت و سیصد و شصت و سه امالی استفاده نمودیم. زندگی او در سال 307 می‌باشد.

شاگردان و کسانی که از او روایت کرده‌اند

**[ترجمه]

تلامذته و من روی عنه

یروی عنه جماعة من المشایخ، منهم:

«1»- ولده الصدوق محمّد بن علیّ، قد أکثر الروایة عنه فی کتبه‌⁽²⁾.

«2»- ولده الآخر الحسین بن علیّ بن الحسین‌⁽³⁾.

«3»- أحمد بن داود بن علیّ القمّیّ‌⁽⁴⁾.

«4»- هارون بن موسی التلعکبریّ‌⁽⁵⁾

**[ترجمه]1. فرزندش صدوق، محمد بن علی، که بیشتر روایت‌های او در کتاب‌های صدوق می‌باشد. - . رجوع کنید به مشیخه و دیگر کتاب‌ها. -

**[ترجمه]

بیته و علماء نبغوا من هذا البیت الشریف

بیته فی قم من أعظم بیوت الشیعة و أرفعها، یتّصف بالسؤدد و المجد، و قد نبغ من هذا البیت جماعة کثیرة من أعاظم العلماء و المجتهدین، منهم:

«1»- محمّد بن علیّ بن الحسین الصدوق ولده الأعظم الأکبر و قد تقدّم ترجمته.

«2»- ولده الآخر الحسین بن علیّ بن الحسین أبو عبد اللّه الثقة، کان کثیر الروایة، قال الشیخ الطوسیّ فی کتاب الغیبة: قال ابن نوح: قال أبو عبد اللّه بن سورة حفظه اللّه: لأبی الحسن بن بابویه ثلاثة أولاد: محمّد و الحسین فقیهان ماهران فی الحفظ، یحفظان ما لا یحفظ غیرهما من أهل قم، و لهما أخ ثالث و اسمه الحسن، و هو الأوسط مشتغل بالعبادة و الزهد، لا یختلط بالناس، و لا فقه له، قال ابن سورة: کلّما روی أبو جعفر و أبو عبد اللّه ابنا علیّ بن الحسین شیئا یتعجّب الناس من حفظهما، و یقولون لهما: هذا الشأن خصوصیّة لکما بدعوة الإمام علیه السّلام لکما، و هذا أمر مستفیض فی أهل قم انتهی.

له کتب، منها: کتاب التوحید و نفی التشبیه، و کتاب عمله للصاحب أبی القاسم بن عبّاد.

روی عن جماعة و عن أبیه و أخیه، و یروی عنه السیّد المرتضی. ترجمه النجاشیّ‌⁽¹⁾و الشیخ فی الرجال‌⁽²⁾

و العلّامة فی الخلاصة، و غیرهم من علماء الرجال‌⁽³⁾.

«3»- ولده الأوسط الحسن بن علیّ، کان من أهل الزهد و العبادة، غیر مختلط بالناس، و لم یکن له فقه.

«4»- حسین بن الحسن بن محمّد بن موسی بن بابویه، عدّه الشیخ رحمه اللّه فی باب من لم یرو عنهم، و قال: کان فقیها عالما، روی عن خاله علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه، و محمّد بن الحسن بن الولید و علیّ بن محمّد ماجیلویه و غیرهم، روی عنه جعفر بن علیّ بن أحمد القمّیّ و محمّد بن أحمد بن سنان و محمّد بن علیّ ملییه. انتهی. و نقل فی جامع الرواة روایة محمّد بن إسماعیل و أحمد بن محمّد و محمّد بن علیّ بن محبوب أیضا عنه، و روایته عن بکر بن صالح و محمّد بن سنان و جعفر بن بشیر⁽⁴⁾.

«5»- الحسن بن الحسین بن علیّ بن الحسین بن بابویه، عنونه الشیخ منتجب الدین و لقّبه بالشیخ ثقة الدین، و قال: إنّه فقیه صالح‌⁽⁵⁾.

«6»- الحسن بن الحسین بن بابویه القمّیّ شمس الإسلام، نزیل الری، المدعوّ حسکا، ثقة وجه، قرأ علی أبی جعفر الطوسیّ جمیع تصانیفه بالغریّ علی ساکنه السلام، و قرأ علی الشیخین: سلّار بن عبد العزیز و ابن البرّاج جمیع تصانیفهما، و له تصانیف فی الفقه، منها: کتاب العبادات، و کتاب الأعمال الصالحة، و کتاب سیر الأنبیاء و الأئمّة، أخبرنا بها الوالد عنه. قاله منتجب الدین‌⁽⁶⁾.

«7»- عبد اللّه بن الحسن بن الحسین بن بابویه، یروی عن سلّار بن عبد العزیز⁽⁷⁾.

«8»- هبة اللّه بن الحسن بن الحسین بن بابویه، الشیخ أبو المفاخر، عنونه منتجب الدین کذلک، و قال: فقیه صالح‌⁽¹⁾.

«9»- سعد بن الحسن بن الحسین بن بابویه، فقیه صالح ثقة، قاله منتجب الدین‌⁽²⁾.

«10»- إسحاق بن محمّد بن الحسن بن الحسین بن بابویه، قرأ علی الشیخ الموفّق أبی جعفر جمیع تصانیفه، و له روایات الأحادیث، و مطوّلات و مختصرات فی الاعتقاد، عربیّة و فارسیّة، أخبرنا بها الشیخ الوالد موفّق الدین عبید اللّه بن الحسن بن الحسین بن بابویه عنه. قاله الشیخ منتجب الدین‌⁽³⁾.

«11»- إسماعیل بن محمّد بن بابویه، ذکره منتجب الدین، و ذکر فیه ما ذکر فی أخیه إسحاق بعینه‌⁽⁴⁾.

«12»- نجم الدین علیّ بن محمّد بن الحسن بن الحسین بن بابویه القمّیّ أبو الحسن، فقیه فاضل، قاله الشیخ منتجب الدین‌⁽⁵⁾.

«13»- علیّ بن محمّد بن حیدر بن بابویه، فاضل فقیه، یروی عن أبی علیّ الطوسیّ‌⁽⁶⁾.

«14»- بابویه بن سعد بن محمّد بن الحسن بن الحسین بن علیّ بن بابویه، فقیه صالح مقری، قرأ علی الجدّ شمس الإسلام الحسن بن الحسین بن بابویه، و له کتاب حسن فی الأصول و الفروع سمّاه الصراط المستقیم، قرأ علیه الشیخ منتجب الدین‌⁽⁷⁾.

«15»- الشیخ منتجب الدین، أبو الحسن علیّ بن عبید اللّه بن الحسن بن الحسین بن الحسن بن الحسین بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه، کان فاضلا عالما ثقة صدوقا محدّثا حافظا علّامة راویة، له کتاب الفهرست فی ذکر مشایخ المعاصرین للشیخ الطوسیّ

رحمه اللّه و المتأخّرین إلی زمانه، و کتاب الأربعین عن الأربعین، و رسالة المواسعة، یروی عن أبیه و عن ابن عمّه الشیخ بابویه، و یروی عنه محمّد بن محمّد بن علیّ الحمدانیّ القزوینیّ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]در قم از بیوت بزرگ و رفیع شیعه به شمار می‌رفته و به آقایی و بزرگی شناخته می‌شدند که از این خاندان، جماعت بسیاری در شمار بزرگان مجتهد و عالم قرار گرفته‌اند که عبارتند از:

برای او کتاب‌هایی نقل کردند از جمله: کتاب «التوحید و نفی التشبیه»، کتابی که برای ابی القاسم صاحب بن عباّد نوشت.

او از عده‌ای از علما و همچنین پدر و برادرش روایت کرد و سید مرتضی نیز از او روایت نمود. شرح حال او را نجاشی، - . رجال نجاشی: 50 -

شیخ در رجال، - . باب «من لم یرو عنهم» -

علامه در الخلاصه و دیگر علمای رجال - . رجوع کنید به تنقیح المقال 1/328 -

نقل کرده‌اند.

**[ترجمه]

مؤلّفاته

قال ابن الندیم فی فهرسته: قرأت بخطّ ابنه أبی جعفر محمّد بن علیّ علی ظهر جزء:

قد أجزت لفلان بن فلان کتب أبی علیّ بن الحسین و هی مأتا کتاب، و کتبی و هی ثمانیة کتب‌⁽²⁾.

و هو کما تری یدلّ علی أنّ کتب شیخنا المترجم تبلغ مائتی کتاب، لکن لم یبیّن فی الفهارس أسماؤها و مواضیعها إلّا قلیل منها، قال النجاشیّ فی فهرسه ص 185:

له کتب، منها:

«1»- کتاب التوحید.

«2»- کتاب الوضوء.

«3»- کتاب الصلاة.

«4»- کتاب الجنائز.

«5»- کتاب الإمامة و التبصرة من الحیرة.

«6»- کتاب الإملاء نوادر.

«7»- کتاب المنطق.

«8»- کتاب الإخوان.

«9»- کتاب النساء و الولدان.

«10»- کتاب الشرائع و هی الرسالة إلی ابنه.

«11»- کتاب تفسیر.

«12»- کتاب النکاح.

«13»- کتاب مناسک الحجّ.

«14»- کتاب قرب الإسناد.

«15»- کتاب التسلیم.

«16»- کتاب الطبّ.

«17»- کتاب المواریث.

«18»- کتاب المعراج. انتهی. و أوردها أیضا الشیخ الطوسیّ مع اختلاف فی فهرسته‌⁽¹⁾.

و من المأسوف علیه أنّ جلّ کتبه ضاعت و لم یصل إلینا شی‌ء منها، نعم کان کتاب الإمامة و التبصرة من الحیرة عند العلّامة المجلسیّ ینقل عنه فی کتابه البحار، لکن هو أیضا ضاع بعده، و فی کون ذلک الکتاب کتاب الإمامة و التبصرة لعلیّ بن بابویه إشکال ذکره العلّامة النوریّ فی خاتمة المستدرک، و أوعز إلیه العلّامة الرازیّ فی الذریعة، قال: بالرجوع إلی سند روایات هذا الکتاب الّتی نقلها العلّامة المجلسیّ عنه فی البحار یحصل الجزم بأنّه لیس هذا الکتاب لوالد الصدوق، لأنّه یروی مؤلّفه فیه عن هارون ابن موسی التلعکبریّ المتوفّی سنة 385 و عن أبی المفضّل الشیبانیّ المتوفّی سنة 387 و عن الحسن بن حمزة العلویّ، و عن سهل بن أحمد الدیباجیّ المتوفّی بعد سنة 370، و عن أحمد بن علیّ الراوی عن محمّد بن الحسن بن الولید الّذی توفّی سنة 343، فکیف یکون من یروی عن هؤلاء المشایخ هو والد الصدوق الّذی توفّی سنة 329. ا ه⁽²⁾.

و صرّح المقدس الأردبیلیّ فی حدیقة الشیعة بأنّ قرب الإسناد لعلیّ بن بابویه وقع بیده، بعد تألیفه کتاب آیات الأحکام و کان بخطّ مؤلّفه، و قد أخرج منه فی حدیقة الشیعة⁽³⁾.

**[ترجمه]ابن ندیم در فهرستش می‌گوید: «بر پشت مجلدی به خط فرزندش ابی جعفر محمد بن علی خواندم که گفت: «اجازه دادم برای فلان بن فلان کتاب‌های پدرم علی بن حسین را که دویست کتاب بود و کتاب‌های من هشت کتاب است.» - . فهرست ابن ندیم: 277 -

و این دلالت بر این دارد که کتاب‌های شیخ ما که شرح حالش مورد بحث است به یکصد کتاب می‌رسد، اما در فهرست‌ها اسامی و جایگاه این کتاب‌ها به جزء مقدار کمی تبیین نشده است.» نجاشی در فهرستش صفحه یکصد و هشتاد و پنج می‌گوید: برای او کتاب‌هایی است از جمله:

همچنین شیخ طوسی با اختلافی این آثار را در فهرستش آورده است. - . فهرست شیخ طوسی: 93 -

متاسفانه همه این کتب از بین رفته و هیچ کدام از آنها به ما نرسیده است. البته کتاب «الامامۀ و التبصرۀ من الحیرۀ» نزد علامه مجلسی بوده که از آن در بحار نقل کرده است، ولی بعد از آن، این کتاب هم از بین رفته است.

در اینکه کتاب «الامامۀ و التبصرۀ» از علی بن بابویه باشد اشکال کرده‌اند و علامه نوری در خاتمه المستدرک، این اشکال را ذکر کرده و علامه رازی در الذریعه بدان اشاره کرده است و گفته است: «با رجوع به سند روایات این کتاب که علامه مجلسی در بحار نقل کرده است، جزم پیدا کردیم که این کتاب از پدر صدوق نیست، زیرا مؤلف کتاب از هارون بن موسی تلعکبری متوفای سال 385 و از ابی مفضل شیبانی متوفای سال 387 و از حسن بن حمزۀ علوی و از سهل بن احمد دیباجی متوفای سال 370 و از احمد بن علی که از محمد بن حسن بن بن ولید که متوفای سال 343 روایت نقل کرده است. پس چگونه می‌تواند از این مشایخ روایت کند، در حالی که پدر صدوق متوفای سال 329 می‌باشد؟» - . الذریعه 2/342 -

مقدس اردبیلی در حدیقۀ الشیعه تصریح کرده به این که قرب الاسناد از علی بن بابویه است و بعد از آن کتاب آیات الاحکام است که به خط مؤلف می‌باشد و در حدیقۀ الشیعه از آن استفاده کرده است - . المستدرک 3/259 - .

**[ترجمه]

مولده و وفاته و مدفنه

لم یسجّل فی التراجم تاریخ ولادته، و لعلّه کان حدود سنة 260، و کان مولده بقم و نشأ بها، و تتلمذ علی مشایخها، و قدم العراق و اجتمع مع أبی القاسم الحسین بن روح و سأله مسائل، و قدم مرّة اخری‌⁽¹⁾

سنة 328، و أجاز فی تلک السنة العبّاس ابن عمر فیها و توفّی رحمه اللّه فی سنة 328⁽²⁾

سنة تناثر النجوم ببلدة قم و دفن فیها، و قبره معروف فیها.

**[ترجمه]تاریخ ولادتش در تراجم به طور قطعی نیامده است و می‌گویند حدود سال 260 بوده که در قم متولد و در همان جا رشد نمود و نزد مشایخ آنجا شاگردی نمود. سپس به عراق و نزد ابی القاسم حسین بن روح رفت و از او مسائلی را سئوال نمود. و مرتبه دوم در سال 328 به عراق رفت و در این سال به عباس بن عمر اجازه داد و در سال 328، - . از ظاهر کلام نجاشی بر می‌آید که تولد فرزندش محمد بن علی بن حسین، بعد از رفتنش به عراق بوده و اگر این سفر در سال 328 باشد، پس چگونه ممکن است که فرزندش محمد بن علی از او روایت کند، با اینکه او در همین سال بعد از رجوع به قم درگذشت؟ پس ناچاریم بگوییم که سفر ایشان به عراق، قبل از این سال و حدود سال 305 بوده است. -

سال ستاره افشانی فوت کرد در شهر قم و در همان جا دفن شد و قبر او در آن شهر معروف است.

**[ترجمه]

3- أبو العباس الحمیری

الثناء علیه

عبد اللّه بن جعفر بن الحسین‌⁽³⁾

بن مالک بن جامع الحمیریّ أبو العبّاس القمّیّ، کان فقیها، ثقة، من أصحابنا الإمامیّة، شیخا من مشایخ الحدیث و مؤلّفیهم. أورده الشیخ فی رجاله فی أصحاب الهادیّ و العسکریّ علیهما السّلام و وصفه النجاشیّ: بشیخ القمیّین و وجههم، و قال: قدم الکوفة سنة نیّف و تسعین و مأتین، و سمع أهلها منه فأکثروا، و صنّف کتبا کثیرة، یعرف منها: کتاب الإمامة، کتاب الدلائل، کتاب العظمة و التوحید، کتاب الغیبة و الحیرة، کتاب فضل العرب، کتاب التوحید و البداء و الإرادة و الاستطاعة و المعرفة، کتاب قرب الإسناد إلی الرضا، کتاب قرب الإسناد إلی أبی جعفر بن الرضا علیهما السّلام،⁽⁴⁾کتاب ما بین هشام بن الحکم و هشام بن سالم، و القیاس و الأرواح و الجنّة و النار، و الحدیثین المختلفین، مسائل الرجال و مکاتباتهم أبا الحسن الثالث علیه السّلام، مسائل لأبی محمّد الحسن علیه السّلام علی ید محمّد بن عثمان العمریّ، کتاب قرب الإسناد إلی صاحب الأمر علیه السّلام، مسائل أبی محمّد و توقیعات، کتاب الطبّ. أخبرنا عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن

محمّد بن یحیی العطّار عنه بجمیع کتبه‌⁽¹⁾. و وثّقه الشیخ فی الفهرست و عدّ من کتبه کتاب قرب الإسناد،⁽²⁾و ترجمه العلّامة فی القسم الأوّل من الخلاصة مع تبجیله و إکباره و توثیقه‌⁽³⁾

و له فی تراجم المتأخّرین ذکر جمیل مع التوثیق‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ابوالعباس عبدالله بن جعفر بن حسین - . یا حسن که اختلافی می‌باشد. -

بن مالک بن جامع حمیری قمی، فقیه، موثق، از اصحاب امامیه و شیخ مشایخ روایت و مؤلف مشایخ حدیثی بود. شیخ در رجالش او را از اصحاب امام هادی و امام عسکری علیهما السّلام می‌داند. نجاشی او را به شیخ قمیین و مشهور آنان توصیف کرده و گفته است: «سال دویست و نود و اندی به کوفه رفت و اهل آنجا از او حدیث بسیار شنیدند و نقل کردند و او کتاب‌های بسیاری را تصنیف نمود که مشهور‌ترین آنها عبارت است از: کتاب الامامۀ، کتاب الدلائل، کتاب العظمۀ و التوحید، کتاب الغیبۀ و الحیرۀ، کتاب فضل العرب، کتاب التوحید و البداء و الارادۀ و الاستطاعۀ و المعرفۀ، کتاب قرب الاسناد الی الرضا، کتاب قرب الاسناد الی ابی جعفر بن الرضا علیهما السّلام، کتاب ما بین هشام بن الحکم و هشام بن سالم، القیاس والارواح و الجنۀ و النار، حدیثین مختلفین، مسائل الرجال و مکاتباتش با ابا الحسن الثالث علیه السّلام، مسائل لابی محمد حسن علیه السّلام توسط محمد بن عثمان عمری، کتاب قرب الاسناد به صاحب الامر علیه السّلام، مسائل ابی محمد و توقیعات، کتاب الطب. ما را عده‌ای از اصحاب از او از احمد بن محمد بن یحیی عطّار از همه کتاب‌هایش خبر دادند.» - . رجال نجاشی: 152 -

شیخ در فهرستش او را توثیق نموده و کتاب قرب الاسناد را از کتاب‌های او شمرده است. علامه شرح حال او را در قسمت اول کتاب الخلاصه، با جلالت و بزرگی و توثیق آورده است. در دیگر تراجم متاخرین هم نام او با توثیق آمده است. - . رجوع کنید به جامع الروات 1/478 ، تنقیح المقال 2/174 -

**[ترجمه]

مشایخه

یروی مولانا المترجم عن جماعة من المشایخ، منهم من روی عنهم فی کتابه قرب الإسناد، و هم:

«1»- أبو غالب أحمد بن محمّد بن سلیمان الزراریّ الکوفیّ «ص 176».

«2»- أحمد بن محمّد بن إسحاق «ص 16».

«3»- أحمد بن محمّد بن عیسی «ص 76».

«4»- ابن أبی حمزة «ص 173».

«5»- أیّوب بن نوح «ص 76».

«6»- الحسن بن علیّ بن النعمان «ص 123».

«7»- حسن بن الجهم «ص 174».

«8»- الحسن بن ظریف «ص 42».

«9»- السندیّ بن محمّد «ص 25».

«10»- الریّان بن الصلت «ص 148».

«11»- علیّ بن إسماعیل «ص 125».

«12»- عبد اللّه بن عامر «ص 125».

«13»- علیّ بن سلیمان بن رشید «ص 123».

«14»- عبد اللّه بن محمّد بن عیسی «ص 76».

«15»- عبد اللّه بن الحسن العلویّ «ص 83».

«16»- محمّد بن عیسی «ص 8».

«17»- محمّد بن خالد الطیالسیّ «ص 15».

«18»- محمّد بن الولید الخزّاز «ص 78».

«19»- محمّد بن عبد الحمید «ص 46».

«20»- محمّد بن علیّ بن خلف العطّار «ص 75».

«21»- محمّد بن الحسین بن أبی الخطّاب «ص 176».

«22»- موسی بن جعفر البغدادیّ «ص 144».

«23»- معاویة بن حکیم «ص 151».

«24»- الفضل الواسطیّ «ص 174».

«25»- عبد الصمد «ص 46».

«26»- هارون بن مسلم «ص 2».

«27»- هیثم بن أبی المسروق «ص 25».

و منهم من ذکروا فی التراجم و غیره و هم:

«1»- الحسن بن علیّ بن کیسان.

«2»- حسین بن مالک

«3»- محمّد بن جزک.

«4»- إبراهیم بن مهزیار.

«5»- علیّ بن محمّد بن سالم.

«6»- محمّد بن الحسن بن شمّون البصریّ.

«7»- یعقوب بن یزید الأنباریّ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ابوالعباس حمیری از جماعتی از مشایخ روایت کرده است که از آن جمله عده‌ای می‌باشند که در کتاب قرب الاسناد روایاتشان آمده است که عبارتند از:

و از کسانی که او از آنها روایت کرده و در کتاب‌های تراجم و دیگر کتاب‌ها نامشان آمده است، عبارتند از:

**[ترجمه]

الراوون عنه

و یروی عنه عدّة من المشایخ، منهم:

«1»- أحمد بن محمّد بن یحیی العطّار⁽²⁾.

«2»- سعد بن عبد اللّه.

«3»- علیّ بن الحسین بن بابویه.

«4»- محمّد بن أحمد بن یحیی.

«5»- محمّد بن الحسن الصفّار.

«6»- محمّد بن الحسن بن الولید.

«7»- محمّد بن عبد اللّه بن جعفر ابنه.

«8»- محمّد بن قولویه.

«9»- محمّد بن علیّ بن محبوب.

«10»- محمّد بن یحیی العطّار.

«11»- محمّد بن موسی بن المتوکّل‌⁽¹⁾.

«12»- أحمد بن محمّد أبو غالب الزراریّ‌⁽²⁾.

«13»- محمّد بن الحسین بن أحمد⁽³⁾.

**[ترجمه]عده‌ای از مشایخ نیز از او روایت کرده‌اند که از آن جمله‌اند:

**[ترجمه]

4- أبو جعفر الحمیری [محمّد بن عبد اللّه بن جعفر]

الثناء علیه

محمّد بن عبد اللّه بن جعفر بن الحسین بن جامع بن مالک الحمیریّ، أبو جعفر القمّیّ من أعاظم المشایخ، و أجلّاء هذه الطائفة و مصنّفیهم، أورده أصحابنا فی کتبهم التراجم و صرّحوا بوثاقته و وجاهته و أنّه من المشایخ العظام، یوجد ترجمته فی رجال النجاشیّ ص 251، و فی فهرست الشیخ ص 156، و فی رجاله فی باب من لم یرو عنهم، و فی القسم الأوّل من الخلاصة ص 77 للعلّامة الحلّیّ، و فی غیره من تراجم المتأخّرین.

قال النجاشیّ: کان ثقة وجها، کاتب صاحب الأمر علیه السّلام، و سأله مسائل فی أبواب الشریعة، قال لنا أحمد بن الحسین: وقعت هذه المسائل إلیّ فی أصلها و التوقیعات بین السطور، و کان له أخوه جعفر و الحسین و أحمد کلّ منهم کان له مکاتبة، و لمحمّد

کتب، منها: کتاب الحقوق، کتاب الأوائل، کتاب السماء، کتاب الأرض، کتاب المساحة و البلدان، کتاب إبلیس و جنوده، کتاب الاحتجاج. ا ه.

و حکی العلّامة المجلسیّ‌⁽¹⁾

عن ابن إدریس أنّ کتاب قرب الإسناد له أیضا، و قال: و ظنّی أنّ الکتاب لوالده و هو راو له، کما صرّح به النجاشیّ. انتهی. أقول: قد عرفت فی ترجمة أبیه أنّ النجاشیّ و الشیخ قد صرّحا بأنّه لأبیه عبد اللّه بن جعفر، فلیراجع.

**[ترجمه]ابو جعفر محمد بن عبدالله بن جعفر بن حسین بن جامع بن مالک حمیّری قمی، از بزرگان مشایخ و از برترین‌ها و مصنفّان این خاندان است. اصحاب تراجم در کتاب‌هایشان به وجاهت و وثاقت او تصریح نموده و او را از بزرگان مشایخ معرفی کرده‌اند. زندگی او در رجال نجاشی صفحه دویست و پنجاه و یک و فهرست شیخ صفحه یکصد و پنجاه و شش و در رجال شیخ باب «من لم یرو عنهم» و در قسمت اول الخلاصه علامه حلی صفحه هفتاد و هفت و دیگر کتاب‌های تراجم از متاخرین هم آمده است.

نجاشی گفته است: «مورد اعتماد و وثاقت و از مشاهیر است. او با حضرت ولیّ عصر علیه السّلام مکاتبه می‌کرده و مسائل گوناگونی را در زمینه‌های دینی از آن حضرت سؤال کرده است. احمد بن حسین غضائری برایم می‌گفت: «من اصل سؤال‌ها و جواب‌های حضرت را که در بین سطرها نوشته بودند، دیده‌ام.» برادرانش جعفر، حسین و احمد نیز با ایشان مکاتباتی داشته‌اند.

برای محمد کتاب‌هایی را هم شمرده‌اند که از آنهاست: کتاب الحقوق، کتاب الاوائل، کتاب السماء، کتاب الارض، کتاب المساحت و البلدان، کتاب ابلیس و جنوده، کتاب الاحتجاج.»

علامه مجلسی - . فصل اول بحار الانوار -

از ابن ادریس حکایت کرده که کتاب قرب الاسناد برای اوست و گفته است: «گمان می‌کنم کتاب از پدرش باشد و او راوی آن باشد»، چنان چه نجاشی نیز به این کلام تصریح کرده است.

مؤلف: چنان چه در زندگی پدرش گذشت، نجاشی و شیخ هر دو تصریح کرده بودند که کتاب از پدرش عبدالله بن جعفر است، پس رجوع کن.

**[ترجمه]

الراوون عنه

یروی مولانا المترجم عن أبیه کثیرا،⁽²⁾

و یروی عنه جماعة، منهم:

«1»- أحمد بن هارون الفامیّ.

«2»- جعفر بن الحسین‌⁽³⁾

«3»- أحمد بن داود القمّیّ.

«4»- محمّد بن یعقوب‌⁽⁴⁾.

«5»- سعد بن عبد اللّه‌⁽⁵⁾.

«6»- علیّ بن حاتم بن أبی حاتم‌⁽⁶⁾.

«7»- جعفر بن محمّد بن قولویه‌⁽⁷⁾.

«8»- الشریف أبو محمّد الحسن بن حمزة الطبریّ الحسینیّ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]مولای ما ابو جعفر حمیری از پدرش بسیار روایت کرده - . رجوع کنید به قرب الاسناد که چاپ شده است. - و عده‌ای هم از او روایت نموده‌اند که از آن جمله‌اند:

**[ترجمه]

5- الصفار [محمّد بن الحسن بن فروخ الصفّار]

الثناء علیه

هو محمّد بن الحسن بن فروخ الصفّار، مولی عیسی بن موسی بن طلحة بن عبید اللّه ابن السائب بن مالک بن عامر الأشعریّ، أبو جعفر الأعرج.

قال النجاشیّ فی ص 251 من رجاله: کان وجها فی أصحابنا القمیّین، ثقة، عظیم القدر، راجحا، قلیل السقط فی الروایة. ا ه. و تبعه علی ذلک العلّامة الحلّیّ فی القسم الأوّل من الخلاصة ص 77، و أورده الشیخ فی رجاله فی أصحاب الإمام الحسن العسکریّ علیه السّلام، و ترجمه أیضا فی الفهرست‌⁽¹⁾.

و له فی کتب تراجم المتأخّرین ذکر مشفوع بالوثاقة و جلالة القدر، و ثقافته و فضله أشهر من أن یحتاج إلی سرد ما قیل فی حقّه.

**[ترجمه]او محمد بن حسن بن فروخ صفّار، از دوستان عیسی بن موسی بن طلحۀ بن عبیدالله ابن سائب بن مالک بن عامر اشعری، ابوجعفر اعرج می‌باشد.

نجاشی در صفحه دویست و پنجاه و یک رجالش می‌گوید: «یکی از چهره‌های درخشان در بین قمیین بوده. وی شخصیتی مورد اطمینان و دارای ارزشی والا است، روایات او بر بسیاری از روایات ترجیح داده می‌شود و روایات کمی از او مورد بی اعتنایی قرار می‌گیرد.»

به تبعیت او، علامه حلی در قسمت اول الخلاصه صفحه هفتاد و هفت هم از او تجلیل کرده و شیخ در رجالش او را از اصحاب امام حسن عسکری علیه السّلام معرفی کرده است. شرح زندگی وی در فهرست شیخ هم آمده است. - . رجال نجاشی: 251 -

درباره صفّار در کتاب‌های تراجم متاخرین هم از وثاقت و جلالت قدرش بسیار یاد شده است که فضلش مشهورتر از آن است که آنچه درباره او گفته‌اند را نقل نماییم.

**[ترجمه]

مؤلّفاته

له کتب کثیرة، منها: کتاب الصلاة، کتاب الوضوء، کتاب الجنائز، کتاب الصیام کتاب الحجّ، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب العتق و التدبیر و المکاتبة، کتاب التجارات، کتاب المکاسب، کتاب الصید و الذبائح، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب الفرائض، کتاب المواریث، کتاب الدعاء، کتاب المزار، کتاب المثالب، کتاب بصائر الدرجات، و غیرها⁽²⁾.

و أخرج العلّامة المجلسیّ من کتابه بصائر الدرجات کثیرا فی البحار، و طبع البصائر بإیران سنة 1285.

مشایخه و من روی عنهم

روی من جماعة کثیرین من مشایخ الحدیث یبلغ عددهم مائة و ثلاثین رجلا، منهم:

«1»- أحمد بن محمّد بن خالد.

«2»- أحمد بن محمّد بن عیسی.

«3»- إبراهیم بن هاشم.

«4»- إبراهیم بن إسحاق.

«5»- أحمد بن جعفر.

«6»- أحمد بن الحسن بن علیّ بن فضّال

«7»- أحمد بن موسی.

«8»- أحمد بن الحسین بن سعید.

«9»- أحمد بن محمّد السیّاریّ.

«10»- أحمد بن محمّد بن عبد العزیز

«11»- أحمد بن محمّد بن إسماعیل‌⁽¹⁾.

«12»- أحمد بن زکریّا.

«13»- أحمد بن إبراهیم.

«14»- أبو الفضل العلویّ.

«15»- إسماعیل بن شعیب.

«16»- بنان بن محمّد.

«17»- الحسن بن علیّ بن فضّال.

«18»- الحسن بن موسی الخشّاب.

«19»- الحسین بن محمّد بن عامر.

«20»- الحسن بن محبوب.

«21»- الحسن بن علیّ بن عبد اللّه بن المغیر

«22»- الحسین بن علیّ الدینوریّ.

«23»- الحسین بن محمّد القاسانیّ.

«24»- الحسن بن أحمد بن محمّد بن سلمة

«25»- الحسن بن علیّ أبو محمّد الحجّال.

«26»- عبد اللّه بن محمّد بن عیسی.

«27»- عبد اللّه بن جعفر الحمیریّ.

«28»- عبد اللّه بن محمّد بن الحسین.

«29»- عبّاد بن سلیمان.

«30»- العبّاس بن معروف.

«31»- عمران بن موسی.

«32»- علیّ بن إسماعیل.

«33»- عامر بن عبد اللّه.

«34»- عمّار بن موسی.

«35»- علیّ بن خالد.

«36»- محمّد بن حسّان.

«37»- محمّد بن الجعفیّ.

«38»- محمّد بن عیسی.

«39»- محمّد بن الحسین بن أبی الخطّاب.

«40»- محمّد بن عبد الجبّار.

«41»- محمّد بن عبد الحمید.

«42»- محمّد بن حمّاد.

«43»- محمّد بن هارون.

«44»- محمّد بن إسماعیل.

«45»- محمّد بن علیّ بن سعید الزیّات.

«46»- معاویة بن حکیم.

«47»- محمّد بن جزک.

«48»- موسی بن جعفر بن محمّد بن عبد اللّه.

«49»- هیثم النهدیّ.

«50»- محمّد بن یعلی الأسلم.

«51»- المنبّه بن عبد اللّه أبو الجوزاء.

«52»- السندیّ بن محمّد.

«53»- سلام بن أبی عمرة الخراسانیّ.

«54»- سلمة بن الخطّاب.

«55»- حمزة بن یعلی.

«56»- منصور بن العبّاس.

«57»- أحمد بن إسحاق بن عبد اللّه.

**[ترجمه]برای او کتاب‌های بسیاری نقل کرده‌اند که از آن جمله‌اند: کتاب الصلاۀ، کتاب الوضوء، کتاب الجنائز، کتاب الصیام، کتاب الحج، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب العتق و التدبیر و المکاتبه، کتاب التجارات، کتاب المکاسب، کتاب الصید و الذبائح، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب الفرائض، کتاب المواریث، کتاب الدعاء، کتاب المزار، کتاب المثالب، کتاب بصائر الدرجات و دیگر کتاب‌ها. - . برای تفصیل کتاب‌هایش به رجال نجاشی مراجعه کنید. -

علامه مجلسی از کتاب بصائر الدرجات بسیار در بحار الانوار استفاده کرده است و این کتاب در سال 1285 در ایران به چاپ رسید.

مشایخ و کسانی که از آنها روایت کرده است او از عده زیادی از مشایخ حدیث روایت کرده که تعداد آنان به یکصد و سی نفر می‌رسد که از آن جمله‌اند:

**[ترجمه]

الراوون عنه

یروی عنه جماعة، منهم:

«1»- أحمد بن داود بن علیّ القمّیّ.

«2»- أحمد بن إدریس.

«3»- أحمد بن محمّد.

«4»- سعد بن عبد اللّه.

«5»- علیّ بن الحسین بن بابویه.

«6»- محمّد بن جعفر المؤدّب

«7»- محمّد بن الحسن الولید.

«8»- محمّد بن الحسین.

«9»- محمّد بن یحیی العطّار.

**[ترجمه]جماعتی نیز از او روایت کرده‌اند که از آنها می‌باشند:

**[ترجمه]

وفاته

توفّی قدّس سرّه بقم سنة 290.

**[ترجمه]صفّار(قدس سره) در سال 290 در قم وفات نمود.

**[ترجمه]

6- الشیخ الطوسیّ

الثناء علیه

هو أبو جعفر محمّد بن الحسن بن علیّ الطوسیّ شیخ الطائفة و فقیه الامّة، المجمع علی وثاقته و تبحّره فی العلوم و الفنون.

قال النجاشیّ فی ص 287 من رجاله: جلیل من أصحابنا، ثقة، عین، من تلامذة شیخنا أبی عبد اللّه. و قال محمّد بن إدریس فی ص 5 من السرائر: الشیخ السعید الصدوق أبو جعفر الطوسیّ، رضی اللّه عنه و تغمّده اللّه تعالی برحمته. و قال العلّامة الحلّیّ فی ص 72 من الخلاصة: شیخ الإمامیّة و وجههم قدّس اللّه روحه، رئیس الطائفة، جلیل القدر، عظیم المنزلة، ثقة، صدوق، عین،

عارف بالأخبار و الرجال و الفقه و الأصول و الکلام و الأدب، جمیع الفضائل تنسب إلیه، صنّف فی کلّ فنون الإسلام، و هو المهذّب للعقائد

فی الأصول و الفروع، الجامع لکمالات النفس فی العلم و العمل.

و قال ابن داود: شیخنا الطائفة و عمدتها قدّس اللّه روحه، حاله أوضح من أن یوضح‌⁽¹⁾.

و قال القاضی التستریّ: هو من أکابر مجتهدی الإمامیّة و من مشاهیرهم‌⁽²⁾.

و قال الحسین بن عبد الصمد الحارثیّ: إمام وقته، و شیخ عصره، و رئیس هذه الطائفة و عمدتها، بل رئیس العلماء کافّة فی وقته، حاله و جلالة قدره أوضح من أن یوضح، اعترف بفضله و عزارة علمه و علوّ شأنه الخاصّة و العامّة⁽³⁾.

و قال العلّامة المجلسیّ: ثقة، فضله و جلالته أشهر من أن یحتاج إلی البیان‌⁽⁴⁾.

و قال الشیخ الحرّ: الشیخ الثقة الجلیل رئیس الطائفة⁽⁵⁾.

و قال البحرانیّ: شیخ الطائفة المحقّة، و رئیس الملّة الحقّة، إلیه انتهت رئاسة المذهب فی وقته، و أذعن بفضله الخاصّ و العامّ و المخالف و المؤالف‌⁽⁶⁾. و أطراه بهذه الکلمة السیّد محمّد شفیع أیضا⁽⁷⁾.

و قال العلّامة الطباطبائیّ فی فوائد الرجالیّة: شیخ الطائفة المحقّة، و رافع أعلام الشریعة الحقّة، إمام الفرقة بعد الأئمّة المعصومین، و عماد الشیعة و الإمامیّة بکلّ ما یتعلّق بالمذهب و الدین، محقّق الأصول و الفروع، و مهذّب فنون المعقول و المسموع، شیخ الطائفة علی الإطلاق، و رئیسها الّذی تلوی إلیه الأعناق، صنّف فی جمیع علوم الإسلام، و کان القدوة فی ذلک و الإمام؛ أمّا التفسیر فله فیه کتاب التبیان الجامع لعلوم القرآن، و أمّا الحدیث فإلیه تشدّ الرحال، و به یبلغ رجاله منتهی الآمال، و أمّا الفقه فهو خرّیت هذه الصناعة، و الملقی إلیه زمام الانقیاد و الطاعة، و کلّ من تأخّر عنه من

الفقهاء الأعیان فقد تفقّه علی کتبه و استفاد منها نهایة أربه و منتهی مطلبه. إ ه⁽¹⁾

و أثنی علیه بهذه الکلمة العلّامة النوریّ فی خاتمة المستدرک ص 505.

و قال الشیخ أسد اللّه التستریّ: الشیخ الإمام، المعظّم الصمصام، و البحر الزاخر القمقام، رئیس المذهب و شیخ الطائفة، و قدوة الفرقة الناجیة النافعة، و بانی مبانی کلّ علم و عمل و مثوبة و مکرمة و مأدبة و فضیلة و منقبة⁽²⁾.

هذه جملة من کلمات علماء الخاصّة فی مدحه و إطرائه، و فی غیر ذلک من تراجمهم کلمات ضافیة تدلّ علی ثقافته و وثاقته و عظمته، فمن شاء استزادة فلیراجع روضات الجنّات، و منتهی المقال، و تنقیح المقال، و جامع الرواة، و الکنی و الألقاب، و غیرها.

و أمّا ما هتف به علماء العامّة فقد قال ابن حجر:

فقیه الشیعة، أخذ عن ابن النعمان أیضا و طبقته، له مصنّفات کثیرة فی الکلام علی مذهب الإمامیّة، و جمع تفسیر القرآن، و أملی أحادیث و حکایات فی مجلس حدّث عن المفید، روی عنه ابنه الحسن و غیره. إ ه⁽³⁾

و قال ابن کثیر الشامیّ فی تاریخه: کان فقیه الشیعة، مشتغلا بالإفادة فی بغداد إلی أن وقعت الفتنة بین الشیعة و السنّة سنة 448، و احترق کتبه و داره فی باب الکرخ، فانتقل إلی النجف، و بقی هناک إلی أن توفّی فی شهر المحرّم سنة 460.

و قال صاحب تاریخ مصر و القاهرة: فقیه الإمامیّة و عالمهم و صاحب التصانیف، منها: تفسیر کبیر فی عشرین مجلّدا، جاور النجف و مات فیه، و کان رافضیّا قویّ التشیّع‌⁽⁴⁾.

و قال ابن الجوزیّ فی تاریخه فیمن توفّی سنة 460: من الأکابر أبو جعفر الطوسیّ فقیه الشیعة، توفّی بمشهد أمیر المؤمنین علیه السّلام‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]او ابو جعفر محمد بن حسن بن علی طوسی، شیخ الطایفه و فقیه امت است که در وثاقت و تبحرش در همه علوم و فنون اجماع وجود دارد.

نجاشی در صفحه دویست و هشتاد و هفت رجال خود می‌گوید: «بزرگی از اصحاب ما، موثق، مورد اعتماد و توجه، و از شاگردان شیخ ما ابی عبدالله (شیخ مفید) است.»

محمد بن ادریس در صفحه پنج سرائر می‌گوید: «استاد سعادتمند صدوق، ابو جعفر طوسی (رضی الله عنه و تغمّده الله برحمته).»

علامه حلی در صفحه هفتاد و دو الخلاصه می‌گوید: «شیخ شیعیان و شناخته شده در نزد آنان (قدس الله روحه)، رئیس الطائفة، جلیل‌القدر، عظیم‌المنزلة، موثق، راستگو، مورد اعتماد و توجه و عارف به اخبار، رجال، فقه، اصول، کلام و ادب است و تمامی فضایل به وی نسبت داده می‌شود. در همه فنون و علوم اسلامی تألیفات دارد و عقاید و اصول و فروع دین را منقّح و مهذّب ساخته و در علم و عمل جامع کمالات انسانی است.»

ابن داود می‌گوید: «استاد ما و شیخ طائفه (قدس الله روحه) که احوال او روشن‌تر از آن است که توضیح داده شود.» - . روضات الجنات: 556 -

قاضی تستری می‌گوید: «او از بزرگان و مجتهدین امامیه و از معروف‌ترین آنهاست.» - . مجالس المومنین: 207 -

حسین بن عبدالصمد حارثی می‌گوید: «امام دورانش، شیخ روزگارش، رئیس طایفه و عمود آن، بلکه ریاست کلیه در زمان خودش که احوال و بزرگی قدرش واضح‌تر از آن است که توضیح داده شود. کسی که علمای شیعه و اهل سنت، به فضل و قوت علمی و بزرگی شأنش اعتراف دارند.» - . وصول الاخیار: 71 -

علامه مجلسی می‌گوید: «موثق، فضل و بزرگی‌اش مشهورتر از آن است که نیاز به بیان داشته باشد.» - . الوجیزه: 163 -

شیخ حر می‌گوید: «بزرگ و موثق و رئیس طایفه می‌باشد.» - . خاتمه وسائل، فائده پنجم -

بحرانی می‌گوید: «شیخ طایفه امامیه و ریاست شیعه که ریاست مذهب در زمان او به او منتهی گشت و به فضل او شیعه و سنی و موافق و مخالف اذعان دارند.» - . لؤلؤۀ البحرین: 245 - سید محمد شفیع نیز او را به این کلمات ستوده است. - . الروضۀ البهیه: 180 -

علامه طباطبایی (بحرالعلوم) در «فوائد الرجالیه» می‌گوید: «شیخ طایفه امامیه و کسی که رأیت اسلام را بر افراشت و امامت شیعه را بعد از ائمه معصومین بر عهده گرفت و تکیه گاه شیعه و امامیه در هرچه که متعلق به این دین و مذهب باشد، محقق اصول و فروع و مهذّب فنون معقول و مسموع است، هرگاه به طور مطلق گفته شود «شیخ الطائفه» و «رئیس»، که همگی در مقابلش کرنش می‌کنند، در تمام علوم اسلامی آثاری را نگاشت و امام و رهبر این علوم می‌باشد. در تفسیر کتاب تبیان را نوشت که جامع علوم قرآنی است و در حدیث همه به سمت او مهاجرت می‌کنند و به وسیله او رجالش به منتهی الامال می‌رسد. اما در فقه زبردست این علم است، و هر کسی به او می‌رسید، زمام انقیاد و زاعت را در دست می‌گرفت و هر کسی از فقها که از او متاخر در فقه هستند، به کتاب‌های او مراجعه کرده و نهایت استفاده را نمودند به طوری که پایان کلام مطلب اوست.» - . از کلام مرحوم طباطبایی جملات زیادی را حذف کردیم که همه آنها شامل این مباحث می‌شد. کسی که قصد دستیابی به تمام جملات را دارد، به فوائد رجالیه یا روضات الجنات: 556 مراجعه نماید. -

علامه نوری در خاتمه المستدرک صفحه پانصد و پنج نیز به همین کلمات شیخ طوسی را تمجید کرده است.

شیخ اسدالله تستری می‌گوید: «استاد و امام، شمشیر برّان، دریای لبریز علم، رئیس مذهب و استاد طایفه، پیشوای گروه شیعه، بنا کننده همه بناهای علم و عمل و پاداش نیک و بخشندگی و ضیافت و فضیلت و منقبت.» - . مقابس الانوار: 6 -

این‌ها تعدادی از جملاتی بود که علمای شیعه در مدح و ستودن شیخ طوسی گفتند و در دیگر کتاب‌های تراجم هم کلماتی اضافه بر این، در وثاقت و بزرگی شیخ پیدا می‌شود که اگر کسی بیشتر از این را می‌خواهد، به روضات الجنات، منتهی المقال و تنقیح المقال و جامع الروات، الکنی و الالقای و دیگر کتاب‌ها رجوع کند.

اما آنچه که علمای اهل سنت بدان اشاره دارند:

ابن حجر می‌گوید: «فقیه شیعیان، از ابن نعمان و معاصران او علوم را گرفته است و دارای تالیفات زیادی در کلام امامیه می‌باشد. تفسیر قرآن را جمع آوری نمود و احادیث زیادی را املاء کرد و از مفید حدیث نقل کرده است. فرزندش حسن و دیگران از او روایت کرده‌اند.» - . لسان المیزان 5/135 -

ابن کثیر شامی در تاریخ خود می‌گوید: «او فقیه شیعیان بود و به تدریس در بغداد مشغول بود، تا زمانی که فتنه‌ای بین شیعیان و اهل سنت در سال 448 پدید آمد. کتاب‌ها و خانه‌اش در آتش سوزی در کرخ سوخت و به نجف رفت و درآنجا باقی ماند تا محرم الحرام سنه 460 که درگذشت.»

نویسنده کتاب تاریخ مصر و قاهره می‌گوید: «فقیه شیعیان و عالم آنان و صاحب تالیفات است که از جمله آثارش تفسیر در بیست جلد می‌باشد. مجاور نجف بود و در همان جا درگذشت. دارای اعتقادات شیعی بسیار قوی بود.» - . مجالس المومنین: 207 -

ابن جوزی در تاریخ خود در شمار کسانی که در سال 460 فوت کرده‌اند می‌گوید: «از این بزرگان ابو جعفر طوسی فقیه شیعیان است که در نجف (مشهد امیرالمومنین علیه السّلام) درگذشت.» - . روضات الجنات: 556 -

**[ترجمه]

«مؤلّفاته»

له تآلیف ثمینة و تصانیف قیّمة، من الفقه، و الحدیث، و الأصول، و الکلام، و التفسیر، و الرجال، و مسائل الخلاف، و غیرها من العلوم الإسلامیّة، لم تزل منذ أوّل تألیفها إلی الآن مصدرا و مرجعا لأصحاب العلوم المختلفة، و کانت من أوثق المصادر عند العلماء أجمع، أوردها أصحاب الفهارس فی کتبهم مع الإیعاز إلی أسامیها و مواضیعها.

و قد أخرج العلّامة المجلسیّ قدّس سرّه عن جملة منها فی الکتاب نشیر إلیها:

«1»- المجالس المشتهر بالأمالیّ‌⁽¹⁾.

«2»- الغیبة⁽²⁾.

«3»- المصباح الکبیر⁽³⁾.

«4»- المصباح الصغیر⁽⁴⁾.

«5»- الخلاف، و هو کتاب لم یعمل مثله فی مسائل الخلاف‌⁽⁵⁾.

«6»- المبسوط، قد أکثر فیه الفروع الفقهیّة، و فیه من دقائق الأنظار ما لم یحوه غیره‌⁽⁶⁾.

«7»- النهایة فی الفروع الفقهیّة الّتی ضمّنها متون الأخبار⁽⁷⁾.

«8»- الفهرست، یذکر فیه أصحاب الکتب و الأصول، و یشیر إلی أسانیده إلیها عن مشایخه،⁽⁸⁾و هو کغیره من کتبه کان منذ تألیفه حتّی الیوم مصدرا للعلماء فی علم الرجال، و لغیر واحد من العلماء ذیول له، قد عمدوا فیها إلی ذکر من بعد الشیخ من المشایخ و العلماء⁽⁹⁾.

«9»- الرجال، یذکر فیه أصحاب کلّ من المعصومین من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إلی الحجّة المنتظر علیه السّلام و فی آخره یذکر من لم یرو عنهم علیهم السّلام‌⁽¹⁾.

«10»- تفسیر التبیان فی علوم القرآن، و هو کتاب کبیر غزیر⁽²⁾.

«11»- تلخیص الشافی‌⁽³⁾.

«12»- العدّة فی أصول الفقه،⁽⁴⁾

و هو أبسط ما الّف فی الأصول عند القدماء، نقّح فیه مبانی الفقه بما لا مزید علیه فی عصره. و للمولی خلیل القزوینیّ شرح له.

«13»- الاقتصاد، الهادی إلی طریق الرشاد،⁽⁵⁾

فیما یجب علی العباد من أصول العقائد و العبادات الشرعیّة علی وجه الاختصار.

«14»- الإیجاز، فی الفرائض‌⁽⁶⁾.

«15»- الجمل و العقود، فی العبادات‌⁽⁷⁾.

«16»- أجوبة المسائل الحائریّة، یذکر فی الفهرست أنّه نحو ثلاث مائة مسألة و ینقل عنه ابن إدریس فی مستطرفات السرائر بعنوان الحائریّات.

و له أیضا غیر ما ذکر تآلیف أوردها نفسه فی الفهرست، و معاصره الرجالیّ الکبیر النجاشیّ فی فهرسته، منها: کتاب تهذیب الأحکام‌⁽⁸⁾

یشتمل علی کتب الفقه من الطهارة إلی الدیات، عدد أحادیثه 13590 و عدد أبوابه 393، و کتاب الاستبصار فیما اختلف من الأخبار⁽⁹⁾و هو یشتمل علی عدّة کتب التهذیب، غیر أنّ هذا مقصور علی ذکر ما

اختلف من الأخبار، و الأوّل یجمع الخلاف و الوفاق، عدد أحادیثه 5511 و عدد أبوابه 925، و هما من الجوامع الأربعة الحدیثیّة الّتی تدور علیها رحی الفقه، و کان علیها المعوّل فی جمیع الأعصار.

**[ترجمه]برای او تالیفات گرانقدر و آثار ماندگاری در فقه، حدیث، اصول، کلام، تفسیر، رجال، مسائل مورد اختلاف و غیر از این‌ها در علوم اسلامی است که از ابتدای تالیف تاکنون مصدر و مرجع باقی مانده و مورد مراجعه اصحاب در علوم مختلف می‌باشد. آثارش از موثق‌ترین مصادر نزد همه علماء بوده و نویسندگان فهرست‌ها در کتاب‌هایشان به اسامی و مواضع آن کتاب اشاره کرده‌اند.

علامه مجلسی (قدس سره) از تعدادی از آن کتاب‌ها در بحار استفاده کرده که به نامشان اشاره می‌کنیم:

کتاب فهرست مثل دیگر کتاب‌های شیخ طوسی از تالیف تا امروز مصدر و مرجع علمای رجال بوده و تعدادی دیگر از علماء در ذیل فهرست بدان اضافه نمودند و در آن به ذکر مشایخ و علمای بعد شیخ پرداختند. - . رجوع کنید به به زندگی ابن شهر آشوب و شیخ منتجب الدین. -

و برای شیخ غیر از آنچه ذکر گردید، تالیفات دیگری است که خودش در الفهرست آورده است. همچنین نجاشی رجالی بزرگ معاصر، آنها را در فهرست خود آورده که از آن جمله‌اند: کتاب تهذیب الاحکام - . در ایران و در دو جلد به سال 1318 چاپ گردید -

که شامل کتاب‌های فقهی از طهارت تا دیات با 13590 حدیث در سیصد و نود و سه باب می‌باشد. کتاب الاستبصار فیما اختلف من الاخبار - . در لکهنو در دو جلد به سال 1307 چاپ شد و در نجف در 4 جلد منتشر گردید. -

که تعدادی از روایات کتاب تهذیب هم در آن است و قصدش جمع آوری روایات اختلافی بوده و بعد از جمع نمودن، سعی به نزدیکی آن روایات با هم داشته است. در این کتاب 5511 حدیث در نهصد و بیست و پنج باب می‌باشد.

تهذیب و استبصار از جوامع چهارگانه حدیثی شیعه است که همه فقه بر گرد آن می‌گردد و در تمام اعصار و روزگار به آنها ارجاع داده می‌شد.

**[ترجمه]

مشایخه و أساتذته

روی الشیخ قدّس سرّه فی کتبه عن جماعة کثیرین منهم الذین یدور علیهم أکثر روایاته و یعبّر عنهم بعدّة من أصحابنا، أو جماعة من أصحابنا؛ و منهم غیر هؤلاء.

فکلّما ذکر العدّة أو الجماعة عن أحمد بن محمّد بن سلیمان الزراریّ، أو عن أحمد ابن محمّد بن الحسن بن الولید، أو أحمد بن إبراهیم بن أبی رافع الصیمریّ، أو جعفر بن محمّد ابن قولویه، أو حسن بن حمزة العلویّ فالظاهر أنّه أراد منهم: شیخه محمّد بن محمّد بن النعمان المفید، و الحسین بن عبید اللّه أبا عبد اللّه الغضائریّ، و أحمد بن عبدون المعروف بابن حاشر و غیرهم‌⁽¹⁾.

و کلّما ذکر العدّة، عن أحمد بن محمّد بن عیسی فالظاهر أنّه أراد بهم: أبا عبد اللّه الغضائریّ المتقدّم، و أبا الحسین علیّ بن أحمد بن محمّد بن أبی جیّد، و غیرهم‌⁽²⁾.

و کلّما ذکر العدّة أو الجماعة عن أبی المفضّل الشیبانیّ فالظاهر أنّه أراد أبا عبد اللّه الغضائریّ و أحمد بن عبدون المتقدّمین و أبا طالب بن عرفة و أبا الحسن الصّقال [الصفّار] و أبا علیّ الحسن بن إسماعیل بن اشناس‌⁽³⁾.

و کلّما ذکر العدّة عن ابن بابویه فالظاهر أنّه أراد المفید، و ابن الغضائریّ، و أبا الحسین جعفر بن حسکة القمّیّ، و أبا زکریّا محمّد بن سلیمان الحمرانیّ‌⁽⁴⁾. فهؤلاء تسعة من مشایخه قد أکثر الروایة عنهم فی کتبه.

و أمّا غیرهم فمنهم:

«1»- أحمد بن إبراهیم القزوینیّ‌⁽¹⁾.

«2»- أحمد بن محمّد الجرجانیّ‌⁽²⁾.

«3»- أحمد بن علیّ النجاشیّ أبو الحسین الرجالیّ الکبیر⁽³⁾.

«4»- أحمد بن محمّد بن موسی المعروف بابن الصلت الأهوازیّ المتوفّی سنة 221⁽⁴⁾.

«5»- جعفر بن محمّد الدوریستیّ‌⁽⁵⁾.

«6»- الشریف أبو محمّد الحسن بن أحمد القاسم المحمّدی‌⁽⁶⁾.

«7»- الحسن بن إسماعیل أبو علیّ المعروف بابن الحمّامیّ‌⁽⁷⁾.

«8»- الحسن بن إسماعیل البزّاز⁽⁸⁾.

«9»- محمّد الحسن بن محمّد بن یحیی الفحّام السامریّ‌⁽⁹⁾.

«10»- الحسین بن إبراهیم بن علیّ القمّیّ المعروف بابن الخیّاط⁽¹⁰⁾.

«11»- الحسین بن إبراهیم أبو عبد اللّه القزوینیّ‌⁽¹¹⁾.

«12»- الحسین بن أبی محمّد هارون بن موسی التلعکبریّ‌⁽¹²⁾.

«13»- أبو عبد اللّه حمویه بن علیّ بن حمویه البصریّ.⁽¹³⁾

«14»- أبو محمّد عبد الحمید بن محمّد المقریّ النیسابوریّ.⁽¹⁴⁾

«15»- عبد الواحد بن محمّد بن عبد اللّه بن محمّد بن مهدیّ‌⁽¹⁾.

«16»- علیّ بن أحمد بن عمر بن حفص المقری المعروف بابن الحمّامیّ‌⁽²⁾.

«17»- الحسین الموسوی أبو القاسم المرتضی‌⁽³⁾.

«18»- علیّ بن شبل بن أسد أبو القاسم الوکیل، قال الشیخ: قرأ علیّ و أنا أسمع فی منزله ببغداد فی الربض بباب محول فی صفر سنة 410⁽⁴⁾.

«19»- القاضی علیّ بن أبی علیّ المحسن بن أبی القاسم التنّوخیّ‌⁽⁵⁾.

«20»- أبو الحسن علیّ بن محمّد بن عبد اللّه بن بشران المعدّل، المعروف بابن بشران‌⁽⁶⁾.

«21»- محمّد بن أحمد بن أبی الفوارس الحافظ، حدّثه إملاء ببغداد سنة 411⁽⁷⁾.

«22»- محمّد بن أحمد بن الحسن بن شاذان أبو الحسن القمّیّ‌⁽⁸⁾.

«23»- محمّد بن أحمد بن عبد الوهّاب‌⁽⁹⁾.

«24»- محمّد بن سنان‌⁽¹⁰⁾.

«25»- محمّد بن علیّ بن حمویّ أبو عبد اللّه البصریّ‌⁽¹¹⁾.

«26»- محمّد بن علیّ بن خشیش بن نضر بن جعفر بن إبراهیم التمیمیّ‌⁽¹²⁾.

«27»- أبو بکر محمّد بن عمر.⁽¹³⁾

«28»- أبو عبد اللّه محمّد بن محمّد الزعفرانیّ‌⁽¹⁾.

«29»- أبو الحسن محمّد بن محمّد بن محمّد بن مخلّد⁽²⁾.

«30»- هلال بن محمّد بن جعفر الحفّار أبو الفتح‌⁽³⁾.

«31»- یحیی بن زکریّا الساجیّ‌⁽⁴⁾.

«32»- ابن أبی حمید⁽⁵⁾.

«33»- أبو حازم النیشابوریّ‌⁽⁶⁾.

«34»- أبو الحسین حسنبش‌⁽⁷⁾.

«35»- أبو الحسین بن سوار المغربیّ‌⁽⁸⁾.

«36»- أبو طالب بن غرور⁽⁹⁾.

«37»- أبو علیّ بن شاذان المتکلّم‌⁽¹⁰⁾.

«38»- أبو منصور السکّریّ‌⁽¹¹⁾.

«39»- أبو الطیّب‌⁽¹²⁾.

«40»- أبو الحسن بن أبی جعفر النسّابة.⁽¹³⁾

«41»- أبو عبد اللّه أخو سروة.⁽¹⁴⁾

«42»- أحمد بن علیّ النحّاس، ذکره الشیخ الحرّ فی أمل الآمل.

«43»- أبو عبد اللّه الفارسیّ ذکره الشیخ الحرّ فی أمل الآمل.

**[ترجمه]شیخ (قدس سره) در کتابش روایت کرده از جماعت زیادی که اکثر روایات بر گرد آنها می‌گردد و از آن تعبیر می‌کند به «عده‌ای از اصحاب ما» یا «جماعتی از اصحاب ما» و از این قبیل.

همه این عده و جماعت ذکر کردند از احمد بن محمد بن سلیمان زرارّی؛ یا از احمد بن محمد بن حسن بن ولید؛ یا احمد بن ابراهیم بن ابی رافع صیمّری؛ یا جعفر بن محمد بن قولویه؛ یا حسن بن حمزۀ علوی، و ظاهراً او از این‌ها ارداه کرده است، استادش محمد بن محمد بن نعمان مفید؛ و حسین بن عبیدالله ابا عبدالله غضائری، و احمد بن عبدون مشهور به ابن حاشر و غیر این‌ها. - . رجوع کنید به فهرست: 19،22، 28، 32 و مشیخه التهذیب. و احمد بن عبدون، احمد بن عبدالواحد بن احمد بزّاز است. -

همه این عده ذکر کردند از احمد بن محمد بن عیسی که ظاهراً از او اراده کرده است، ابا عبدالله غضائری که نامش گذشت؛ و اباالحسین علی بن احمد بن محمد بن ابی جیّد و غیر این‌ها - . رجوع کنید به فهرست: 25 - .

و همه عده و جماعت ذکر کردند از ابی مفضّل شیبانی، و ظاهراً از او اراده کردند ابا عبدالله غضائری؛ و احمد بن عبدون (که این دو نامشان گذشت)؛ و ابوطالب بن عرفۀ؛ و اباالحسن صقّال [صفّار]؛ و ابا علی حسن ین اسماعیل بن اشناس.

و همه عده ذکر کردند از ابن بابویه، و ظاهراً از او اراده کردند مفید؛ و ابن غضائری؛ و ابا الحسین جعفر بن حسکۀ قمّی؛ و ابا زکریا محمد بن سلیمان حمرانی.

این نه نفر از مشایخ شیخ طوسی هستند که تکثر روایات از آنها در کتاب‌های شیخ طوسی آمده است. اما غیر از آنها عبارتند از: