اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

اشارة

تتمة کتاب المحن و الفتن‌- 4

تتمة الباب [23]

الطعن الرابع عشر: أنّه أبدع فی الدین بدعا کثیرة:

منها: صلاة التراویح‌

، فإنّه کانت بدعة ⁽¹⁾

و شرح المواهب للزرقانی 7- 149.

رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّ الصَّلَاةَ بِاللَّیْلِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ مِنَ النَّافِلَةِ جَمَاعَةً بِدْعَةٌ ⁽²⁾، وَ صَلَاةُ الضُّحَی بِدْعَةٌ، أَلَا فَلَا تَجَمَّعُوا لَیْلًا فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فِی النَّافِلَةِ، وَ لَا تُصَلُّوا صَلَاةَ الضُّحَی، فَإِنَّ قَلِیلًا فِی سُنَّةٍ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرٍ فِی بِدْعَةٍ، أَلَا وَ إِنَّ کُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ، وَ کُلَّ ضَلَالَةٍ سَبِیلُهَا إِلَی النَّارِ ⁽³⁾.

وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّ عُمَرَ خَرَجَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَیْلًا فَرَأَی الْمَصَابِیحَ فِی الْمَسْجِدِ، فَقَالَ: مَا هَذَا؟. فَقِیلَ لَهُ: إِنَّ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا لِصَلَاةِ التَّطَوُّعِ، فَقَالَ: بِدْعَةٌ وَ نِعْمَتِ الْبِدْعَةُ ⁽⁴⁾

و أورده ابن الأثیر فی جامع الأصول 6- 122 حدیث 4222، و القسطلانی فی إرشاد السّاریّ فی شرح صحیح البخاریّ 5- 4، و قال: سمّاها بدعة لأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لم یسنّ لهم الاجتماع لها، و لا کانت فی زمن الصّدّیق، و لا أوّل اللّیل، و لا هذا العدد!.

وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ لَمَّا اجْتَمَعُوا إِلَیْهِ بِالْکُوفَةِ فَسَأَلُوهُ أَنْ

یَنْصَبَ لَهُ ⁽¹⁾إِمَاماً یُصَلِّی بِهِمْ نَافِلَةَ شَهْرِ رَمَضَانَ، زَجَرَهُمْ وَ عَرَّفَهُمْ أَنَّ ذَلِکَ خِلَافُ السُّنَّةِ، فَتَرَکُوهُ وَ اجْتَمَعُوا لِأَنْفُسِهِمْ وَ قَدَّمُوا بَعْضَهُمْ، فَبَعَثَ إِلَیْهِمُ الْحَسَنَ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَدَخَلَ عَلَیْهِمُ الْمَسْجِدَ وَ مَعَهُ الدِّرَّةُ، فَلَمَّا رَأَوْهُ تَبَادَرُوا الْأَبْوَابَ وَ صَاحُوا:

وَا عُمَرَاهْ؟!.

هذه الروایات أوردها السیّد رحمه اللّه فی الشافی ⁽²⁾و حاصل الاستدلال أنّ التراویح کانت بدعة جماعتها، بل أصلها، و⁽³⁾وضعها و أمر بها عمر و کلّ بدعة حرام، أمّا الأولی فلاعترافه بکونه بدعة کما مرّ.

و روی عنه صاحب النهایة ⁽⁴⁾و غیره ⁽⁵⁾من علمائهم.

وَ رَوَی الْبُخَارِیُّ ⁽⁶⁾وَ مُسْلِمٌ ⁽⁷⁾فِی صَحِیحِهِمَا، وَ صَاحِبُ جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽⁸⁾عَنْ أَبِی سَلَمَةَ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ: کَیْفَ کَانَتْ صَلَاةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] فِی رَمَضَانَ؟. فَقَالَتْ ⁽⁹⁾: مَا کَانَ ⁽¹⁰⁾یَزِیدُ فِی رَمَضَانَ وَ لَا فِی غَیْرِهَا عَلَی إِحْدَی عَشْرَةَ رَکْعَةً، یُصَلِّی أَرْبَعاً فَلَا تَسْأَلُ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَ طُولِهِنَّ، ثُمَّ یُصَلِّی أَرْبَعاً فَلَا تَسْأَلُ ⁽¹¹⁾عَنْ حُسْنِهِنَّ وَ طُولِهِنَّ، ثُمَّ یُصَلِّی ثَلَاثاً ⁽¹²⁾، فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! أَ تَنَامُ قَبْلَ أَنْ

تُوتِرَ؟. قَالَ: یَا عَائِشَةُ! إِنَّ عَیْنَیَّ تَنَامَانِ وَ لَا یَنَامُ قَلْبِی.

وَ رَوَی مُسْلِمٌ ⁽¹⁾وَ صَاحِبُ الْجَامِعِ ⁽²⁾أَیْضاً، عَنْ أَبِی سَلَمَةَ، قَالَ: أَتَیْتُ عَائِشَةَ، فَقُلْتُ: أَیْ أُمَّةِ! أَخْبِرِینِی عَنْ صَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] ؟.

فَقَالَتْ: کَانَتْ صَلَاتُهُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ غَیْرِهِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً بِاللَّیْلِ، مِنْهَا رَکْعَتَا الْفَجْرِ.

وَ رَوَیَا ⁽³⁾رِوَایَاتٍ أُخَرَ قَرِیبَةً مِنْ ذَلِکَ.

وَ رُوِیَ فِی جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽⁴⁾، عَنْ زَیْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ: احْتَجَرَ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] حُجَیْرَةً بِخَصَفَةٍ أَوْ حَصِیرٍ، قَالَ عَفَّانُ: فِی الْمَسْجِدِ، وَ قَالَ عَبْدُ الْأَعْلَی: فِی رَمَضَانَ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] یُصَلِّی فِیهَا، قَالَ:

فَتَبِعَ ⁽⁵⁾إِلَیْهِ رِجَالٌ وَ جَاءُوا یُصَلُّونَ بِصَلَاتِهِ، قَالَ: ثُمَّ جَاءُوا إِلَیْهِ ⁽⁶⁾فَحَضَرُوا وَ أَبْطَأَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] عَنْهُمْ فَلَمْ یَخْرُجْ إِلَیْهِمْ، فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ وَ حَصَّبُوا الْبَابَ ⁽⁷⁾

أقول: إنّه قد ضمّن فی هذه اللّفظة معنی الجلوس، أی حصّبوا و جلسوا فی الباب، و یحتمل أن یکون المعنی: إنّهم رموا الباب بالحصی لیخرج إلیهم النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی نحو الإعلان، و هذا- و إن کان لا یلیق بالمسلم العارف بحقّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله بل بمن تأدّب بآداب الإسلام- إلّا أنّ أکثرهم کانوا لا یفقهون و ینادونه صلی الله علیه و آله من وراء الحجرات.

بُیُوتِکُمْ، فَإِنَّ خَیْرَ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِی بَیْتِهِ إِلَّا الصَّلَاةَ الْمَکْتُوبَةَ.

أخرجه البخاری ⁽¹⁾و مسلم ⁽²⁾و أخرج أبو داود (3) و لم یذکر: فی رمضان.

وَ فِی رِوَایَةِ النَّسَائِیِّ ⁽³⁾: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] اتَّخَذَ حُجْرَةً فِی الْمَسْجِدِ مِنْ حَصِیرٍ فَصَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] فِیهَا لَیَالِیَ فَاجْتَمَعَ ⁽⁴⁾إِلَیْهِ نَاسٌ ثُمَّ فُقِدَ ⁽⁵⁾صَوْتُهُ لَیْلَةً فَظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ نَامَ، فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ یَتَنَحْنَحُ لِیَخْرُجَ فَلَمْ یَخْرُجْ، فَلَمَّا خَرَجَ لِلصُّبْحِ قَالَ: مَا زَالَ بِکُمُ الَّذِی رَأَیْتُ مِنْ صَنِیعِکُمْ حَتَّی خَشِیتُ أَنْ یُکْتَبَ عَلَیْکُمْ، وَ لَوْ کُتِبَ عَلَیْکُمْ مَا قُمْتُمْ بِهِ، فَصَلُّوا أَیُّهَا النَّاسُ فِی بُیُوتِکُمْ، فَإِنَّ أَفْضَلَ الصَّلَاةِ صَلَاةُ الْمَرْءِ فِی بَیْتِهِ إِلَّا الْمَکْتُوبَةَ ⁽⁶⁾.

وَ عَنْ أَنَسٍ ⁽⁷⁾

و أخرجه أیضا ابن الأثیر فی جامع الأصول 6- 115- 116 حدیث 4216.

انظر: القاموس 2- 170.

فَصَلَّی صَلَاةً لَا یُصَلِّیهَا عِنْدَنَا، قَالَ: قُلْنَا لَهُ حِینَ خَرَجَ ⁽¹⁾: أَ فَطَنْتَ بِنَا ⁽²⁾اللَّیْلَةَ؟.

قَالَ: نَعَمْ، ذَاکَ الَّذِی حَمَلَنِی عَلَی مَا صَنَعْتُ.

و قد ذکر ⁽³⁾أخبارا کثیرة نحوا ممّا ذکرنا ترکناها لقلّة الجدوی فی تکرارها.

فظهر من بعض ⁽⁴⁾أخبارهم أنّه صلّی اللّه علیه و آله ما کان یزید فی شهر رمضان شیئا من النوافل، و من بعضها أنّه صلّی اللّه علیه و آله لم یرض بإیقاع النافلة جماعة، فإبداع هذا العدد المخصوص فی الشریعة ⁽⁵⁾

لأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم لم یسنّ لهم الاجتماع لها و لا کانت فی زمن الصدّیق، و لا أوّل اللیل، و لا هذا العدد.

و أمّا التعلیل الوارد فی روایاتهم المرویّة عن الکذّابین المشهورین فلا یخفی علی عاقل أنّه من مفتریاتهم، و لیس فی أخبار أهل البیت علیهم السلام شی‌ء من ذلک، فإنّ المواظبة علی الخیر و الاجتماع علی الفعل المندوب إلیه لا یصیر سببا لأن یفرض علی الناس، و لیس الربّ تعالی غافلا عن وجوه المصالح حتّی یتفطّن بذلک

الاجتماع، و یظهر له الجهة المحسنة لإیجاب الفعل، و کیف أمرهم صلّی اللّه علیه و آله مع ذلک الخوف بأن یصلوها فی بیوتهم؟ و لم لم یأمرهم بترک الرواتب خشیة الافتراض ⁽¹⁾ثم المناسب لهذا التعلیل أن یقول: خشیت أن یفرض علیکم الجماعة فیها، لا أن یفرض علیکم صلاة اللیل، کما فی بعض روایاتهم. و قد ذهبوا إلی أنّ الجماعة مستحبة فی بعض النوافل کصلاة العید و الکسوف و الاستسقاء و الجنازة، و لم یصر ⁽²⁾الاجتماع فیها سببا للافتراض، و لم ینه عن الجماعة فیها لذلک، فلو صحّت الروایة لکانت محمولة علی أنّ المراد النهی عن تکلّف ما لم یأمر اللّه به، و التحذیر من أن یوجب علیهم صلاة اللیل لارتکاب البدعة فی الدین، ففیه دلالة واضحة علی قبح فعلهم و أنّه مظنّة العقاب، و إذا کان کذلک فلا یجوز ارتکابه بعد ارتفاع الوحی أیضا.

و أمّا أنّ عمر ابتدعها، فلا خلاف فیه ⁽³⁾

انظر: تاریخ عمر بن الخطّاب لابن الجوزی: 54، تاریخ ابن سمنة حوادث سنة 23 ه، تاریخ الخلفاء للسیوطی.

و عدّها من أولیات عمر فی: طبقات ابن سعد 3- 281، قال: و ذلک فی شهر رمضان سنة أربع عشرة، و جعل للناس بالمدینة قارئین، قارئا یصلّی بالرجال و قارئا یصلّی بالنساء، و تاریخ الطبریّ 5- 22، و الکامل لابن الأثیر 2- 41. و قد تقدّم فی أول البحث عن محاضرات الأوائل، و إرشاد الساری و غیرهما.

فَرَوَی مُسْلِمٌ ⁽¹⁾فِی صَحِیحِهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] یَقُولُ فِی خُطْبَتِهِ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ خَیْرَ الْحَدِیثِ کِتَابُ اللَّهِ، وَ خَیْرَ الْهَدْیِ هَدْیُ مُحَمَّدٍ، وَ شَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا، وَ کُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ ⁽²⁾.

وَ رَوَی الْبُخَارِیُّ ⁽³⁾وَ مُسْلِمٍ ⁽⁴⁾، عَنْهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] أَنَّهُ قَالَ: مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِی فَلَیْسَ مِنِّی⁽⁵⁾

وَ رَوَیَا ⁽⁶⁾أَیْضاً عَنْهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] ، أَنَّهُ قَالَ: مَا بَالُ أَقْوَامٍ یَتَنَزَّهُونَ عَنِ الشَّیْ‌ءِ أَصْنَعُهُ، فَوَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْلَمُهُمْ ⁽⁷⁾بِاللَّهِ وَ أَشَدُّهُمْ لَهُ خَشْیَةً ⁽⁸⁾.

وَ رَوَیَا⁽⁹⁾

و فی صحیح مسلم 2- 42 کتاب الأقضیة، و أورد شرحه النّوویّ فی شرح صحیح مسلم 7- 335.

لَیْسَ عَلَیْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ ⁽¹⁾

وَ حَکَی فِی جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾، عَنِ التِّرْمِذِیِّ ⁽³⁾وَ أَبِی دَاوُدَ ⁽⁴⁾، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِیَةَ: إِیَّاکُمْ وَ مُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ، فَإِنَّ کُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ، وَ کُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ ⁽⁵⁾.

وَ قَالَ فِی فَتْحِ الْبَارِی شَرْحِ الْبُخَارِیِّ- ⁽⁶⁾: قَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ بِسَنَدٍ جَیِّدٍ، عَنْ عَصِیفِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ ..: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ سَلَّمَ: مَا أَحْدَثَ قَوْمٌ بِدْعَةً إِلَّا رُفِعَ مِنَ السُّنَّةِ مِثْلُهَا.

و أخبارنا فی ذلک متواترة ⁽⁷⁾، و ما زعمه بعض فقهاء العامّة ⁽⁸⁾من انقسام البدعة بالأقسام الخمسة لا وجه له ⁽⁹⁾بل یظهر من عموم النصوص أنّ کلّ ما أحدث فی الدین ممّا لم یرد فی الشریعة خصوصا أو عموما فهو بدعة محرّمة، فکلّ ما فعل علی وجه العبادة و لم یکن مستفادا من دلیل شرعیّ عامّ أو خاصّ فهو بدعة و تشریع، سواء کان فعلا مستقلا أو وصفا لعبادة متلقّاة من الشارع، کفعل

الواجب علی وجه الندب و بالعکس، و إیجاب وصف خاصّ فی عبادة مخصوصة، فلو أوجب أحد إیقاع الطواف مثلا جماعة، أو زعمه مستحبّا، أو استحبّ عددا مخصوصا فی الصلاة.

و بالجملة، کلّ فعل أو وصف فی فعل أتی به المکلّف علی غیر الوجه الذی وردت به الشریعة، و تضمّن تغییر حکم شرعیّ و إن کان بالقصد و النیة فلا ریب فی أنّه بدعة و ضلالة.

و أمّا ما دلّ علیه دلیل شرعیّ سواء کان قولا أو فعلا عامّا أو خاصّا فهو من السنّة.

و قد ظهر من روایاتهم أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لم یصلّ عشرین رکعة یسمّونها: التراویح، و إنّما کان یصلّی ثلاث عشرة رکعة، و لم یدلّ شی‌ء من روایاتهم التی ظفرنا بها علی استحباب هذا العدد المخصوص فضلا عن الجماعة فیها، و الصلاة و إن کانت خیرا موضوعا یجوز قلیلها و کثیرها إلّا أنّ القول باستحباب عدد مخصوص منها فی وقت مخصوص علی وجه الخصوص بدعة و ضلالة، و لا ریب فی أنّ المتّبعون لسنّة عمر یزعمونها علی هذا الوجه سنّة وکیدة، بل عزیمة، و یجعلونها من شعائر دینهم.

و لو سلّمنا انقسام البدعة بالأقسام الخمسة و تخصیص کونها ضلالة بالبدعة المحرّمة، فلا ریب أنّ هذا ممّا عدّوه من البدع المحرّمة لما عرفت، و الأقسام الأخری من البدع التی عدوها لیست من هذا القبیل، بل هی ممّا ورد فی الشریعة عموما أو خصوصا فلا ینفعهم التقسیم، و اللّه الهادی إلی الصراط المستقیم.

**[ترجمه]چرا که این نماز بدعت - . چنانکه در محاضرات الأوائل: 149- چاپ سال 1311- و : 98- چاپ سال 1300 و شرح المواهب اثر الزرقانی 7 - 149 ذکر شده است، الباجی و السیوطی و السکتواری و دیگران تاکید کرده اند نخستین کسی که نماز تراویح را سنت نمود، عمر بن الخطّاب بود. -

است، زیرا روایت شده است از: پیامبر صلی الله علیه و آله: ای مردمان! همانا نماز نافله به جماعت در شب ماه رمضان بدعت است - . و همچنین الباجیّ و السّیوطیّ و السکتواری و دیگران تاکید کرده اند که برگزاری نماز نافله به جماعت در ماه رمضان از بدعت های عمر است. بنگرید به: طرح التّثریب 3 - 92. -

و نماز چاشتگاه هم بدعت است، هان پس در شب ماه رمضان به جماعت نماز نافله بر پا نکنید و نماز وقت چاشتگاه نخوانید، چرا که اندک بنا بر سنت برتر است از بسیار بنا بر بدعت. هان که هر بدعتی گمراهی است و هر گمراهی راه به آتش دارد. - . در الشّافی 4: 219، و شرح ابن أبی الحدید 12: 283 ذکر شده و ادامه آن به نظر عامه اضافه اطنابی است و نزد خواص از ضروریات مذهب است. بنگرید به: سنن أبی داود 2: 261، و مقدّمة سنن ابن ماجة: 46، و غیر آن. -

و روایت شده که عمر در شب ماه رمضان از خانه برون رفت و در مسجد چراغهای روشن را دید و پرسید: چیست این چراغها؟ گفتند مردم برای نماز نافله اختیاری گرد آمده اند و او گفت: بدعت است و نیک بدعتی است! - . ذیل این حدیث را بخاریّ در صحیح خود 4: 218 در شاخه نماز تراویح از باب فضل نمازگزار در ماه رمضان به ذکر اسناد آورده و مالک در الموطّأ 1: 114 در شاخه نماز در ماه رمضان از باب احادیث مربوط به نماز خواندن در رمضان ذکر کرده است و ابن الأثیر در جامع الأصول 6: 122 حدیث 4222 ذکر کرده و القسطلانی در إرشاد السّاریّ در شرح صحیح بخاریّ 5: 4 آنرا درج کرده و گفته: آنرا بدعت نامیده چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله این نماز را به جماعت برای ایشان سنت قرار نداد و در زمان ابی بکر هم وجود نداشت و در اول شب هم نبود و به این تعداد رکعت هم نبود. -

و روایت شده که امیر المومنین علیه السلام آنگاه که در کوفه نزد وی گرد آمدند و از وی خواستند

ص: 7

که برایشان امامی تعیین کند که نافله ماه رمضان را پیشنمازشان گردد، او ایشان را به تندی بازداشت و به ایشان فهماند که این خلاف سنت است و آنان وی را رها کرده و برای خود تجمع کرده و یکی از خودشان را پیشنماز کردند پس امام علیه السلام، حسن علیه السلام را نزد ایشان فرستاد و او تازیانه به دست، در مسجد بر ایشان وارد شد و آنان چون وی را دیدند بسوی درها دویدند و فریاد زدند: واعُمراه! (ای فریاد حسرت ما بر تباهی عمر!)

این روایتها را سید رحمه الله در الشافی - . الشافی 4: 219، و تلخیص الشافی 4: 5، و غیر آن. -

آورده و حاصل استدلال اینکه نماز تراویح به جماعت بدعت است بلکه در اصل و وضع نمودن آن و عمر بود که به آن دستور داد و هر بدعتی حرام است و اما به جماعت بدعت بودن آن، بخاطر اعتراف خود عمر به بدعت بودن آن، چنانکه گذشت، می باشد و مولف النهایة - . النهایة 1: 106و 107 -

و دیگر - . چون الباجی و السیوطی و السکتواری و القسطلانی و مولف محاضرات الأوائل و بسیاری دیگر که در آغاز این طعن و توبیخ ذکر شد. -

علمای اهل سنت این قضیه را از عمر روایت کرده اند.

بخاری - . صحیح بخاریّ 3: 16 کتاب تهجّد باب کیفیّت نماز نبیّ اکرم (ص). -

و مسلم - . صحیح مسلم کتاب نماز مسافرین باب نماز شب و عدد رکعتهای نبیّ (ص)، و آنرا بهمراه روایت بعدی در شماره 736 و 738 [1- 509] ذکر کرده است. -

در صحیح هر دو ایشان و مولف جامع الاصول - . جامع الأصول 6: 93 ضمن حدیث 4198 -

از ابی سلمة روایت می کنند که وی از عایشه پرسید: نماز رسول خدا صلی الله علیه در رمضان چگونه بود؟ وی گفت: نه در ماه رمضان و نه غیر آن، بیشتر از یازده رکعت نافله نمی خواند. چهار رکعت نماز می گزارد و چه حاجت که از حُسن و طول آن بپرسی، سپس چهار رکعت دیگر می خواند و چه حاجت که از حُسن و طول آن بپرسی و آنگاه سه رکعت می خواند. گفتم ای رسول خدا آیا پیش از آنکه نماز وتر بخوانی، می خوابی؟

ص: 8

فرمود: ای عائشه! به راستی که چشمانم می خوابند ولی دلم در خواب نیست.

همچنین مسلم - . صحیح مسلم 1: 510 -

و مولف الجامع - . جامع الأصول 6: 94 ضمن حدیث 4198 -

از ابی سلمة روایت می کنند که گفت به نزد عایشه رفتم و گفتم: ای مادرم! مرا از نماز رسول خدا صلی الله علیه آگاه ساز! وی گفت: نماز وی در ماه رمضان و غیر آن سیزده رکعت در شب و از جمله آن دو رکعت نماز صبح بود.

و این دو روایات دیگری شبیه به این روایت کرده اند. - . صحیح مسلم 1: 508- 512، و جامع الأصول: 6 -

در جامع الاصول از زید بن ثابت روایت است که: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با بوریا و یا حصیر حجره ای کوچک درست کرد، عفان گوید در مسجد و عبد الاعلی گوید در ماه رمضان، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از خانه برون رفته و در آن نماز می خواند. گوید: مردانی ره او گرفته و آمدند و با او نماز خواندند. گوید: سپس یک شب حاضر شدند و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درنگ نمود و از درون حجره اش به نزد ایشان بیرون نیامد، پس صدا برآوردند و سنگریزه های کوچک بر در او انداختند، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برافروخته برون آمد و همچنان این کارتان را انجام می دهید به حدی که گمان دارم که این کار بر شما نوشته می شود، پس در خانه هاتان نماز بخوانید

ص: 9

چرا که بهترین نماز فرد نماز در خانه اش است مگر نماز واجب.

بخاری‌ - . صحیح بخاریّ 10: 430 -

و مسلم - . صحیح مسلم کتاب نماز مسافرین باب استحباب نماز نافله در خانه، حدیث 781 -

آنرا به سند ذکر کرده و ابو داود - . سنن أبی داود کتاب نماز باب فضل نافله خوانی در خانه حدیث 1447 -

به سند ذکر کرده و لفظ در رمضان را نیاورده است .

نسائی روایت می کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم حجره ای از حصیر در مسجد برگرفت و چندین شب در آن نماز گزارد و مردمانی نزد وی گرد آمدند و آنگاه شبی صدای پیامبر را نشنیدند و گمان گردند که خفته است و یکی از ایشان برای اینکه پیامبر خارج شود چند بار گلو صاف کرد و حضرت خارج نشد و چون برای نماز صبح بیرون آمد، فرمود: همچنان این کاری که از شما دیدم را تکرار می کنید که می ترسم بر شما نوشته شود و اگر بر شما نوشته می شد آنرا انجام نمی دادید، پس ای مردمان در خانه هایتان نماز بگزارید چه آنکه برترین نماز انسان نماز او در خانه اش است مگر نماز واجب. - . جامع الأصول 6: 119 ذیل حدیث 4218 -

و از انس - . صحیح مسلم، حدیث 1104، جامع الأصول 6: 115- 116 حدیث 4216 - روایت است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در ماه رمضان نماز می خواند که آمدم و کنار او ایستادم و مردی دیگر آمد و ایستاد تا آنکه هفت هشت ده تن شدیم و چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم احساس کرد که من پشت او هستم، شروع به مختصر کردن نماز کرد و سپس به منزل خود رفت

ص: 10

و نمازی خواند که نزد ما نخواند و چون بیرون آمد گفتم آیا شب گذشته از حضور ما آگاه گشتی؟ فرمود آری و همان باعث شد که چنان رفتار کردم.

اخبار - . جامع الأصول 6: 114- 125 از حدیث 4215- 4226 - بسیار دیگری نظیر آنچه ذکر شد، وارد شده که بدلیل عدم افاده ، آنرا تکرار نمی کنیم.

از برخی اخبار ایشان روشن می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در ماه رمضان چیزی بر نافله خود نمی افزوده و از برخی اخبار چنین در می یابیم که حضرت صلی الله علیه و آله و سلم به واجب نمودن نافله بصورت جماعت راضی نبوده و بدعت افکندن این عدد مخصوص در شریعت - . القسطلانی در شرح صحیح بخاری 5: 4 -

و به شکل سنت حتمی درآوردن آن بدعتی است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آن امر نکرده و از سوی خدا برای مسلمین نیاورده است. و روشن می شود که این سخن برخی از ایشان که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این نماز را آورده سپس بدون نسخ آنرا ترک نموده است، هیچ سندی ندارد و اگر سنتی پسندیده و مستحب شده بود، چرا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می بایست آنرا ترک می کرد و برافروخته از درون حجره اش بسوی آن بیرون می آمد و میگفت: در خانه هایتان نماز بخوانید؟! و اگر چنین بود، هرگز نمازش را رها نمی کرد و از ایشان دوری نمی جست. و خلافی نیست در اینکه جماعت در هر نمازی جایز باشد عبادت است و فضل بسیار دارد و اگر دراین نماز و نافله های غیر آن جایز بود، به جماعت خواندن وی را خشمگین نمی کرد و ایشان را در نمازهای غیر واجب به اقامه در خانه امر نمی فرمود.

اما علت تراشی های وارد شده در روایات نقل شده از دروغگویان مشهور ایشان، بر هیچ خردمندی پوشیده نیست که از افتراهای ایشان است و در اخبار منقول از اهل بیت علیهم السلام هیچ اثری از آن نیست، چه آنکه استمرار در عمل خیر و انجام جمعی کار مستحب، نمی تواند سبب آن گردد که بر مردمان واجب گردد و خداوند تعالی از وجه مصلحتهای بشر بی خبر نیست که با این اجتماع ایشان بدان راه یابد

ص: 11

و وجهی که واجب نمودن آن کار را نیک جلوه دهد، برایش کشف گردد و چگونه است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با وجود این ترس و نگرانی، به ایشان فرمود تا آن نماز را در خانه شان بخوانند ؟ و چرا ایشان را از بیم مفروض و به شکل واجب در آمدن نمازهای نافله در سنت، به ترک این نمازها وانداشت؟ آنگاه سخن مناسب در این بیان علت آنست که بگوید: بیم آن داشتم که جماعت در این نماز بر شما واجب گردد، نه اینکه- بر اساس برخی روایتهای ایشان- بگوید (بیم آن داشتم که) نماز شب بر شما واجب گردد. و گفته اند که جماعت در برخی نمازهای نافله چون نماز عید و کسوف و استسقاء و نماز میت مستحب است ولی به جماعت خواندن آن سبب واجب شدن آن نگشته است و بخاطر احتراز از چنین امری، از به جماعت خواندن آنها منع نشده است. این روایت اگر هم درست باشد، حمل بر آنست که مراد نهی از انجام دادن متکلفانه آنچه خداوند امر نکرده است، می باشد و هشدار است از اینکه بخاطر ایجاد بدعت در دین، نماز شب بر ایشان واجب گردد و در این سخن، دلالت آشکاری بر زشتی این کردار ایشان و اینکه گمان مجازات الهی درباره آن برود، هست. و اگر چنین باشد، اکنون بخصوص پس از منتفی گشتن وحی، اقدام به این عمل جایز نیست. و اما اینکه عمر به بدعت آنرا ایجاد نمود، مورد اختلاف نمی باشد - . همه مخالفان تصریح کرده اند که این امر از بدعت گذاریهای عمر است. بنگرید به: تاریخ عمر بن الخطّاب تالیف ابن الجوزی: 54، تاریخ ابن سمنة حوادث سال 23 هجری، تاریخ الخلفاء تالیف سیوطی. و مؤلف در طبقات ابن سعد 3- 281، آنرا از من در آوردیهای عمر برشمرده و می گوید: این امر در رمضان سال چهاردهم هجری بود و او برای مردم دو قاری (قران خوان در نماز) گمارده بود که یکی پیش نماز مردان بود و دیگری زنان. و در تاریخ طبریّ 5- 22، و الکامل ابن الأثیر 2- 41 نیز ذکر شده است. و در آغاز این بحث از محاضرات الأوائل، و إرشاد الساری و غیر اینها نیز بیان شد. -

ولی اینکه هر بدعتی گمراهی است، در اخبار خاص - . جناب مصنف - رحمه اللّه- آنرا در بحار الأنوار 2: 261،263، 266، 301، 309، و غیره بیان کرده است. - و عام راویان آمده است.

ص: 12

مسلم - . صحیح مسلم 12: 37، و بنگرید به شرح آن تالیف نّوویّ 4: 226 - در صحیح از جابر بن عبدالله روایت می کند که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در خطبه خود فرمود: اما پس از حمد الهی، بهترین سخنان کتاب خدا و برترین هدایت، هدایت محمد و بدترین امور نوآورده های آن است و هر بدعتی گمراهی است. - . و نزدیک به آن در صحیح بخاریّ کتاب اعتصام باب اقتداء به سنتهای رسول اللّه صلّی اللّه علیه [ و آله] و سلّم، و ابن الأثیر نیز در جامع الأصول 1: 289 حدیث 74 آنرا از وی نقل کرده است. -

بخاری - . صحیح بخاریّ، کتاب النکاح 6-: 112 حدیث اول[ 7- 2- دار الشّعب]، و همچنین در شرح القسطلانی: إرشاد السّاری 4- 8، و شرح العسقلانیّ: فتح الباری 9- 90، و شرح العینیّ: عمدة القاری 9- 354 نیز آمده است. - و مسلم - . صحیح مسلم 5: 13، و شرح آن اثر النّوویّ 5: 94 -

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت می کنند که فرمود: هر که از سنت من رویگردان شود، از من نیست. - . و نّسائیّ آنرا در سنن و همچنین الدّارمیّ در کتاب النکاح آورده و احمد بن حنبل نیز در مسند خود 2: 158، 3: 241، 259 و 285، 5: 409 ذکر کرده است. -

و هم آن دو - . صحیح بخاریّ 8: 136[ دار الشّعب 9: 120] کتاب الاعتصام، و نیز در 7: 91 کتاب الأدب. و بنگرید: إرشاد السّاریّ 10: 378 و 9: 77، و فتح الباری 13: 235 و 10: 427، و عمدة القاریّ 11: 136 و 10: 91، و صحیح مسلم 2: 221 کتاب الفضائل، و شرح آن اثر نووی 9: 269 با تفاوتی اندک. - از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کنند: چه می شود مردمانی را که از کاری که من می کنم، برکنار رفته و دوری می جویند، به خدا سوگند که من آگاه ترین ایشان به خدا و پر خشیت ترین ایشان در برابر وی هستم. - . مولف: از عایشه روایت شده است- همچنانکه که بخاریّ نیز آنرا در کتاب البیوع باب النّجش ضمن تعلیق و حاشیه زدن بر آن، آورده ، و مولف کتاب الصّلح 4- 298 و 5- 221، و مسلم در صحیح کتاب الأقضیة، باب نقض الأحکام الباطلة حدیث 1718، و غیر آندو، آنرا بعنوان تکمله کلام نبی آورده اند. -

و همچنین از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده اند: هر که کاری کند که فرمان ما بر آن نباشد، عملش مردود است. - . و در سنن أبی داود کتاب السّنّة باب لزوم السّنّة 2- 506، نیز آمده و ابن ماجة در مقدّمة، بزرگداشت حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله شماره 14، با ذکر سند بیان کرده و ابن الأثیر در جامع الأصول 1: 289 290 حدیث 75 آنرا نقل کرده است. -

ص: 13

مولف جامع الاصول - . جامع الأصول 1: 279 ذیل حدیث 67. -

از ترمذی - . سنن التّرمذیّ کتاب العلم باب 16 حدیث 2678 -

و ابی داود - . سنن أبی داود کتاب السّنّة باب لزوم السّنّة حدیث 4607 -

به نقل از العرباض بن ساریة نقل می کند: مباد شما را پیروی از امور من­درآوردی، چرا که هر من­درآورده ای بدعت است و هر بدعتی گمراهی. - . أحمد بن حنبل در المسند 4- 126- 127، و ابن ماجة در المقدّمة به شماره 42 باب اتّباع سنّة الخلفاء الرّاشدین آنرا با ذکر اسانید آورده اند، و بنگرید: جامع العلوم و الحکم اثر الحافظ ابن رجب الحنبلیّ. -

و در فتح الباری - . فتح الباری 13: 214 -

در شرح صحیح بخاری آمده است و احمد بن حنبل به سندی خوب آنرا اخراج نموده از عصیف بن الحارث که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود هیچ مردمی بدعتی نیاوردند مگر آنکه به اندازه آن، از سنت کاسته (و گرفته) شود .

اخبار موجود در این زمینه متواتر - . بحار الأنوار 2: 261- 268 روایات باب 22. و بنگرید: البحار 32: 221، 257 -

است و آنچه برخی فقیهان عامه - . چنانکه القرافی در کتابش الفروق 4: 202- 205، و الغزالی در إحیاء العلوم 1: 126 ذکر کرده اند. -

درباره تقسیم شدن بدعت به پنچ گونه بیان کرده اند، خالی از صحت است بلکه از کلیت متون دریافت می شود که هر آنچه از امور غیر مذکور در کلیات و جزئیات شریعت، در دین حادث کنند، بدعتِ حرام شمرده است و هر چه که به منظور عبادت انجام دهند و متکی بر دلیل شرعی عام یا خاصی نباشد، بدعت و شریعت سازی است، چه آنکه عملی مستقل باشد یا شکلی از عبادتی قابل دریافت و برگرفته از دین اسلام باشد همچون انجام

ص: 14

یک امر واجب بصورت غیرواجب و داوطلبانه و عکس آن و یا واجب کردن یک وصف خاص در عبادتی بخصوص و مثلا اگر کسی طواف به جماعت را ایجاد کند یا آنرا مستحب معرفی کند یا اینکه در نماز، شمار رکعات بخصوصی را مستحب شمرد، (از مصادیق این قضیه است). و به طور کلی هر کردار یا شکلی از یک کردار که فرد افراط کار آنرا به وجهی که در شریعت نیامده، جاری سازد و این دگرگون نمودن یک حکم شرعی را هر چند اگر در قصد و نیت آن باشد، در برداشته باشد، هیچ شکی در بدعت و ضلالت بودن آن نیست. و اما هر آنچه که یک نشانه و دلیل شرعی بر آن دلالت کند چه قول یا فعل، عام یا خاص باشد، از سنت می باشد.

از روایات ایشان برمی آید که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن بیست رکعتی که ایشان آنرا تراویح می نامند، بجای نیاورده بلکه تنها سیزده رکعت می خوانده و در روایات ایشان که به دست رسیده، نشانی از آنچه بیانگر مستحب بودن این عدد بخصوص، گذشته از به جماعت خواندن آن، باشد، یافت نمی شود و نماز اگر چه که خیری است وضع شده که اندک و بسیار آن جایز است ولی ادعای اینکه رکعات بخصوصی از آن در وقتی بخصوص به شکل مخصوص مستحب است، بدعت و گمراهی است و شکی نیست که پیروان این سنت عمر مدعی هستند که این نمازشان به این شکل سنتی استوار بلکه از فرایض الهی است و آنرا از شعائر دین خود قرار می دهند.

و حتی اگر به تقسیم بندی بدعت به اقسام پنجگانه و اختصاص ضلالت بودن آن به بدعتِ حرام شمرده، قائل باشیم؛ شکی نیست که این نماز، چنانکه دریافتی، از جمله بدعت هایی است که آنرا حرام شمرده اند و گونه های دیگر بدعت که برشمرده اند، نظیر این نبوده بلکه از اموری است که بطور کلی یا جزیی در شریعت وارد شده است و این تقسیم بندی ایشان را بهره ای نرساند و خداوند خود هدایتگر به راه استوار است.

**[ترجمه]

و منها: أنّه وضع الخراج علی أرض السواد

اشاره

و لم یعط أرباب الخمس منها خمسهم، و جعلها موقوفة علی کافة المسلمین ⁽¹⁾، و قد اعترف بجمیع ذلک

المخالفون، و قد صرّح بها ابن أبی الحدید ⁽¹⁾و غیره، و کلّ ذلک مخالف للکتاب و السنّة و بدعة فی الدین.

قال العلّامة رحمه اللّه فی کتاب منتهی المطلب ⁽²⁾: أرض السواد هی الأرض المغنومة من الفرس التی فتحها عمر بن الخطاب، و هی سواد العراق، و حده فی العرض من منقطع الجبال بحلوان ⁽³⁾إلی طرف القادسیة المتّصل بعذیب من أرض العرب، و من تخوم الموصل طولا إلی ساحل البحر ببلاد عبادان من شرقیّ دجلة، فأمّا الغربی الذی یلیه البصرة فإسلامیّ ⁽⁴⁾مثل شطّ عثمان بن أبی العاص و ما والاها کانت سباخا و مواتا فأحیاها ⁽⁵⁾ابن أبی العاص و سمیت هذه الأرض:

سوادا، لأنّ الجیش لّما خرجوا من البادیة رأوا هذه الأرض و التفاف شجرها فسمّوها: السواد لذلک ⁽⁶⁾، و هذه الأرض فتحت عنوة، فتحها عمر بن الخطاب ثم بعث إلیها بعد فتحه ثلاث أنفس: عمّار بن یاسر علی صلاتهم أمیرا، و ابن مسعود قاضیا و والیا علی بیت المال، و عثمان بن حنیف علی مساحة الأرض، و فرض لهم فی کلّ یوم شاة شطرها ⁽⁷⁾مع السواقط لعمّار، و شطرها للآخرین ⁽⁸⁾،

و مسح عثمان بن حنیف أرض الخراج، و اختلفوا فی مبلغها ⁽¹⁾فقال الساجی ⁽²⁾:

اثنان و ثلاثون ألف ألف جریب، و قال أبو عبیدة: ستة و ثلاثون ألف ألف جریب، ثم ضرب علی کلّ جریب نخل عشرة دراهم، و علی الکرم ثمانیة دراهم ⁽³⁾، و علی جریب الشجر و الرطبة ستة دراهم، و علی الحنطة أربعة دراهم، و علی الشعیر درهمین، ثم کتب ⁽⁴⁾بذلک إلی عمر فأمضاه ⁽⁵⁾.

و روی أنّ ارتفاعهما کان فی عهد عمر مائة و ستین ألف ألف درهم، فلمّا کان زمن الحجّاج رجع إلی ثمانیة عشر ألف ألف درهم⁽⁶⁾، فلمّا ولی عمر بن عبد العزیز رجع إلی ثلاثین ألف ألف درهم فی أوّل سنة، و فی الثانیة بلغ ستین ألف ألف درهم، فقال: لو عشت سنة أخری لرددتها إلی⁽⁷⁾ما کان فی أیّام عمر، فمات فی ⁽⁸⁾تلک السنة، فلمّا أفضی الأمر إلی أمیر المؤمنین (علیه السلام) أمضی ذلک، لأنّه لم یمکنه أن یخالف و یحکم بما یجب عنده فیه.

قال الشیخ رحمه اللّه-: و الذی یقتضیه المذهب أنّ هذه الأراضی و غیرها من البلاد التی فتحت عنوة یخرج خمسها لأرباب الخمس و أربعة الأخماس الباقیة تکون للمسلمین قاطبة، الغانمون و غیرهم سواء فی ذلک، و یکون للإمام النظر فیها و یقبلها و یضمنها بما شاء و یأخذ ارتفاعها ⁽⁹⁾و یصرفه فی مصالح المسلمین و ما

ینوبهم من ⁽¹⁾سدّ الثغور و تقویة المجاهدین و بناء القناطر ⁽²⁾و غیر ذلک من المصالح، و لیس للغانمین فی هذه الأرضین علی وجه التخصیص شی‌ء، بل هم و المسلمون فیه سواء، و لا یصحّ بیع شی‌ء من ⁽³⁾هذه الأرضین و لا هبته و لا معاوضته و لا تملّکه و لا وقفه و لا رهنه و لا إجارته و لا إرثه، و لا یصحّ أن یبنی دورا و منازل و مساجد و سقایات و لا غیر ذلک من أنواع التصرّف الذی یتبع ⁽⁴⁾الملک، و متی فعل شی‌ء من ذلک کان التصرّف باطلا و هو باق علی الأصل.

ثم قال رحمه اللّه: و علی الروایة التی رواها أصحابنا أنّ کلّ عسکر أو فرقة غزت ⁽⁵⁾بغیر أمر الإمام فغنمت تکون الغنیمة للإمام خاصّة، تکون هذه الأرضون و غیرها ممّا فتحت بعد الرسول صلّی اللّه علیه و آله إلّا ما فتح فی أیّام أمیر المؤمنین علیه السلام إن صحّ شی‌ء من ذلک ⁽⁶⁾للإمام خاصّة، و تکون من جملة الأنفال التی له خاصّة لا یشرکه فیها غیره. انتهی کلامه رفع اللّه مقامه.

**[ترجمه]از آنچه که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مقرر فرموده بود - . چنانکه ابن الأثیر در جامع الأصول 2: 696 کتاب الفی‌ء و سهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله به نقل از چند منبع ذکر می کند. -

افزون نمود و این بنا بر مذاهب چهارگانه فقیهان ایشان مگر نزد احمد در یک روایت، حرام است. - . در کتاب المغنی 1: 566 سخن الشافعی و أبی حنیفة ذکر شده و روایتی از احمد آمده که چنین گفت: مقدار جزیه به میزان مشخصی تعیین شده است و نه از آن کمتر می شود و نه زیادتر .. تا پایان سخنش. اما در 1: 567 روایت دیگری آمده از احمد بن حنبل که گفت: کمترین آن به اندازه یک دینار مشخص شده و بیشترین مقدار آن مشخص نشده است، زیرا که عمر ... افزود... تا پایان سخن. -

و از دیگر موارد: اینکه وی بر اراضی سواد (درختزارهای بیرون شهر) نیز خراج بست

و حق صاحبان خمس را از آن به آنها نداد.

و او آنرا وقف بر جمیع مسلمانان قرار داد و مخالفان به همه این مسائل اعتراف دارند و ابن ابی الحدید - . در شرح خود بر نهج البلاغه 12: 287. که می گوید: اما حدیث خراج را علمای علم خراج و حساب کتاب ذکر کرده و فقیهان نیز در کتب خود آورده اند. بنگرید: سنن النسائی- کتاب الفی‌ء- و الجصّاص در کتاب أحکام القرآن و غیر از این نمونه های بسیار می یابید و السیوطی در الدرّ المنثور 3- 158 و القوشجی در شرح التجرید: 108 بر آن تاکید کرده و آنرا از بدعتهای عمر برمی شمرد. -

ص: 15

و غیر او بدان تصریح کرده اند و همه این امور مخالف قران و سنت و بدعت در دین است.

علامه رحمه الله در کتاب منتهی المطلب گفته است: ارض سواد، سرزمینهای به غنیمت گرفته شده از ایرانیان است که عمر بن الخطاب فتح کرده بود و منظور سرزمین عراق است و مرزهای آن در عرض از نقطه پایان کوهستانها در حلوان تا انتهای قادسیه که به منطقه عذیب از سرزمینهای عرب متصل است، بوده و در طول از مرزهای موصل تا ساحل دریا در سرزمین آبادان در شرق دجله است و اما سمت غربی آن که بصره در جانب آن است از اراضی اسلامی نظیر رود عثمان بن ابی العاص و پیرامون که شوره زارها و بایرهایی بود که ابن ابی العاص آنرا آباد کرد و این سرزمینها سواد نامیده شدند، زیرا که سپاهیان چون از بیابان برون آمدند این سرزمینها و پر شاخ و برگی درختان آنرا دیدند و به این خاطر آنرا: سواد (سیاهی، چیزی که از دور به سیاهی می زند)نامیدند. این سرزمین به قهر و خشونت گرفته شد و عمر بن الخطاب آنرا فتح نمود و پس از فتح سه تن را بسوی آن فرستاد: عمار بن یاسر بعنوان امیر بر نماز ایشان، ابن مسعود بعنوان قاضی و مسوول بیت المال و عثمان بن حنیف بعنوان پیمایشگر اراضی و برای هر روز ایشان یک گوسفند مقرر کرد که نیمی از آن به همراه شکنبه و احشاء از آن عمار بود و نیم دیگر از آنِ دو نفر دیگر

ص: 16

و عثمان بن حنیف اراضی خراج را ارزیابی نمود و در مقدار آن اختلاف نمودند و الساجی گفت سی و دو هزار هزار جریب و ابو عبیده گفت سی و شش هزار هزار جریب و آنگاه بر هر جریب از نخلستانها، ده درهم مالیات بست و بر انگور هشت درهم و بر جریب درختان و سبزی کاریها شش درهم و بر گندم چهار درهم و بر جو دو درهم و آنگاه سیاهه آنرا به عمر نوشت و او آنرا امضاء کرد. - . و بنگرید: معجم البلدان 3: 272- 275، و مراصد الاطّلاع 2: 750- 751 -

و روایت شده که در زمان عمر اوج عدد خراج تا صد و شصت هزار هزار درهم نیز بالا رفت و چون زمان حجاج شد، این عدد به هجده هزار هزار درهم رسید و چون عمر بن عبدالعزیز حاکم این سرزمینها گشت، در سال اول به سی هزار هزار درهم بازگشت و در سال دوم به شصت هزار هزار درهم اوج گرفت، و او خود گفت که اگر یک سال دیگر عمر کنم آنرا به آنچه که در زمان عمر بود بازمیگردانم ولی او در همان سال درگذشت و چون امر به امیر المومنین علیه السلام منتهی گشت، آن را عملی کرد چرا که برای او امکان نداشت با او مخالفت کند و بدانچه در نظرش برای آن منطقه واجب بود، حکم کند.

شیخ رحمه الله میگوید: آنچه که مذهب ما اقتضاء می کند آنست که این زمینها و سرزمینهای دیگری که به قهر و زور فتح شده، خمسش برای مستحقان خمس است و چهار پنجم دیگر برای کل مسلمین است و غنیمت گیرندگان و دیگران در آن یکسانند و امام امت اسلامی می تواند در آن نظر دهد و آنرا بپذیرد و هر حکمی خواهد با مسئولیت خود انجام دهد و سرریز درآمدهای آنرا (از بیت المال) برداشته و در جهت مصلحت مسلمانان

ص: 17

و هر امر دیگری که بدان دچارند از محافظت مرزها و حمایت رزمندگان و ساخت پلها و دیگر مصلحتهای مردمان خرج نماید و هیچ چیز در این سرزمینها ویژه غنیمت گیرندگان نیست بلکه ایشان با دیگر مسلمانان در آن برابرند و فروختن، بخشیدن، معاوضه ، تملک، وقف نمودن، به رهن دادن، اجاره دادن و ارث بردن چیزی از آنها جایز نیست و درست نیست که در آن خانه یا منزلگاه یا مسجد یا آبشخور و یا هر شکل دیگری از دخل و تصری که موجب تملک می گردد، انجام شود و اگر هر قسمی از این امور انجام شود، تصرفی باطل بوده و این زمینها به حال خود باقی خواهند بود.

آنگاه شیخ رحمه الله گوید: بنا بر روایتی که اصحاب ما روایت کرده اند مبنی بر اینکه هر سپاه یا گروهی که بدون دستور امام جنگ نماید و غنایمی ببرد، آن غنایم از آن امام خواهد بود؛ این زمینها و غیر آن که پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فتح شده، غیر از آنچه که در زمان امیر المومنین علیه السلام فتح شده، اگر چیزی از آن سالم ماند، از آن امام خواهد بود، و از جمله انفال می باشد که مخصوص اوست و کسی را در آن با وی شراکتی نیست. پایان کلام شیخ رفع الله مقامه.

**[ترجمه]

أقول: فالبدعة فیه من وجوه:

أحدها:

منع أرباب الخمس حقّهم، و هو مخالف لصریح آیة الخمس و للسنّة أیضا، حیث

ذَکَرَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ⁽⁷⁾

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَسَّمَ خَیْبَرَ وَ صَیَّرَهَا غَنِیمَةً وَ أَخْرَجَ خُمُسَهَا لِأَهْلِ الْخُمُسِ ⁽⁸⁾

لمن تراه؟ قال ابن عبّاس: لقربی رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم قسمه لهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم، و قد کان عمر عرض علینا من ذلک عرضا رأیناه دون حقّنا فرددناه علیه و أبینا أن نقبله.

و جاء فی مسند أحمد بن حنبل 1- 320، و سنن البیهقیّ 6- 344 و 345 بطریقین باختلاف فی اللّفظ، و أورده البیهقیّ فی سننه المجلّد السّادس باب سهم ذی القربی بسنده عن عبد الرّحمن بن أبی لیلی قال: لقیت علیّا علیه السّلام عند أحجار الزّیت، فقلت له: بأبی و أمّی! ما فعل أبو بکر و عمر فی حقّکم أهل البیت من الخمس .. إلی أن قال: إنّ عمر قال: لکم حقّ و لا یبلغ علمی إذا کثر أن یکون لکم کلّه، فإن شئتم أعطیتکم منه بقدرها ما أری لکم، فأبینا علیه إلّا کلّه، فأبی أن یعطینا کلّه. و رواه الشّافعیّ فی المسند فی کتاب قسم الفی‌ء: 187، و قریب منه ما ذکره فی کنز العمّال 2- 305، و قد حکاها فی السّبعة من السّلف 108- 109.

و کان الباعث علی ذلک إضعاف جانب بنی هاشم، و الحذر من أن یمیل الناس إلیهم لنیل الحطام فینتقل إلیهم الخلافة فینهدم ما أسّسوه یوم السقیفة و شیّدوه بکتابة الصحیفة.

**[ترجمه]بازداشتن حق مستحقین خمس که مخالفت با متن صریح آیه خمس و نیز با سنت نبی صلی الله علیه و آله دارد. چنانکه ابن ابی الحدید - . در شرح نهج البلاغه 12: 287 ذکر شده و مصنّف- رحمه اللّه- آنرا نقل به مضمون کرده است. -

ذکر می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خیبر را تقسیم کرده و آنرا جزء غنایم به شمار آورد و خمس آنرا برای خمس گیرندگان جدا نمود. - . أبو داود در صحیح خود در بیان مواضع تقسیم خمس با وارد کردن سند از یزید بن هرمز، اخراج و تثبیت می کند که: نجدة الحروریّ وقتی در زمان فتنه ابن الزّبیر به حج رفت کسی را به نزد ابن عبّاس فرستاد تا درباره سهم ذی القربی بپرسد و می گوید که آنرا سهم چه کسی می دانی؟ ابن عباس می گوید برای نزدیکان رسول اللّه صلّی اللّه علیه[ و آله] و سلّم که رسول اللّه آنرا برای ایشان تقسیم نموده و عمر بخشی از آن را با میل خود به ما عرضه کرد که ما آنرا ورای حق خود دیده و آن را به خودش باز گرداندیم و از پذیرفتن آن سر باز زدیم. و در مسند أحمد بن حنبل 1: 320، و سنن بیهقیّ 6: 344 و 345 به دو طریقه با اختلاف لفظ آمده است و بیهقیّ در جلد ششم سنن خود، باب سهم ذی القربی با ذکر سند از عبد الرّحمن بن أبی لیلی آنرا وارد کرده که گفت: علی علیه السلام را در احجار الزیت (مکانی در مدینه) دیدم و عرض کردم پدر و مادرم به فدایت! عمر و ابوبکر درباره حق شما اهل بیت از خمس چه کردند... تا آنکه امام فرمود: عمر گفت شما را حقی است و من مطمئن نیستم که اگر حق شما زیاد است، تمام آن (خمس) باشد و اگر بخواهید به اندازه حقتان، آنقدر که خود صلاح می بینم، به شما بدهم و ما جز از گرفتن کل آن امتناع ورزیدیم و او از دادن همه آن به ما سر باز زد. و شافعی این روایت را در المسند در کتاب َقسم الفی‌ء: 187 ذکر کرده و نزدیک به این است آنچه در کنز العمّال 2: 305 حکایت می کند و در السّبعة من السّلف 108- 109 نیز آنرا بیان کرده است. -

ص: 18

و انگیزه آن، تضعیف جانب بنی هاشم و بیمناکی از اینکه مردمان برای بدست آوردن اموال به ایشان گرایش پیدا کنند و خلافت به دست ایشان افتد و آنچه را که خود در روز سقیفه بنیان نهادند و با نگاشتن قران از سوی خود پایه گذاری کردند، ویران شود.

**[ترجمه]

و ثانیها:

منع الغانمین بعض حقوهم ⁽¹⁾من أرض الخراج و جعلها موقوفة علی مصالح المسلمین، و هذا إلزامی ⁽²⁾علیهم لما اعترفوا به من أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قسّم الأرض المفتوحة عنوة بین الغانمین⁽³⁾، و به أفتی الشافعی ⁽⁴⁾و أنس بن مالک ⁽⁵⁾و الزبیر و بلال کما ذکره المخالفون⁽⁶⁾

أقول: قال ابن حزم فی المحلّی 7- 344: روینا من طریق أحمد ... قال أبو هریرة: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: أیّما قریة أتیتموها و أقمتم فیها فسهمکم فیها، و أیّما قریة عصت اللّه و رسوله. فإنّ خمسها للّه و رسوله، ثمّ هی لکم. قال: و هذا نصّ جلیّ لا محیص عنه، و قد صحّ أنّ النبیّ صلی الله علیه و آله قسّم أرض بنی قریظة و خیبر، ثمّ العجب کلّه أنّ مالکا قلّد هاهنا عمر ثمّ فیما ذکرتم وقف و لم یخبر کیف یعمل فی خراجها؟!.

و ما ذکروه من أنّه عوّض الغانمین و وقفها فهو ⁽¹⁾دعوی بلا ثبت، بل یظهر من کلام الأکثر خلافه، کما یستفاد من کلام ابن أبی الحدید ⁽²⁾و غیره..

**[ترجمه]بازداشتن غنیمت گیرندگان از برخی حقوق خود از زمینهای خراج و وقف نمودن آن بر منافع عموم مسلمین. و این امر بخاطر این اعتراف ایشان که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زمین به قهر فتح شده را بین غنیمت گیرندگان تقسیم نمود بر آنها لازم نمود - . بنگرید: سنن أبی داود کتاب الخراج و الإمارة، باب ما جاء فی حکم أرض خیبر حدیث 3010، و جامع الأصول 2: 671- 678، و در آن روایات چندی هست و مسأله را در بدایة المجتهد 1: 401 به تفصیل بیان کرده است. -

و شافعی - . چنانکه در کتاب الأمّ 4: 181 آمده است. -

و انس بن مالک - . و در بدایة المجتهد 1: 401 بر این باور است که نظر مالک عدم تقسیم است و بنگرید آنچه در الکافی:219، و المغنی و شرح کبیر آن 2- 577، و غیر اینها آمده است. -

و الزبیر و بلال نیز چنانکه مخالفان خود ذکر کرده اند، به این قول، نظر داده اند. - . در المغنی و شرح آن 2: 578 -

ص: 19

و این قول ایشان که پیامبر غنیمت گیرندگان را مالی دیگر داد و آنرا وقف کرد، ادعایی اثبات نشده است بلکه از کلام بیشتر راویان خلاف آن ثابت است نظیر آنچه از سخن ابن ابی الحدید و دیگران دریافت می شود .

**[ترجمه]

و ثالثها:

أنّ سیرة الرسول صلّی اللّه علیه و آله فی ⁽³⁾الأراضی المفتوحة عنوة کانت أخذ حصّته علیه السلام من غلّتها دون الدراهم المعیّنة، و سیأتی ⁽⁴⁾بعض القول فی ذلک فی باب العلّة التی لم یغیّر علیه السلام بعض البدع فی زمانه⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اینکه سیره رفتاری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره سرزمینهای به زور فتح شده آن بود که سهم خود را از غلات آن اخذ می کرد و نه با درهمهای مشخص و در ادامه سخنانی در این زمینه در باب علت آنکه برخی از بدعتها در زمان خود را تغییر نداد، خواهد آمد.

**[ترجمه]

و منها: أنّه زاد الجزیة عمّا قرّرها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله

⁽⁶⁾، و هو حرام علی مذهب فقهائهم الأربعة إلّا أحمد فی روایة ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]و هو حرام علی مذهب فقهائهم الأربعة إلّا أحمد فی روایة

**[ترجمه]

و منها: تغریب نصر بن الحجّاج و أبی ذویب من غیر ذنب من المدینة

، فقد روی ابن أبی الحدید فی شرح النهج ⁽⁸⁾، عن محمد بن سعید، قال: بینا عمر یطوف فی بعض سکک المدینة إذا سمع امرأة تهتف من خدرها:

هل من سبیل إلی خمر فأشربها*** أم هل سبیل إلی نصر بن حجّاج

إلی فتی ماجد الأعراق مقتبل*** سهل المحیّا کریم غیر ملجاج

تنمیه أعراق ⁽¹⁾

انظر: لسان العرب 10- 241- 249، و 11- 545 و 2- 354، و مجمع البحرین 5- 213 و 263، و 3- 231، و 1- 134، و الصحاح 5- 1797، و 6- 2325، و 2- 598- 599، و 4- 1581، تاج العروس 10- 107، و 2- 92.

قال فی تاج العروس 2- 89: ناقة فیّاجة: تفیج برجلیها.

سامی النّواظر من بهر له ⁽⁴⁾قدم***یضی‌ء صورته فی الحالک الدّاجی

فقال ⁽⁵⁾: ألا لا أری ⁽⁶⁾معی رجلا تهتف به العواتق فی خدورهنّ! عَلَیَّ بنصر بن حجّاج، فَأُتِیَ به، و إذا هو أحسن الناس وجها و عینا و شعرا، فأمر بشعره فجزّ، فخرجت له وجنتان کأنّهما قمر، فأمره أن یعتم فأعتم، ففتن النساء ⁽⁷⁾بعینیه، فقال عمر: لا و اللّه لا تساکننی بأرض أنا بها. فقال: و لم یا أمیر المؤمنین؟!. قال: هو ما أقول لک، فسیّره إلی البصرة.

و خافت المرأة ⁽⁸⁾التی تسمّع ⁽⁹⁾عمر منها ما سمع أن یبدر إلیها منه شی‌ء،

فدسّت إلیه أبیاتا:

قل للأمیر الذی یخشی بوادره*** ما لی و للخمر أو نصر بن حجّاج

إنّی بلیت أبا حفص بغیرهما*** شرب الحلیب و طرف فاتر ساجی

لا تجعل الظنّ حقّا أو تبیّنه*** إنّ السّبیل سبیل الخائف الراجی

ما منیة قلتها عرضا بضائرة*** و النّاس من هالک قدما و من ناجی

إنّ الهوی رمیة التقوی فقیّده*** حفظی أقرّ بألجام و أسراجی

⁽¹⁾فبکی عمر، و قال: الحمد للّه الذی قیّد الهوی بالتقوی.

و کان لنصر أمّ فأتی علیه حین و اشتدّ علیها غیبة ابنها، فتعرّضت لعمر بین الأذان و الإقامة، فقعدت له علی الطریق، فلمّا خرج یرید الصلاة هتفت به و قالت: یا أمیر المؤمنین! لأجاثینّک ⁽²⁾غدا بین یدی اللّه عزّ و جلّ، و لأخاصمنّک إلیه، أجلست عاصما ⁽³⁾و عبد اللّه إلی جانبیک و بینی و بین ابنی الفیافی ⁽⁴⁾و القفار و المفاوز و الأمیال ⁽⁵⁾؟!. قال: من هذه؟. قیل: أمّ نصر بن الحجّاج. فقال لها:

یا أمّ نصر! إنّ عاصما و عبد اللّه لم یهتف بهما العواتق من وراء الخدور.

قال ⁽⁶⁾: و روی عبد اللّه بن یزید ⁽⁷⁾، قال: بینا عمر یعس ذات لیلة إذ ⁽⁸⁾انتهی إلی باب مجاف و امرأة تغنّی بشعر:

هل من سبیل إلی خمر فأشربها*** أم هل سبیل إلی نصر بن حجّاج

و ذکر نحو ما مرّ.

ثم ⁽¹⁾روی عن الأصمعی .. أنّ نصر بن الحجّاج کتب إلی عمر کتابا هذه صورته: لعبد اللّه عمر أمیر المؤمنین من نصر بن حجّاج: سلام علیک، أمّا بعد، یا أمیر المؤمنین!⁽²⁾

لعمری لئن سیّرتنی أو ⁽³⁾حرمتنی*** لما نلت من عرضی علیک حرام

أ إن ⁽⁴⁾غنّت الذلفاء ⁽⁵⁾یوما بمنیة*** و بعض أمانیّ النّساء غرام

ظننت بی الظّنّ الّذی لیس بعده*** بقاء فما لی فی النّدیّ کلام ⁽⁶⁾

نصّ علیها فی القاموس 3- 125، و 4- 156 و 394، و 1- 43. و انظر: لسان العرب 9- 35 و 12- 436، و 10- 363 و 1- 171، و مجمع البحرین 1- 412، و 2- 21، و تاج العروس 9- 3، و 10- 363، و 1- 171.

و أصبحت منفیّا ⁽⁷⁾علی غیر ریبة ⁽⁸⁾*** و قد کان لی بالمکّتین مقام

سیمنعنی عمّا⁽⁹⁾تظنّ تکرّمی*** و آباء صدق صالحون ⁽¹⁰⁾کرام

و یمنعها ممّا تمنّت صلاتها*** و حال لها فی دینها و صیام⁽¹⁾

وتمنعی ام أتمت صلاتها***وحال لها فی دینها وصیام

فهاتان حالانا فهل⁽²⁾أنت راجع*** فقد جبّ ⁽³⁾منّی کاهل و سنام

فقال عمر: أما ولی إمارة ⁽⁴⁾فلا، و أقطعه أرضا بالبصرة و دارا، فلمّا قتل عمر رکب راحلته و لحق بالمدینة.

قال ⁽⁵⁾: و روی عبد اللّه بن یزید ⁽⁶⁾: أنّ عمر خرج لیلة ⁽⁷⁾یعس فإذا نسوة یتحدّثن، و إذا هنّ یقلن: أیّ فتیان المدینة أصبح؟. فقالت امرأة منهنّ: أبو ذؤیب و اللّه، فلمّا أصبح عمر سأل عنه، فإذا هو من بنی سلیم، و إذا هو ابن عمّ نصر بن حجّاج، فأتی ⁽⁸⁾إلیه، فحضر، فإذا هو أجمل الناس و أملحهم، فلمّا نظر إلیه قال: أنت و اللّه ذئبهنّ! و یکرّرها ⁽⁹⁾و یردّدها- لا و الذی نفسی بیده لا تجامعنی بأرض أبدا. فقال: یا أمیر المؤمنین! إن کنت لا بدّ مسیّری فسیّرنی حیث سیّرت ابن عمّی نصر بن الحجّاج ⁽¹⁰⁾، فأمر بتسییره إلی البصرة، فأشخص إلیها.

انتهی ما حکاه ابن أبی الحدید.

و قد روی قصّة نصر بن حجّاج جلّ أرباب السیر ⁽¹¹⁾، و ربّما عدّ أحبّاء عمر

ذلک من حسن سیاسته.

و وجه البدعة فیه ظاهر، فإنّ إخراج نصر من المدینة و تغریبه و نفیه عن وطنه بمجرّد أنّ امرأة غنّت بما یدلّ علی هواها فیه و رغبتها إلیه مخالف لضرورة الدین، لقوله تعالی: (وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری ⁽¹⁾، و لا ریب فی⁽²⁾أنّ التغریب تعذیب عنیف و عقوبة عظیمة، و لم یجعل اللّه تعالی فی دین من الأدیان حسن الوجه و لا قبحه منشأ لاستحقاق العذاب لا فی الدنیا و لا فی الآخرة، و قد کان یمکنه دفع ما زعمه مفسدة من افتتان ⁽³⁾النساء به بأمر أخفّ من التغریب و إن کان بدعة أیضا، و هو أن یأمره بالحجاب و ستر وجهه عن النساء أو مطلقا حتی لا یفتتن به أحد.

ثم لیت شعری ما الفائدة فی تسییر نصر إلی البصرة، فهل کانت نساء البصرة أعفّ و أتقی من نساء المدینة، مع أنّها

«مَهْبِطُ إِبْلِیسَ و مَغْرِسُ الْفِتْنَةِ» ⁽⁴⁾.

؟!. اللّهمّ إلّا أن یقال: لما کانت المدینة یومئذ مستقرّ سلطنة عمر کان القاطنون بها أقرب إلی الضلال ممّن نشأ فی مغرس الفتنة، و قد حمل أصحابنا علی ما یناسب هذا المقام ما روی فی فضائل عمر: ما لقیک الشیطان قطّ سالکا فجّا إلّا سلک فجّا غیر فجّک، و کأنّه المصداق لما قیل:

و کنت امرأ من جند إبلیس فارتقت***بی الحال حتی صار إبلیس من جندی

و هذه البدعة من فروع بدعة أخری له عدّوها ⁽⁵⁾من فضائله، قالوا: هو أوّل من عسّ فی عمله بنفسه، و هی مخالفة للنهی الصریح فی قوله تعالی: (وَ لا

تَجَسَّسُوا ...)⁽¹⁾

**[ترجمه]چه اینکه ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه - . شرح نهج البلاغة 12: 28- 30 به اختصار. -

از محمد بن سعید روایت می کند که گفت: در حالیکه عمر در یکی از راههای اصلی شهر مدینه چرخ می زد، صدای زنی را شنید که از درون اندرونی اش فریاد برمی آورد:

ص: 20

شعر:

پس عمر گفت: هان در کنار خود مردی نمی بینم که زنان بالغ بی شوهر در اندرونی­هاشان به فریاد خوانندش. نصر بن حجاج را بیاورید و او را آوردند و ناگاه بدید که خوش روی و موی و دیده ترین مردمان است و دستور داد که مو و ریشش را بزنند پس لپهایی چون ماه پدیدار گشت، پس دستور داد که روی بپوشاند پس چنین کرد ولی همچنان به چشمانش از زنان دل می­ربود. پس عمر گفت که به خدا که هرگز در جایی که من هستم، ساکن نخواهی گشت. گفت چرا ای امیر مومنان؟ گفت: همین که من می گویم، و او را به بصره روانه نمود. زنی که عمر آن ابیات شعر را با گوش تیز کردن از وی شنیده بود ترسید که از سوی عمر حکمی متوجه وی شود.

ص: 21

پس ابیاتی را برای وی فرستاد:

پس عمر گریست و گفت سپاس خدایی راست که هوی و هوس را با پرهیزکاری بند بر پای نهاد. نصر را مادری بود که چون پسر مدتی پیش وی نبود، غیبت او بر مادر گران آمد و میان اذان و اقامه به سراغ عمر آمد و سر راه او نشست و چون وی برای نماز خارج می شد، او را صدا زد و گفت: ای امیر مومنان، سوگند که فردا روز پیش روی خداوند عز و جل، به حق خواهی در برابر تو بر سر زانو بلند شوم و به نزد وی با تو جدال پیش می گیرم. عاصم و عبدالله را در دو پهلوی خود نشانده ای و میان من و پسرم فاصله بیابانها و خشک راهها و شوره زارها و کوه هاست؟! گفت کیست این؟ گفتند مادر نصر بن حجاج است. پس به او گفت ای ام نصر! عاصم و عبدالله را زنان بی شوهر از پشت پرده هاشان صدا نزده اند.

گوید - . ابن أبی الحدید در شرح نهج البلاغه 12- 27 با تغییری اندک بیان می کند. - : عبدالله بن یزید روایت کرد که در حالیکه عمر شبی پاسبانی می کرد به دری رسید که زنی از ورای آن شعری به غناء می خواند:

ص: 22

سپس از اصمعی روایت شده که نصر بن الحجاج به عمر نامه ای نوشت به این شرح: از نصر بن الحجاج به عبدالله عمر امیر مومنان: سلام بر شما. اما بعد، ای امیر مومنان!

ص: 23

عمر گفت: تا زمانی که من امارت دارم، نه؛ و در بصره زمینی و خانه ای به او واگذار کرد و چون عمر کشته شد وی بر شترش نشست و به مدینه بازگشت.

گوید: عبدالله بن یزید روایت کند که شبی عمر به پاسبانی روانه کوچه ها گشت و ناگاه شنید زنانی سخن میگویند و چون دقت کرد شنید که می گویند: کدامیک از جوانان مدینه خوشرو تر است. یکی از ایشان گفت به راستی که ابو ذویب. و چون صبح شد عمر درباره وی پرسید و فهمید که او از بنی سلیم است و فهمید که پسر عموی نصر بن حجاج است، پس بسوی او فرستاد و او را آوردند و بدید که او از نیک روی ترین و ملیح ترین مردمان است. پس چون به وی نگریست گفت به خدا که تو گرگ ایشانی و این کلام را چندین بار تکرار کرد. به آنکه جانم در دستش است هرگز با من در یک مکان همنشین نگردی. وی گفت ای امیر مومنان، اگر مرا تبعید می کنی پس مرا به همانجا که پسر عمویم نصر بن الحجاج را فرستادی، تبعید کن. پس دستور داد او را به بصره تبعید کنند و او مستقیم بسوی آنجا روانه گشت. پایان آنچه ابن ابی الحدید نقل میکند. و قصه نصر بن حجاج را بیشتر سیره نویسان روایت کرده اند و چه بسا که دوستداران عمر این مساله را از سیاستهای خوب وی شمرده اند.

ص: 24

و وجه بدعت در این کار مشخص است چرا که اخراج کردن نصر از مدینه و تبعید و طرد او از وطنش به مجرد اینکه زنی غنایی خوانده که نشانه عشقش به وی و دلبستگی اش به او بوده، مخالف با ضرورت دین است چرا که خدایتعالی می فرماید: (وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری) - . در سوره های الأنعام/ 164، و الإسراء/ 15، و فاطر/ 18، و الزمر/7 ذکر شده است. - -:

و هیچ باربرداری بار [گناه] دیگری را برنمی‌دارد) و شکی نیست که تبعید کردن، شکنجه ای سخت و مجازاتی شدید است و خداوند تبارک و تعالی در هیچ دینی از ادیان خوبرویی یا زشترویی را منشآ عذاب در دنیا و آخرت قرار نداده است و عمر می توانست آنچه را که مفسده فریفته شدن زنان به او انگاشته، به روشی آسان تر از تبعید برطرف سازد حتی اگر با بدعتی دیگر باشد نظیر آنکه او را به حجاب و پوشاندن چهره اش از زنان یا از همگان امر کند تا کسی فریفته وی نگردد. سپس ای کاش می دانستم که فایده تبعید نصر به بصره چه بوده و آیا زنان بصره از زنان مدینه پاکدامن تر و پرهیزکارتر بودند در حالیکه بصره \" محل فرود ابلیس و کشتگاه فتنه است؟! - . استشهاد به کلام أمیر المؤمنین علیه السلام است. بنگرید: نهج البلاغة 3: 18 تحقیق محمّد عبدة، و صفحه 375 در چاپ صبحی الصالح، در نامه حضرت علیه السلام به عبد اللّه بن عبّاس و در آن بجای فتنه، فتنه ها آمده است. - البته مگر این که بگوییم از آنجا که مدینه در آن زمان محل سلطنت عمر بود، ساکنان آن بیش از کسانی که در کشتگاه فتنه رشد کرده بودند، به گمراهی نزدیک بودند و این سخن که در فضیلت عمر روایت شده، برخی از اصحاب ما را به باور به آنچه مناسب این حال است کشانده است: هیچ شیطانی هرگز بر راهی روانه نباشد، مگر آنکه اگر با تو روبرو گردد به راهی غیر از راه تو روانه گردد. و گویی که او مصدایق این بیت شعر است که: یکی از سربازان ابلیس بودم و حالم چنان بالا گرفت که ابلیس یکی از سربازان من گشت.

و این بدعت نیز از فروع بدعت دیگری است که آن را از فضایل او شمرده اند: گفته اند که او نخستین کسی بود که خودش در زمان حکومتش شبانه تجسس نمود و این مخالف با نهی صریح در آیه قران است که (وَ لا تَجَسَّسُوا ...) - . الحجرات/ 12 -

ص: 25

-: و جاسوسی مکنید...)

**[ترجمه]

و منها: بدعة الطلاق‌

، رُوِیَ فِی جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ: إِنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ کَانَ کَثِیرَ السُّؤَالِ لِابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا ⁽³⁾طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ أَبِی بَکْرٍ وَ صَدْراً مِنَ إِمَارَةِ عُمَرَ؟. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَلْ ⁽⁴⁾کَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ أَبِی بَکْرٍ وَ صَدْراً مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ ⁽⁵⁾، فَلَمَّا أَنْ ⁽⁶⁾رَأَی النَّاسُ قَدْ تَتَابَعُوا عَلَیْهَا ⁽⁷⁾قَالَ:

أَجِیزُوهُنَّ عَلَیْهِمْ ⁽⁸⁾.

وَ فِی رِوَایَةِ مُسْلِمٍ ⁽⁹⁾: إِنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: هَاتِ مِنْ هَنَاتِکَ ⁽¹⁰⁾، أَ لَمْ یَکُنْ طَلَاقُ الثَّلَاثِ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ أَبِی بَکْرٍ وَاحِدَةً؟. فَقَالَ: قَدْ کَانَ ذَلِکَ، فَلَمَّا کَانَ فِی عَهْدِ عُمَرَ تَتَابَعَ ⁽¹¹⁾النَّاسُ فِی الطَّلَاقِ

فَأَجَازَهُ عَلَیْهِمْ ⁽¹⁾.

وَ فِی رِوَایَةٍ ⁽²⁾عَنْهُ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: کَانَ الطَّلَاقُ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ أَبِی بَکْرٍ وَ سَنَتَیْنِ مِنَ خِلَافَةِ عُمَرَ طَلَاقُ الثَّلَاثِ وَاحِدَةٌ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: إِنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِی أَمْرٍ کَانَتْ لَهُمْ فِیهِ أَنَاةٌ، فَلَوْ أَمْضَیْنَاهُ عَلَیْهِمُ .. فَأَمْضَاهُ عَلَیْهِمْ ⁽³⁾.

وَ فِی أُخْرَی ⁽⁴⁾: أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَ تَعْلَمُ أَنَّمَا کَانَ الثَّلَاثُ تُجْعَلُ وَاحِدَةً عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ أَبِی بَکْرٍ وَ ثَلَاثاً مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ؟. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَعَمْ ⁽⁵⁾

و أخرج أبو داود ⁽⁶⁾أیضا، و النسائی ⁽⁷⁾هذه الروایة الأخیرة. انتهی کلام جامع الأصول ⁽⁸⁾.

و وجه البدعة فی جعل الواحدة ثلاثا واضح، و سیأتی تفصیل أحکام تلک

المسألة فی کتاب الطلاق ⁽¹⁾إن شاء اللّه تعالی ⁽²⁾

و عن الرّضا علیه السّلام أنّه قال: إنّ بنی تغلب أنفوا من الجزیة، و سألوا عمر أن یعفیهم، فخشی أن یلحقوا بالرّوم، فصالحهم علی أن صرف ذلک عن رءوسهم، و ضاعف علیهم الصّدقة فعلیهم ما صالحوا علیه و رضوا به إلی أن یظهر الحقّ. کما فی کتاب من لا یحضره الفقیه 2- 29 باب 101 حدیث 1611، و أورده الشّیخ الحرّ فی وسائل الشّیعة 11- 116 باب 68 حدیث 6.

**[ترجمه]در جامع الاصول از طاووس روایت شده که گفت: ابا الصهباء بسیار از ابن عباس سوال می کرد. آیا می دانستی که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر و آغاز دوره امارت عمر، مرد چون زنش را پیش از مباشرت، سه طلاقه می کرد، آنرا یک طلاق حساب می کردند؟ ابن عباس گفت: آری در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر و آغاز دوره امارت عمر، مرد چون زنش را پیش از مباشرت، سه طلاقه می کرد، آنرا یک طلاق حساب می کردند، ولی چون دید مردم مکررا طلاق می دهند، گفت: این کار (طلاق) را برای ایشان اجازه دهید. - . و در سنن أبی داود 1: 344، و سنن البیهقیّ 7: 339، و تیسیر الوصول 2: 162، و الدّرّ المنثور 1: 279 و الدّارقطنیّ در سننش: 444 آمده است. -

در روایت مسلم آمده است که ابا الصهباء به ابن عباس گفت: چیزی از لغزشها را بیان کن. آیا سه طلاقه کردن در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر، یک طلاق حساب نمی شد؟ گفت آری چنین بود ولی در زمان عمر مردمان پیاپی به طلاق دادن روی آوردند و او آنرا برای ایشان مجاز نمود. - . و البیهقیّ در سننش 7: 336 آن را روایت کرده و الدّارقطنیّ در سننش: 443 آنرا نقل می کند. -

ص: 26

در روایتی از هم او - . صحیح مسلم 1: 574 -

آمده است که ابن عباس گفت: در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابوبکر و دو سال از خلافت عمر طلاق سه باره، یکبار به حساب می آمد، پس عمر بن الخطاب گفت که مردمان در کاری که برای ایشان درنگی بود، شتاب می نمایند، پس چطور است که این شتاب را بر ایشان جاری نماییم .. پس چنین کرد و جاری نمود. - . و در مسند أحمد بن حنبل 1: 314، و سنن البیهقیّ 7: 336، و مستدرک الحاکم 2: 196، و تفسیر القرطبیّ 3: 130، و إرشاد السّاریّ 8: 127، و الدّرّ المنثور 1: 279، و غیر آن ذکر شده است. -

و در روایت دیگری - . صحیح مسلم 1: 574 -

است که ابا الصهباء به ابن عباس گفت آیا می دانستی که طلاق سه باره در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر و سه سال از امارت عمر، یک طلاق حساب می شد؟ ابن عباس گفت آری. - . و الجصّاص در أحکام القرآن 1: 459، و البیهقیّ در سننش 7: 336، و السّیوطیّ در الدّرّ المنثور 1: 279، و الطّحاویّ در شرح معانی الآثار 2: 31، و الدّارقطنیّ در سننش: 444 و 445، و الشّافعیّ در مسندش در کتاب الطّلاق: 112، و الهندیّ در کنز العمّال 5- 162 و 163 آنرا آورده اند. -

ابو داود - . سنن أبی داود 1: 344 کتاب الطلاق حدیث 2999 و 2200 - و النسائی - . سنن النسائی 6: 145 کتاب الطلاق باب طلاق الثلاث المتفرّقة قبل الدخول بالزوجة. -

نیز روایت اخیر را با ذکر سند نقل کرده اند. پایان کلام جامع الاصول.

وجه بدعت در تبدیل آنچه یک طلاق حساب می شد بعنوان سه طلاق، روشن است و تفصیل احکام این مساله به یاری خدا در کتاب الطلاق - . بحار الأنوار 104: 136- 160 -

خواهد آمد.

ص: 27

**[ترجمه]

و منها: تحویل المقام عن موضعه‌

، کما ورد فی کثیر من أخبارنا، و قال ابن أبی الحدید ⁽³⁾قال المؤرّخون: إنّ عمر أوّل من سنّ قیام شهر ⁽⁴⁾رمضان فی جماعة و کتب به إلی البلدان، و أوّل من ضرب ⁽⁵⁾فی الخمر ثمانین، و أحرق بیت رویشد الثقفی و کان نبّاذا و أوّل من عسّ فی عمله بنفسه ⁽⁶⁾، و أوّل من حمل الدّرّة و أدّب بها-، و قیل بعده: کان درّة عمر أهیب من سیف الحجّاج-. ⁽⁷⁾

و منها: ما أورده ابن الجوزیة فی سیرة عمر: 174 عن أبی عمرو الشیبانی، قال: خبّر عمر بن الخطاب برجل یصوم الدهر، فجعل یضربه بمخفقته- أی درّته- و یقول: کل! یا دهر یا دهر.

و منها: أنّه ضرب رجلین بالدرّة لزیارتهما بیت المقدس، کما أورده فی کنز العمّال 7- 157، مع ما هناک من نصوص متظافرة فی أنّه لا تشدّ الرحال إلّا إلی ثلاثة مساجد، و منها بیت المقدس.

و منها: ضربه لعمّاله علی البلاد بالدرّة، کما فی قصّة والی البحرین أبی هریرة التی أوردها ابن أبی الحدید فی شرحه علی النهج 3- 113، بل قد ضرب بالدرّة بغیر موجب جمع من الأصحاب و الوجهاء کلّ ذلک تنفیسا لعقده، و بسطا لهیمنته و سلطانه، و إخافة لصحبته و من حوله، فها هو یضرب ولده عبد اللّه بلا موجب و سبب، کما فی تاریخ الخلفاء للسیوطی: 96، و ضربه للجارود العامری- سیّد ربیعة- کما فی سیرة عمر لابن الجوزی: 178، و شرح النهج لابن أبی الحدید 3- 112، و کنز العمّال 2- 167، و ضربه لمعاویة علیهما اللعنة و الهاویة، کما أورده ابن کثیر فی تاریخه 8- 125، و ابن حجر فی الإصابة 3- 434، و ضربه بالجریدة للربیع بن زیاد الحارثی، کما نصّ علیه فی الطبقات 3- 280، و انظر جملة من قصصه هناک فی صفحة: 2308 مع أبی موسی الأشعری.

و منها: ضربه لجمع لأکلهم اللحم! کما فی سیرة عمر لابن الجوزی: 68، و کنز العمّال 3- 111، و الفتوحات الإسلامیة 2- 424، و مجمع الزوائد للحافظ الهیثمی 5- 35.

و منها: ضربه لجمع من نسائه و نساء المهاجرین و الأنصار لبکائهم علی أمواتهم، و قد فصّلنا الحدیث عنه، و هذه من بطولات الخلیفة التی تحدّثت بها الرکبان!!.

و منها: ضربه لجمع- کتمیم الداری و السائب بن یزید و غیرهما- لصلاتهما بعد العصر، کما سیأتی مصادرها.

و منها: سأل رجل عن قوله تعالی: « وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا»، فجهل الخلیفة و أجابه الصحابة، فأقبل علیهم بالدرّة!!. مجمع الزوائد 5- 8.

و منها: ما ذکره ابن القیّم الجوزیة فی کتابه الطرق الحکمیة: 45 من أمر الخلیفة بضرب غلام خاصم أمّه- و هو علی حقّ- و ردعه ما حکم به یعسوب الدین و إمام المتّقین صلوات اللّه علیه فی الواقعة، و قد فصّلها العلّامة الأمینی فی غدیره 6- 104- 105، فلاحظ.

و منها: ما عن عبد اللّه بن عمر، قال: کان عمر یأتی مجزرة الزبیر بن العوام بالبقیع، و لم یکن بالمدینة مجزرة و غیرها، فیأتی معه بالدرّة، فإذا رأی رجلا اشتری لحما یومین متتابعین ضربه بالدرّة، و قال: أ لا ضویت بطنک یومین. انظر: سیرة عمر لابن الجوزی: 68، و کنز العمّال 3- 111، و الفتوحات الإسلامیة 2- 424، و ما جاء فی مجمع الزوائد 5- 35.

و منها: استدعی عمر امرأة لیسألها عن أمر- و کانت حاملا- فلشدّة هیبته ألقت ما فی بطنها فأجهضت به جنینا میّتا، فاستفتی عمر أکابر الصحابة فی ذلک، فقالوا: لا شی‌ء علیک إنّما أنت مؤدّب. فقال له علیّ علیه السلام: إن کانوا راقبوک فقد غشوک، و إن کان هذا جهد رأیهم فقد أخطئوا علیک غرّة- یعنی عتق رقبة- فرجع عمر و الصحابة إلی قوله، کما أخرجه ابن الجوزی فی سیرة عمر: 117، و أبو عمر فی العلم، و السیوطی، کما فی ترتیب جمع الجوامع 7- 300، و ذکره ابن أبی الحدید فی شرح النهج 1- 58 [أربع مجلدات .

و منها: ما رواه جمع من الحفّاظ عن بعض الصحابة قال: رأیت عمر بن الخطّاب یضرب أکفّ الرجال فی صوم رجب حتّی یضعونها فی الطعام، کما أورده فی کنز العمّال 4- 321، و مجمع الزوائد 3- 191 و غیرهما، و ناقشه شیخنا الأمینی فی غدیره 6- 282- 290.

و منها: ما حکی عن الشهاب فی کتابه شفاء العلیل فیما فی لغة العرب من الدخیل عن بعض حواشی الکشّاف: أنّ عمر ضرب کاتبا کتب بین یدیه: بسم اللّه الرحمن الرحیم .. و لم یبیّن السین.

إلی غیر ذلک من الموارد الآتیة و السالفة و التی ترکناها خوف الإطالة.

أقول: و بعد کلّ هذا و غیره فإنّ خشونة الرجل و فضاضته و جلفه أغضب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أکثر من مرّة، فقد ذکر الهیثمی فی مجمع الزوائد 8- 216 عن ابن عبّاس، قال: لمّا توفی ابن لصفیّة عمّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم، فبکت علیه و صاحت .. إلی أن قال:

فاستقبلها عمر بن الخطّاب، فقال: یا صفیّة! قد سمعت صراخک، إنّ قرابتک من رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم لن تغنی عنک من اللّه شیئا!، فبکت، فسمعها رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم- و کان یکرمها و یحبّها-، فقال: یا عمّة! أ تبکین و قد قلت لک ما قلت؟!، قالت:

لیس ذاک أبکانی یا رسول اللّه، استقبلنی عمر بن الخطّاب فقال: إنّ قرابتک من رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم لن تغنی عنک من اللّه شیئا. قال: فغضب النبیّ صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم .. إلی أن قال: فصعد المنبر، فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال: ما بال أقوام یزعمون أنّ قرابتی لا تنفع، کلّ سبب و نسب منقطع یوم القیامة إلّا سببی و نسبی، فإنّها موصولة فی الدنیا و الآخرة ..

الحدیث.

و أورده السیوطی فی الدرّ المنثور 3- 451، ذیل قوله تعالی: « (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ» ...) قال: و أخرج ابن أبی حاتم عن عبیدة السلمانی .. فی قصّة عیینة بن حصن و الأقرع بن حابس، و کتابة أبی بکر لهما کتابا و تناول عمر له و تفله فیه و محوه إیّاه، و قولهم له مقالة سیّئة. و زاد فی ذیله المتّقی الهندی فی کنز العمّال 2- 189: .. فأقبلا إلی أبی بکر- و هما یتذمّران- فقالا: و اللّه ما ندری أنت الخلیفة أم عمر. فقال: بل هو، و لو شاء کان. قال: أخرجه ابن أبی شیبة و البخاری فی تاریخه و یعقوب بن سفیان و ابن عساکر، و ذکره العسقلانی أیضا فی الإصابة 5- 56، و أورده أیضا فی کنز العمّال 6- 335 باختلاف یسیر.

و منها: قصّة الدرّة- التی هی أهیب من سیف الحجّاج، کما قالوا- خیر شاهد علی خشونته و قساوته، و قد مرّت قبلا. و هو یضرب تارة: بدرّته، و أخری، بمخفقته، و ثالثة: بجریدته و ...

و ..

و منها: ما أخرجه ابن ماجة فی أبواب النکاح باب ضرب النساء، بسنده عن الأشعث بن قیس، قال: ضفت عمر، فلمّا کان فی جوف اللیل قام إلی امرأته یضربها، فحجزت بینهما، فلمّا أوی إلی فراشه قال لی: یا أشعث! احفظ عنّی شیئا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لا یسأل الرجل فیم یضرب امرأته ..! الحدیث. و قد رواه أحمد بن حنبل فی مسنده 1- 20 خالیا من حجز الأشعث بین الخلیفة و زوجته.

أقول: هذه من تقوّلاته علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بلا شبهة، و لا شک بکونها تتنافی مع روح الإسلام، و ضرورة العقل و الفطرة، قال فی السبعة من السلف: 110- 111: .. فالذی أحتمله قویّا- بل أجزم به- أنّه ضرب امرأته فی تلک اللیلة ظلما و عدوانا، و قد عرف ذلک منه الأشعث، فافتری هذا الحدیث علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لکی لا یعترض علیه بما ارتکبه و یعاتبه علی ما لا ینبغی صدوره من قبله.

أقول: هذا حدیث لا یعرف إلّا منه، کقوله: إنّ المیّت یعذّب ببکاء الحیّ .. و غیرهما کلّها شاهد صدق علی مدی ما بلغ الرجل من الشدّة و الخبث، و کم ضرب نساءه- و أبناءه کما مرّ و سیأتی کضربه لزوجته عاتکة بنت زید حتّی نغض رأسها، کما جاء فی الطبقات لابن سعد 3- 308.

و منها: ما ذکره الطبریّ فی تاریخه 4- 206: فی سنة 17 من الهجرة: اعتمر عمر بن الخطّاب و بنی المسجد الحرام و وسّع فیه، و أقام بمکّة عشرین لیلة، و هدم علی أقوام من جیران المسجد أبوا أن یبیعوا ... و انظر: فتوح البلدان للبلاذری: 53، و سنن البیهقیّ 6- 168، و الکامل لابن الأثیر 2- 227، و تذکرة الحفّاظ للذهبی 1- 7، و الدرّ المنثور 4- 159، و وفاء الوفاء 1- 341- 349، و غیرها.

أقول: ثم إنّه قد نهی الخلیفة عن البکاء علی المیّت و نهی عن نهیه صاحب الرسالة و ما انتهی، و بقیت عقدة ذلک إلی أن مات، حتی اضطرّ إلی أن جعل حدیثا علی لسان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من: أنّ المیّت لیعذّب ببکاء الحیّ، و قد ناقشة بما لا مزید علیه شیخنا الأمینی فی غدیره 6- 156- 167، و ...

و فی أکثر من روایة و بألفاظ مختلفة و فی زمن صاحب الرسالة نهی عن البکاء حیث إنّ نساء المهاجرین و الأنصار لمّا بکین عند موت زینب و رقیّة بنتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جعل عمر یضربهنّ بالسوط، و أخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یده و قال: مهلا یا عمر! دعهنّ یبکین ..، کما أوردها ابن حنبل فی مسنده 1- 237 و 335، و 3- 333، و 4- 408، و مستدرک الحاکم 1- 381، و 3- 191، و مسند الطیالسی: 351، و الاستیعاب- ترجمة عثمان بن مظعون 2- 482، و مجمع الزوائد 3- 17، و السنن الکبری 4- 70، و عمدة القاری 4- 87.

و قال ابن أبی الحدید فی شرحه علی النهج 1- 181 [1- 60- أربع مجلدات: إنّ أوّل من ضرب عمر بالدرّة أمّ فروة بنت أبی قحافة، مات أبو بکر فناح النساء علیه و فیهنّ أخته أمّ فروة، فنهاهنّ عمر مرارا، و هنّ یعاودن، فأخرج أمّ فروة من بینهنّ و علاها بالدرّة .. أقول: هذا لعلّه أوّل مرّة بعد تولّیه الخلافة، و إلّا کم ضرب قبلها، و حسبنا السقیفة و عند دار فاطمة سلام اللّه علیها، و قصّته مع خالد فی واقعة مالک بن نویرة و غیرهم، و أمّا بعدها فحدّث و لا حرج.

و لعلّ أوج قساوته و غایة حدّته حدّه لابنه بعد الحدّ! ثم قتله، و هو ما رواه البیهقیّ فی السنن الکبری 8- 312، و ابن عبد البرّ فی العقد الفرید 3- 470، و الخطیب البغدادیّ فی تاریخه 5- 455، و ابن الجوزی فی سیرة عمر: 170، و المحبّ الطبریّ فی الریاض النضرة 2- 32، و القسطلانی فی إرشاد الساری 9- 439، و أبو عمرو فی الاستیعاب 2- 394، و ابن حجر فی الإصابة 2- 394 و غیرهم، و حاصل القصّة أنّ عبد الرحمن بن عمر الأوسط و هو أبو شحمة، و هو الذی ضربه عمرو بن العاص بمصر فی الخمر بأمر الخلیفة، ثمّ حمله إلی المدینة علی قتب و حدّه، و فی بعض الروایات: فجعل عبد الرحمن یصیح: أنا مریض و أنت قاتلی، فضربه الحدّ ثانیا و حبسه، ثمّ مرض فمات .. و فیها موارد للدقّة و العجب، أعرضنا عن ذکرها فصّل بعضها شیخنا الأمینی فی غدیره 6- 316- 319.

و أوّل ⁽¹⁾من قاسم العمّال و شاطرهم أموالهم، ⁽²⁾

ثمّ إنّه قد سبق ضربه بالدرّة لوالیه علی البحرین أبی هریرة، و کذا ما صنعه مع سعد بن أبی وقّاص، و أبی موسی الأشعری و إلیه علی البصرة، و عمرو بن العاص و إلیه علی مصر، و خالد بن الولید و إلیه علی الشام و غیرهم، و قد نصّ البلاذری علی عشرین منهم، و هم یزیدون علی ذلک، کما فی کتب السیر و التاریخ.

صلّی اللّه علیه و آله و زاد فیه، و أدخل دار العباس فیما زاد ⁽¹⁾، و هو الذی أخّر المقام إلی موضعه الیوم و کان ملصقا بالبیت .. إلی آخر ما ذکره.

و قد أشار إلی تحویل المقام صاحب الکشّاف ⁽²⁾، قال: إنّ عمر سأل المطلب بن أبی وداعة: هل تدری أین کان موضعه الأول؟. قال: نعم، فأراه موضعه الیوم.

وَ رَوَی ثِقَةُ الْإِسْلَامِ فِی الْکَافِی ⁽³⁾، بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَدْرَکْتَ ⁽⁴⁾الْحُسَیْنَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ؟. قَالَ: نَعَمْ، أَذْکُرُ وَ أَنَا مَعَهُ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ قَدْ دَخَلَ فِیهِ السَّیْلُ وَ النَّاسُ یَقُومُونَ عَلَی الْمَقَامِ یَخْرُجُ الْخَارِجُ یَقُولُ: قَدْ ذَهَبَ بِهِ ⁽⁵⁾، وَ یَخْرُجُ مِنْهُ الْخَارِجُ فَیَقُولُ: هُوَ مَکَانَهُ، قَالَ فَقَالَ لِی: یَا فُلَانُ! مَا صَنَعَ هَؤُلَاءِ؟. فَقُلْتُ لَهُ: أَصْلَحَکَ اللَّهُ! یَخَافُونَ أَنْ یَکُونَ السَّیْلُ قَدْ ذَهَبَ بِالْمَقَامِ. فَقَالَ: نَادِ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَهُ عَلَماً لَمْ یَکُنْ لِیَذْهَبَ بِهِ فَاسْتَقِرُّوا، وَ کَانَ مَوْضِعُ الْمَقَامِ الَّذِی وَضَعَهُ إِبْرَاهِیمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ عِنْدَ جِدَارِ الْبَیْتِ، فَلَمْ یَزَلْ هُنَاکَ حَتَّی حَوَّلَهُ أَهْلُ الْجَاهِلِیَّةِ إِلَی الْمَکَانِ الَّذِی هُوَ فِیهِ الْیَوْمَ، فَلَمَّا فَتَحَ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مَکَّةَ رَدَّهُ إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعَهُ إِبْرَاهِیمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَلَمْ یَزَلْ

هُنَاکَ إِلَی أَنْ وَلِیَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَسَأَلَ النَّاسَ: مَنْ مِنْکُمْ یَعْرِفُ الْمَکَانَ الَّذِی کَانَ فِیهِ الْمَقَامُ؟. فَقَالَ رَجُلٌ: أَنَا، قَدْ کُنْتُ أَخَذْتُ مِقْدَارَهُ بِنِسْعٍ ⁽¹⁾

سبحان اللّه! جئناک و أنت أمیر المؤمنین فمشیت معنا حتّی وقفت علی هذا الرجل فسألته فرضیت منه أن أومی إلیک؟. فقال لهما: تدریان من هذا؟. قالا: لا. قال: هذا علیّ بن أبی طالب، أشهد علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لسمعته- و هو یقول-: إنّ السماوات السبع و الأرضین السبع لو وضعا فی کفّة ثمّ وضع إیمان علیّ فی کفّة لرجح إیمان علیّ بن أبی طالب. قال: هذا حسن ثابت. و رواه الخوارزمی فی المناقب: 78 من طریق الزمخشری، و نقله العلّامة الأمینی فی الغدیر 2- 299 عن الدار قطنی و الزمخشری، و عن السیّد علی الهمدانی فی کتابه مودّة القربی.

**[ترجمه]آنچنان که در بسیاری از اخبار آمده است و ابن ابی الحدید - . شرح ابن أبی الحدید 12: 75 -

گوید: مورخین نوشته اند که عمر نخستین کسی بود که به نماز تراویح ایستادن به جماعت در ماه رمضان را بشکل سنت رواج داد و دستور اجرای آنرا به شهرها فرستاد و نخستین کسی که برای که به مجازات میگساری هشتاد ضربه تازیانه حد مشخص نمود - . شروع کننده بودن وی در این عمل در محاضرات الأوائل: 111- چاپ سال 1300[ و در چاپی دیگر: 169]، و أولیات العسکریّ، و تاریخ ابن کثیر 7: 132، و تاریخ الخلفاء اثر سیوطی: 93، و تاریخ القرمانی- در حاشیه الکامل 1: 203 آمده است و الحلبیّ در سیره اش 2- 314 گوید: و هشتاد شیوه عمر است .. آنگاه که دید مردمان بسیار شراب نوشی می کنند. -

و خانه رویشد الثقفی را که مشروب فروش بود به آتش کشید و نخستین کسی بود که در دوره حکومتش، به شبگردی پرداخت و نخستین کسی بود که تازیانه به کمر بست و با آن تأدیب نمود و پس از وی گفته می شد: تازیانه عمر از شمشیر حجاج ترس آورتر بود.

ص: 28

ص: 29

ص: 30

ص: 31

واو نخستین کسی بود که با کارگران شریک شد و نیمی از دستمزد ایشان را گرفت - . در اینجا حدود یک سطر به این شرح جا افتاده است: عمر گروهی را به کار می گرفت و برتر از ایشان را برای نظارت بر ایشان می گمارد و می گفت نمی پسندم که اینان را به کار آلوده سازم! می گویم: سخن از نخستین بودن عمر در شریک شدن در درآمد کارگران و برداشتن نیمی از دستمزد ایشان در جای دیگر آمده و به منابع این خبر اشاره می کنیم: فتوح البلدان: 286، تاریخ الطبریّ 4: 56، العقد الفرید 1: 18- 21، معجم البلدان 2: 75، صبح الأعشی 6: 386، سیرة عمر اثر ابن الجوزی: 44، تاریخ ابن کثیر 7: 18 و 115، و 9: 113، السیرة الحلبیّة 3: 220، تاریخ الخلفاء اثر سیوطی: 96، الفتوحات الإسلامیة 2: 480، و بسیاری منابع دیگر. پیش از این به تازیانه زدن وی به ابی هریره کارگزارش در بحرین، اشاره کردیم و همچنین درباره آنچه با سعد بن ابی وقاص و أبی موسی الأشعری والی او در بصره، و عمرو بن العاص والی او در مصر، و خالد بن الولید والی او بر شام و غیر ایشان مرتکب شد اشاره نمودیم و البلاذری نام بیست تن از این والیان را برده و چنانکه در کتب سیره و تاریخ آمده این تعداد بیش از این است. - و او بود که مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم را ویران کرد

ص: 32

و آنرا تغییر داد و خانه عباس را به مساحت مسجد افزود و هم او بود که مقام ابراهیم را که به کعبه چسبیده بود، تا محل کنونی عقب آورد .. و تا پایان آنچه که ذکر می کند.

صاحب کشاف - . تفسیر الکشّاف 1: 185، ذیل آیه: 125 سورة البقرة - نیز به تغییر مکان مقام ابراهیم اشاره کرده و می گوید: عمر از مطلب بن ابی وداعة پرسید که آیا می دانی محل اولیه مقام کجا بود. گفت آری و مکان کنونی آنرا به او نشان داد.

شیخ کلینی در الکافی - . الکافی 4: 223 حدیث 2 کتاب الحجّ -

با ذکر سند از زرارة روایت می کند که گفت: به ابی جعفر علیه السلام گفتم آیا محضر حسین صلوات الله علیه را درک کردی؟ فرمود آری، به یاد می آورم که در مسجد الحرام بودم و سیل به آن راه یافته بود و مردم بروی مقام می ایستادند، یکی بیرون می آمد و می گفت آنرا جابجا کرده و دیگری بیرون می آمد و می گفت سر جایش است. گوید پس به من گفت ای فلانی اینان چه می کنند؟ به او گفتم که خدا صلاح و هدایتت بخشد، بیم آن دارند که سیل مکان مقام را تغییر داده باشد. پس گفت فریاد بزند که خدا وند آنرا بعنوان علامت قرار داده و اراده تغییر آنرا نداشته پس شما نیز آرام شدند. جایگاه مقامی که ابراهیم علیه السلام آنرا نصب کرده بود، کنار دیوار کعبه بود و همچنان در آنجا بود تا آنکه اهل جاهلیت آنرا به موضع کنونی منتقل کردند و چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مکه را فتح نمود، آنرا به محلی که ابراهیم علیه السلام در آن گذاشته بود بازگرداند و همچنان در آنجا بود

ص: 33

تا آنکه عمر بن الخطاب والی شد و از مردم پرسید کدامیک از شما می دانید که محل مقام کجا بود؟ و مردی گفت که من اندازه تغییر مکان آنرا با تسمه ای اندازه گیری کردم و آنرا نزد خود دارم. عمر گفت آنرا بیاور و مرد تسمه را آورد و عمر اندازه گیری کرد و مقام را به مکان دوره جاهلی بازگرداند.

**[ترجمه]

و منها: تغییر الجزیة عن النصاری‌

، فقد رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽²⁾

و عن الرّضا علیه السّلام أنّه قال: إنّ بنی تغلب أنفوا من الجزیة، و سألوا عمر أن یعفیهم، فخشی أن یلحقوا بالرّوم، فصالحهم علی أن صرف ذلک عن رءوسهم، و ضاعف علیهم الصّدقة فعلیهم ما صالحوا علیه و رضوا به إلی أن یظهر الحقّ. کما فی کتاب من لا یحضره الفقیه 2- 29 باب 101 حدیث 1611، و أورده الشّیخ الحرّ فی وسائل الشّیعة 11- 116 باب 68 حدیث 6.

وَ قَالَ الْبَغَوِیُّ فِی شَرْحِ السُّنَّةِ: رُوِیَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَامَ نَصَارَی الْعَرَبِ عَلَی الْجِزْیَةِ، فَقَالُوا: نَحْنُ عَرَبٌ لَا نُؤَدِّی مَا یُؤَدِّی الْعَجَمُ، وَ لَکِنْ خُذْ مِنَّا کَمَا یَأْخُذُ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ یَعْنُونَ الصَّدَقَةَ-. فَقَالَ عُمَرُ: هَذَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْمُسْلِمِینَ.

قَالُوا: فَزِدْ مَا شِئْتَ بِهَذَا الِاسْمِ لَا بِاسْمِ الْجِزْیَةِ، فَرَاضَاهُمْ عَلَی أَنْ ضَعَّفَ عَلَیْهِمُ الصَّدَقَةَ ⁽⁴⁾. انتهی.

فهؤلاء لیسوا بأهل ذمّة لمنع الجزیة، و قد جعل اللّه الجزیة علی أهل الذمّة

لیکونوا أذلّاء صاغرین، و لیس فی أحد من الزکاة صغار و ذلّ، فکان علیه أن یقاتلهم و یسبی ذراریهم لو أصرّوا علی الاستنکاف و الاستکبار..

**[ترجمه]از صادق علیه السلام - . وسائل الشّیعة 16: 286 حدیث 22[ مؤسّسة آل البیت( ع): 24- 58- 59] و در این صفحات آمده: أبو عبد اللّه علیه السّلام فرمود: از گوشتی که مجوسیان سر بریده اند نخور. گوید فرمود: از گوشت چارپایی که نصرانیان تغلب سر بریده اند نخور چرا که ایشان مشرکان عرب هستند. بنگرید: التّهذیب 9: 65 حدیث 275، و الاستبصار 4: 82 حدیث 308. و از امام رضا علیه السلام روایت است که فرمود بنی تغلب از پرداخت جزیه سر باز زدند و از عمر خواستند که ایشان را معاف سازد و او ترسید که مبادا به رومیان بپیوندند، پس بنا بر اینکه جزیه را از ایشان بردارد و زکات ایشان را دو برابر کند با ایشان مصالحه نمود و آنان پذیرفتند و به آن تن دادند تا آنکه حق آشکارا متجلی گردد. بنگرید: من لا یحضره الفقیه 2: 29 باب 101 حدیث 1611، و شیخ حرّ عاملی در وسائل الشّیعة 11: 116 باب 68 حدیث 6. -

روایت است که فرمود: بنی تغلب از نصرانیان عرب از پذیرش جزیه پرداختن ابراز بیزاری کرده و سرکشانه سر باز زدند و از عمر خواستند که ایشان را از جزیه معاف سازد و بجای آن دو برابر زکات بپردازند و عمر که ترسید ایشان به رومیان بپیوندند، با ایشان مصالحه نمود که جزیه را از ایشان بردارد و زکات را بر ایشان دو برابر نمود و این را پذیرفتند.

البغوی در شرح السنة گوید: روایت است که عمر بن الخطاب قصد آن کرد که از عربهای نصرانی جزیه بگیرد و ایشان گفتند که ما عرب هستیم و آنچه عجم ها می پردازند، نمی پردازیم و بجای آن از ما آنچه برخی از شما از برخی دیگر می گیرند و منظورشان زکات بود، بگیرید. عمر گفت: این را که خداوند بر مسلمانان واجب گردانده است. گفتند پس به همین نام و نه به نام جزیه، هر چه خواهی اضافه بگیر و با ایشان به توافق رسید که زکات را برای ایشان دو برابر نمود. پایان.

اینان اهل پیمانی با مسلمانان نیستند که جزیه را از ایشان ساقط کند و خداوند جزیه را برای اهل ذمه (غیر مسلمانان ساکن در سایه حکومت اسلامی) قرار داد

ص: 34

تا ذلیل و سرشکسته باشند و هیچ کسی از بابت زکات دچار خواری و ذلت نمی باشد و بر عمر واجب بود که اگر بر سرکشی و استکبار ورزیدن پافشاری می کردند، با ایشان بجنگد و زن و فرزند ایشان را اسیر کند.

**[ترجمه]

و منها

ما روی أنّ عمر أطلق تزویج قریش فی سائر العرب و العجم، و تزویج العرب فی سائر العجم، و منع العرب من التزویج فی قریش، و منع العجم من التزویج فی العرب ⁽¹⁾فأنزل العرب مع قریش، و العجم مع العرب منزلة الیهود و النصاری، إذ أطلق تعالی للمسلمین التزویج فی أهل الکتاب، و لم یطلق تزویج أهل الکتاب فی المسلمین ⁽²⁾.

وَ قَدْ زَوَّجَ ⁽³⁾رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَیْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ مِنَ الْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ الْکِنْدِیِّ وَ کَانَ مَوْلًی لِبَنِی کِنْدَةَ ثُمَّ قَالَ: أَ تَعْلَمُونَ لِمَ زَوَّجْتُ ضُبَاعَةَ بِنْتَ عَمِّی مِنَ الْمِقْدَادِ؟. قَالُوا: لَا. قَالَ: لِیَتَّضِعَ النِّکَاحُ فَیَنَالَهُ کُلُّ مُسْلِمٍ، وَ لِتَعْلَمُوا (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ) ⁽⁴⁾

قوله صلّی اللّه علیه و آله فی خطبته فی الحجّ الأکبر: أیّها الناس! إنّ ربّکم واحد و إنّ أباکم واحد، کلّکم لآدم و آدم من تراب، أکرمکم عند اللّه أتقاکم، و لیس لعربیّ علی عجمیّ فضل إلّا بالتقوی، ألا هل بلّغت؟ اللّهمّ اشهد. قالوا: نعم. قال: فلیبلّغ الشاهد الغائب. و قد جاء فی البیان و التبیین 2- 25، و العقد الفرید 2- 85، و تاریخ الیعقوبی 2- 91، و قریب منه فی مجمع الزوائد 3- 266، و غیره.

، فهذه سنّة،

وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ

اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِی فَلَیْسَ مِنِّی ⁽¹⁾.

وَ قِیلَ ⁽²⁾لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَ تَزَوَّجُ ⁽³⁾الْمَوَالِی بِالْعَرَبِیَّاتِ؟!. فَقَالَ:

تَتَکَافَأُ دِمَاؤُکُمْ وَ لَا تَتَکَافَأُ فُرُوجُکُمْ؟!.

و قال سبحانه: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) ⁽⁴⁾، و قال: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ) ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و مردان عرب را از ازدواج با زنان قریشیان بازداشت و مردان عجم را از ازدواج با زنان عرب بازداشت - . بنگرید: الإیضاح: 153- 158، و المسترشد اثر الطبری: 142، و الاستغاثة فی بدع الثلاثة: 53- 54، و کتاب سلیم بن قیس: 102- 104، و الکافی 5: 318 حدیث 59، و غیر آن. -

و عربها را در برابر قریش و عجمها را در برابر عربها به منزله یهودیان و نصرانیان قرار داد، چرا که خدای تعالی ازدواج مردان مسلمان با اهل کتاب را آزاد نمود و ازدواج مردان اهل کتاب با زنان مسلمان را آزاد نکرد. - . بنگرید: وسائل الشیعة 14: 46 حدیث 4، و الکافی 5: 318 حدیث 59. -

این در حالیست که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ضباعة بنت الزبیر بن عبدالمطلب را به ازدواج مقداد بن اسود کندی که از موالی بنی کنده بود در آورد و سپس فرمود آیا می دانید چرا دختر عمه ام ضباعه را به ازدواج مقداد در آوردم؟ گفتند خیر. فرمود تا ازدواج فرودست آید و هر مسلمانی بر آن توانایی یابد و تا بدانید که (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ) - . الحجرات/ 13 -

: همانا گرامی ترین شما نزد خداوند، پرهیزکارترین شماست.

ص: 35

و این سنت است. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم

فرموده است هر که از سنت من رویگردان شود، از من نیست. - . این از ضروریات مذهب خواص علماء است و گروهی از حافظان عامه علماء نظیر البخاری در صحیح 7 : 2 کتاب النّکاح باب التّرغیب فی النّکاح حدیث 1، و مسلم در صحیح خود کتاب النّکاح باب 5، و النّسائیّ در صحیح خود کتاب النّکاح باب 4، و الدّارمیّ در سنن خود کتاب النّکاح باب 3، و أحمد بن حنبل در مسند خود 2: 158 و 3: 246 و 259 و 285، 5: 409 و غیر ایشان نیز آنرا بیان کرده اند. - و به امیر المومنین علیه السلام عرض کردند که آیا موالی با زنان عرب به ازدواج در می آوری؟! فرمود: آیا خونهایتان با هم برابر است ولی عورتهاتان یکسان نیستند؟! و خدایتعالی فرموده است: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) - . الحجرات/ 10 -

به راستی که مومنان برادرند، و قال: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ) - . الحجرات/ 13 - :

همانا گرامی ترین شما نزد خداوند، پرهیزکارترین شماست.

**[ترجمه]

و منها: المسح علی الخفّین‌

، کما رواه الشَّیْخُ فِی التَّهْذِیبِ ⁽⁶⁾

التّهذیب 1- 361 فی صفة الوضوء و الفرض منه حدیث 1089.

الْقَوْمَ کَانُوا یَقُولُونَ بِرَأْیِهِمْ فَیُخْطِئُونَ وَ یُصِیبُونَ، وَ کَانَ أَبِی لَا یَقُولُ بِرَأْیِهِ ⁽¹⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ، قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ:

جَمَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَصْحَابَ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ فِیهِمْ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ، وَ قَالَ: مَا تَقُولُونَ فِی الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ؟. فَقَامَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ، فَقَالَ: رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَمْسَحُ عَلَی الْخُفَّیْنِ. فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: قَبْلَ (الْمَائِدَةِ) أَوْ بَعْدَهَا؟. فَقَالَ: لَا أَدْرِی. فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ، إِنَّمَا أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ قَبْلَ أَنْ یُقْبَضَ بِشَهْرَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ ⁽²⁾

انظر: الدّرّ المنثور 2- 464- 465 عند قوله تعالی: « وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ ..»، و قد نقل عن ابن عبّاس أنّه قال: أبی النّاس إلّا الغسل، و لا أجد فی کتاب اللّه إلّا المسح، و عن أنس و الشّعبیّ: أنّ القرآن نزل بالمسح. و لاحظ تفاسیر العامّة حول هذه الآیة

أقول: لعلّ التردید من الراوی، أو لکون ذلک ممّا اختلفوا فیه، فتردّد علیه السلام إلزاما علی الفریقین.

و مخالفة هذه الرأی للقرآن واضح، فإنّ الخفّ لیس بالرجل الذی أمر اللّه بمسحه، کما أنّ (الکمّ) لیس بالید، و النقاب لیس بالوجه، و لو غسلهما أحد لم یکن آتیا بالمأمور به، کما أشار علیه السلام إلیه بقوله: سبق الکتاب الخفّین.

و قد ورد المنع من المسح علی الخفّین فی کثیر من أخبارهم.،

فَعَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ: أَشَدُّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ رَأَی وُضُوءَهُ عَلَی جِلْدِ غَیْرِهِ ⁽³⁾.

وَ رُوِیَ عَنْهَا، أَنَّهَا قَالَتْ: لَأَنْ أَمْسَحَ عَلَی ظَهْرِ عَیْرٍ ⁽¹⁾بِالْفَلَاةِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَمْسَحَ عَلَی خُفِّی ⁽²⁾.

وَ عَنْهَا، قَالَتْ: لَأَنْ یُقْطَعَ رِجْلَایَ بِالْمَوَاسِی أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَمْسَحَ عَلَی الْخُفَّیْنِ ⁽³⁾.

وَ رَوَوْا الْمَنْعُ مِنْهُ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽⁴⁾وَ ابْنِ عَبَّاسٍ ⁽⁵⁾

و نحوه فی مسند أحمد بن حنبل 1- 323، و الجعفریّات: 24، و تفسیر العیّاشیّ 1- 202.

**[ترجمه]چنانکه شیخ در التهذیب - . التّهذیب 1: 361 در باب صفة الوضوء و الفرض منه حدیث 1089. -

با ذکر سند از رقبة بن مصقلة روایت می کند که گفت: به محضر ابی جعفر علیه السلام رسیدم و درباره اموری از وی پرسیدم و فرمود: به نظرم از کسانی هستی که در مسجد کوفه فتوا می دهی؟ گفتم آری. گوید پس گفت که هستی؟ گفتم پسر عموی صعصعة. پس فرمود خوش آمدی ای پسر عموی صعصعة. عرض کردم درباره مسح به روی پایپوش چه می فرمایید؟ پس فرمود: عمر معتقد بود که برای مسافر (در سفرِ) سه شبانروز است و برای مقیم (در اقامتِ)یک شبانروز و پدرم معتقد بود که نه در سفر و نه در وقت اقامت جایز نیست. پس وقتی که از نزد وی مرخص می شدم و در آستانه در بودم فرمود نگاه کن ای پسر عموی صعصعة. پس نگاه کردم و فرمود:

ص: 36

آنها نظر خودشان را می گفتند و گاه به اشتباه می رفتند و گاه نظرشان درست از آب در می آمد ولی پدرم هرگز نظر شخصی خود را نمی گفت – نظر او بر گرفته از وحی بود -. - . التّهذیب 1: 361 حدیث 1091. و بنگرید: جامع أحادیث الشّیعة 2- 319 باب 26 حدیث 2188- 2228 به نقل از منابع بسیار. -

و هم او با ذکر سند از ابی جعفر علیه السلام گوید: شنیدم که امام می فرمود: عمر اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را گرد آورد و علی نیز در میان ایشان بود و پرسید: نظرتان درباره مسح بروی پایپوش چیست؟ مغیرة بن شعبه برخاست و گفت دیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از روی پایپوشها مسح می کشید. علی علیه السلام فرمود: آیا پیش از سوره المائدة یا پس از آن؟ گفت نمی دانم. پس علی علیه السلام فرمود: کتاب خدا بر (شاهدِ) پایپوشها مقدم است سوره مائده دو یا سه ماه پیش از آنکه پیامبر رحلت فرماید، نازل شد. - . و روایتهای عامه علماء بر این تاکید کرده اند و اینکه مسح بروی پایپوش پیش از نزول سوره مائده بوده، طبق آنچه البخاری در صحیح 1: 415 در کتاب الصّلاة در الثّیاب باب الصّلاة فی الخفّ، و النّسائیّ در سنن خود 1: 81 کتاب الطّهارة باب المسح علی الخفّین آورده و ابن الأثیر در جامع الأصول 7: 238 ذیل حدیث 5274 به نقل از مصادری چند بیان کرده، از قول جریر بن عبدالله نقل شده است. بنگرید: الدّرّ المنثور 2: 464- 465 ذیل آیه شریفه: (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ ..) و از ابن عباس نقل شده که گفت: آنها همگی فقط شستن پا را قبول دارند و من در کتاب خدا فقط مسح را می بینم و از أنس و الشعبی روایت شده است که قران مسح را نازل نموده است. پیرامون این موضوع به تفاسیر عامه علماء رجوع شود. -

می گویم: شاید این تردید – دو ماه یا سه ماه - از سوی راوی بوده یا بخاطر اینکه در این قضیه اختلاف نظر پیدا کرده بودند و امام علیه السلام بجهت الزام نمودن بر دو گروه، این تردید را مطرح نمود.

بر خلاف قرآن بودن این نظر روشن است چرا که پایپوش، پایی که خداوند امر به مسح بروی آن نموده نیست همچنانکه آستین، دست نیست و نقاب، صورت نیست و اگر کسی یکی از آنها را بشوید به آنچه که بدان امر شده، عمل نکرده است چنانکه امام علیه السلام با این سخن خود که کتاب خدا بر (شاهدِ) پایپوشها مقدم است، همین نکته را بیان می کند.

منع از مسح بروی پایپوشها در بسیاری از اخبار ایشان آمده است و از عایشه به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمود: حسرت خورنده ترین مردمان در روز قیامت کسی است که که وضوی خود را بروی پوست دیگری ببیند. - . من لا یحضره الفقیه 1: 30 حدیث 96 -

ص: 37

و از عایشه روایت شده که گفت: اگر به روی گورخری در بیابان مسح بکشم نزد من پسندیده تر است تا اینکه بخواهم بروی پایپوشهایم مسح بکشم. - . من لا یحضره الفقیه 1: 30 حدیث 97 -

و از او روایت است که گفت اگر پاهایم با تیغهای تیز بریده شود نزد من پسندیده تر است تا اینکه بخواهم بروی پایپوشها مسح بکشم. - . چنان که در المصنّف عبد الرّزّاق 1: 221 حدیث 860 آمده و بنگرید: التّفسیر الکبیر 11: 163، با تفاوتی اندک. و در المصنّف ابن أبی شیبة 1: 185 از عایشه روایت شده که گفت: اینکه بخواهم با چاقو پای پوشها را دریده و درآورم نزد من پسندیده تر است تا بخواهم بر آنها مسح بکشم و نظیر همین در صفحه: 186 از همین مجلد ذکر شده است. -

منع از این کار را از امیر المومنین - . از حضرت سلام اللّه علیه روایت شده که فرمود قران مسح بروی پایپوشها را نسخ نمود. چنان که در سنن البیهقیّ 1: 272، و تفسیر ابن کثیر 2: 30، و در التّهذیب 1: 361 حدیث 1091 بیان شده است. -

علیه السلام و از ابن عباس - . این قول از ابن عبّاس نیز نقل شده که گفت: کتاب خدا بر مسح بروی پایپوشها پیشی گرفت. چنانکه محقق آنرا در المعتبر: 38 ذکر کرده، و نظیر آن در مسند أحمد بن حنبل 1: 323، و الجعفریّات: 24، و تفسیر عیّاشیّ 1: 202 آمده است. -

و غیر ایشان روایت کرده اند و در جای خود - . بحار الأنوار 80: 300- 328 -

سخنی در این باب ذکر خواهد شد.

**[ترجمه]

و منها: نقص تکبیر من الصلاة علی الجنائز و جعلها أربعا

ومنها : نقص ⁽⁷⁾تکبیر من الصلاة علی الجنائز وجعلها أربعا

قَالَ: ابْنُ حَزْمٍ فِی کِتَابِ الْمُحَلَّی⁽⁸⁾: وَ احْتَجَّ مَنْ مَنَعَ أَکْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ بِخَبَرٍ رَوَیْنَاهُ مِنْ طَرِیقِ وَکِیعٍ، عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ شَقِیقٍ، عَنْ أَبِی وَائِلٍ، قَالَ: جَمَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ النَّاسَ فَاسْتَشَارَهُمْ فِی التَّکْبِیرِ عَلَی الْجِنَازَةِ، فَقَالُوا: کَبَّرَ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ سَبْعاً وَ خَمْساً وَ أَرْبَعاً، فَجَمَعَهُمْ عُمَرُ عَلَی أَرْبَعِ تَکْبِیرَاتٍ⁽⁹⁾

و هو خلاف ما فعله رسول اللّه (صلی الله علیه و آله).

کما رواه مُسْلِمٌ فِی ⁽¹⁾صَحِیحِهِ ⁽²⁾، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی ⁽³⁾، قَالَ: کَانَ زَیْدٌ یُکَبِّرُ عَلَی جَنَائِزِنَا أَرْبَعاً، وَ إِنَّهُ کَبَّرَ عَلَی جِنَازَةٍ خَمْساً، فَسَأَلْتُهُ، فَقَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] یُکَبِّرُهَا.

وَ رَوَاهُ فِی جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽⁴⁾، عَنْ مُسْلِمٍ وَ النَّسَائِیِّ ⁽⁵⁾وَ أَبِی دَاوُدَ ⁽⁶⁾وَ التِّرْمِذِیِّ ⁽⁷⁾، وَ قَالَ ⁽⁸⁾: وَ فِی رِوَایَةِ النَّسَائِیِّ: أَنَّ زَیْدَ بْنَ أَرْقَمَ صَلَّی عَلَی جِنَازَةٍ فَکَبَّرَ عَلَیْهَا خَمْساً وَ قَالَ: کَبَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] .

وَ رَوَی ابْنُ شِیرَوَیْهِ فِی الْفِرْدَوْسِ ⁽⁹⁾

أَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] کَانَ یُصَلِّی عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ ⁽¹⁰⁾

فالروایات کما تری صریحة فی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کان یکبّر خمس تکبیرات، و ظاهر (کان) الدوام، و لو سلّم أنّه قد کان یکبّر أربعا فلا ریب

فی جواز الخمس، فالمنع من الزیادة علی الأربع من أسوإ البدع.

**[ترجمه]ابن حزم در کتاب المحلّی گوید: کسانی که از بیش از چهار تکبیر منع نموده اند به خبری که از طریق وکیع از سفیان الثوری از عامر بن شقیق از ابی وائل نقل کرده ایم، استدلال می کنند که گفت: عمر بن الخطاب مردم را جمع کرد و درباره تکبیر بر میت سوال نمود. گفتند پیامبر خدا هفت بار و پنج بار و چهار بار تکبیر گفته است و عمر ایشان را بر چهار تکبیر دستور داد. - . و نزدیک به آن است آنچه در سنن البیهقیّ 4: 37، و فتح الباری 3: 157، و إرشاد السّاری 2: 417، و عمدة القاری 4: 129 آمده است و چنان که العسکریّ در الأوائل، و السّیوطیّ در تاریخ الخلفاء: 93، و القرمانی در تاریخ خود 1: 203 در حاشیه الکامل و غیر ایشان بیان کرده اند گروهی بیان داشته اند: عمر نخستین کسی بود که مردمان را به چهار تکبیر در نماز میت متقاعد نمود. -

ص: 38

و این بر خلاف چیزی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم انجام داده، است. چنان که مسلم در صحیح - . صحیح مسلم کتاب الجنائز باب الصّلاة علی القبر حدیث 957. -

از عبدالله بن ابی لیلی روایت می کند که گفت: زید بر جنازه مردگان ما چهار بار تکبیر می گفت و بر جنازه ای اینگونه تکبیر گفت .

از او درباره این امر پرسیدم و گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پنج بار تکبیر می گفت.

همین روایت را در جامع الاصول - . جامع الأصول 6: 216 حدیث 4304 -

از مسلم و النسائی - . سنن النّسائیّ 4: 72 -

و ابی داود - . سنن أبی داود کتاب الجنائز باب التّکبیر علی الجنائز حدیث 3197. -

و الترمذی - . صحیح التّرمذیّ کتاب الجنائز باب ما جاء فی التّکبیر علی الجنازة حدیث 1023. -

روایت نموده و گوید - . ابن الأثیر در جامع الأصول 6- 216. -

در روایت النسائی آمده است: زید بن ارقم بر جنازه ای نماز گزارد و پنج بار تکبیر گفت و گفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چنین تکبیر گفته است.

ابن شیرویه در الفردوس روایت کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با پنج تکبیر بر میت نماز می گزارد. - . و شبیه به آنست آنچه أحمد بن حنبل در مسندش 4: 368 و 370، و ابن حجر در الإصابة 2: 22، و الطّحاویّ در عمدة القاری 4: 129، و البیهقیّ در السّنن الکبری 4: 36، و ابن ماجة در سنن خود 1: 458 و غیر ایشان ذکر کرده اند و نیز آنچه ابن القیّم الجوزیّة در زاد المعاد 1: 145 آورده ، و آنچه در حاشیه شرح المواهب الزرقانی 2: 70 آمده شایان بررسی است. -

چنانکه می بینم روایات در بیان اینکه پیامبر پنج تکبیر می گفته، روشن است و استمرار آن نیز مشخص است و اگر پذیرفته شود که حضرت چهار تکبیر می گفت

ص: 39

شکی در جایز بودن پنج تکبیر نیست پس که منع از بیش از چهار (تکبیر)، از بدترین بدعتهاست.

**[ترجمه]

و منها:

مَا رَوَاهُ مَالِکٌ فِی الْمُوَطَّإِ ⁽¹⁾وَ حَکَاهُ فِی جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾، عَنِ ابْنِ الْمُسَیَّبِ، قَالَ: أَبَی عُمَرُ أَنْ یُوَرِّثَ أَحَداً ⁽³⁾مِنَ الْأَعَاجِمِ إِلَّا أَحَداً وُلِدَ فِی الْعَرَبِ.

قَالَ: وَ زَادَ رَزِینٌ ⁽⁴⁾وَ ⁽⁵⁾امْرَأَةٌ جَاءَتْ حَامِلًا فَوَلَدَتْ فِی الْعَرَبِ فَهُوَ یَرِثُهَا إِنْ مَاتَتْ وَ تَرِثُهُ إِنْ مَاتَ مِیرَاثَهُ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ. انتهی.

و مضادة هذا المنع للآیات و الأخبار، بل مخالفته لما علم ضرورة من دین الإسلام ⁽⁶⁾من ثبوت التوارث بین المسلمین ممّا لا یریب فیه أحد.

**[ترجمه]آنچه در الموطأ - . الموطّأ اثر مالک- امام مذهب مالکی- 2: 12[ 2- 520] کتاب الفرائض، باب میراث أهل الملل. -

از ابن المسیب روایت شده و صاحب جامع الاصول - . جامع الأصول 9: 603- 604 حدیث 7380. -

آنرا نقل می کند که گفت: عمر هرگز نپذیرفت که احدی از عجمها را میراث برنده قلمداد کند و فقط عرب زادگان را صاحب ارث می دانست. گوید: و رزین افزود: و نیز زنی که باردار به میان عربها آمده و در میان آنها بزاید، پس فرزندش از این زن، چون بمیرد، ارث می برد و زن نیز از این فرزند، چون بمیرد، مطابق با کتاب خدا ارث می برد. پایان.

تضاد این ممنوعیت با آیات و اخبار بلکه مخالفت آن با قضیه ارث بردن مسلمانان از یکدیگر که ضرورتا از دین اسلام دانسته می شود، قضیه ایست که احدی در آن شک نمی کند.

**[ترجمه]

و منها: القول بالعول و التعصیب فی المیراث‌

کما سیأتی، و روت الخاصّة و العامّة ذلک بأسانید جمّة یأتی ⁽⁷⁾بعضها، و لنورد هنا خبرا واحدا

رواه الشَّهِیدُ الثَّانِی رَحِمَهُ اللَّهُ ⁽⁸⁾وَ غَیْرُهُ ⁽⁹⁾: عَنْ أَبِی طَالِبٍ الْأَنْبَارِیِّ، عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَافِظِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُصَیْنِ ⁽¹⁰⁾، عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ

أَبِی إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِیِّ، عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی ⁽¹⁾ابْنِ عَبَّاسٍ، فَجَرَی ذِکْرُ الْفَرَائِضِ وَ الْمَوَارِیثِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِیمِ! أَ تَرَوْنَ ⁽²⁾الَّذِی أَحْصَی رَمْلَ عَالِجٍ ⁽³⁾عَدَداً جَعَلَ فِی مَالٍ نِصْفَیْنِ ⁽⁴⁾وَ ثُلُثاً وَ رُبُعاً أَوْ قَالَ: نِصْفاً وَ نِصْفاً وَ ثُلُثاً وَ هَذَانِ النِّصْفَانِ قَدْ ذَهَبَا بِالْمَالِ، فَأَیْنَ مَوْضِعُ الثُّلُثِ؟! فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ الْبَصْرِیُّ: یَا أَبَا الْعَبَّاسِ! فَمَنْ أَوَّلُ مَنْ أَعَالَ الْفَرَائِضَ؟. فَقَالَ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ⁽⁵⁾، لَمَّا الْتَفَّتْ عِنْدَهُ الْفَرَائِضُ وَ دَفَعَ ⁽⁶⁾بَعْضُهَا بَعْضاً، فَقَالَ: وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی أَیَّکُمْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَیَّکُمْ أَخَّرَ، وَ مَا أَجِدُ شَیْئاً هُوَ أَوْسَعُ إِلَّا أَنْ أَقْسِمَ عَلَیْکُمْ هَذَا الْمَالَ بِالْحِصَصِ، وَ أَدْخَلَ عَلَی کُلِّ ذِی حَقٍّ مَا دَخَلَ عَلَیْهِ مِنْ عَوْلِ الْفَرِیضَةِ، وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ قَدَّمَ مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَخَّرَ مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ مَا عَالَتْ فَرِیضَةٌ ⁽⁷⁾فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ: فَأَیَّهَا قَدَّمَ وَ أَیَّهَا أَخَّرَ؟. فَقَالَ: کُلُّ فَرِیضَةٍ ⁽⁸⁾. لَمْ یُهْبِطْهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ فَرِیضَةٍ إِلَّا إِلَی فَرِیضَةٍ، فَهَذَا مَا قَدَّمَ اللَّهُ. وَ أَمَّا مَا أَخَّرَ

فَکُلُّ فَرِیضَةٍ إِذَا زَالَتْ عَنْ فَرْضِهَا لَمْ یَکُنْ لَهَا إِلَّا مَا بَقِیَ، فَتِلْکَ الَّتِی أَخَّرَ، وَ أَمَّا ⁽¹⁾الَّذِی قَدَّمَ، فَالزَّوْجُ لَهُ النِّصْفُ فَإِذَا دَخَلَ عَلَیْهِ مَا یُزِیلُهُ عَنْهُ رَجَعَ إِلَی الرُّبُعِ لَا یُزِیلُهُ عَنْهُ شَیْ‌ءٌ، وَ الزَّوْجَةُ لَهَا الرُّبُعُ فَإِذَا زَالَتْ عَنْهُ صَارَتْ إِلَی الثُّمُنِ لَا یُزِیلُهَا عَنْهُ شَیْ‌ءٌ، وَ الْأُمُّ لَهَا الثُّلُثُ فَإِذَا زَالَتْ عَنْهُ صَارَتْ إِلَی السُّدُسِ لَا یُزِیلُهَا عَنْهُ شَیْ‌ءٌ، فَهَذِهِ الْفَرَائِضُ الَّتِی قَدَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ أَمَّا الَّتِی أَخَّرَ، فَفَرِیضَةُ الْبَنَاتِ وَ الْأَخَوَاتِ لَهُنَّ النِّصْفُ وَ الثُّلُثَانِ، فَإِذَا أَزَالَتْهُنَّ الْفَرَائِضُ عَنْ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ إِلَّا مَا بَقِیَ، فَتِلْکَ الَّتِی أَخَّرَ، فَإِذَا اجْتَمَعَ مَا قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَی وَ مَا أَخَّرَ ⁽²⁾، بُدِئَ بِمَا قَدَّمَ اللَّهُ فَأُعْطِیَ حَقَّهُ کَامِلًا، فَإِنْ بَقِیَ شَیْ‌ءٌ کَانَ لِمَنْ أَخَّرَ ⁽³⁾وَ إِنْ لَمْ یَبْقَ شَیْ‌ءٌ فَلَا شَیْ‌ءَ لَهُ، فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ: فَمَا مَنَعَکَ أَنْ تُشِیرَ بِهَذَا الرَّأْیِ عَلَی عُمَرَ؟. فَقَالَ: هِبْتُهُ ⁽⁴⁾، وَ اللَّهِ وَ کَانَ امْرَأً مَهِیباً، قَالَ الزُّهْرِیُّ: وَ اللَّهِ لَوْ لَا أَنْ تَقَدَّمَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِمَامَ عَدْلٍ کَانَ أَمْرُهُ عَلَی الْوَرَعِ أَمْضَی أَمْراً وَ حَکَمَ بِهِ وَ أَمْضَاهُ لَمَا اخْتَلَفَ عَلَی ابْنِ عَبَّاسٍ اثْنَانِ ⁽⁵⁾

الأولی: ما رواها الحاکم فی المستدرک 4- 339، بسنده عن معمّر عن الزّهریّ عن ابن سلمة، قال: جاء إلی ابن عبّاس رجل، فقال: رجل توفّی و ترک بنته و أخته لأبیه و أمّه؟. فقال: لابنته النّصف و لیس لأخته شی‌ء. قال الرّجل: فإنّ عمر قضی بغیر ذلک، جعل للابنة و للأخت النّصف. قال ابن عبّاس: أنتم أعلم أم اللّه؟!. فلم أدر ما وجه هذا حتّی لقیت ابن طاوس، فذکرت له حدیث الزّهریّ، فقال: أخبرنی أبی أنّه سمع ابن عبّاس یقول: قال اللّه عزّ و جلّ: «إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَکَ» .. قال ابن عبّاس: فقلتم أنتم لها النّصف و إن کان له ولد. قال: هذا حدیث صحیح علی شرط الشّیخین. و قد جاء أیضا فیه 2- 310 باختلاف یسیر فی اللّفظ، و قد رواه البیهقیّ فی سننه 6- 233 أیضا. و قال السّیّد الفیروزآبادیّ فی السّبعة من السّلف: 92: إنّ هذا الإفتاء من عمر کان علی وجه الجهل بالآیة الکریمة، و إلّا فبعید منه أنّه مع العلم بها یفتی بخلاف ما أنزل اللّه، و اللّه أعلم. و لعلّ مراده رحمه اللّه أن یجهر بالمخالفة، و هذا غریب منه مع صراحة آیة المتعة و التّیمّم و غیرهما. الثّانیة: أخرج البیهقیّ فی سننه 6- 255 بعدّة طرق، و الدّارمیّ فی سننه 1- 154، و أبو عمر فی العلم: 139، و آخرین، عن مسعود الثّقفیّ، قال: شهدت عمر بن الخطّاب أشرک الإخوة من الأب و الأمّ مع إخوة من الأمّ فی الثّلث، فقال له رجل: قضیت فی هذا عام أوّل بغیر هذا. قال:

کیف قضیت؟. قال: جعلته للإخوة من الأمّ و لم تجعل للإخوة من الأب و الأمّ شیئا. قال: تلک علی ما قضینا، و هذا علی ما قضینا!.

و فی لفظ: تلک علی ما قضینا یومئذ و هذه علی ما قضینا الیوم!.

أقول: کیف یسوغ لمثل الخلیفة أن یجهل أحکام الدّین و هو القائل: لیس أبغض إلی اللّه و لا أعمّ ضرّا من جهل إمام و خرقه، کما نقله عنه ابن الجوزیّ فی سیرة عمر: 100، 102، 161.

و کیف یشتغل بمنصب الإمارة قبل أن یتفقّه فی دین اللّه، و هو القائل: تفقّهوا قبل أن تسودوا، ذکره البخاریّ فی صحیحه فی باب الاغتباط فی العلم 1- 38.

**[ترجمه]آنست که تعداد سهم دارندگان در ارث افزون گردد و میزان هر سهمی بنا بر این افزایش نفرات کاهش یابد- و تعصیب - ارث بردن کلاله یا همان عصبه: خویشاوندانی که والدین یا فرزند میت نیستند و در زمان نبود آن دو گروه و یا در صورت باقی ماندن اموال پس از ادای سهمهای فریضه یا واجب، ارث می برند. - در ارث است.

چنانکه خواهد آمد و خاص و عام علماء این قضیه را با اسن

دی کامل که برخی از آنها ذکر خواهد شد - . بحار الأنوار 104- 331، و در آن از قول ابن عبّاس روایت است که نخستین کسی که افزون گشتن نصیب برندگان در ارث، بر (آنچه در) فرایض (ارث در قران بیان شده)، را جاری نمود، عمر بود. - بیان داشته اند و در اینجا یک خبر را ذکر می کنیم. شهید ثانی رحمه الله و دیگران - . در الکافی 7: 79- 80 حدیث 2، و من لا یحضره الفقیه 4: 187، و کنز العمّال 11: 19 20 حدیث 121 با تفاوتی اندک و نیز در أحکام القرآن للجصّاص 2: 109، و مستدرک الحاکم 4: 340، و السّنن الکبری 6: 253 و غیر این ذکر شده است. -

با ذکر سند از عبید الله بن عبدالله بن عتبة روایت می کنند:

ص: 40

که گفت: به نزد ابن عباس رفتم و سخن از فرایض و ارثها درگرفت و ابن عباس گفت: سبحان الله العظیم! آیا باور می کنید آنکس که شنزارهای عالج (کوههای شن فراگیرنده میان یمامه و نجد و به قولی بیشتر سرزمینهای عربستان) را به شماره کند، در یک مال، دو نصف و یک ثلث و یک ربع ،و یا گفت: یک نصف و یک نصف دیگر و یک ثلث قرار قرار داده و این دو نصف کل آن مال را برده اند، پس این ثلث کجا قرار می گیرد؟! زفر بن اوس البصری به وی گفت ای ابن عباس! چه کسی بود که نخستین بار فرایض ارث را بیش از آنچه که بود قرار داد؟ وی گفت: عمر بن الخطاب. - . السّیوطیّ در کتاب أوائل خود و تاریخش: 93، و الجصّاص در أحکام القرآن 2: 109، و الحاکم در المستدرک 4: 340، و البیهقیّ در السّنن الکبری 6: 253، و المتّقی الهندیّ در کنز العمّال 6: 7، و السکتواری در محاضرات الأوائل: 152 .. و غیرهم و یعدّ أوّل من أعال الفرائض لمّا التوت علیه و دافع بعضها بعضا. -

آنگاه که فرایض گرد وی حلقه زد و هر یک دیگری را کنار می زد. پس او گفت به خدا که نمی دانم خداوند کدامیک از شما را مقدم داشته و کدامیک را در مرتبه بعدی قرار داده است و راهی فراگیرتر و کارگشاتر از این نمی یابم که این مال را بنا به تقسیم بندی مساوی سهمها بین شما پخش کنم. و بر هر صاحب حقی آنچه که از بابت عول و کاسته شدن از سهم ارث فریضه متوجه اش می گردد، جاری نمایم و به خدا سوگند که اگر هر که را خدا مقدم نموده، مقدم می داشت و هر که را که موخر نموده در مرتبه موخر قرار می داد، نیازی نبود که هیچ ارث فریضه ای را کم و زیاد کند. زفر بن اوس به وی گفت: کدام یک را مقدم نمود و کدامیک را موخر نمود؟ گفت: همه ارثهای فریضه را و خداوند عز و جل هیچ فرمان فریضه ای را تغییر نداد مگر به فریضه ای دیگر. این آن چیزی است که خداوند مقدم داشته و اما آنچه را که موخر داشته،

ص: 41

هر فریضه ای اگر واجب آن برداشته شود، چیزی برای آن جز آنچه باقی نمی ماند، و این آن چیزی است که موخر نمود و اما آنچه را که وی مقدم نمود اینکه سهم ارث شوهر نصف است و اگر چیزی بر آن داخل گردد که این حکم را از وی زائل گرداند، به ربع کاهش می یابد که دیگر چیزی آنرا زائل نخواهد کرد. و سهم ارث زن ربع است و اگر از وی زائل گردد به ثمن (یک هشتم) کاهش می یابد که دیگر چیزی آنرا زائل نمی گرداند. و سهم ارث مادر ثلث اموال است و اگر این سهم از وی زائل گردد، به سدس (یک ششم) کاهش می یابد که دیگر چیزی آنرا از او زائل نمی گرداند و این فریضه هایی است که خداوند مقدم داشته است و اما آنچه که مؤخر داشته آنست که فریضه دختران و خواهران، نصف و ثلثان (دو سوم) است و اگر فرایض ایشان را زائل و برکنار نمود، چیزی جز آنچه باقی مانده نخواهند داشت و این آن چیزی است که آن را مؤخر داشت و آنگاه که حکم فریضه ای که خداوند مقدم داشته با حکمی که مؤخر داشته جمع آیند، نخست آنچه را که خداوند مقدم داشته جاری می کنند و حق آنرا کامل ادا می نمایند و اگر چیزی باقی ماند، مال آنهایی است که مؤ خر داشته و اگر چیزی نمانده باشد، سهمی نصیب آنها نخواهد شد.

زفر بن اوس گفت پس چه مانعی بود که این رای را به عمر نگفتی؟ گفت: از او ترسیدم، به خدا که موضوع ترس آوری بود. الزهری گوید: به خدا که اگر ابن عباس خود را به عنوان یک پیشوای عدالت پیشگی مطرح نمی نمود که امر او در پیرهیزکاری رواتر باشد، و به پرهیزکاری حکم نماید و آنرا پیش برَد، هیچ دو تنی در حکم ابن عباس اختلاف نظر نمی کردند.

ص: 42

**[ترجمه]

و منها: التثویب‌

، و هو قول: الصلاة خیر من النوم، فی الأذان.

فقد ⁽¹⁾رَوَی فِی جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾مِمَّا رَوَاهُ عَنِ الْمُوَطَّإِ ⁽³⁾، قَالَ ⁽⁴⁾عَنْ مَالِکٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ الْمُؤَذِّنُ جَاءَ عُمَرَ یُؤْذِنُهُ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ فَوَجَدَهُ نَائِماً، فَقَالَ: الصَّلَاةُ خَیْرٌ مِنَ النَّوْمِ، فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ یَجْعَلَهُمَا فِی الصُّبْحِ.

و یظهر منها أنّ ما رووه أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أمر بالتثویب.

من مفتریاتهم، و یؤیّده أنّ روایاتهم ⁽⁵⁾فی الأذان خالیة عن التثویب ⁽⁶⁾

و من محدثات الخلیفة: أن جعل معرفة البلوغ بالقیاس بالأشبار، فإن وجد ستة أشبار فهو بالغ و إلّا فلا!!، کما أورده البیهقیّ فی السنن الکبری 5- 54 و 59، و أخرجه ابن أبی شیبة و عبد الرزاق و مسدّد و ابن المنذر فی الأوسط، کما فی کنز العمّال 3- 116.

و أمّا تلاعبه بالحدود تقلیلا و زیادة فلو راجعت المسانید و السنن لوجدت منها العجب العجاب.

و کفاک منها شاهدا ما أورده فی کنز العمّال 3- 196 و ما بعدها عن جملة مصادر.

**[ترجمه]و آن گفتن «الصلاة خیر من النوم» در اذان است.

چه آنکه در جامع الاصول - . جامع الأصول 5: 286 حدیث 3360 -

از الموطأ - . موطّأ مالک 1: 72 کتاب الصّلاة باب ما جاء فی النّداء للصّلاة. -

از قول مالک روایت شده که موذن به وی گفته است که او نزد عمر رفت تا رسیدن وقت نماز صبح را به او اطلاع دهد و چون عمر را خوابیده یافت به او گفت: نماز بهتر از خواب است و عمر به او دستور داد که این سخن را در اذان صبح وارد کند.

و از این سخن روشن می شود که روایت ایشان از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که به تثویب دستور داد، از افتراءهای ایشان است و اینکه روایات - . برای مثال بنگرید به سنن أبی داود کتاب الصلاة باب کیفیّة الأذان حدیث 499 و باب بدء الأذان حدیث 500- 507، و سنن الترمذی کتاب الصلاة باب ما جاء فی بدء الأذان حدیث 189، و باب ما جاء أنّ الإقامة مثنی مثنی حدیث 194، و باب ما جاء فی الترجیع بالصلاة فی الأذان حدیث 191، و مسند أحمد بن حنبل 5: 246، و صحیح مسلم کتاب الصلاة باب صفة الأذان حدیث 379، و سنن النسائی 2: 4 فی الأذان. -

ایشان درباره اذان خالی از تثویب است، موید این قضیه است. - . الطبریّ در المستبین، و القوشجی در شرح التجرید: 879 در بحث الإمامة، و البیاض فی الصراط المستقیم و غیر آن، با ذکر صحت سند از عمر روایت می کنند که گفت: سه چیز در دوره رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وجود داشت که من آنها را حرام اعلام می کنم و مرتکبان آنرا مجازات می کنم: تمتع نمودن حج (جمع نمودن یک عمره با حج)، متعه زنان (ازدواج موقت) ، و گفتن حی علی خیر العمل در اذان. و این دست اندازی دیگر او در اذان است. علامه امینی رحمه الله در الغدیر 6: 110 می نویسد: احکام قضایا بر مدار آنچه که باب میل خلیفه بود می چرخید حال چه موافق شریعت باشد چه نه. و خلیفه می توانست هر طور که بخواهد حکم نماید و هیچ حکم لازم الاتباع و قانون لزوما جاری در اسلام او وجود نداشت و شاید این رسواگرتر و زشت تر از درست پنداری ای که با برهانهای کوبنده، خرد و نابود گردد، باشد.

و از جمله بدعتهای این خلیفه آن بود که به حد بلوغ رسیدن را با وجب کردن، اندازه می گرفت و اگر شش وجب کامل شده بود، فرد بالغ بود وگرنه، نه!! چنانکه البیهقیّ در السنن الکبری 5- 54 و 59 ذکر کرده و ابن أبی شیبة و عبد الرزاق و مسدّد و ابن المنذر در الأوسط آنرا به سند صحیح شمرده، نقل کرده اند، و نیز در کنز العمّال 3: 116. -

ص: 43

**[ترجمه]

الطعن الخامس عشر:

أنّه کان یعطی من بیت المال ما لا یجوز، فأعطی عائشة و حفصة عشرة آلاف درهم فی کلّ سنة ⁽¹⁾

⁽²⁾، و کان علیه ثمانون ألف درهم من بیت المال یوم مات علی سبیل القرض ⁽³⁾، و لم یجز شی‌ء من ذلک، أمّا الأول فلأنّ الفی‌ء و الغنائم و نحو ذلک

لیست من الأموال المباحة التی یجوز لکلّ أحد التصرّف ⁽¹⁾فیها کیف شاء، بل هی من حقوق المسلمین یجب صرفه إلیهم علی الوجه الذی دلّت علیه الشریعة المقدّسة، فالتصرف فیها محظور إلّا علی الوجه الذی قام علیه دلیل شرعیّ، و تفضیل طائفة فی القسمة و إعطاؤها أکثر ممّا جرت السنّة علیه لا یمکن إلّا بمنع من استحقّ بالشرع حقّه، و هو غصب لمال الغیر و صرف له فی غیر أهله، و قد جرت السنّة النبویّة بالاتّفاق علی القسم بالتسویة.

و أوّل من فضّل قوما فی العطاء هو عمر بن الخطاب کما اعترف به ابن أبی الحدید ⁽²⁾و غیره ⁽³⁾

قالوا: بنفسک!. قال: بل نبدأ بآل أبی بکر، فکتب طلحة فی خمسة آلاف، و بلالا فی مثلها، ثم کتب لنفسه و من شهد بدرا من بطون قریش خمسة آلاف .. خمسة آلاف، ثمّ کتب الأنصار فی أربعة آلاف. فقالوا: قصرت بنا علی إخواننا؟!. قال: أجعل الذین قال اللّه لهم: «لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً»- مثل من أتته الهجرة فی داره؟!. قالوا: رضینا. ثم کتب لمن شهد فتح مکّة فی ألفین .. إلی آخره.

قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ ⁽⁴⁾: رَوَی أَبُو الْفَرَجِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَلِیٍّ الْجَوْزِیُّ، عَنْ أَبِی سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ: اسْتَشَارَ عُمَرُ الصَّحَابَةَ بِمَنْ یَبْدَأُ فِی الْقَسْمِ وَ الْفَرِیضَةِ؟، فَقَالُوا: ابْدَأْ بِنَفْسِکَ. فَقَالَ: بَلْ أَبْدَأُ بِآلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ ذَوِی قَرَابَتِهِ، فَبَدَأَ بِالْعَبَّاسِ. قَالَ ابْنُ الْجَوْزِیِّ: وَ قَدْ وَقَعَ الِاتِّفَاقُ عَلَی أَنَّهُ

لَمْ یَفْرِضْ لِأَحَدٍ أَکْثَرَ مِمَّا فُرِضَ لَهُ، رُوِیَ أَنَّهُ فَرَضَ لَهُ خَمْسَةَ عَشَرَ أَلْفاً ⁽¹⁾، وَ رُوِیَ أَنَّهُ فَرَضَ لَهُ اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفاً، وَ هُوَ الْأَصَحُّ، ثم فرض لزوجات رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] لکلّ واحدة عشرة آلاف، و فضّل عائشة علیهنّ بألفین فأبت ⁽²⁾، فقال: ذلک لفضل ⁽³⁾منزلتک عند رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] ، فإذا أخذت فشأنک، و استثنی عن الزوجات جویریة و صفّیة و میمونة ففرض ⁽⁴⁾لکلّ واحدة منهنّ ستّة آلاف،

فقالت عائشة: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] یعدل بیننا.

، فعدل عمر بینهنّ و ألحق هؤلاء الثلاث بسائرهنّ، ثم فرض للمهاجرین الذین شهدوا بدرا لکلّ واحد خمسة آلاف، و لمن شهدها من الأنصار لکلّ واحد أربعة آلاف.

و قد روی أنّه فرض لکلّ واحد ممّن شهد بدرا من المهاجرین أو من الأنصار أو غیرهم من القبائل خمسة آلاف، ثم فرض لمن شهد أحدا و ما بعدها إلی الحدیبیة أربعة آلاف، ثم فرض لکلّ من شهد المشاهد بعد الحدیبیة ثلاثة آلاف، ثم فرض لکلّ من شهد المشاهد بعد ⁽⁵⁾رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] ألفین و خمسمائة، و ألفین، و ألفا و خمسمائة، و ألفا واحدا .. إلی مائتین .. و هم أهل هجر ⁽⁶⁾

و هناک ثمّة أقوال أوردها فی مراصد الاطّلاع 3- 1452، و معجم البلدان 5- 392- 393، فراجع.

قال ابن الجوزی: و أدخل عمر فی أهل بدر ممّن لم یحضر بدرا أربعة، و هم الحسن و الحسین علیهما السلام و أبو ذرّ و سلمان، ففرض لکلّ واحد منهم خمسة

آلاف ⁽¹⁾

قال ابن الجوزی: فأمّا ما اعتمده فی النساء فإنّه جعل نساء أهل بدر علی خمسمائة .. خمسمائة ⁽²⁾، و نساء من بعد بدر إلی الحدیبیة علی أربعمائة ..

أربعمائة ⁽³⁾، و نساء من بعد ذلک علی ثلاثمائة .. ثلاثمائة⁽⁴⁾، و جعل نساء أهل القادسیة علی مائتین ⁽⁵⁾، ثم سوّی بین النساء بعد ذلک. انتهی.

وَ رَوَی الْبُخَارِیُّ ⁽⁶⁾وَ مُسْلِمٌ⁽⁷⁾وَ غَیْرُهُمَا ⁽⁸⁾بِأَسَانِیدَ عَدِیدَةٍ أَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ لِلْأَنْصَارِ فِی مَقَامِ التَّسْلِیَةِ قَرِیباً مِنْ وَفَاتِهِ: سَتَلْقَوْنَ بَعْدِی أَثَرَةً، فَاصْبِرُوا حَتَّی تَلْقَوْنِی عَلَی الْحَوْضِ.

و هل یریب عاقل فی أنّ هذا القول بعد أن کان یسوّی بین المهاجرین و الأنصار مدّة حیاته إخبار بما یکون بعده ⁽⁹⁾من التفضیل، و یتضمّن عدم إباحته و عدم رضاه صلّی اللّه علیه و آله به.

و یؤیّد حظر التفضیل و مخالفة السنّة فی القسمة

أنّ أمیر المؤمنین علیه السلام أبطل سیرة عمر فی ذلک، و ردّ الناس إلی السنّة و القسم بالسویّة ⁽¹⁰⁾

نهج البلاغة لمحمّد عبده 1- 260 [1- 140]، و لصبحی صالح: 183 خطبة 126.

، و هو علیه السلام

یدور مع الحقّ و یدور الحقّ معه حیثما دار بنصّ الرسول صلّی اللّه علیه و آله ⁽¹⁾

، کما تضافرت ⁽²⁾به الروایات من طرق المخالف و المؤالف، و مع ذلک احتجّ علیه السلام علی المهاجرین و الأنصار لّما کرهوا عدله فی القسمة و أنکروه علیه، بمخالفة التفضیل للشریعة، و ألزمهم العدل فی القسمة، فلم یردّه علیه أحد منهم، بل أذعنوا له و صدّقوا قوله، ثم فارقه طلحة و الزبیر و من یقفو إثرهما رغبة فی الدنیا و کراهة للحقّ، کما سیأتی ⁽³⁾فی باب بیعته علیه السلام و غیره.

و قد قال ابن أبی الحدید ⁽⁴⁾فی بعض کلامه-:

فإن قلت: إنّ أبا بکر قد قسم بالسویّة ⁽⁵⁾، کما قسمه أمیر المؤمنین علیه السلام، و لم ینکروا علیه کما أنکروا علی أمیر المؤمنین علیه السلام؟.

قلت: إنّ أبا بکر قسم محتذیا بقسم رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] ، فلمّا ولی عمر الخلافة و فضّل قوما علی قوم ألفوا ذلک و نسوا تلک القسمة الأولی، و طالت أیّام عمر، و أشربت قلوبهم حبّ المال و کثرة العطاء، و أمّا الذین اهتضموا فقنعوا و مرنّوا علی القناعة، و لم یخطر لأحد من الفریقین أنّ هذه الحال تنتقض⁽⁶⁾أو تتغیّر بوجه ما، فلمّا ولی عثمان أجری⁽⁷⁾الأمر علی ما کان عمر یجریه، فازداد وثوق العوام بذلک، و من ألف أمرا أشقّ⁽⁸⁾علیه فراقه و تغییر العادة فیه، فلمّا ولی

أمیر المؤمنین علیه السلام أراد أن یردّ الأمر إلی ما کان فی أیّام رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و أبی بکر، و قد نسی ذلک و رفض، و تخلّل بین الزمانین اثنتان و عشرون سنة، فشقّ ذلک علیهم و أکبروه ⁽¹⁾حتی حدث ما حدث من نقض البیعة و مفارقة الطاعة، و للّه أمر هو بالغه!.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽²⁾فِی بَعْضِ احْتِجَاجِهِ عَلَی طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرِ: وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتُمَا مِنْ أَمْرِ الْأُسْوَةِ ⁽³⁾فَإِنَّ ذَلِکَ أَمْرٌ لَمْ أَحْکُمْ أَنَا فِیهِ بِرَأْیِی وَ لَا وَلِیتُهُ هَوًی مِنِّی، بَلْ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَلَمْ أَحْتَجْ إِلَیْکُمَا فِیمَا ⁽⁴⁾فَرَغَ اللَّهُ مِنْ قَسْمِهِ، وَ اللَّهُ ⁽⁵⁾أَمْضَی فِیهِ حُکْمَهُ فَلَیْسَ لَکُمَا وَ اللَّهِ عِنْدِی وَ لَا لِغَیْرِکُمَا فِی هَذَا عُتْبَی، أَخَذَ اللَّهُ بِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِنَا ⁽⁶⁾إِلَی الْحَقِّ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ الصَّبْرَ.

و قال ابن أبی الحدید فی شرح هذا الکلام⁽⁷⁾: قد ⁽⁸⁾تکلّم علیه السلام فی معنی النفل و ⁽⁹⁾العطاء، فقال: إنّی عملت بسنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] فی ذلک، و صدق علیه السلام، فإن رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] سوّی بین الناس فی العطاء ⁽¹⁰⁾و هو مذهب أبی بکر.

ثم قال ⁽¹⁾: إنّ طلحة و الزبیر قد نقما علیه ⁽²⁾الاستبداد و ترک المشاورة، و انتقلا من ذلک إلی الوقیعة فیه بمساواة الناس فی قسمة المال، و أثنیا علی عمر و حمدا سیرته و صوّبا رأیه، و قالا: إنّه کان یفضّل أهل السوابق .. و ضلّلا علیّا فیما رأی، و قالا: إنّه أخطأ .. و إنّه خالف سیرة عمر و هی السیرة المحمودة .. ⁽³⁾، و استنجدا علیه بالرؤساء من المسلمین الذین ⁽⁴⁾کان عمر یفضّلهم و ینفلهم فی القسم علی غیرهم، و الناس أبناء الدنیا، و یحبّون الْمالَ حُبًّا جَمًّا، فتنکّرت علی أمیر المؤمنین علیه السلام بتنکّرهما قلوب کثیرة، و نغلت ⁽⁵⁾علیه نیّات کانت من قلب ⁽⁶⁾سلیمة. انتهی.

و بالجملة، من راجع السیر و الأخبار لم یبق له ریب فی أنّ سیرة أمیر المؤمنین علیه السلام فی القسمة هو العدل تأسّیا برسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و اتّباعا لکتابه، و قد احتجّ علیه السلام علی المصوّبین لسیرة عمر فی ترکه العدل بأنّ التفضیل مخالف للسنّة، فلم یقدر أحد علی ردّه، و صرّح علیه السلام أنّ التفضیل جور و بذل المال فی غیر حقّه تبذیر و إسراف کما سیأتی.

وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ ⁽⁷⁾، عَنْ هَارُونَ بْنِ سَعْدٍ⁽⁸⁾، قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ ⁽⁹⁾لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! لَوْ أَمَرْتَ لِی بِمَعُونَةٍ أَوْ نَفَقَةٍ!، فَوَ اللَّهِ مَا لِی نَفَقَةٌ إِلَّا أَنْ أَبِیعَ دَابَّتِی. فَقَالَ: لَا وَ اللَّهِ، مَا أَجِدُ لَکَ شَیْئاً إِلَّا أَنْ تَأْمُرَ عَمَّکَ

أَنْ ⁽¹⁾یَسْرِقَ فَیُعْطِیَکَ..

و ذکر ابن أبی الحدید ⁽²⁾أیضا أنّ عمر أشار ⁽³⁾علی أبی بکر فی أیّام خلافته بترک التسویة فلم یقبل، و قال: إنّ اللّه لم یفضّل أحدا علی أحد، و قال: (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ) ⁽⁴⁾و لم یخصّ قوما دون قوم.

ثم لم یستند عمر فیما زعمه صوابا إلی شبهة فضلا عن حجّة، و لو أقام حجّة علی ما زعمه لحکاه الناصرون له.

و قد روی ابن الأثیر فی الکامل ⁽⁵⁾ذلک، إلّا أنّه لم یصرّح بالمشیر سترا علیه ⁽⁶⁾

قال الشافعی فی کتاب الأم 2- 189: قد بلغنا أنّ أبا بکر و عمر کانا لا یضحّیان کراهیة أن یقتدی بهما فیظنّ من رءاهما أنّها واجبة. و جاء فی مختصر المزنی- هامش کتاب الأمّ- 5- 210.

و فی روایة أخری: مخافة أن یستنّ بهما، کما فی السنن الکبری للبیهقیّ 9- 265، و الکبیر للطبرانی، و المجمع للهیثمی 4- 18 من طریق الطبرانی، و قال رجاله صحیح. و ذکره السیوطی فی جمع الجوامع، کما فی ترتیبه 3- 45 نقلا عن ابن أبی الدنیا فی الأضاحی، و الحاکم فی الکنی، و أبی بکر عبد اللّه بن محمّد النیسابوریّ فی الزیادات، ثمّ قال: قال ابن کثیر: إسناده صحیح.

و قال الهندی فی کنز العمّال 3- 45 نقلا عن الشعبی: أنّ أبا بکر و عمر شهدا الموسم فلم یضحّیا. و ها هو ینقض السنّة الثابتة من الصادع الکریم خشیة ظنّ الأمّة الوجوب و یسنّ لها ما لا أصل له فی الدین کزکاة الخیل و صلاة التراویح و غیرهما من أحداث کثیرة!!.

و هل یرتاب عاقل فی أنّه لو کان إلی جواز التفضیل و مصانعة الرؤساء

و الأشراف للمصالح سبیل لما عدل أمیر المؤمنین علیه السلام إلی العدل و التسویة، مع ما رآه عیانا من تفرّق أصحابه عنه لذلک و میلهم إلی معاویة بقبضه عنهم ما عوّدهم به عمر بن الخطاب کما سیأتی ⁽¹⁾، و لم یکن یختار أمرا یوجب حدوث الفتن و إراقة الدماء، و لما کان یمنع عقیلا صاعا من برّ فیذهب إلی معاویة.

فإن قیل: فلم کان الحسنان علیهما السلام یقبلان التفضیل، و أبوهما علیه السلام لم رضی بذلک؟.

قلنا: إمّا للتقیّة کما مرّ مرارا، أو لأنّ عمر لما حرّمهم حقّهم من الخمس و الفی‌ء و الأنفال فلعلّهما أخذا ما أخذا عوضا من حقوقهم.

و یمکن أن یقال: لما کان أمیر المؤمنین علیه السلام ولی الأمر فلعلّ ما أخذاه صرفه علیه السلام فی مصارفه، و کان الأخذ من قبیل الاستنقاذ من الغاصب و الاستخلاص من السارق.

ثم من غریب ما ارتکبه عمر من المناقضة فی هذه القصّة أنّه نبذ سنّة ⁽²⁾رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وراء ظهره و أعرض عنه رأسا، و فضّل من شاء علی غیره، ثم لمّا قالت عائشة: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کان یعدل بیننا، عدل بین الثلاث و بین غیرهنّ سوی عائشة، و قد کان فضّل عائشة بألفین ⁽³⁾فکیف کانت سیرة الرسول صلّی اللّه علیه و آله فی التسویة بین ثمان من الزوجات حجّة، و لم تکن حجّة فی العدل بین التسع، و لا بین المهاجرین و الأنصار و غیرهم؟.

و اعلم أنّ أکثر الفتن الحادثة فی الإسلام من فروع هذه البدعة، فإنّه لو استمرّ الناس علی ما عوّدهم الرسول من العدل و جری علیه الأمر فی أیّام أبی بکر

لما نکث طلحة و الزبیر بیعة أمیر المؤمنین علیه السلام، و لم تقم فتنة الجمل، و لم یستقرّ الأمر لمعاویة، و لا تطرّق الفتور إلی اتّباع أمیر المؤمنین علیه السلام و أنصاره، و لو کان المنازع له فی أوّل خلافته معاویة لدفعه بسهولة و لم ینتقل الأمر إلی بنی أمیّة، و لم یحدث ما أثمرته تلک الشجرة الملعونة من إراقة الدماء المعصومة، و قتل الحسین علیه السلام، و شیوع سبّ أمیر المؤمنین علیه السلام علی المنابر، ثم انتقال الخلافة إلی بنی العباس و ما جری من الظلم و الجور علی أهل البیت علیهم السلام و علی سائر أهل الإسلام.

و قد کان من الدواعی علی الفتن و الشرور بدعته الأخری و هی الشوری، إذ جعل طلحة و الزبیر مرشّحین للخلافة نظیرین لأمیر المؤمنین علیه السلام، فشقّ علیهما طاعته و الصبر علی الأسوة و العدل، و هذا فی غایة الوضوح ⁽¹⁾و قد روی ابن عبد ربّه فی کتاب العقد ⁽²⁾علی ما حکاه العلّامة رحمه اللّه عنه فی کشف الحقّ ⁽³⁾، قال: إنّ معاویة قال ⁽⁴⁾لابن الحصین⁽⁵⁾أخبرنی: ما الذی شتّت أمر المسلمین و جماعتهم⁽⁶⁾و مزّق ملأهم، و خالف بینهم؟!. فقال:

قتل عثمان ⁽⁷⁾قال: ما صنعت شیئا؟. قال: فسیر ⁽⁸⁾علیّ إلیک ⁽⁹⁾. قال: ما صنعت شیئا⁽¹⁰⁾؟. قال: ما عندی غیر هذا یا أمیر المؤمنین. قال: فأنا أخبرک،

إنّه لم یشتّت بین المسلمین و لا فرّق أهواءهم إلّا الشوری التی جعلها عمر فی ⁽¹⁾ستّة .. ثم فسّر معاویة ذلک، فقال: لم یکن من الستّة رجل إلّا ⁽²⁾رجاها لنفسه، و رجاها ⁽³⁾لقومه، و تطلّعت إلی ذلک نفوسهم ⁽⁴⁾، و لو أنّ عمر استخلف ⁽⁵⁾کما استخلف أبو بکر ما کان فی ذلک اختلاف.

و قد حکی ابن أبی الحدید ⁽⁶⁾أیضا ذلک عن معاویة و قد تمّم إثارة الفتنة بإغواء معاویة و عمرو بن العاص و إطماعهما ⁽⁷⁾فی الخلافة، و کان معاویة عامله علی الشام و عمرو بن العاص أمیره و عامله علی مصر، فخاف أن یصیر الأمر إلی علیّ علیه السلام. فقال لما طعن و علم بأنّه سیموت ⁽⁸⁾: یا أصحاب محمّد! تناصحوا فإن ⁽⁹⁾لم تفعلوا غلبکم علیها عمرو بن العاص و معاویة بن أبی سفیان، روی ذلک ابن أبی الحدید ⁽¹⁰⁾ثم حکی ⁽¹¹⁾عن شیخنا المفید رحمه اللّه، أنّه قال: کان غرض عمر بإلقاء هذه الکلمة إلی الناس أن تصل إلی عمرو بن العاص و معاویة فیتغلّبا علی مصر و الشام لو أفضی الأمر إلی علیّ علیه السلام.

و بالجملة، جمیع ما کان و ما یکون فی الإسلام من الشرور إلی یوم النشور

إنّما أثمرته شجر فتنته، فغرس أصل الفتن یوم السقیفة، و ربّاها ⁽¹⁾ببدعه من التفضیل فی العطاء و وضع الشوری و .. غیر ذلک، فهو السهیم فی جمیع المعاصی و الأجرام، و الحامل لجملة الأوزار و الآثام، کما مرّ فی الأخبار الکثیرة.

و أمّا الخمس، فالآیة صریحة فی أنّ لذی القربی فیه حقّا، و إن اختلفوا فی قدره و لم ینکر أحد أنّ عمر بن الخطاب لم یعطهم شیئا من أرض السواد و لا من خراجها، و کذلک منع سهمهم من أرض خیبر و من سائر الغنائم و جعل الغنائم من بیت المال و وقف خراجها علی مصالح، کما مرّ.

وَ رُوِیَ فِی جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾مِنْ صَحِیحَیْ أَبُو دَاوُدَ⁽³⁾وَ النَّسَائِیِّ ⁽⁴⁾، عَنْ یَزِیدَ بْنِ هُرْمُزَ، قَالَ: إِنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِیَّ حِینَ حَجَّ فِی فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَیْرِ أَرْسَلَ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ یَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِی الْقُرْبَی لِمَنْ یَرَاهُ؟. فَقَالَ لَهُ: لِقُرْبَی ⁽⁵⁾رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] قَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] لَهُمْ، وَ قَدْ کَانَ عُمَرُ عَرَضَ عَلَیْنَا مِنْ ذَلِکَ عَرْضاً رَأَیْنَاهُ دُونَ حَقِّنَا، وَ رَدَدْنَاهُ ⁽⁶⁾عَلَیْهِ، وَ أَبَیْنَا أَنْ نَقْبَلَهُ.

هذه روایة أبی داود⁽⁷⁾.

وَ فِی رِوَایَةِ النَّسَائِیِّ، قَالَ: کَتَبَ نَجْدَةُ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ یَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِی الْقُرْبَی لِمَنْ هُوَ؟. قَالَ یَزِیدُ بْنُ هُرْمُزَ: فَأَنَا کَتَبْتُ کِتَابَ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَی نَجْدَةَ، کَتَبَ إِلَیْهِ: کَتَبْتَ تَسْأَلُنِی عَنْ سَهْمِ ذِی الْقُرْبَی لِمَنْ هُوَ؟ وَ هُوَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ، وَ قَدْ کَانَ

عُمَرُ دَعَانَا إِلَی أَنْ یُنْکِحَ ⁽¹⁾أَیِّمَنَا ⁽²⁾وَ یُجْدِی ⁽³⁾مِنْهُ عَائِلُنَا، وَ یُقْضَی مِنْهُ عَنْ غَارِمِنَا، فَأَبَیْنَا إِلَّا أَنْ یُسَلِّمَهُ إِلَیْنَا، وَ أَبَی ذَلِکَ فَتَرَکْنَا عَلَیْهِ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی لَهُ مِثْلُ أَبِی دَاوُدَ، وَ فِیهِ: وَ کَانَ الَّذِی عَرَضَ عَلَیْهِمْ أَنْ یُعِینَ نَاکِحَهُمْ، وَ یَقْضِیَ عَنْ غَارِمِهِمْ، وَ یُعْطِیَ فَقِیرَهُمْ، وَ أَبَی أَنْ یَزِیدَهُمْ عَلَی ذَلِکَ.

انتهی.

و هی مع صحّتها عندهم تدلّ علی أنّ عمر منع ذوی القربی بعض حقّهم الذی أعطاهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و یفهم منها أنّ ⁽⁴⁾هذا المنع إنّما کان خوفا من قوّة بنی هاشم لو وصل إلیهم ما فرض اللّه لهم من الخمس فیمیل الناس إلیهم رغبة فی الدنیا فیمکنهم طلب الخلافة، و قد کان خمس الخراج من سواد العراق وحده اثنین و ثلاثین ألف ألف درهم فی کلّ سنة علی بعض الروایات سوی خمس خیبر و غیرها، و لا ریب أنّ قیمة خمس تلک الأراضی أضعاف أضعاف هذا المبلغ، و کذا خمس الغنائم المنقولة المأخوذة من الفرس و غیرهم مال خطیر، فلو أنّهم لم یغصبوا هذا الحقّ بل أدّوا إلی بنی هاشم و سائر ذوی القربی حقّهم لم یفتقر أحد منهم أبدا، فوزر ما أصابهم من الفقر و المسکنة فی أعناق أبی بکر و عمر و أتباعهما إلی یوم القیامة.

و أمّا الفرض، فقد قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ ⁽⁵⁾: رَوَی ابْنُ سَعْدٍ فِی کِتَابِ الطَّبَقَاتِ ⁽⁶⁾: أَنَّ عُمَرَ خَطَبَ فَقَالَ: إِنَّ قَوْماً یَقُولُونَ: إِنَّ هَذَا الْمَالَ حَلَالٌ لِعُمَرَ،

وَ لَیْسَ کَمَا قَالُوا، لَا هَا اللَّهِ ⁽¹⁾إِذَنْ! أَنَا أُخْبِرُکُمْ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْهُ، یَحِلُّ لِی مِنْهُ ⁽²⁾حُلَّتَانِ، حُلَّةٌ فِی الشِّتَاءِ وَ حُلَّةٌ فِی الْقَیْظِ ⁽³⁾وَ مَا أَحُجُّ عَلَیْهِ وَ أَعْتَمِرُ مِنَ الظَّهْرِ، وَ قُوتِی وَ قُوتُ أَهْلِی کَقُوتِ رَجُلٍ مِنْ قُرَیْشٍ لَیْسَ بِأَغْنَاهُمْ وَ لَا أَفْقَرِهِمْ، ثُمَّ أَنَا بَعْدُ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ یُصِیبُنِی مَا أَصَابَهُمْ ⁽⁴⁾.

و روی ابن سعد ⁽⁵⁾أیضا-، أنّ عمر کان إذا احتاج أتی إلی صاحب بیت المال فاستقرضه، فربّما عسر علیه القضاء ⁽⁶⁾فیأتیه صاحب بیت المال فیتقاضاه، فیحتال له، و ربّما خرج عطاؤه فقضاه.

و لقد ⁽⁷⁾اشتکی مرّة فوصف له الطبیب العسل، فخرج حتی صعد المنبر و فی بیت المال عکّة ⁽⁸⁾، فقال: إن أذنتم لی فیها أخذتها و إلّا فهی علیّ حرام، فأذنوا له فیها.

ثم قال ⁽⁹⁾: إنّما ⁽¹⁰⁾مثلی و مثلکم کقوم سافروا ⁽¹¹⁾فدفعوا نفقاتهم إلی رجل

منهم لینفق علیهم، فهل یحلّ له أن یستأثر منها بشی‌ء؟.

و روی أخبارا أخر أیضا من هذا الباب ظنّا منه أنّها تعینه علی دفع الطعن، مع أنّها ممّا یؤیّده، إذ بعضها یدلّ علی أنّه کان یری الأخذ من بیت المال مجّانا حراما و لو کان للضرورة، إلّا أن یأذن ذوو الحقوق فی ذلک، فیردّ حینئذ أنّ الاستئذان ممّن حضره حین صعد المنبر فی الأکل من العسل لا یغنی من جوع، فإنّ الحقّ لم یکن منحصرا فی هؤلاء، و لم یکونوا وکلاء لمن غاب عنه حتی یکفیه إذنهم فی التناول منه، مع أنّ بیت المال مصرفه مصالح المسلمین و لیس مشترکا بینهم کالمیراث و نحوه، فإذا لم یکن للحاضرین حاجة مصحّحة للأخذ منه لم یکن لهم فیه حقّ حتی ینفع إذنهم فی الأخذ، و کون أخذ الإمام من المصالح- لا سیّما للدواء- لا ینفع، فإنّه لو تمّ لدلّ علی عدم الحاجة إلی الاستئذان مطلقا، فهذه [کذا] الاستئذان دائر بین أن یکون ناقصا ⁽¹⁾غیر مفید و بین أن یکون لغوا لا حاجة إلیه، فیدلّ إمّا علی الجهل و قلّة المعرفة أو علی الشید و المکر لأخذ قلوب العوام، کما یقال: یتورّع من سواقط الأوبار و یجرّ الأحمال مع القطار.

**[ترجمه]اینکه وی از بیت المال آنچه جایز نبود، می بخشید و به عائشه و حفصه سالانه ده هزار درهم پرداخت می کرد - . مورخان متفق القول ذکر کرده اند که عمر تقسیم کننده بود که برابری را رعایت نمی کرد، هر چند که ایشان در میزان و کیفیت تقسیم گری او در اعطای بیت المال، اختلاف نظری دارند. تفصیل این امر را در أخبار عمر اثر الطنطاوی: 122، فتوح البلدان اثر البلاذری: 435، و الفخری اثر الطقطقی: 60، و طبقات اثر ابن سعد 3: 223، و الخراج اثر أبی یوسف: 51، و الکامل اثر ابن الأثیر 2: 247، و شرح النهج اثر ابن أبی الحدید المعتزلی 12: 214[ 3- 153 چاپ چهار جلدی در مصر] می توان دید و نیز بنگرید: تاریخ الطبریّ 3: 614، و الأحکام السلطانیّة: 177، و الأموال لأبی عبیدة: 226 و غیر آن. -

و خمس را که خداوند مخصوص اهل بیت علیهم السلام گرداند، از ایشان بازداشت و روزی که خودش مرد، هشتاد هزار درهم از بیت المال که استقراض کرده بود، به گردن او بود، حال آنکه هیچ یک از این امور جایز نبود. اما نخستین قضیه بخاطر اینکه فیء و غنایم و نظیر آن

ص: 44

از اموال مباحی نیست که هر کسی بتواند هر طور که خواست در آن تصرف نماید بلکه از حقوق مسلمانان است که بایستی طبق خواست و نیاز ایشان آنسان که شریعت مقدس بدان خوانده است، هزینه گردد، پس دست بردن به آن ممنوع است مگر در صورتی که دلیلی شرعی برای آن موجود باشد و ترجیح دادن یک گروه بهنگام تقسیم و بیشتر از سنت همیشگی به ایشان دادن ممکن نیست مگر با منع حق گروهی که شریعت ایشان را حقی بخشیده و این غصب اموال دیگران و صرف کردن آن برای غیر اهل آن است و سنت نبوی به اتفاق نظر، بنا بر تقسیم مساوی جاری بوده است. و نخستین کسی که گروهی را در اعطای از بیت المال برتری داد، عمر بن الخطاب بود آنچنان که ابن ابی الحدید - . شرح النهج لابن أبی الحدید 12: 213 - و برخی علمای دیگر - . نظیر ابن سعد در الطبقات الکبری 3: 282 و غیر او، و أبو هلال العسکریّ در کتابش الأوائل 114 می نویسد: عمر سهم سالانه عائشه را دوازده هزار درهم قرار داد و برای هر یک از همسران پیامبر سالی ده هزار درهم نوشت و پس از همسران پیامبر، نام علی را با پنج هزار و نیز هر کس از بنی هاشم که در بدر حضور داشت. و برای عثمان نیز پنج هزار و نیز هر کس از موالی بنی امیه که در بدر حاضر بود بصورت یکسان. و سپس گفت: از که شروع کنیم؟ گفتند: با خودت! گفت: بلکه با آل ابی بکر آغاز می کنیم. پس طلحه را در پنج هزار درهم نوشت و بلال را نظیر آن و آنگاه برای خود نوشت و هر که از بطن های قریش در بدر حاضر بود را پنج هزار .. و سپس انصار را در ردیف چهار هزار نوشت. گفتند: ما را از برادرانمان کمتر حساب کردی؟! او گفت: آیا کسانی را که خداوند درباره ایشان فرموده است « لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً» - برای تهیدستان هجرت نموده ای که از کاشانه ها و دارایی هاشان بیرون گشتند و جویای فضلی از پروردگار و خشنودی او بودند) همتای کسانی که هجرت در درون خانه اش، برایش حاصل شده قرار دهم؟! گفتند: پذیرفتیم. و سپس کسانی را که در فتح مکه حاضر بودند را در ردیف دو هزار نوشت و .. تا پایان. -

اعتراف کرده اند.

ابن ابی الحدید گوید: ابوالفرج عبدالرحمن بن علی الجوزی از ابی سلمه بن عبدالرحمن روایت می کند که گفت: عمر با صحابه مشورت نمود که در تقسیم بیت المال و سهمهای مفروض از چه کسی شروع کند؟ گفتند که از خودت شروع کن. گفت بلکه از آل رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و نزدیکان او آغاز می کنم پس از عباس آغاز نمود. ابن الجوزی گوید: همگان اتفاق نظر دارند

ص: 45

که وی به احدی بیش از آنچه برای او واجب گشته، نداد و روایت شده که برای ابن عباس پانزده هزار (درهم) مقرر نمود و یا روایت شده که دوازده هزار درهم مقرر داشته و این درست تر است، سپس برای همسرهای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هر یک ده هزار درهم مقرر داشت و به عائشه دو هزار درهم بیشتر پیشنهاد کرد و او نپذیرفت و عمر گفت این بخاطر برتری جایگاه تو نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و اگر بگیری، تنها رعایت شأنت است و از همسران پیامبر جویریة و صفیه و میمونه را استثناء کرد و به هر یک شش هزار درهم اختصاص داد. پس عائشه گفت: به راستی که رسول خدا میان ما به عدالت رفتار می کرد پس عمر بین ایشان عدالت را برقرار کرد و آن سه نفر دیگر را به بقیه ملحق نمود. سپس برای مهاجرین که در بدر شرکت کرده بودند هر یک پنج هزار درهم مقرر نمود و برای هر یک از انصار که در بدر حضور داشتند، چهار هزار درهم. و نیز روایت شده که برای هر یک از مهاجرین یا انصار یا هر کسی از قبایل عرب که در بدر شرکت داشتند پنج هزار درهم مقرر نمود و سپس برای هر کس که در احد و پس از آن تا حدیبیه شرکت کرده بود، چهار هزار درهم و هر کس که در نبردهای پس از حدیبیه حاضر بود، سه هزار درهم و هر کس که در جنگهای پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شرکت کرده بود، دو هزار و پانصد، و دو هزار، و هزار و پانصد، و هزار تا دویست درهم برای اهل هجر (روستایی در بحرین) مقرر نمود و تا عمر زنده بود اینگونه اجرا می شد.

ابن الجوزی گوید: عمر چهار تن را که در جنگ بدر حضور نداشتند را به اهل بدر افزود که حسن و حسین علیهما السلام و ابوذر و سلمان بودند که برای هر یک از ایشان پنج هزار درهم مقرر نمود.

ص: 46

ابن الجوزی گوید: اما آنچه که درباره زنان جاری نمود اینگونه بود که به زنان اهل بدر پانصد درهم و زنان اهل پس از بدر تا حدیبیه چهارصد درهم و زنان اهل جنگهای پس از حدیبیه سیصد درهم و زنان اهل جنگ قادسیه دویست درهم و پس از آن به دیگر زنان بطور مساوی مقرری داد. پایان .

بخاری - . صحیح البخاریّ 7: 89 و 90 باب فی فضائل أصحاب النّبیّ( ص)، و باب قول النّبیّ( ص) للأنصار: اصبروا، و کتاب الفتن باب قول النّبیّ( ص): سترون بعدی أمورا تنکرونها. - و مسلم - . صحیح مسلم کتاب الإمارة باب الأمر بالصّبر عند ظلم الولاة حدیث 1845. -

و غیر آندو - . و التّرمذیّ در سننش کتاب الفتن، باب ما جاء فی الإمرة حدیث 2190، و النّسائیّ در سننش 8: 224 و 225 کتاب القضاء باب ترک استعمال من یحرّض علی القضاء، و ابن الأثیر در جامع الأصول 9: 168 حدیث 6726. -

با ذکر سندهای بسیار روایت کرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در ایام نزدیک به رحلتش در مقام تسلی بخشی خطاب به انصار گفت: پس از من شاهد خودپسندی و خودگزینی خواهید بود، پس شکیبایی ورزید تا آنگاه که مرا بر کنار حوض ملاقات نمایید.

و آیا هیچ عاقلی شک می کند که این سخن پس از آن که حضرت در زمان حیاتش بین مهاجرین و انصار یکسان رفتار می نمود، خبر دادن از ترجیح دادنها و برترشماریهاست و در ضمن خود دلالت بر ناخرسندی وی صلی الله علیه و آله از آن و مباح ندانستن آن است؟

و ممنوعیت برترشماری و مخالف سنت تقسیم بودن آن اینکه امیر المومنین علیه السلام سیره عمر در این کارش را ابطال نمود و مردمان را به سنت نبوی و تقسیم برابر بازگرداند. - . چنانکه در خطبه ای از وی علیه السلام آمده : اگر مال از آن من بود، میان ایشان به یکسان تقسیم می کردم، پس چگونه چنین کرد حال آنکه آن مال، مال خداوند بود. بنگرید: نهج البلاغة تحقیق محمّد عبده 1: 260[ 1- 140]، و تحقیق صبحی صالح: 183 خطبة 126. -

ص: 47

و امام علیه السلام آنچنان که پیامبر به نص صریح بیان داشته، گرد حق می گردد و حق بر گرد او، هر کجا که گردد، در دوران است. و چنانکه روایات از طریق مخالفین و موافقین به تواتر بیان شده است و با این وجود آنگاه که مهاجرین و انصار دادگری او در تقسیم را برنتابیده و بر او خرده گرفتند، به مخالف با شریعت بودن برترشماری استدلال نموده و ایشان را به عدالت در تقسیم فراخواند و هیچیک از ایشان با آن مخالفت نکردند بلکه به آن سر نهاده و سخن وی را تصدیق نمودند و اینجا بود که طلحه و زبیر و کسانی که از سر رغبت به دنیا و بیزاری از آخرت پیرو آندو گشتند، از علی علیه السلام جدا گشتند، چنانکه در باب بیعت امام علیه السلام و غیر آن خواهد آمد. - . بحار الأنوار 32: 145- 148 -

ابن ابی الحدید در یکی از سخنانش می گوید: اگر بگویی که ابابکر نیز به مساوات تقسیم می کرد، همچنانکه امیر المومنین علیه السلام تقسیم می نمود، و هیچکس هم بر او چنانکه بر علی علیه السلام اعتراض کردند، خرده نگرفت؛ خواهم گفت: ابابکر در تقسیم خود رویه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را پیش گرفت و زمانی که عمر به خلافت رسید و گروهی را بر گروه دیگر ترجیح داد مردمان به آن خو گرفته و آن شیوه تقسیم اول را فراموش کردند و روزگار عمر به درازا انجامید و دل و جان مردم با حب مال و فراوانی بخششها انس گرفت و اما کسانی که حقشان خورده شد، قناعت پیشه کرده و خود را به قناعت آموخته کردند و به ذهن هیچیک از دو گروه خطور نمی کرد که این حالت به نحوی قابل نقض شدن یا تغییر باشد و زمانی که عثمان حکومت را به دست گرفت، این مساله را چنان که در زمان عمر جاری بود، پیش برد و اعتماد مردم عوام بدان دوچندان گشت و هر که به امری خوی گرفته باشد جدایی از آن و تغییر عادت دادن برایش دشوار می آید

ص: 48

و چون امیر المومنین علیه السلام قصد آن کرد که این قضیه را به حالتی که در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و ابوبکر بود بازگرداند، و آن فراموش و مردود شده بود و بین این دو دوره بیست و دو سال فاصله افتاده بود؛ این کار بر ایشان دشوار آمد و آنرا اقدامی بس ناپذیرفتنی یافتند تا آنکه آن نقض بیعت و سرکشی از اطاعت امیرالمؤمنین علیه السلام پیش آمد و خداوند را امری است که او خود جاری اش گرداند!

و امیر المومنین علیه السلام در یکی از استدلالهایش در برابر طلحه و زبیر می فرماید: و امّا اعتراض شما که چرا با همه به تساوی رفتار کردم: این روشی نبود که به رأی خود، و یا با خواسته دل خود انجام داده باشم، بلکه من و شما این گونه رفتار را از دستور العمل‌های پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آموختیم، که چه حکمی آورد؟ و چگونه آن را اجرا فرمود؟ پس در تقسیمی که خدا به آن فرمان داد به شما نیازی نداشتم. سوگند به خدا، نه شما، و نه دیگران را بر من ملامتی نیست. خداوند قلب‌های شما و ما را به سوی حق هدایت فرماید، و شکیبایی و استقامت را به ما و شما الهام کند!

ابن ابی الحدید در شرح این کلام امام می گوید: امام علیه السلام درباره بخشش و عطاء سخن گفته و فرموده که من به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در اینباره عمل کردم. و آن حضرت در این سخن صادق است چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در بخششها بین مردمان یکسان رفتار می کرد و روش ابوبکر نیز چنین بود.

سپس گوید - . ابن أبی الحدید در شرح نهج البلاغه11: 11 آنرا ذکر می کند. -

ص: 49

طلحه و زبیر بخاطر مشورت نکردن و بی اعتنایی به رای آنها، راه کینه جویی و انتقام از وی پیش گرفتند و از این مرحله بخاطر مساوات بین مردم در تقسیم اموال، به نزاع و درگیری با وی برخاستند و عمر را ستوده و سیره او را پسندیده شمرده و نظر او را درست دانستند و گفتند وی پیش کسوتان را مقدم می داشت و نظر علی را به گمراهی نسبت دادند و گفتند که وی اشتباه کرده و با سیره عمر که روش پسندیده است مخالفت نمود و علیه او از سران مسلمانان که عمر ایشان را برتر شمرده بود و در تقسیم بیت المال به ایشان هبه بسیار می کرد، یاری جستند و به راستی که مردمان فرزندان دنیایند و بی نهایت دلبسته مال دنیا هستند و با رویگردانی آندو، دلهای بسیاری از مردمان از محبت علی امیر المومنین علیه السلام برگشت و نیتهایی که پیش از این نسبت به او سالم بود، فاسد و پر کینه گشت. پایان.

به طور کلی هر که به سیره ها و کتب اخبار مراجعه کند، شکی برای او باقی نخواهد ماند که سیره امیر المومنین علیه السلام در تقسیم به تاسی از رسول خدا و پیروی از کتاب خدا دادگری بود و امام علیه السلام بر علیه تایید کنندگان سیره عمر در ترک عدالت چنین استدلال نموده که برترشماری مخالف سنت است و کسی نتوانست به وی پاسخی دهد و امام علیه السلام تاکید نموده که برترشماری ستم است و بخشیدن اموال به ناحق، اسرافکاری و تبذیر است. چنانکه در ادامه نیز خواهد آمد.

ابن ابی الحدید از هارون بن سعد روایت می کند که گفت: عبدالله بن جعفر به علی علیه السلام گفت ای امیر المومنین، اگر ممکن است دستور فرمایی تا مقرری یا مساعده ای به من اختصاص یابد که به خدا مرا خرجی روزانه ای نیست مگر آنکه چارپایم را بفروشم. فرمود نه به خدا، چیزی برای تو نزد من نیست مگر اینکه به عمویت بگویی که دزدی کند و به تو بدهد.

ص: 50

ابن ابی الحدید همچنین می گوید عمر در ایام خلافت ابابکر به وی اشاره نمود که یکسان بینی مردم را رها کند و او نپذیرفت و گفت خداوند احدی را بر احدی برتری نداده است و فرموده است : (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ و ..) - . التوبة/ 60 -

-: همانا صدقات تنها به تهیدستان و بینوایان و .. اختصاص دارد. و هیچ قومی را فراتر از قومی دیگر، قرار نداده است.

سپس عمر در آنچه که درست می انگاشت بر هیچ شبهه ای، چه رسد که بر حجتی، استناد نکرد و اگر بر آنچه که ادعا داشت حجتی اقامه کرده بود، یاورانش آنرا بیان می کردند. و ابن الاثیر در الکامل این قضیه را نقل کرده ولی نام کسی را که به ابوبکر اشاره کرده بیان نکرده و بر او پوشانده است و آیا هیچ عاقلی شک می کند که اگر راهی به جواز برترشماری و سازش با سران

ص: 51

و بزرگان در جهت منافع بود، آیا امیر المومنین علیه السلام با وجود اینکه به چشم خود می دید یارانش بخاطر این قضیه از گرد وی پراکنده شده و با گرفتن آنچه عمر – چنان که خواهد آمد - . بحار الأنوار: در مواردی چند از آن آنچه در صفحه 44 و اندکی جلوتر خواهد آمد و نیز 40: 107 و 41: 116، و از عامه راویان در إحقاق الحقّ 8: 532- 573. - -

بدان عادتشان داده بود، به معاویه روی می کنند، بسوی دادگری و رفتار یکسان با همگان گرایش می نمود؟ و هرگز روشی را برنمی گزید که موجب فتنه انگیزی و خون ریزی گردد و هرگز یک صاع از گندم را از عقیل بازنمی داشت تا به نزد معاویه برود. و اگر بگویید چرا حسن و حسین علیهما السلام برترشماری را پذیرفتند حال آنکه پدرشان علیه السلام به آن راضی نبود؟ باید گفت چنانکه بارها گفته ایم یا بخاطر تقیّه بوده است و یا اینکه عمر ایشان را از حقشان از خمس و فیء و انفال محروم نموده بود و شاید ایشان اموالی را که پذیرفتند بجای این حقوقشان گرفته اند. و یا می توان گفت از آنجایی که امیرالمومنین علیه السلام ولی امر بود، شاید آنچه را که آندو می گرفتند حضرت علیه السلام آنرا در جای خودش خرج می نمود و گرفتن این اموال از باب نجات و بیرون کشی اموال از دست غاصب و بازپس گیری از سارق بوده است.

سپس از جمله نقض شریعت ها که عمر در این قضیه مرتکب شد اینکه وی سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را زیر پای نهاده و خودسرانه از آن رویگردان شده و هر که را می خواست بر دیگران ترجیح می داد و سپس تنها وقتی که عایشه به او گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میان ما به عدالت رفتار می کرد، بود که با سه همسر دیگر پیامبر نیز مانند بقیه همسران وی رفتار کرد مگر عایشه که وی را با اعطای دو هزار درهم بیشتر برتر شمرد - . منابع در آغاز طعن ها ذکر شد و نیز در طبقات ابن سعد 3: 304 هم آمده است. -

پس چگونه است که سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در برابرشماری هشت تن از همسران پیامبر، حجت بود و برای اجرای بین نه تن ایشان، و نیز بین مهاجرین و انصار و دیگران، حجت نبود؟

و بدان که بیشتر فتنه هایی که در اسلام رخ داده از شاخه های منشعب از این بدعت سر گرفته است، چرا که اگر با مردم با همان سیره دادگری که رسول خدا ایشان را به آن عادت داده بود و در ایام ابابکر نیز جاری بود ادامه داده بود

ص: 52

طلحه و زبیر هم بیعت امیر المومنین علیه السلام را نمی شکستند و فتنه جمل بر پا نمی گشت و جریانها به نفع معاویه پیش نمی رفت و سستی و بی تفاوتی به میان پیروان و یاران امیر المومنین علیه السلام راه نمی یافت و اگر معاویه در آغاز خلافت امام با وی نزاع پیش می گرفت به راحتی وی را کنار می زد و این قضیه به باقی بنی امیه کشیده نمی شد و آنچه که این سلاله ملعون در ریختن خون معصومان و به شهادت رساندن حسین علیه السلام و جریان گرفتن ناسزاگویی به امیرالمومنین علیه السلام بروی منابر و پس از آن انتقال خلافت به بنی عباس و روا گشتن جور و ستم در حق اهل بیت علیه السلام و سایر مسلمین، مرتکب شدند، رخ نمی داد.

همچنین از جمله دیگر عوامل فتنه ها و شرارتها بدعت دیگر وی یعنی شورایی نمودن (امر انتخاب خلیفه) بود، چه آنکه وی طلحه و زبیر را نامزدهایی برای خلافت و همپایه امیر المومنین علیه السلام در این امر قرار داد، پس از اینرو اطاعت از امام و شکیبایی بر پیروی از برابری و دادگری برای آندو دشوار آمد و این مساله کاملا روشن - . به تفصیل در اشکال هجدم ذکر خواهد شد. -

است و ابن عبد ربه در کتاب العقد الفرید - . العقد الفرید 4: 281[ 3- 75 چاپ دیگر] -

بنابر آنچه علامه رحمه الله آنرا در کشف الحق - . کشف الحقّ ( نهج الحقّ و کشف الصدق): 355 -

نقل نموده می گوید: معاویه به ابن الحصین گفت: بگو بدانم چه چیزی پیوند و اتحاد مسلمانان را در هم ریخت و حلقه ایشان را پراکنده ساخت و میان ایشان درگیری انداخت؟! وی گفت: کشته شدن عثمان. گفت: این چه پاسخی است؟! گفت پس روانه شدن علی بسوی تو. گفت: این چه پاسخی است؟ - . در الکشف و العقد سطر اضافه ای هست: گوید: و لشکرکشی طلحه و زبیر و عائشه و به نبرد ایشان رفتن علی . گفت: کاری از پیش نبردی. -

گفت: ای امیر مومنان جز این پاسخی نمی دانم. گفت: پس من به تو خبر می دهم،

ص: 53

هیچ چیز میان مسلمانان تفرقه نیفکند و ایشان را پراکنده نگرداند مگر شورای حکمیتی که عمر آنرا به شش نفر اختصاص داد.. و سپس معاویه این قضیه را تشریح نمود و گفت: هیچ یک از این شش مرد در این شورا نبود مگر اینکه نتیجه را برای خود می خواست و آنرا برای قبیله خود آرزو می کرد و دلهاشان سخت بسته به آن بود و اگر عمر مانند ابوبکر جانشینی تعیین می کرد، اختلافی در امر پدیدار نمی گشت .

ابن ابی الحدید - . در شرحش بر نهج البلاغة 3- 99. -

نیز این را از معاویه حکایت کرده و چنان است که وی فتنه انگیزی را با فریفتن معاویه و عمرو بن العاص و به طمع انداختن آندو برای خلافت، کامل نمود چه آنکه معاویه کارگزار وی در شام بود و عمرو بن العاص امیر و کارگزار وی در مصر بود و او نگران بود که نکند خلافت به دست علی بن ابیطالب علیه السلام بیفتد. عمر زمانی که ضربت خورد و دانست که خواهد مرد، گفت: ای اصحاب محمد! به اندرز خیرخواهانه یکدیگر دل سپرید که اگر چنین نکنید عمرو بن العاص و معاویه بن ابی سفیان در امر خلافت بر شما چیرگی یابند. ابن ابی الحدید - . ابن أبی الحدید در شرح بر نهج البلاغة 3: 99 -

این سخن را نقل کرده و آنگاه از شیخ مفید رحمه الله حکایت می کند - . ابن أبی الحدید در شرح بر نهج البلاغة 3: 99 با تصرف و تلخیص. -

که گفت: هدف عمر از بر زبان راندن چنین سخنی آن بود که به گوش عمرو بن العاص و معاویه برسد تا آندو اگر امر خلافت به دست علی علیه السلام وانهاده شد، بر مصر و شام سیطره یابند.

بطور کلی تمام شرارتهایی که در اسلام بوده و تا روز قیامت خواهد بود،

ص: 54

به راستی که فقط ثمره درخت فتنه وی بوده و او در روز سقیفه ریشه این فتنها را کاشت و با بدعتهای خود از برترشماری در تقسیم بیت المال گرفته تا علم نمودن آن شورای من درآوردی و غیر آن، آنرا پرورش داد و پس او در تمام این جنایات و معصیتها شریک است و چنانکه در اخبار بسیاری آمده است، بار همه گناهان و جرم ها بر عهده او می باشد.

اما درباره خمس، نص صریح آیه قران تاکید می کندکه ذی القربی (نزدیکان رسول خدا ص) را در آن سهمی است هر چند که در میزان آن اختلاف نموده اند و هیچکس بر عمر بن الخطاب خرده نگرفت که چیزی از اراضی فتوحات عراق و از خراج آن به ایشان نداد، همچنانکه که سهم ایشان از سرزمین خیبر و دیگر غنایم را نیز مسدود نمود و غنایم را بطور کامل از جمله اموال بیت المال قرار داد و خراج آنرا چنانکه ذکر شد، وقف هزینه مصالح عمومی نمود .

در جامع الاصول - . جامع الأصول 2: 695- 696 حدیث 1197 -

از صحیح ابی داود - . سنن أبی داود کتاب الخراج و الإمارة باب بیان مواضع قسم الخمس و سهم ذی القربی حدیث 2982. -

و نسائی - . سنن النّسائیّ 7: 128- 129 در قسم الفیء. -

به نقل از یزید بن هرمز نقل شده است که نجدة الحروری وقتی که در زمان فتنه ابن زبیر به حج رفته بود کسی را به نزد ابن عباس فرستاد تا درباره سهم ذی القربی از وی بپرسد که به نظر او از آن چه کسانی است؟ ابن عباس گفت: برای نزدیکان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آنرا برای ایشان تقسیم نمود و عمر چیزی از آن را به ما پیشنهاد کرد که ما آنرا کمتر از حق خود دیدیم و آنرا باز گرداندیم و از پذیرفتن آن سر باز زدیم.

این روایت ابی دواد بود. - . و مسلم نیز در صحیح خود کتاب الجهاد باب النساء الغازیات رضخ لهنّ و لا یسهم حدیث 1812 با ذکر صحت سند، روایت کرده است. - و اما در روایت نسائی آمده است: نجده به ابن عباس نامه ای نوشت و پرسید که سهم ذی القربی از آن چه کسی است؟ یزید بن هرمز گوید: من نامه ابن عباس را به نجده نوشتم که در آن چنین گفت: در نوشته ای از من پرسیدی که سهم ذی القربی از آن کیست و آن برای ما اهل بیت است

ص: 55

و عمر ما را فراخواند تا با آن سرمایه عزبهای ما را به ازدواج درآورد و همسرداران را کمک خرج دهد و بدهی بدهکاران پرداخت شود و ما نپذیرفتیم مگر اینرا که او این سرمایه را به دست ما واگذارد و او نپذیرفت و ما آنرا نزد وی رها کردیم. و روایت دیگری دارد نظیر روایت ابی داود که در آن می گوید: و پیشنهادی که به ایشان کرده بود اینکه ازدواج کردگان را یاری کند و بدهکاران ایشان را دین ادا نماید و به تهیدستانشان کمک کند و از اینکه بیش از این به ایشان واگذارد، سر باز زد. پایان.

و این روایات که نزد ایشان نیز صحیح است، دلالت بر آن دارد که عمر بخشی از حق ذی القربی را که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به ایشان عطا کرده بود، از ایشان بازداشته است و از این حقیقت برمی آید که این جلوگیری تنها از سر هراس از قوت یافتن بنی هاشم در صورت دست یافتن ایشان به آن خمسی که خداوند برای ایشان واجب نموده بود، بوده و نگرانی از اینکه مردم بخاطر رغبت به مال دنیا به ایشان متمایل گردند و ایشان بتوانند خلافت بازطلبند. این در حالیست که بر اساس برخی روایات فقط خمس خراج به دست آمده از سرزمینهای گشوده شده عراق جدای از خمس خیبر و غیر آن، سی و دو هزار هزار درهم در سال بوده است و شکی نیست که ارزش خمس سرزمینهای دیگر چندین برابر این مبلغ است و همچنین خمس غنایم منقوله که از ایرانیان و غیر ایشان گرفته شده بود، سرمایه ای هنگفت بوده و اگر ایشان این حق را غصب نکرده و آنرا به بنی هاشم و دیگر نزدیکان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پرداخت می کردند، هیچ یک از ایشان هرگز تهیدست نمی زیست و گناه آن فقر و بی نوایی که ایشان تحمل کردند، همه به عهده ابی بکر و عمر و پیروان ایشان تا روز قیامت است.

اما درباره حق واجب، ابن ابی الحدید - . شرح نهج البلاغة 12: 219- 220 -

گفته است: ابن سعد در کتاب الطبقات روایت کرده که عمر روزی خطبه ای راند و گفت: گروهی از مردم می گویند که این مال حلال عمر است،

ص: 56

و چنان نیست که می گویند، به خدا که چنین نیست. من آنچه را که از آن حلال گشته برایتان بازگو می کنم. برای من از این مال دو لباس حلال گشته: لباسی در زمستان و لباسی در تابستان و شتری که بر پشت آن به حج و عمره روم و روزی و خوراک من و خانواده ام همچون روزی مردی از قریش که نه ثروتمندترین ایشان باشد و نه فقیرترینشان، است و پس از آن من یکی از مسلمانان هستم که هر آنچه ایشان را نصیب گردد، مرا نیز نصیب گردد. - . و ابن الجوزیّ در سیرة عمر: 75- 76 آنرا ذکر کرده است. -

ابن سعد - . طبقات ابن سعد 3: 276، با اندکی تغییر. - همچنین روایت می کند که عمر هرگاه نیاز پیدا می کرد به نزد خزانه دار بیت المال می آمد و از او قرض می گرفت و چه بسا که بازپس دادن برایش دشوار می شد و خزانه دار به نزد وی می آمد و آن مال را از وی مطالبه می کرد و او هر بار برای او بهانه ای می آورد و گاه نیز که زمان دریافت سهم بیت المال سرمی رسید و قرضش را ادا می کرد .

و یک بار نیز وی ناخوش شد و حکیم برایش عسل تجویز کرد و او از خانه بیرون رفت و بر منبر مسجد نشست و در انبار بیت المال کوزه کوچک انگبینی بود و او گفت: اگر اجازه دهید آنرا بردارم وگرنه که بر من حرام است، پس مردم به او اجازه دادند. سپس گفت که به راستی حکایت من و شما چون قومی است که با هم سفر کردند و خرج روزانه خود را به دست مردی از میان خود دادند

ص: 57

تا بر ایشان هزینه کندپس آیا جایز است که او چیزی از آنرا برای خود برگزیند؟

ابن سعد اخبار دیگری نیز در این باب روایت کرده که گمان دارد بواسطه آن طعن و اتهام را از عمر دور می کند حال آنکه آنرا تایید می کند، چرا که برخی از آنها بیانگر آنست که وی معتقد بود که برداشتن مال از بیت المال بدون بازپس دادن، حتی اگر بخاطر ضرورتی باشد، حرام است؛ مگر آنکه برای اینکار از ذیحقان (یعنی همه مردم) اجازه بگیرد، و این خود ایراد بر او وارد می کند که اجازه خواستن از حاضران بهنگام منبر رفتن، برای خوردن از عسل، مشکل را حل نمی کند، چرا که حق منحصر در آنان نبود وآنان نماینده غایبان نیز نبودند که اجازه ایشان برای خوردن از عسل کافی باشد و این با وجود آنکه بیت المال در جهت منافع مسلمانان مصروف می گردد و مانند ارث و نظیر آن بین ایشان مشترک نیست و اگر حاضرین نیازی نداشتند که بواسطه آن برداشتن از بیت المال صحیح باشد، ایشان حقی در آن نداشته اند تا اذن ایشان برای برداشتن از آن فایده ای داشته باشد و اینکه برداشت امام از بیت المال – بخصوص برای درمان- از جمله مصالح امت بشمار آید نیز وارد نیست، چرا که اگر چنین چیزی واقع می گشت، دلالت بر آن داشت که مطلقا به اجازه گرفتن نیازی نبوده است و اجازه گرفتن او وصفی بین این دو حالت دارد که یا ناقص غیر مفید است و یا لغو است و نیازی به آن نیست و از اینرو یا دلالت بر جهل و کم دانی دارد و یا بر شیادی و حیله گری برای فریفتن دل عوام است، چنانکه می گویند: از رشته های موی فروافتاده (از شتر) پرهیز می کند ولی بارها (قافله) را قطار قطار می برد .

**[ترجمه]

الطعن السادس عشر:

إنّه کان یتلوّن فی الأحکام، حتی روی أنّه قضی فی الجدّ بسبعین ⁽²⁾

أقول: و قد ذکر البیهقیّ فی السنن الکبری 6- 247: أنّ أوّل جدّ ورث فی الإسلام عمر بن الخطاب، مات ابن فلان بن عمر فأراد أن یأخذ المال دون إخوته، فقال له علیّ و زید رضی اللّه عنهما: لیس لک ذلک. فقال عمر: لو لا أنّ رأیکما اجتمع لم أر أن یکون ابنی و لا أکون أباه.

و قریب منه ما ذکره الدارمیّ فی سننه 2- 354. و انظر: مستدرک الحاکم 4- 340، و مجمع الزوائد للهیثمی 4- 227، و ترتیب جمع الجوامع للسیوطی 6- 15، و سنن الکبری 6- 247.

و قال البیهقیّ فی سننه 6- 245 عن عبیدة قال: إنّی لأحفظ عن عمر فی الجدّ مائة قضیة کلّها ینقض بعضها بعضا. و ذکر ابن أبی الحدید فی شرحه علی النهج 1- 181 [1- 61 طبعة مصر]: کان عمر یفتی کثیرا بالحکم ثمّ ینقضه و یفتی بضدّه و خلافه، قضی فی الجدّ مع الإخوة قضایا کثیرة مختلفة، ثمّ خاف من الحکم فی هذه المسألة فقال: من أراد أن یتقحّم یقتحم جراثیم جهنّم فلیقل فی الجدّ برأیه.

و هذا یدلّ علی قلّة علمه، و أنّه کان یحکم بمجرّد الظنّ و التخمین و الحدس من غیر ثبت و دلیل ⁽¹⁾

منها: ترک الخلیفة القود ممّن یستحقّه محاباة، کما أورده البیهقیّ فی السنن الکبری 8- 32، و السیوطی فی جمع الجوامع، کما فی ترتیبه 7- 303، و غیرهما، و جاء فیهما عدّة وقائع. و نظیره ما رواه فی کنز العمّال 7- 304.

و منها: قضاؤه فی قتل قاتل عفا عنه بعض أولیاء الدم، کما أورده الشافعی فی کتابه الأم 7- 295، و البیهقیّ فی سننه 8- 60 و غیرهما.

و انظر مسألة الکلالة فی الطعن الثالث عشر.

**[ترجمه]به نحوی که روایت کرده اند وی درباره پدربزرگ، هفتاد - . البیهقیّ در السنن الکبری 6: 247 گفته است: نخستین پدربزرگی که در اسلام ارث برد، عمر بن الخطاب بود، فرزند فلان بن عمر مرد و او خواست که ثروت بر جا مانده را به دور از دست برادرانش، از آن خود کند. پس علی و زید رضی الله عنهما گفتند: این مال به تو نمی رسد. عمر گفت: اگر هر دو هم رأی نبودید، او را پسر خود نمی دانستم و پدر او نبودم. و روایت الدارمیّ در سننش 2: 354 نیز شبیه این روایت است. و بنگرید: مستدرک الحاکم 4: 340، و مجمع الزوائد الهیثمی 4: 227، و ترتیب جمع الجوامع اثر السیوطی 6: 15، و سنن الکبری 6: 247. و البیهقیّ در سننش 6: 245 از عبیدة روایت می کند که گفت: من از عمر درباره جد صد قضیه در حفظ دارم که هر یک نقض کننده آن دیگری است. و ابن أبی الحدید در شرح نهج 1: 181[ 1- 61 چاپ مصر] می گوید: عمر بسیار پیش می آمد که حکمی را صادر می نمود و سپس آنرا نقض می کرد و به خلاف یا ضد آن حکم می نمود. درباره پدربزرگ و برادران احکام بسیار و متفاوتی صادر نمود، سپس از حکم نمودن دیگران در این قضیه بیمناک گشت و گفت: هر که خواهد که به دل جهنم بیفتد، پس درباره پدربزرگ اظهار رأی نماید. -

جور حکم کرده است

ص: 58

و این دلالت بر کم دانی وی دارد و اینکه وی به مجرد حدس و گمان و تخمین بدون هر گونه دلیل و سندی حکم می داد و چنین کسی شایسته امامت مسلمانان و ریاست دین و دنیای ایشان نیست .

**[ترجمه]

الطعن السابع عشر:

أنّه همّ بإحراق بیت فاطمة علیها السلام ⁽²⁾

و جاء بلفظ آخر فی کنز العمّال 3- 139، و قال: أخرجه ابن أبی شیبة. و فیه: و ایم اللّه ما ذاک بمانعی إن اجتمع هؤلاء النفر عندکم إن أمرتهم أن یحرق علیهم الباب!.

و فی لفظ: یقبضنی ما یقبضها و یبسطنی ما یبسطها.

و فی ثالث: یؤذینی ما آذاها و ینصبنی ما أنصبها. و فی رابع: فاطمة شجنة منّی یبسطنی ما یبسطها و یقبضنی ما یقبضها.

و فی خامس: فاطمة مضغة منّی یقبضنی ما قبضها و یبسطنی ما بسطها.

و فی سادس: یسرّنی ما یسرّها.

و فی سابع: فاطمة قلبی و روحی الّتی بین جنبیّ، فمن آذاها فقد آذانی.

و قد نقلها عن تسعة و خمسین راویا العلّامة الأمینی- رحمه اللّه- فی الغدیر 7- 331- 336، و تعرّض أیضا فی 3- 20- 21.

و قال فی شرح الجامع الصغیر 4- 421: استدلّ به السهیلی علی أنّ من سبّها کفر، لأنّه یغضبه.

و ذکر ابن حجر: و فیه تحریم أذی کلّ من یتأذّی المصطفی بتأذّیه، فکلّ من وقع منه فی حقّ فاطمة شی‌ء، فتأذّت به فالنبیّ یتأذّی به بشهادة هذا الخبر.

نذکر مثالا مصادر للحدیث علی اختلاف ألفاظه: صحیح البخاریّ 5- 274، صحیح مسلم 2- 261، سنن ابن ماجة 1- 216، سنن أبی داود 1- 324، جامع الترمذی 2- 319، نوادر الأصول للترمذی: 308، خصائص النسائی: 35، مسند أحمد بن حنبل 4- 323، 328، الأغانی 8- 156، مستدرک الحاکم: 154، 158، 159، و حلیة الأولیاء 2- 40، السنن الکبری 7- 307، مشکاة المصابیح: 560، مصابیح السنّة 2- 278، الجامع الصغیر و الکبیر للسیوطی، تهذیب التهذیب 12- 441، الصواعق لابن حجر: 112، 114، الفصول المهمة: 150، نزهة المجالس: 228، نور الأبصار: 45 و غیرها کثیر جدّا.

و نور القمر، و قد تقدّم ⁽¹⁾

أقول: و الأدهی من کلّ ذا و أمر قولته لسیّد الوصیّین و یعسوب الدین أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه: إذا و اللّه الذی لا إله إلّا هو نضرب عنقک! بعد رفضه البیعة، و أجابه بعد قوله: تقتلون إذا عبد اللّه و أخا رسوله- قال: أمّا عبد اللّه فنعم، و أمّا أخو رسول اللّه فلا، کما أوردها ابن قتیبة فی الإمامة و السیاسة و غیره، و ناقشها سیّدنا الفیروزآبادی فی السبعة من السلف 2- 17 مفصّلا، فراجع.

**[ترجمه]اینکه وی قصد نمود که خانه فاطمه علیها السلام را به آتش بکشد - . ابن قتیبة در الإمامة و السیاسة تحت عنوان: کیف کان بیعة علیّ بن أبی طالب( ع) 1- 19 گوید: ابوبکر دریافت که گروهی نزد علی گرد آمده و از بیعت با وی امتناع ورزیده اند، پس عمر را بسوی ایشان فرستاد و او به نزد آنها آمد و ایشان را که در خانه علی علیه السلام بودند، صدا زد و ایشان بیرون نیامدند و عمر دستور داد که هیزم بیاورند و گفت: به آنکه جان عمر در دست اوست یا بیرون می آیید یا شما را با این خانه می سوزانم. پس درباره این امر به او گفتند: ای ابا حفص! فاطمه در آن خانه است. و او گفت: باشد!

و به متنی دیگر در کنز العمّال 3: 139 آمده و گوید: ابن أبی شیبة سند آنرا درست دانسته است. و در آن آمده است که گفت: بخدا سوگند که اگر این گروه در خانه شما گرد آیند، این مانع من نمی شود که در خانه را، چون ایشان را امر نمایم (و اطاعت نکنند)، بر آنها بسوزانم! -

در حالی که امیر المومنین و فاطمه و حسنین علیهم السلام در خانه بودند و او آنانرا تهدید و اذیت کرد با وجود آنکه والایی جایگاه ایشان نزد خدایتعالی و حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم را هیچ بنی بشری مگر کسی که نور خورشید و روشنی ماه را تاریکی بخواند، انکار نمی کند. - . و این کردار اوست حال آنکه این شعار مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همواره در گوش ایشان بود که: فاطمه پاره تن من است و هر که او را خشمگین نماید، مرا به خشم آورده است. و به متنی دیگر: هر چه او را ناراحت کند، مرا ناراحت می کند و هر چه او را خشنود سازد، مرا خشنود می سازد. و به متنی سومی: هر چه او را بیازارد مرا می آزارد و هر چه او را رنجور سازد مرا رنجور ساخته است. و به متن چهارمی: فاطمه تکه ای من است، هر چه او را آسوده خاطر سازد، مرا آسوده خاطر نموده و هر چه او را آزرده خاطر کند، مرا آزرده خاطر کرده است. و در متن پنجمی: فاطمه جگرپاره من است هر چه او را دلگیر سازد مرا دلگیر نموده و هر چه او را خرسند سازد، مرا خرسند ساخته است و در متن ششم: هر چه او را شاد کند، مرا شاد کرده است و در متن هفتم: فاطمه این دل و جان من است که در سینه ام است، پس هر که او را بیازارد، مرا آزرده است. حدیثی که علامه امینی رحمه الله در الغدیر 7: 331- 336، و نیز بصورت اشاره در 3: 20- 21 از پنجاه و نه روای نقل کرده است.

مولف شرح الجامع الصغیر در 4: 421 گفته است: السهیلی بر پایه این حدیث استدلال می کند که هر که زهراء را ناسزا گوید، کافر شده است، چرا که او را به خشم آورده است . و ابن حجر ذکر می کند که در آن بیان حرام بودن آزار هر کسی است که مصطفی بواسطه آزرده شدنش، ناراحت و آزرده گردد. پس او به دست عمر آزرده گشت و بنا به شهادت این حدیث، پیامبر به دست وی آزرده شده است. -

ص: 59

و سخن در این باب پیش از این بطور کامل بیان شد .

**[ترجمه]

الطعن الثامن عشر: ما وقع منه فی قصّة الشوری‌

اشارة

، فقد أبدع فیها أمورا کثیرة: .

**[ترجمه]چرا که در این ماجرا در امور چندی بدعتهایی به وجود آورد

**[ترجمه]

منها:

أنّه خرج عن النصّ و الاختیار جمیعا، فإنّه قال قاضی القضاة فی

المغنی ⁽¹⁾: قد ثبت عند کلّ من یقول بالاختیار أنّه إذا حصل العقد من واحد برضا أربعة صار إماما، و اختلفوا فیما عدا ذلک، فلا بدّ فیما یصیر به إماما من دلیل، فما قارنه الإجماع یجب أن یحکم به.

و حکی ⁽²⁾عن شیخه أبی علی، أنّه قال: إنّ ما روی عن عمر أنّه قال: إن بایع ثلاثة و خالف اثنان فاقتلوا الاثنین ⁽³⁾.. من أخبار الآحاد، و لا شی‌ء یقتضی صحّته، فلا یجوز أن یطعن به فی الإجماع. فکلامهم صریح فی أنّ الإمامة بالاختیار [إنّه] ⁽⁴⁾لا یکون بأقلّ من خمسة، و قد ثبت عن عمر خلافه.

**[ترجمه]اینکه وی هم بر نص قران و هم بر شروط انتخاب خروج نمود، چه آنکه قاضی القضاة

ص: 60

در المغنی - . المغنی 20: 21- 26- القسم الثانی-. و السیّد المرتضی نیز در الشافی 3: 207 آنرا ذکر کرده است. -

گفته است: نزد همه قائلان به انتخاب ثابت است که اگر عقد درباره یک تن از سوی چهار تن حاصل آید، وی امام می گردد و در غیر این اختلاف وجود دارد و به ناچار بایستی برای سببی که بواسطه آن امام می شود، دلیلی وجود داشته باشد و بایستی به آنچه که بر آن به اجماع وجود دارد، حکم گردد.

وی از شیخ خود ابوعلی حکایت می کند که گفت: آنچه از عمر روایت شده که وی گفته است: (اگر سه نفر بیعت کنند و دو تن دیگر مخالفت نمایند، آن دو تن را بکشید - . و الطبریّ در تاریخش 4: 229 ذیل حوادث سال 23 ه-، بر صدور دستور از سوی عمر برای کشتن هر کس که با شورا مخالفت نماید، تاکید می کند. و غیر از او نیز این را نقل کرده اند. - )؛

از اخبار چند تن انگشت شمار است و هیچ چیز در بیان درستی آن وجود ندارد و پس جایز نیست در مورد اجماع بر عمر عیب گرفته شود چرا که سخن ایشان در اینکه خلافت بنا بر انتخاب، با کمتر از پنج رأی نمی باشد، صریح و روشن است ولی از عمر خلاف این به ثبت رسیده است.

**[ترجمه]

و منها: أنّه وصف کلّ واحد منهم بوصف زعم أنّه یمنع من الإمامة

، ثم جعل الأمر فیمن له هذه الأوصاف.

وَ قَدْ رَوَی السَّیِّدُ فِی الشَّافِی ⁽⁵⁾، عَنِ الْوَاقِدِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ:

قَالَ عُمَرُ: لَا أَدْرِی مَا أَصْنَعُ بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ؟. وَ ذَلِکَ قَبْلَ أَنْ یُطْعَنَ-، فَقُلْتُ: وَ لِمَ تَهْتَمُّ وَ أَنْتَ تَجِدُ مَنْ تَسْتَخْلِفُهُ عَلَیْهِمْ؟. قَالَ: أَ صَاحِبُکُمْ یَعْنِی عَلِیّاً؟!-. قُلْتُ: نَعَمْ وَ اللَّهِ، هُوَ لَهَا أَهْلٌ فِی قَرَابَتِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ صِهْرِهِ وَ سَابِقَتِهِ وَ بَلَائِهِ؟. قَالَ: إِنَّ فِیهِ بِطَالَةً وَ فُکَاهَةً ⁽⁶⁾

إنّ فیه بطالة، .. حاش للّه أن یوصف علیّ علیه السّلام بذلک، و إنّما یوصف به أهل الدّعابة و اللّهو، و ما أظنّ عمر- إن شاء اللّه- قالها، و أظنّها زیدت فی کلامه! و إنّ الکلمة هاهنا دالّة علی انحراف شدید!.

فَأَیْنَ ⁽¹⁾عَنْ طَلْحَةَ؟. قَالَ: فَابْنُ الزَّهْوِ وَ النَّخْوَةِ. قُلْتُ: عَبْدُ الرَّحْمَنِ؟. قَالَ: هُوَ رَجُلٌ صَالِحٌ عَلَی ضَعْفٍ فِیهِ. قُلْتُ: فَسَعْدٌ؟. قَالَ: صَاحِبُ ⁽²⁾مِقْنَبٍ وَ قِتَالٍ لَا یَقُومُ بِقَرْیَةٍ لَوْ حُمِّلَ أَمْرُهَا. قُلْتُ: فَالزُّبَیْرُ؟. قَالَ: وَعْقَةٌ لَقِسٌ ⁽³⁾

و قال فی حدیث عمر: .. و ذکر الزّبیر، فقال: وعقة لقس .. الوعقة- بالسّکون-: الّذی یضجر و یتبرّم، یقال: رجل وعقة و وعقة أیضا، و وعق- بالکسر- فیهما. و اللقس: السّیّئ الخلق، و قیل:

الشّحیح. [منه نوّر اللّه ضریحه].

انظر: النّهایة 4- 111 فیه: هو دون .. و 5- 207 و 4- 264.

قَالَ: لَوْ وَلِیَهَا لَحَمَّلَ بَنِی أَبِی مُعَیْطٍ عَلَی رِقَابِ النَّاسِ، وَ لَوْ فَعَلَهَا لَقَتَلُوهُ ⁽⁹⁾.

قَالَ السَّیِّدُ رَحِمَهُ اللَّهُ ⁽¹⁰⁾: وَ قَدْ رُوِیَ مِنْ غَیْرِ هَذَا الطَّرِیقِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِأَصْحَابِ الشُّورَی: رُوحُوا إِلَیَّ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِمْ قَالَ: قَدْ جَاءَنِی کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ

یَهُزُّ عَقِیرَتَهُ ⁽¹⁾

انظر: النّهایة 3- 275 و فیه: إنّه رفع عقیرته .. أی صوته. و قال فیه 5- 262: نهزّ بهما .. أی نسرع السّیر بهما .. هزیزا کهزیز الرّحی .. أی صوت دورانها.

ذَلِکَ سَبِیلٌ ⁽¹⁾.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ رَوَاهُ الْبَلاذُرِیُّ فِی تَارِیخِهِ ⁽²⁾: أَنَّ عُمَرَ لَمَّا خَرَجَ أَهْلُ الشُّورَی مِنْ عِنْدِهِ، قَالَ: إِنْ وَلَّوْهَا الْأَجْلَحَ ⁽³⁾سَلَکَ بِهِمُ الطَّرِیقَ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ⁽⁴⁾: فَمَا یَمْنَعُکَ مِنْهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟. قَالَ: أَکْرَهُ أَنْ أَتَحَمَّلَهَا حَیّاً وَ مَیِّتاً.

فوصف کما تری ⁽⁵⁾کلّ واحد من القوم بوصف قبیح یمنع من الإمامة، ثم جعلها فی جملتهم حتی کأنّ تلک الأوصاف تزول فی حال الاجتماع، و نحن نعلم أنّ الذی ذکره إن کان مانعا من الإمامة فی کلّ واحد علی الانفراد فهو مانع مع الاجتماع، مع أنّه وصف علیّا علیه السلام بوصف لا یلیق به و لا ادّعاه عدوّ قطّ علیه، بل هو معروف بضدّه من الرکانة و البعد عن المزاح و الدعابة⁽⁶⁾، و هذا معلوم ضرورة لمن سمع أخباره علیه السلام، و کیف یظنّ به ذلک،

وَ قَدْ رُوِیَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِذَا أَطْرَقَ هِبْنَا أَنْ نَبْتَدِئَهُ⁽⁷⁾بِالْکَلَامِ.

، وَ هَذَا لَا یَکُونُ إِلَّا مِنْ شِدَّةِ التَّزَمُّتِ ⁽⁸⁾

انظر: الصّحاح للجوهریّ 1- 250

**[ترجمه]وی هر یک از ایشان (انتخاب شوندگان، نامزدهای خلافت) را به وصفی موصوف دانسته که مدعی است مانع به خلافت رسیدن است ولی پس از آن امر خلافت را به کسی واگذاشت که این صفات در وی وجود داشت. سید در الشافی - . الشّافی 4: 202- 205، با تصرّف و تلخیص. -

به نقل از الواقدی با اسناد از ابن عباس روایت می کند: عمر گفت نمی دانم با امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم چه کنم؟ . و این پیش از آن بود که ضربت بخورد- گفتم: چرا هم این قضیه را داشته باشی حال آنکه کسی هست که به خلیفگی ایشان بگماری؟. گفت: آیا رفیق شما ؟!و منظورش علی بود. – گفتم آری به خدا. او بخاطر نزدیکی اش به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و سابقه اش و عملکردش و اینکه داماد پیامبر است، شایسته آن است. گفت: در وجود او بطالت و شوخ طبعی - . ابن أبی الحدید در شرح نهج البلاغه 12: 279 گوید: من از این لفظ عمر – اگر آنرا گفته باشد- تعجب می کنم: که او را بطالت و لودگی هست.. حاشا و کلّا که علی علیه السلام به چنین وصفی موصوف گردد، بلکه این اهل شوخ طبعی و سبکسری هستند که به آن متصف می گردند و گمان نمی کنم که عمر – ان شاء الله- آنرا به زبان آورده باشد و گمان دارم که به سخن وی افزوده اند! و این واژه در این متن، انحرافی شدید از مسیر متن دارد! - هست! گفتم:

ص: 61

نسبت به طلحه چه می اندیشی؟ گفت: وی زاده غرور و به خود بالیدن است. گفتم: عبدالرحمن؟ گفت وی مردی صالح است با وجود ضعفی که در اوست. گفتم؟ و درباره سعد؟ وی سرکرده گروهانی از جنگجویان و مامور به جنگ و نبرد است ولی اگر دهکده ای را به او دهند، از پس آن بر نمی آید. گفتم: و زبیر؟ زود دل آزرده شود و بدخلق و خوست و چون خرسند باشد ایمانش به جاست و چون خشمگین گردد، کافر است و بس بخیل است. و این امر تنها به دست کسی راست می آید که قویدست باشد بدون خشونت، رفیق و مهربان باشد بدون ضعف و سستی و بخشنده باشد بدون اسرافکاری. گفتم پس درباره عثمان چه می اندیشی؟ گفت: اگر خلافت به دست گیرد بنی ابی معیط را بر گرده مردم سوار می کند و اگر چنین کند، مردم وی را خواهند کشت. - . حدیث ابن عبّاس با عمر در الفائق 2: 425- 426 و در أنساب البلاذریّ 5- 16 آمده و با تفاوتی در عبارت همین کتاب: 17: گفت: درباره طلحه چه؟. گفت: بینی اش در آسمانس است و باسنش در آب (کنایه از آدم از خود متشکر ناتوان). و در شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید 12: 258- 259، با تفاوتی اندک ذکر شده است. -

سید رحمه الله گوید و با سندی جز این نیز روایت شده که عمر به اصحاب شورا گفت که بسوی من آیید و چون به ایشان نگریست گفت هر یک به سوی من آمد در حالیکه صدای خود را به گونه ای بالاتر برده و

ص: 62

امیدوار است که خلیفه شود. اما تو ای طلحه آیا تو نبودی که گفتی چون رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رحلت نماید، با همسرانش ازدواج خواهم کرد؟! و خداوند محمد را از ما سزاوارتر به دخترعموهایمان قرار نداد و درباره تو چنین نازل نکرد که (وَ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ لا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدا: -: و شما حق ندارید رسول خدا را برنجانید، و مطلقاً [نباید] زنانش را پس از [مرگ] او به نکاح خود درآورید) - . الأحزاب/ 53 - . اما تو ای زبیر! به خدا که دلت هیچ روزی و نه هیچ شبی نرم نگشت و همچنان سنگدل و سخت دل هستی. و اما تو ای عثمان به خدا که سرگینی از تو برتر است و اما ای عبدالرحمن تو مردی ناتوانی که همه افراد قبیله ات را دوست داری و اما تو ای سعد وجودت از تعصب و فتنه پر است و اما تو ای علی به خدا سوگند که اگر ایمان تو با ایمان تمام اهل زمین مقایسه شود، از آن برتر خواهد بود، پس علی علیه السلام برخاست و پشت کرد و خارج شد. پس عمر گفت به خدا که شأن و جایگاه این مرد را می دانم که اگر او را ولی امر خود کنید شما را با دلیلی روشن پیش خواهد برد. گفتند: کیست او؟ گفت: همین که پشت کرد و رفت. گفتند پس چه چیز تو را (از خلیفه کردن او ) باز می دارد؟ گفت: راهی به این کار وجود ندارد .

ص: 63

در خبری دیگر که البلاذری در تاریخ - . الأنساب للبلاذریّ 5: 18. و أبو عمر در الاستیعاب 4: 274- 275[ 2- 419] در بیان شرح حال علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، و ابن سعد در الطّبقات 3: 341- 342، و الهندیّ در کنز العمّال 6: 359، و الطّبریّ در الرّیاض النّضرة 2: 72 و غیر ایشان در کتب دیگری ذکر نموده اند. - خود روایت کرده آمده است: عمر آنگاه که اهل شورا از نزدش خارج گشتند گفت: اگر خلافت را به این اجلح (آنکه موی سرش از دو کناره پیشانی ریخته و عقب رفته باشد) داده بودند، ایشان را به راه درست می برد. پس عبدالله بن عمر گفت: پس چه چیزی تو را باز می دارد ای امیر مومنان؟ گفت دوست ندارم که هم زنده و هم مرده، بار آن (خلافت) را بر دوش کشم.

و چنان که ملاحظه می کنید هر یک را به وصفی زشت متهم کرد که از خلیفه شدن باز می دارد سپس خلافت را به میان همه ایشان افکند گویی که آن صفات با اجتماع ایشان زائل می گردد و روشن است که آنچه وی گفت، اگر در حالت انفراد و تنهایی مانع از خلافت است در حالت اجتماع نیز مانع خواهد بود، با وجود اینکه وی علی علیه السلام را به وصفی بیالود که شایسته او نیست و هرگز هیچ دشمنی آنرا علیه وی ادعا نکرده است بلکه او معروف است به خلاف آن یعنی استواری و متانت و دوری از شوخ طبعی و سبکسری و این نکته ضرورتا برای کسی که اخبار سیره وی را شنیده است، روشن است و چطور می توان چنین چیزی را درباره وی گمان کرد حال آنکه از ابن عباس روایت شده است: چون امیر المومنین علیه السلام سر فرو می افکند، هیبت و خشیت ما را فرا می گرفت که با او کلام آغاز کنیم. و این حالت حاصل نمی آید مگر از شدت سنگینی و وقار و هرگونه صفت مخالف شوخ طبعی و خوشمزگی.

**[ترجمه]

و منها: أنّه قال: لا أتحمّلها حیّا و میّتا ..

و هذا إن کان علی عدوله عن

النصّ علی واحد بعینه فهو قول متملّس ⁽¹⁾

و الافتیات: افتعال من الفوت و هو السّبق إلی الشّی‌ء دون ائتمار من یؤتمن، یقال: افتات علیه بأمر کذا .. أی فاته به، و فلان لا یفتات علیه .. أی لا یعمل بشی‌ء دون أمره. [منه رحمه اللّه].

انظر: الصحاح 3- 979- 980 و 1- 260، و لسان العرب 6- 221 و 2- 69- 70، و فیهما:

یؤتمر، بدلا من: یؤتمن. و هو الظاهر.

**[ترجمه]و این اگر از سر عدول وی از

ص: 64

تاکید بر نام یک تن بخصوص باشد، سخن فردی است که از زیر بار مسوولیت شانه خالی می کند و خود را به گریزی، خلاصی می بخشد و وانمود می کند که بدون نظر مردمان تصمیم گیری نمی کند و سپس این حال خود را با تاکید بر نام شش تن از میان تمام خلایق، نقض نمود و آنگاه این شش تن را ترتیب ویژه ای بخشید که منتهی به آن می گشت که انتخاب عبدالرحمن در اولویت باشد، و چه تحمل (و بر عهده گرفتن و پذیرش بار) ی می تواند بزرگتر از این باشد؟ و چه فرقی هست میان اینکه (مسوولیت انتقال خلافت را) با تاکید بر نام یک تن بر عهده خود گیرد و آن رفتاری که در حصر نمودن (شمار نام بردگان برای خلافت) و مرتب نمودن آنها در ترتیبی خاص؟!

**[ترجمه]

و منها: أنّه أمر بضرب أعناق قوم أقرّ بأنّهم أفضل الأمّة

ثم ⁽³⁾أنّه أمر بقتل من یخالف الأربعة ⁽⁴⁾

و ذکره البلاذری فی أنساب الأشراف 5- 16- 18، و ابن قتیبة فی الإمامة و السیاسة 1- 23، و ابن عبد ربّه فی العقد الفرید 2- 257. و حکاه عنهم العلّامة الأمینی فی الغدیر 5- 375، فراجع.

و قریب منه ما رواه ابن أبی الحدید 9- 50- 51 عن الشعبی فی کتاب الشوری، و مقتل عثمان، و عن الجوهریّ فی زیادات کتاب السقیفة.

الرحمن، و کلّ ذلک ممّا لا یستحقّ به القتل ⁽¹⁾و ما تمسّکوا به من أنّ أمیر المؤمنین علیه السلام دخل فی الشوری طائعا و بایع غیر مکره، فتدلّ روایاتهم علی خلاف ذلک، فقد

رَوَی الطَّبَرِیُّ ⁽²⁾فِی تِلْکَ الْقِصَّةِ: أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ قَالَ: یَا عَلِیُّ! لَا تَجْعَلَنَّ عَلَی نَفْسِکَ سَبِیلًا، فَإِنِّی نَظَرْتُ فَشَاوَرْتُ النَّاسَ فَإِذَا هُمْ لَا یَعْدِلُونَ بِعُثْمَانَ، فَخَرَجَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ هُوَ یَقُولُ:

سَیَبْلُغُ الْکِتَابُ أَجَلَهُ.

وَ فِی رِوَایَةِ الطَّبَرِیِّ ⁽³⁾: إِنَّ النَّاسَ لَمَّا بَایَعُوا عُثْمَانَ تَلَکَّأَ ⁽⁴⁾عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَقَالَ عُثْمَانُ ⁽⁵⁾: (فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً) ⁽⁶⁾، فَرَجَعَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ حَتَّی بَایَعَهُ وَ هُوَ یَقُولُ: خُدْعَةٌ وَ أَیُّ ⁽⁷⁾خُدْعَةٍ.

وَ رَوَی السَّیِّدُ ⁽⁸⁾رَحِمَهُ اللَّهُ، عَنِ الْبَلاذُرِیِّ ⁽⁹⁾، عَنِ ابْنِ الْکَلْبِیِّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی مِخْنَفٍ فِی إِسْنَادٍ لَهُ: إِنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ لَمَّا بَایَعَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ ⁽¹⁰⁾عُثْمَانَ کَانَ

قَائِماً فَقَعَدَ، فَقَالَ لَهُ ⁽¹⁾عَبْدُ الرَّحْمَنِ: بَایِعْ وَ إِلَّا ضَرَبْتُ⁽²⁾عُنُقَکَ، وَ لَمْ یَکُنْ یَوْمَئِذٍ مَعَ أَحَدٍ ⁽³⁾سَیْفٌ غَیْرَهُ، فَخَرَجَ عَلِیٌّ ⁽⁴⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ مُغْضَباً، فَلَحِقَهُ أَصْحَابُ الشُّورَی، فَقَالُوا: بَایِعْ وَ إِلَّا جَاهَدْنَا ⁽⁵⁾، فَأَقْبَلَ مَعَهُمْ یَمْشِی حَتَّی بَایَعَ عُثْمَانَ.

فأیّ رضا هاهنا؟! و أیّ إجماع؟! و کیف یکون مختارا من یهدّد بالقتل و الجهاد؟!.

و قد تکلّم فی هذا الیوم المقداد و عمّار رضی اللّه عنهما و جماعة فی ذلک عرضوا نصرتهم علی أمیر المؤمنین علیه السلام، فقال: وَ اللَّهِ مَا أَجِدُ أَعْوَاناً عَلَیْهِمْ وَ لَا أُحِبُّ أَنْ أُعَرِّضَکُمْ لِمَا لَا تُطِیقُونَ⁽⁶⁾.

و أمّا دخوله علیه السلام فی الشوری فسیأتی ما روی من العلل فی ذلک، و أیّ علّة أظهر من أنّهم رووا أنّ عمر أوصی أبا طلحة فی خمسین رجلا حاملی سیوفهم علی عواتقهم فی إحضار القوم و قتلهم لو لم یعیّنوا خلیفة فی الأیّام المعیّنة.

و قال السیّد ⁽⁷⁾رضی اللّه عنه بعد إیراد بعض الروایات من طرقهم ممّا یدلّ علی عدم رضاه علیه السلام بالشوری و بما ⁽⁸⁾ترتّب علیه-: و هذه الجملة التی أوردناها قلیل من کثیر فی أنّ الخلاف کان واقعا، و الرضا کان مرتفعا، و الأمر إنّما تمّ بالحیلة و المکر و الخداع، و أوّل شی‌ء مکر به عبد الرحمن أنّه ابتدأ فأخرج نفسه

عن الأمر ⁽¹⁾لیتمکّن من صرفه إلی من یرید، و لیقال إنّه لو لا إیثاره⁽²⁾الحقّ و زهده فی الولایة لما أخرج نفسه منها ⁽³⁾، ثم عرض علی أمیر المؤمنین علیه السلام ما یعلم أنّه لا یجیب إلیه ⁽⁴⁾و لا یلزمه ⁽⁵⁾الإجابة إلیه من السیرة فیهم بسیرة الرجلین، و علم أنّه علیه السلام لا یتمکّن من أن یقول إنّ سیرتهما لا یلزمنی ⁽⁶⁾، لئلّا ینسب إلی الطعن علیهما، و کیف یلتزم بسیرتهما ⁽⁷⁾و کلّ واحد منهما لم یسر بسیرة الآخر، بل اختلفا و تباینا فی کثیر من الأحکام، هذا بعد أن قال لأهل الشوری: و ثقوا لی ⁽⁸⁾من أنفسکم بأنّکم ترضون باختیاری إذا أخرجت ⁽⁹⁾نفسی، فأجابوه علی

مَا رَوَاهُ أَبُو مِخْنَفٍ بِإِسْنَادِهِ إِلَی مَا عَرَضَ عَلَیْهِمْ، إِلَّا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَإِنَّهُ قَالَ:

انْظُرْ .. لِعِلْمِهِ بِمَا یَجُرُّ هَذَا الْمَکْرُ، حَتَّی أَتَاهُمْ أَبُو طَلْحَةَ فَأَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِمَا عَرَضَ وَ بِإِجَابَةِ الْقَوْمِ إِیَّاهُ إِلَّا عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَأَقْبَلَ أَبُو طَلْحَةَ عَلَی عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَقَالَ: یَا أَبَا الْحَسَنِ! إِنَّ أَبَا مُحَمَّدٍ ثِقَةٌ لَکَ وَ لِلْمُسْلِمِینَ، فَمَا بَالُکَ تُخَالِفُهُ وَ قَدْ عَدَلَ بِالْأَمْرِ عَنْ نَفْسِهِ، فَلَنْ یَتَحَمَّلَ الْمَأْثَمَ لِغَیْرِهِ؟! فَأَحْلَفَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ ⁽¹⁰⁾أَنْ لَا یَمِیلَ إِلَی هَوًی، وَ أَنْ یُؤْثِرَ الْحَقَّ وَ یَجْتَهِدَ لِلْأُمَّةِ وَ لَا یُحَابِیَ ⁽¹¹⁾ذَا

قَرَابَةٍ، فَحَلَفَ لَهُ.

و هذا غایة ما یتمکّن ⁽¹⁾منه أمیر المؤمنین علیه السلام فی الحال، لأنّ عبد الرحمن لّما أخرج نفسه من الأمر فظنّت⁽²⁾به الجماعة الخیر، و فوّضت إلیه الاختیار، لم یقدر ⁽³⁾أمیر المؤمنین علیه السلام علی أن یخالفهم و ینقض ما اجتمعوا علیه، فکان أکثر ما تمکّن منه أن أحلفه و صرّح بما یخاف من جهته من المیل إلی الهوی و إیثار القرابة غیر أنّ ذلک کلّه لم یغن شیئا.

**[ترجمه]وی دستور گردن زدن کسانی را داد که خود به برترین امت بودن ایشان، اعتراف کرده بود. اگر بیش از سه روز از بیعت نمودن تاخیر می نمودند و روشن است که با این کار مستحق کشته شدن نیستند، زیرا که اگر مکلف به آن شده اند که برای انتخاب خلیفه فکر خود را به جهد و تلاش دوچندان اندازند، چه بسا که این جهد ایشان به طول انجامد و شاید که بخاطر آنچه عارض می گردد، چندان وقت نگیرد. پس دستور به قتل چه معنایی دارد اگر که این مدت از سه روز بیشتر شود؟ سپس اینکه وی دستور داد کسی که با چهار تن مخالفت نماید کشته شود و چه کسی با تعدادی که عبدالرحمن هم در آنست مخالفت تواند کرد

ص: 65

و تمام این موارد، امریست که قتل بدان جایز نمی گردد و این حکایتی که دستاویز خود کرده اند مبنی بر اینکه امیر المومنین علیه السلام داوطلبانه وارد شورا گشته و به دور از هرگونه جبری بیعت نموده، روایتهای خود ایشان بر خلاف آنست چرا که طبری - . تاریخ الطّبریّ 4: 238 - پیرامون این داستان روایت می کند که عبدالرحمن گفت: ای علی! راهی بر خود منه چرا که من نگریسته و با مردمان رایزنی نمودم و دریافتم که ایشان هیچکس را با عثمان برابر نمی دانند پس علی علیه السلام در حالیکه می گفت: زمان (جاری شدن) کتاب (حق) خواهد رسید، خارج شد. و در روایت از طبری - . تاریخ الطّبریّ 4: 229[ 5- 41] حوادث سال 23 ه-. - آمده که وقتی مردمان با عثمان بیعت کردند، علی علیه السلام لختی درنگ نمود و عثمان گفت: (فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً : -: پس هر که پیمان‌شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان می‌شکند، و هر که بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند، به زودی خدا پاداشی بزرگ به او می‌بخشد) - . الفتح/ 10 - ، پس علی بازگشت و با او بیعت نمود درحالیکه می گفت: نیرنگ است، آنهم چه نیرنگی!

و سید - . الشّافی 4: 210 - رحمه الله از البلاذری - . أنساب الأشراف 5: 22 - از ابن الکلبی از پدرش از ابی مخنف به اسناد وی روایت می کند که زمانی که عبدالرحمن با عثمان بیعت نمود،

ص: 66

علی علیه السلام ایستاده بود پس نشست و عبدالرحمن به او گفت: بیعت کن وگرنه گردنت را می زنم و در این روز نزد کسی مگر وی، شمشیر نبود، پس علی علیه السلام خشمگین خارج شد و اصحاب شورا به دنبال او رفته و به او رسیدند و گفتند بیعت کن وگرنه با تو نزاع می کنند ( در نسخه دیگر: آندو با تو در نبرد می شوند)، پس علی با ایشان بازگشت تا آنکه با عثمان بیعت نمود.

پس اینجا چه رضایتی در کار است؟! و چه اجماع نظری؟! و چگونه کسی که به کشته شدن و جهاد علیه وی تهدید می شود، مختار است؟

دراین روز مقداد و عمار رضی الله عنهما و گروهی دیگر در این زمینه سخن گفته و به امیر المومنین علیه السلام عرض کردند که وی را یاری نمایند و حضرت گفت: به خدا که در برابر ایشان کمکی نمی بینم و دوست ندارم که شما را دچار امری کنم که طاقت و توان آنرا ندارید. - . و سید در الشافی 4: 211- 212 آنرا به تفصیل بیان کرده و ابن أبی الحدید در 12: 265 266 از وی نقل کرده و پیش از آندو الطبریّ 3: 297 در حوادث سال 23 ه- آورده است. -

و اما مساله وارد شدن حضرت به شورا، علتهایی که درباره آن ذکر شده در پی خواهد آمد و چه علتی بهتر از اینکه روایت کرده اند که عمر اباطلحة را به همراه پنجاه نفر شمشیر بر دوش دستور داد که گروه مردان شورا را حاضر نمایند و اگر در مدت زمان روزهای مشخص شده، خلیفه ای تعیین نکنند، ایشان را بکشند!

سید رضی الله عنه پس از آنکه روایات چندی را که بیانگر عدم رضایت امام علیه السلام به شورا و پیامدهای آن است، به نقل از خود ایشان وارد می کند؛ می گوید: و این موارد که ذکر کردیم مشتی از خروار روایات است درباره اینکه اختلاف واقعا وجود داشت و رضایتی در بین نبود و این امر تنها با نیرنگ و فریبکاری و ترفند انجام شد و نسختین چیزی که عبدالرحمن بدان حیله گری آغاز نمود این بود که وی خود را از دایره این امر خارج نمود

ص: 67

تا بتواند خلافت را بسوی کسی که خواهد براند، و بگویند که اگر وی حق را برنمی گزید و نسبت به مقام خلافت بی میل نبود، خود را از دایره آن خارج نمی نمود. سپس به امیر المومنین علیه السلام چیزی را پیشنهاد کرد که می دانست وی به آن پاسخ مثبت نمی دهد و پاسخ به آن نیز وی را مجبور به پیش گرفتن روش و رویه ای نظیر دو خلیفه قبلی نمی کرد و دانست که وی علیه السلام نمی تواند بگوید که سیره آن دو خلیفه قبلی، بر من حتم و واجب نیست تا مبادا منتسب به ایرادگیری از آندو شود. و او چطور به سیره آندو متعهد گردد حال آنکه هیچ یک از آندو طبق سیره آن دیگری رفتار نکرد بلکه در بسیاری از احکام با هم مخالف و متضاد بوده اند و این پس از آنکه به اهل شورا گفت: در دل خود به من اعتماد کنید بر اینکه چون خود را از دایره شورا خارج نمودم، انتخاب مرا بپذیرید و ایشان بنا بر آنچه ابو مخنف با ذکر سند روایت می کند، آنچه را وی پیشنهاد کرد پذیرفتند مگر امیر المومنین علیه السلام، که گفت: در آن می اندیشم.. ، چرا که می دانست این حیله به کجا کشیده خواهد شد، تا آنکه ابو طلحة نزد ایشان آمد و عبدالرحمن وی را از آنچه پیشنهاد کرده بود و اینکه همه افراد مگر علی علیه السلام با آن موافقت کرده اند، آگاه ساخت.

پس ابو طلحه به علی علیه السلام روی کرد و گفت ای ابا الحسن! ابا محمد برای تو و همه مسلمانان قابل اطمینان است، چه شده که با او مخالفت می کنی، حال آنکه او این امر را از خود به دور داشته است و هرگز بخاطر دیگری گناه را به جان نخواهد خرید؟! پس علی علیه السلام عبدالرحمن را سوگند داد که به هوی و هوس گرایش نکند و حق را بر همه چیز مقدم دارد و به نفع امت نهایت کوشش و دقت خود به خرج دهد و از هیچ خویشاوندی طرفداری نکند

ص: 68

پس او سوگند خورد.

و این نهایت کاری بود که امیر المومنین علیه السلام در این حالت می توانست انجام دهد، زیرا عبدالرحمن زمانی که خود را از دایره خلیفه شدن خارج نمود، همگان به او گمان خیر بردند و انتخاب را به وی واگذاردند و امیر المومنین علیه السلام نتوانست که با آنها مخالفت کند و آنچه را که ایشان بر آن توافق کرده بودند را نقض نماید و نهایت کاری که توانست بکند آن بود که وی را سوگند دهد و آنچه را که از سوی وی بر آن بیمناک بود، یعنی گرایش به خواهش نفس و مقدم داشتن نزدیکان، را به روشنی بیان نمود ولی تمام این تمهیدات، افاقه ای نکرد.

**[ترجمه]

و منها: إنّه نسب أمیر المؤمنین علیه السلام إلی الفکاهة و البطالة

و ذمّه عموما فی ضمن ذمّ جمیع الستة، و کان یهتمّ و یبذل جهده فی منع أمیر المؤمنین علیه السلام عن الخلافة حسدا و بغیا، و یکفی هذا فی القدح، و استبعاد ابن أبی الحدید ⁽⁴⁾هذا و ادّعاؤه الظنّ بأنّها زیدت فی کلامه غریب لاشتمال جلّ روایاتهم علیه، و لیس هذا ببدع منه.

فَقَدْ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ⁽⁵⁾عَنْهُ، أَنَّهُ قَالَ: یَا ابْنَ عَبَّاسٍ! لَقَدْ أَجْهَدَ هَذَا الرَّجُلُ ⁽⁶⁾نَفْسَهُ فِی الْعِبَادَةِ حَتَّی نَحَلْتَهُ رِیَاءً!. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قُلْتُ: مَنْ هُوَ؟.

قَالَ: الْأَجْلَحُ یَعْنِی عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ. قُلْتُ: وَ مَا یَقْصِدُ بِالرِّیَاءِ؟. قَالَ: یُرَشِّحُ نَفْسَهُ بَیْنَ النَّاسِ لِلْخِلَافَةِ.

وَ رُوِیَ عَنِ الشَّعْبِیِّ فِی کِتَابِ الشُّورَی ⁽⁷⁾، وَ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ فِی کِتَابِ السَّقِیفَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ الْأَنْصَارِیِّ ⁽⁸⁾، قَالَ: مَشَیْتُ وَرَاءَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ

(علیهما السلام) حِینَ انْصَرَفَ مِنْ عِنْدِ عُمَرَ، وَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ یَمْشِی فِی جَانِبِهِ، فَسَمِعْتُهُ یَقُولُ لِلْعَبَّاسِ ⁽¹⁾: ذَهَبَتْ مِنَّا وَ اللَّهِ!. فَقَالَ: کَیْفَ عَلِمْتَ؟. قَالَ: أَ لَا تَسْمَعُهُ یَقُولُ: کُونُوا فِی الْجَانِبِ الَّذِی فِیهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَ سَعْدٌ لَا یُخَالِفُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ ⁽²⁾لِأَنَّهُ ابْنُ عَمِّهِ، وَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ نَظِیرُ عُثْمَانَ وَ هُوَ صِهْرُهُ، فَإِذَا اجْتَمَعَ هَؤُلَاءِ! فَلَوْ أَنَّ الرَّجُلَیْنِ الْبَاقِیَیْنِ کَانَا مَعِی لَمْ یُغْنِیَا عَنِّی شَیْئاً، دَعْ إِنِّی لَسْتُ أَرْجُوهُمَا وَ لَا أَحَدَهُمَا ⁽³⁾، وَ مَعَ ذَلِکَ فَقَدْ أَحَبَّ عُمَرُ أَنْ یُعْلِمَنَا أَنَّ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ عِنْدَهُ فَضْلًا عَلَیْنَا لَا، لَعَمْرُ اللَّهِ ⁽⁴⁾مَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ لَهُمْ عَلَیْنَا کَمَا لَمْ یَجْعَلْ لِأَوْلَاهُمْ عَلَی أَوْلَانَا ⁽⁵⁾، أَمَا وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ یَمُتْ عُمَرُ لَأَذْکُرَنَّهُ ⁽⁶⁾مَا أَتَی إِلَیْنَا قَدِیماً، وَ لَأُعْلِمَنَّهُ ⁽⁷⁾سُوءَ رَأْیِهِ فِینَا وَ مَا أَتَی إِلَیْنَا حَدِیثاً، وَ لَئِنْ مَاتَ وَ لَیَمُوتَنَّ لَیَجْمَعَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَی أَنْ یَصْرِفُوا هَذَا الْأَمْرَ عَنَّا، وَ لَئِنْ فَعَلُوهَا لَیَرَوْنِی⁽⁸⁾حَیْثُ یَکْرَهُونَ، وَ اللَّهِ مَا بِی رَغْبَةٌ فِی السُّلْطَانِ وَ لَا أُحِبُّ الدُّنْیَا، وَ لَکِنْ لِإِظْهَارِ الْعَدْلِ، وَ الْقِیَامِ بِالْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ ⁽⁹⁾.

و قد ورد فی الروایات التصریح بأنّه أراد بهذا التدبیر قتل أمیر المؤمنین علیه السلام کما سیأتی فی أخبار الشوری.

وَ رَوَی أَبُو الصَّلَاحِ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِ تَقْرِیبِ الْمَعَارِفِ ⁽¹⁰⁾، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ

عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ هَلَکَ وَ جَعَلَهَا شُورَی وَ جَعَلَنِی سَادِسَ سِتَّةٍ کَسَهْمِ الْجَدَّةِ، وَ قَالَ: اقْتُلُوا الْأَقَلَّ، وَ مَا أَرَادَ غَیْرِی، فَکَظَمْتُ غَیْظِی، وَ انْتَظَرْتُ أَمْرَ رَبِّی، وَ أَلْزَقْتُ کَلْکَلِی ⁽¹⁾

انظر: مجمع البحرین 5- 465، و فیه: الکلکل و الکلکال.

وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی الشَّرْحِ ⁽²⁾، وَ ابْنُ الْأَثِیرِ فِی الْکَامِلِ ⁽³⁾، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِیهِ .. أَنَّهُ قَالَ یَوْماً لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَ تَدْرِی مَا مَنَعَ النَّاسَ لَکُمْ ⁽⁴⁾؟. قَالَ: لَا، یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ. قَالَ: وَ ⁽⁵⁾لَکِنِّی أَدْرِی. قَالَ: مَا هُوَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟. قَالَ: کَرِهَتْ قُرَیْشٌ أَنْ تُجْمَعَ لَکُمُ النُّبُوَّةُ وَ الْخِلَافَةُ فَتَجْحَفُوا النَّاسَ جَحْفاً ⁽⁶⁾، فَنَظَرَتْ قُرَیْشٌ لِأَنْفُسِهَا فَاخْتَارَتْ، وَ وَفَّقَتْ فَأَصَابَتْ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَ یُمِیطُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَنِّی غَضَبَهُ فَیَسْمَعَ؟. قَالَ: قُلْ مَا تَشَاءُ. قَالَ:

أَمَّا قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ قُرَیْشاً اخْتَارَتْ ⁽⁷⁾لِأَنْفُسِهَا فَأَصَابَتْ وَ وَفَّقَتْ .. ⁽⁸⁾فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ: (وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ) ⁽⁹⁾، وَ قَدْ عَلِمْتَ

یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ لِذَلِکَ مَنِ اخْتَارَ، فَلَوْ أَنَّ قُرَیْشاً ⁽¹⁾اخْتَارَتْ لِأَنْفُسِهَا حَیْثُ اخْتَارَ اللَّهُ لَهَا لَکَانَ الصَّوَابُ بِیَدِهَا غَیْرَ مَرْدُودٍ وَ لَا مَحْدُودٍ.

وَ أَمَّا قَوْلُکَ: إِنَّهُمْ أَبَوْا أَنْ یَکُونَ لَنَا النُّبُوَّةُ وَ الْخِلَافَةُ .. فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی وَصَفَ قَوْماً بِالْکَرَاهَةِ، فَقَالَ ⁽²⁾: (ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ) ⁽³⁾، وَ أَمَّا قَوْلُکَ: إِنَّا کُنَّا نَجْحَفُ .. فَلَوْ جَحَفْنَا بِالْخِلَافَةِ لَجَحَفْنَا بِالْقَرَابَةِ، وَ لَکِنَّ أَخْلَاقَنَا ⁽⁴⁾مُشْتَقَّةٌ مِنْ خُلُقِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ سَلَّمَ الَّذِی قَالَ اللَّهُ فِی حَقِّهِ ⁽⁵⁾(وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ) ⁽⁶⁾، وَ قَالَ لَهُ: (وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ) ⁽⁷⁾

فَقَالَ عُمَرُ: عَلَی رِسْلِکَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ!، أَبَتْ قُلُوبُکُمْ یَا بَنِی هَاشِمٍ إِلَّا غِشّاً فِی أَمْرِ قُرَیْشٍ لَا یَزُولُ، وَ حِقْداً عَلَیْهَا لَا یُحَوَّلُ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَهْلًا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ!، لَا تُنْسَبُ قُلُوبُ بَنِی ⁽⁸⁾هَاشِمٍ إِلَی الْغِشِّ فَإِنَّ قُلُوبَهُمْ مِنْ قَلْبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] الَّذِی طَهَّرَهُ اللَّهُ وَ زَکَّاهُ، وَ هُمْ أَهْلُ الْبَیْتِ الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِیهِمْ ⁽⁹⁾: (إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً) ⁽¹⁰⁾، وَ أَمَّا قَوْلُکَ: حِقْداً .. فَکَیْفَ لَا یَحْقِدُ مَنْ غُصِبَ شَیْئَهُ، وَ یَرَاهُ فِی یَدِ

غَیْرِهِ؟!.

فَقَالَ عُمَرُ: أَمَّا أَنْتَ یَا عَبْدَ اللَّهِ ⁽¹⁾فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ کَلَامٌ أَکْرَهُ أَنْ أُخْبِرَکَ بِهِ فَتَزُولَ مَنْزِلَتُکَ عِنْدِی. قَالَ: وَ مَا هُوَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟ أَخْبِرْنِی بِهِ، فَإِنْ یَکُ بَاطِلًا فَمِثْلِی أَمَاطَ الْبَاطِلَ عَنْ نَفْسِهِ، وَ إِنْ یَکُ حَقّاً فَمَا یَنْبَغِی أَنْ تُزِیلَ مَنْزِلَتِی مِنْکَ.

فَقَالَ ⁽²⁾: بَلَغَنِی أَنَّکَ لَا تَزَالُ تَقُولُ: أُخِذَ هَذَا الْأَمْرُ ⁽³⁾حَسَداً وَ ظُلْماً. قَالَ: أَمَّا قَوْلُکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حَسَداً، فَقَدْ حَسَدَ إِبْلِیسُ آدَمَ، فَأَخْرَجَهُ مِنَ الْجَنَّةِ، فَنَحْنُ بَنُو آدَمَ الْمَحْسُودُونَ ⁽⁴⁾، وَ أَمَّا قَوْلُکَ: ظُلْماً، فَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ یَعْلَمُ صَاحِبَ الْحَقِّ مَنْ هُوَ؟!، ثُمَّ قَالَ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ!، أَ لَمْ یَحْتَجَّ ⁽⁵⁾الْعَرَبُ عَلَی الْعَجَمِ بِحَقِّ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ احْتَجَّتْ قُرَیْشٌ عَلَی سَائِرِ الْعَرَبِ بِحَقِّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] ، فَنَحْنُ أَحَقُّ بِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مِنْ سَائِرِ قُرَیْشٍ؟!. فَقَالَ عُمَرُ: قُمِ الْآنَ فَارْجِعْ إِلَی مَنْزِلِکَ، فَقَامَ فَلَمَّا وَلَّی هَتَفَ بِهِ عُمَرُ: أَیُّهَا الْمُنْصَرِفُ! إِنِّی عَلَی مَا کَانَ مِنْکَ لَرَاعٍ حَقَّکَ!. فَالْتَفَتَ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَقَالَ: إِنَّ لِی عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ عَلَی کُلِّ الْمُسْلِمِینَ حَقّاً بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] ، فَمَنْ حَفِظَ فَحَظَّ ⁽⁶⁾نَفْسِهِ حَفِظَ، وَ مَنْ أَضَاعَ فَحَقَّ نَفْسِهِ أَضَاعَ، ثُمَّ مَضَی، فَقَالَ عُمَرُ لِجُلَسَائِهِ: وَاهاً ⁽⁷⁾! لِابْنِ عَبَّاسٍ، مَا رَأَیْتُهُ یُحَاجُّ ⁽⁸⁾أَحَداً قَطُّ إِلَّا خَصَمَهُ!.

وَ رَوَی أَیْضاً ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ ⁽¹⁾، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی عُمَرَ فِی أَوَّلِ خِلَافَتِهِ وَ قَدْ أُلْقِیَ لَهُ صَاعٌ مِنْ تَمْرَةٍ ⁽²⁾عَلَی خَصَفَةٍ ⁽³⁾

و أضاف فی النّهایة 2- 37 .. و کأنّها فعل بمعنی مفعول من الخصف، و هو ضمّ الشّی‌ء إلی الشّی‌ء لأنّه شی‌ء منسوج من الخوص، و جاء فی مجمع البحرین 5- 41، و القاموس 3- 134.

أقول: قاله فی الصّحاح 1- 193. و متح الماء یمتحه متحا: إذا نزعه. ذکره الجوهریّ فی الصّحاح 1- 403، و ابن الأثیر فی النّهایة 4- 291، و الطّریحیّ فی المجمع 2- 411، و الفیروزآبادیّ فی القاموس 1- 248.

صَدَقَ. فَقَالَ عُمَرُ: لَقَدْ کَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] فِی أَمْرِهِ زَرْءٌ ⁽⁸⁾

مِنْ قَوْلٍ لَا یُثْبِتُ حُجَّةً، وَ لَا یَقْطَعُ عُذْراً، وَ لَقَدْ کَانَ یَزِیغُ ⁽¹⁾فِی أَمْرِهِ وَقْتاً مَا، وَ لَقَدْ أَرَادَ فِی مَرَضِهِ أَنْ یُصَرِّحَ بِاسْمِهِ فَمَنَعْتُ مِنْ ذَلِکَ إِشْفَاقاً وَ حِیطَةً عَلَی الْإِسْلَامِ! وَ لَا وَ رَبِّ هَذِهِ الْبَنِیَّةِ لَا تَجْتَمِعُ عَلَیْهِ قُرَیْشٌ أَبَداً، وَ لَوْ وَلِیَهَا لَانْتَقَضَتْ عَلَیْهِ الْعَرَبُ مِنْ أَقْطَارِهَا، فَعَلِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] أَنِّی عَلِمْتُ مَا فِی نَفْسِهِ، فَأَمْسَکَ، وَ أَبَی اللَّهُ إِلَّا إِمْضَاءَ مَا حَتَمَ.

قال ⁽²⁾: ذکر هذا الخبر أحمد بن أبی طاهر صاحب کتاب تاریخ بغداد فی کتابه مسندا.

وَ رَوَی أَیْضاً ⁽³⁾، أَنَّهُ قَالَ عُمَرُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: یَا عَبْدَ اللَّهِ! أَنْتُمْ أَهْلُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ بَنُو عَمِّهِ فَمَا مَنَعَ قَوْمُکُمْ مِنْکُمْ؟. قَالَ: لَا أَدْرِی ⁽⁴⁾وَ اللَّهِ مَا أَضْمَرْنَا لَهُمْ إِلَّا خَیْراً، قَالَ ⁽⁵⁾: اللَّهُمَّ غَفْراً إِنَّ قَوْمَکُمْ کَرِهُوا أَنْ تَجْتَمِعَ ⁽⁶⁾لَکُمُ النُّبُوَّةُ وَ الْخِلَافَةُ فَتَذْهَبُوا فِی السَّمَاءِ شتحا ⁽⁷⁾

تغیّرت رائحته، و شخم- بالفتح-: الطّعام، و شخم- بالکسر-: إذا فسد، جاء فی الصّحاح 5- 1959، و القاموس 4- 135. و قال ابن الأثیر فی النّهایة 2- 500: الشّامخ: العالی، و قد شمخ یشمخ شموخا، و کذا جاء فی القاموس 1- 262. و أمّا: شتح، فلم نجد لها معنی مناسبا فی کتب اللّغة الّتی بأیدینا.

مِمَّا فَعَلَ، وَ لَوْ لَا رَأْیُ أَبِی بَکْرٍ فِیَّ لَجَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَمْرِ نَصِیباً، وَ لَوْ فَعَلَ مَا هَنَّاکُمْ مَعَ قَوْمِکُمْ .. أَنَّهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکُمْ نَظَرَ الثَّوْرِ إِلَی جَاذِرِهِ ⁽¹⁾.

وَ رَوَی أَیْضاً ⁽²⁾، عَنِ الزُّبَیْرِ بْنِ بَکَّارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ عُمَرُ فِی کَلَامٍ کَانَ بَیْنَهُمَا-: یَا ابْنَ عَبَّاسٍ! إِنَّ صَاحِبَکُمْ إِنْ وَلِیَ هَذَا الْأَمْرَ أَخْشَی عُجْبُهُ بِنَفْسِهِ أَنْ یَذْهَبَ بِهِ، فَلَیْتَنِی أَرَاکُمْ بَعْدِی.

وَ رَوَی أَیْضاً فِیهِ ، عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْأَنْبَارِیِّ فِی أَمَالِیهِ: أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ جَلَسَ إِلَی عُمَرَ فِی الْمَسْجِدِ وَ عِنْدَهُ نَاسٌ، فَلَمَّا قَامَ عَرَضَ ⁽³⁾وَاحِدٌ بِذِکْرِهِ وَ نَسَبَهُ إِلَی التِّیهِ وَ الْعُجْبِ، فَقَالَ عُمَرُ: حَقٌّ لِمِثْلِهِ أَنْ یَتِیهَ، وَ اللَّهِ لَوْ لَا سَیْفُهُ لَمَا ⁽⁴⁾قَامَ عَمُودُ الْإِسْلَامِ، وَ هُوَ بَعْدُ أَقْضَی الْأُمَّةِ وَ ذُو سَابِقَتِهَا وَ ذُو شَرَفِهَا. فَقَالَ لَهُ ذَلِکَ الْقَائِلُ:

فَمَا مَنَعَکُمْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَنْهُ؟. قَالَ: کَرِهْنَاهُ عَلَی حَدَاثَةِ السِّنِّ وَ حُبِّهِ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.

فقد ظهر من تلک الأخبار أنّ عمر کان یبذل جهده فی منع أمیر المؤمنین عن الخلافة، مع أنّه کان یعترف مرارا أنّه کان أحقّ بها، و أنّ اللّه و رسوله صلّی اللّه علیه و آله کانا یرتضیانه لها.

**[ترجمه]و او را بطور کلی در ضمن بدگویی از هر شش تن، نکوهش کرد و اهتمام ویژه داشت و نهایت کوشش خود را به کار می بست تا امیر المومنین را بخاطر رشک ورزی و ستم پیشگی که نسبت به وی داشت، از خلافت بازدارد و همین برای طعن بر وی کافی است و اینکه ابن ابی الحدید - . در شرحش بر نهج البلاغة 12: 279 - این قضیه را بعید دانسته و مدعی است گمان دارد که این را به کلام وی افزوده اند، عجیب است ، چرا که همه روایات ایشان همین مطلب را در بر دارد و چنین چیزی از سوی او تازگی ندارد.

زیرا ابن ابی الحدید - . شرح نهج البلاغه 12: 80 - روایت کرده که وی گفت: ای ابن عباس! این مرد چنان خود را در عبادت به تلاش و سختی انداخته است که کار عبادت، از سر ریاء، او را لاغر کرده است! ابن عباس گفت: کیست او؟ گفت: اجلح (موی دو کنار پیشانی ریخته و پس رفته) و منظورش علی علیه السلام بود. گفتم: قصدش از ریاء چیست؟ گفت: تا اینکه خود را در میان مردم برای خلافت مطرح کند.

و از الشعبی در کتاب الشوری - . شرح نهج البلاغه 5: 50- 55 - و از الجوهری در کتاب السقیفة به نقل از سهل بن سعد الانصاری روایت شده که گفت: آنگاه که علی بن ابیطالب (ع)

ص: 69

از نزد عمر برفت، در پی او روانه شدم، و عباس بن عبد المطلب به همراه او می رفت و شنیدم که به عباس می گفت: به خدا که از دست ما برفت. گفت: از کجا می دانی؟! گفت: آیا نمی شنوی که می گوید در طرفی که عبدالرحمن قرار می گیرد، بایستید و سعد با عبدالرحمن مخالفت نمی کند چرا که او پسر عمویش است و عبدالرحمن مثل عثمان است و او دامادش است و چون اینان گرد آیند! اگر دو مرد دیگر هم با من باشند، فایده ای برای من نخواهد داشت، بگذر از اینکه من به حمایت هیچ کدام حتی یکی از آندو را امیدی ندارم و با این وجود عمر خواسته که به ما بفهماند که عبدالرحمن نزد وی بر ما ترجیح دارد، نه به خدا که خداوند آن را بر ما برای آنها قرار نداده همانگونه که برای اولین آنها بر اولین ما قرار نداد (در منبع: برای فرزندان ایشان بر فرزندان ما) قرار نداد. هان به خدا سوگند که اگر عمر نمیرد به یاد او خواهم آورد که در گذشته بر ما چه آمده است و به حق که به وی خواهم فهماند که چگونه به ما سوء نظر داشته و در این اواخر به ما چه رسیده است. و اگر بمیرد و البته خواهد مرد، این گروه برای اینکه امر خلافت را از ما دور دارند، همدست می شوند و اگر چنین کنند مرا چنان خواهند دید که نمی پسندند و به خدا سوگند که میل و رغبتی به سلطنت ندارم و دنیا را دوست ندارم مگر بخاطر اجرای عدالت و جاری نمودن کتاب خدا و سنت رسول خدا. - . تا اینجا سخن ابن أبی الحدید در شرحش 9: 50- 51 است با اندکی تصرف. -

و در روایات، چنانکه در اخبار شورا خواهد آمد، تصریح شده که عمر با این تدبیر قصد کشتن امیر المومنین علیه السلام را داشته و ابو الصلاح رحمه الله در کتاب تقریب المعارف، از امیر المومنین علیه السلام

ص: 70

روایت کرده که فرمود: سپس عمر به هلاکت افتاد و خلافت را به شیوه شورا مقرر نمود و مرا همچون سهم ارث مادربزرگ، ششمین شش تن قرار داد و گفت که (طرف مخالفِ) کمتر را بکشید و منظورش فقط من بودم، پس آتش خشمم را فروخوردم و منتظر فرمان الهی ماندم و سینه ام را به زمین چسباندم... و ادامه این روایت.

ابن ابی الحدید در شرح نهج و ابن الاثیر در الکامل - . الکامل ابن الأثیر 3 :34 -

از عبدالله بن عمر از پدرش روایت کرده اند که روزی به ابن عباس گفت: آیا می دانی که چه چیز مردم را از شما دور نمود؟ گفت نه ای امیر مومنان. گفت: ولی من می دانم. گفت چیست آن ای امیر مومنان؟ گفت قریش نپسندید که هم نبوت و هم خلافت برای شما گرد آید تا در نتیجه بر مردمان اجحاف و ناروایی (در منبع: جخف بمعنی بیش از حد به خود بالیدن) پیش گیرید. پس قریشیان در میان خود نگریستند و کسی را برگزیدند و تناسبی به وجود آوردند و کار را به درستی انجام دادند. ابن عباس گفت: آیا امیر مومنان غضب خود را از من دور می کند تا این سخن را بشنود؟ گفت: هر چه خواهی بگو. گفت: درباره این سخن امیر مؤمنان که قریش برای خود برگزید و به درستی انتخاب کرد و تناسبی بوجود آورد و .. باید گفت که خدایتعالی فرموده است: «وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ » { و پروردگار تو هر چه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند، و آنان اختیاری ندارند} - . القصص/ 68 - و خود می دانی

ص: 71

ای امیر مومنان که خداوند برای اینکار از میان خلق خود، کسانی را که برگزیده، برگزیده است و اگر قریش برای خود همان چیزی را که خداوند برای خود برگزیده، انتخاب می نمود، خیر و صواب بی بازگشت و بی اندازه به دست ایشان بود.و اما این سخنت که ایشان نپذیرفتندکه نبوت و خلافت هر دو از آن ما باشد، به راستی که خدای تعالی قومی را به نپسندیدن وصف کرده و فرموده است: «ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ» {این بدان سبب است که آنان آنچه را خدا نازل کرده است‌خوش نداشتند و [خدا نیز] کارهایشان را باطل کرد} - . سورة محمّد( ص)/ 9 -

و اما این سخنت که ما اجحاف می کردیم، باید گفت که اگر به خلافت اجحاف می کردیم، پس باید پیش از آن بواسطه قرابت نیز اجحاف می کردیم ولی اخلاق ما برگرفته از خلق نبی خدا صلی الله علیه و آله و سلم است که خداوند درباره وی فرمود: «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ » {و راستی که تو را خویی والاست » - . القلم/ 4 - و به او فرمود: «وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ » {و برای آن مؤمنانی که تو را پیروی کرده‌اند بال خود را فرو گستر} - . الشّعراء/ 215 - .

پس عمر گفت: آرام باش ابن عباس! دلهای شما بنی هاشم جز نیرنگبازی و خیانت پیشگی همیشگی در کار قریش و کینه ای که هرگز کناره نمی رود، را نمی پذیرد. ابن عباس گفت: مهلت بده ای امیر مومنان! دلهای بنی هاشم را با نیرنگبازی کاری نیست چرا که دلهای ایشان از قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که خداوند آنرا پاک و آراسته از آلایش کرده برآمده است و ایشان اهل بیتی هستند که خداوند درباره ایشان فرموده است: (إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً -: خدا می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند) - . الأحزاب/ 33 - ، و اما این سخنت که از سر کینه ای .. ، و چگونه کینه نورزد کسی که داشته هایش غصب شده و آنرا در دست دیگری می بیند؟!

ص: 72

عمر گفت اما تو ای عبدالله، سخنی درباره تو به گوشم رسیده که دوست ندارم پیش خودت به زبان آورم تا جایگاهت نزد من زائل گردد. گفت چیست آن سخن ای امیر مومنان؟ خبرم بده که اگر باطل باشد، کسی چون من باطل را از خود دور رانده است و اگر حق باشد شایسته نیست که منزلت من را از تو زایل کند. پس عمر گفت: به گوشم رسیده که تو همچنان می گویی: این امر از سر رشکورزی و ستم پیشگی (در منبع: از تو )گرفته شده است. گفت: اما این سخنت ای امیر مومنان که از سر رشکورزی، بدان که ابلیس به آدم رشک ورزید و او را از بهشت بیرون کرد، و ما بنی بشر مورد حسادت هستیم و اما این سخنت که از سر ستم پیشگی، امیر مومنان خود می داند که چه کسی صاحب حق است! سپس گفت ای امیر مومنان!آیا عربها بنا بر حق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر غیر عرب و آیا قریش بر حق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر دیگر عربها اقامه حجت نکردند، و این ماییم که در قیاس با سایر قریش، بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سزاوارتریم. پس عمر گفت: اکنون برخیز و به خانه ات برو و چون برخاست عمر پشت سر او فریاد زد : ای آنکه می روی! من با وجود رفتاری که داشتی، حق تو را رعایت می کنم!. پس ابن عباس روی کرد و گفت: همانا مرا ای امیر مومنین بر تو و بر همه مسلمانان حقی بواسطه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است که هر که آنرا حفظ کند، حق خود را حفظ نموده است و هر که تباهش سازد، حق ، خود را تباه ساخته است، و آنگاه به راه خود رفت و عمر به همنشینانش گفت: وای از دست این ابن عباس. هرگز ندیدم که با کسی اقامه حجت پیش گیرد مگر اینکه وی را از میدان به در کند!

ص: 73

همچنین ابن ابی الحدید - . در شرح نهج البلاغة 12: 20- 21 - از ابن عباس روایت می کند که گفت در آغاز خلافت عمر بر وی وارد شدم در حالیکه یک صاع خرما پیش دست وی بروی حصیری از لیف خرما ریخته شده و مرا به خوردن فراخواند و من یک خرما خوردم و او شروع به خوردن کرد تا آنکه همه آنرا تمام کرد و از کوزه ای که کنارش بود نوشید و بر متکایش لم داد و شروع به شکر گفتن خدای کرد .. و حمد و سپاس را تکرار می کرد. سپس گفت از کجا می آیی عبدالله ؟ گفتم از مسجد. گفت وقتی بیرون آمدی پسر عمویت چکار می کرد؟ و من گمان کردم که منظورش عبدالله بن جعفر است، پس گفتم: در حالی از پیش او آمدم که با هم سن و سالانش بازی می کرد. گفت: منظورم آن نبود، مقصودم بزرگ شما اهل بیت بود. گفتم: در حالی از او جدا شدم که با دلو بزرگ برای نخلهای فلان کس آبکشی می کرد و قران بر لب داشت. گفت ای عبدالله! قربانی کردن شتر بر تو باد اگر از من پنهان کنی، آیا هنوز از قضیه خلافت چیزی در دل او مانده است؟ گفتم: آری. گفت: آیا گمان دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر نام وی تاکید کرده است. گفتم: آری و چنینت افزون گویم که از پدرم درباره آنچه که وی ادعا دارد پرسیدم و او گفت: راست می گوید. عمر گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره او خرده سخنانی بود

ص: 74

که حجتی را اثبات نمی کند و آنچه بدان حجتی فراهم آید را نیز قطع و رد نمی کند و گاهی بود که درباره او به راههایی می رفت (در منبع: یربع بمعنی درنگ کرده و منتظر می ماند)، و در هنگام بیماری اش قصد نمود که نام وی را صریحا به زبان آورد که من از سر نگرانی برای اسلام و بجهت حفظ آن، از اینکار جلوگیری کردم!! به خدای این ساختمان (کعبه) که قریش هرگز بر وی به اجماع نظر نرسند و اگر او خلافت را به دست گیرد، عرب از گوشه و کنار سرزمینشان بر وی خروج کنند و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دانست که من از آنچه در دل دارد آگاهم پس دست نگاه داشت و خداوند جز آنچه که خود از قبل حتم نموده بود، جاری نکرد.

گوید - . ابن أبی الحدید در شرح نهج البلاغه 12: 21 - این خبر را احمد بن ابی طاهر در کتاب خود تاریخ بغداد و با ذکر سند بیان کرده است.

و همچنین روایت کرده است که عمر به ابن عباس گفت: ای عبدالله شما اهل رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و پسر عموهای وی هستید، پس چه چیز قبیله شما را از شما دور کرده است؟ گفت نمی دانم، به خدا که ما جز خیر برای ایشان چیزی در دل نداریم. گفت: خداوندا ببخش. قبیله شما نپسندیدند که نبوت و خلافت برای شما گرد آید و شما با بزرگی نمودن و تکبر به آسمان بروید و شاید بگویید که ابوبکر نخستین کسی است که شما را عقب راند، هان بدانید که وی چنین قصدی نداشت ولی امری پیشامد کرد که در برابر آن خردمندانه تر از آنچه که وی انجام داد، دست یافتنی نبود

ص: 75

و اگر نظر ابوبکر به من معطوف نبود، به حتم برای شما سهمی از خلافت قرار می داد و اگر چنین می کرد، این امر برای شما با وجود قبیله تان(قریش) گوارا نمی آمد .. چه آنکه ایشان در این صورت، به شما چون نگاه گاو به گوساله اش، می نگریستند.

و همچنین از الزبیر بن بکار از ابن عباس روایت کرده - . شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید 12: 50 -

که عمر در گفتگویی به وی گفت: ای ابن عباس! می ترسم که این دوست شما اگر امر خلافت را به دست گیرد، خودپسندی اش او را تباه سازد و ای کاش که حال شما را پس از خود می دیدم .

و همچنین از ابی بکر الانباری در امالی روایت می کند - . شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید 12: 82 -

که علی علیه السلام در مسجد نزد عمر که مردمانی گرد او بودند، نشست و چون برخاست کسی نام او را برد و وی را مغرور و خودپسند خواند. پس عمر گفت: چون اویی را سزد که بسیار مغرور باشد، به خدا که اگر شمشیر او نبود، ستون اسلام راست نمی ایستاد و او علاوه بر این، خبره ترین این امت در قضاوت و پرسابقه ترین و شرافتمندترین ایشان است. آن مرد به عمر گفت: پس ای امیر مومنان چه چیزی شما را از وی بازمی دارد؟ گفت: با وجود جوانی او و محبتش نسبت به فرزندان عبدالمطلب، خوش نداشته ایم.

از این اخبار روشن می شود که عمر تمام تلاش خود را برای بازداشتن امیرالمومنین از خلافت بکار می گرفته، با اینکه بارها اعتراف کرده که وی سزاوارتر از او به خلافت بود و خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وی را برای خلیفه شدن می پسندیده اند.

**[ترجمه]

و منها: أنّهم رووا أنّه قال بعد ما طعن-: لو کان سالم حیّا لم یخالجنی فیه شکّ و استخلفته‌

، مع أنّ الخاصّة و العامّة إلّا شذوذا لا یعبأ بهم اتّفقت علی أنّ الإمامة لا تکون إلّا فی قریش، و تضافرت بذلک الروایات، ورَوَوْا أَنَّهُ شَهِدَ عُمَرُ یَوْمَ السَّقِیفَةِ بِأَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: الْأَئِمَّةُ مِنْ قُرَیْشٍ.

، وَ ذَلِکَ مُنَاقَضَةٌ صَرِیحَةٌ وَ مُخَالَفَةٌ لِلنَّصِّ وَ الِاتِّفَاقِ.

و ⁽¹⁾أمّا المقدّمة الأولی:

فَرَوَی ابْنُ الْأَثِیرِ فِی الْکَامِلِ ⁽²⁾، عَنْ عُمَرَ بْنِ مَیْمُونٍ ⁽³⁾

أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ لَمَّا طُعِنَ قِیلَ لَهُ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! لَوِ اسْتَخْلَفْتَ؟.

قَالَ: لَوْ کَانَ أَبُو عُبَیْدَةَ حَیّاً لَاسْتَخْلَفْتُهُ، وَ قُلْتُ لِرَبِّی إِنْ سَأَلَنِی سَمِعْتُ نَبِیَّکَ یَقُولُ: إِنَّهُ أَمِینُ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ لَوْ کَانَ سَالِمٌ مَوْلَی أَبِی حُذَیْفَةَ حَیّاً لَاسْتَخْلَفْتُهُ وَ قُلْتُ لِرَبِّی إِنْ سَأَلَنِی: سَمِعْتُ نَبِیَّکَ یَقُولُ: إِنَّ سَالِماً شَدِیدُ الْحُبِّ لِلَّهِ. فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ:

أَدُلُّکَ عَلَی ⁽⁴⁾عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ. فَقَالَ: قَاتَلَکَ اللَّهُ! وَ اللَّهِ مَا أَرَدْتَ اللَّهَ بِهَذَا ⁽⁵⁾، وَیْحَکَ! کَیْفَ أَسْتَخْلِفُ رَجُلًا عَجَزَ عَنْ طَلَاقِ امْرَأَتِهِ، لَا أَرَبَ لَنَا فِی أُمُورِکُمْ ⁽⁶⁾مَا حَمِدْتُهَا ⁽⁷⁾فَأَرْغَبَ فِیهَا لِأَحَدٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی، إِنْ کَانَ خَیْراً، فَقَدْ أَصَبْنَا مِنْهُ، وَ إِنْ کَانَ شَرّاً فَقَدْ صُرِفَ ⁽⁸⁾عَنَّا، حَسْبُ آلِ عُمَرَ أَنْ یُحَاسَبَ مِنْهُمْ رَجُلٌ وَاحِدٌ وَ یُسْأَلَ عَنْ أَمْرِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] .

وَ رَوَی السَّیِّدُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فِی الشَّافِی ⁽⁹⁾وَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ النَّهْجِ ⁽¹⁰⁾، عَنِ الطَّبَرِیِّ ⁽¹¹⁾مِثْلَهُ.

وَ رَوَی السَّیِّدُ ⁽¹⁾رَحِمَهُ اللَّهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽²⁾الْبَلاذُرِیِّ فِی کِتَابِ تَارِیخِ الْأَشْرَافِ ⁽³⁾، عَنْ عَفَّانَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ زَیْدٍ، عَنْ أَبِی رَافِعٍ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ کَانَ مُسْتَنِداً إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ وَ عِنْدَهُ ابْنُ عُمَرَ وَ سَعِیدُ بْنُ زَیْدٍ، فَقَالَ: اعْلَمُوا أَنِّی لَمْ أَقُلْ فِی الْکَلَالَةِ شَیْئاً، وَ لَمْ أَسْتَخْلِفْ بَعْدِی أَحَداً، وَ إِنَّهُ مَنْ أَدْرَکَ وَفَاتِی مِنْ سَبْیِ الْعَرَبِ فَهُوَ حُرٌّ مِنْ مَالِ اللَّهِ. فَقَالَ سَعِیدُ بْنُ زَیْدٍ:

أَمَا أَنَّکَ لَوْ أَشَرْتَ إِلَی رَجُلٍ⁽⁴⁾مِنَ الْمُسْلِمِینَ ائْتَمَنَکَ النَّاسُ. فَقَالَ عُمَرُ: لَقَدْ رَأَیْتُ مِنْ أَصْحَابِی حِرْصاً سَیِّئاً، وَ إِنِّی ⁽⁵⁾جَاعِلُ هَذَا الْأَمْرِ إِلَی هَؤُلَاءِ النَّفَرِ السِّتَّةِ الَّذِینَ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ هُوَ عَنْهُمْ ⁽⁶⁾رَاضٍ. ثُمَّ قَالَ: لَوْ أَدْرَکَنِی أَحَدُ الرَّجُلَیْنِ لَجَعَلْتُ ⁽⁷⁾هَذَا الْأَمْرَ إِلَیْهِ وَ ⁽⁸⁾لَوَثِقْتُ بِهِ، سَالِمٌ مَوْلَی أَبِی حُذَیْفَةَ، وَ أَبُو عُبَیْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! فَأَیْنَ أَنْتَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ؟. فَقَالَ لَهُ: قَاتَلَکَ اللَّهُ ⁽⁹⁾! مَا أَرَدْتُ وَ اللَّهِ أَسْتَخْلِفُ رَجُلًا لَمْ یُحْسِنْ أَنْ یُطَلِّقَ امْرَأَتَهُ ⁽¹⁰⁾.

قَالَ عَفَّانُ یَعْنِی بِالرَّجُلِ الَّذِی أَشَارَ إِلَیْهِ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: الْمُغِیرَةَ بْنَ شُعْبَةَ.

وَ قَدْ ذَکَرَ هَذِهِ الرِّوَایَةَ قَاضِی الْقُضَاةِ ⁽¹⁾وَ لَمْ یَطْعَنْ فِیهَا.

و أما المقدّمة الثانیة: فقد

رَوَی الْبُخَارِیُّ⁽²⁾وَ مُسْلِمٌ ⁽³⁾فِی صَحِیحَیْهِمَا، وَ صَاحِبُ جَامِعِ الْأُصُولِ⁽⁴⁾، عَنْ ⁽⁵⁾أَبِی هُرَیْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] قَالَ: النَّاسُ تَبَعٌ لِقُرَیْشٍ فِی هَذَا الشَّأْنِ، مُسْلِمُهُمْ تَبَعٌ لِمُسْلِمِهِمْ، وَ کَافِرُهُمْ تَبَعٌ لِکَافِرِهِمْ، النَّاسُ مَعَادِنُ، خِیَارُهُمْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ خِیَارُهُمْ فِی الْإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا، تَجِدُونَ مِنْ خَیْرِ النَّاسِ أَشَدَّ کَرَاهِیَةً لِهَذَا الشَّأْنِ حَتَّی یَقَعَ فِیهِ.

وَ رَوَوْا جَمِیعاً ⁽⁶⁾، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ]: لَا یَزَالُ هَذَا الْأَمْرُ فِی قُرَیْشٍ مَا بَقِیَ مِنْهُمُ اثْنَانِ.

وَ رَوَی الْبُخَارِیُّ ⁽⁷⁾، عَنْ مُعَاوِیَةَ، أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ

عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ سَلَّمَ: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ فِی قُرَیْشٍ لَا یُعَادِیهِمْ أَحَدٌ إِلَّا أَکَبَّهُ ⁽¹⁾اللَّهُ عَلَی وَجْهِهِ مَا أَقَامُوا الدِّینَ.

وَ رَوَی مُسْلِمٌ ⁽²⁾، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] قَالَ: النَّاسُ تَبَعٌ لِقُرَیْشٍ فِی الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ.

وَ رَوَی صَاحِبُ جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽³⁾، عَنِ التِّرْمِذِیِّ ⁽⁴⁾بِإِسْنَادِهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] یَقُولُ: قُرَیْشٌ وُلَاةُ النَّاسِ فِی الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

و قال قاضی القضاة فی المغنی⁽⁵⁾فی بحث أنّ الأئمّة من قریش-: قد استدلّ شیوخنا علی ذلک بما

رُوِیَ عَنْهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ]: أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ قُرَیْشٍ ⁽⁶⁾

و من مضامینه النّاس تبع لقریش فی هذا الشّأن کما جاء فی الصّحیحین و سنن النّسائیّ و مسلم و مالک و التّرمذیّ و أکثر من خمس و عشرین مورد فی مسند أحمد بن حنبل. و قال علیّ علیه السّلام کما فی نهج البلاغة: 200- 201 خطبة 144- صبحی صالح-: إنّ الأئمّة من قریش غرسوا فی هذا البطن من هاشم. و أورده عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی شرح ابن أبی الحدید 9- 87.

وَ رُوِیَ أَیْضاً أَنَّهُ قَالَ: هَذَا الْأَمْرُ لَا یَصْلُحُ إِلَّا فِی هَذَا الْحَیِّ مِنْ قُرَیْشٍ.

و قوّوا ذلک بما کان یوم السقیفة من کون ذلک سببا لصرف الأنصار عمّا کانوا عزموا علیه، لأنّهم عند ⁽¹⁾هذه الروایة انصرفوا عن ذلک و ترکوا الخوض فیه.

و قوّوا ذلک بأنّ أحدا لم ینکره فی تلک الحال، فإنّ أبا بکر استشهد فی ذلک بالحاضرین، فشهدوا به ⁽²⁾حتی صار خارجا عن ⁽³⁾باب خبر الواحد إلی الاستفاضة ⁽⁴⁾و قوّوا ذلک بأنّ ما جری هذا المجری إذا ذکر فی ملإ من الناس و ادّعی علیهم ⁽⁵⁾المعرفة فترکهم النکیر یدلّ علی صحّة الخبر المذکور.

و قال شارح المواقف ⁽⁶⁾فی بحث شروط الإمامة: اشترط الأشاعرة و الجبائیان أن یکون الإمام قرشیّا، و منعه الخوارج و بعض المعتزلة.

لنا قَوْلُهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ]: الْأَئِمَّةُ مِنْ قُرَیْشٍ.

ثم الصحابة عملوا بمضمون هذا الحدیث، فإنّ أبا بکر استدلّ به یوم السقیفة علی الأنصار حین نازعوا فی الإمامة بمحضر الصحابة فقبلوه و أجمعوا علیه فصار دلیلا قطعیّا یفید الیقین باشتراط القرشیّة. ⁽⁷⁾ثم أجاب عن حجّة المخالف.

و أجاب قاضی القضاة ⁽⁸⁾عن المناقضة بأنّه یحتمل أن یرید عمر أنّه لو کان

سالم حیّا لم یتخالجه الشکّ فی إدخاله فی المشورة و الرأی دون التأهیل للإمامة.

و بطلانه واضح، فإنّ الروایات کما عرفت صریحة فی الاستخلاف و تفویض الأمر إلیه، و لا تحتمل مثل هذا التأویل، کما لا یخفی علی المنصف.

ثم إنّ قوله فی سالم و أبو عبیدة دلیل ظاهر علی جهله، فإنّ ما رووا عنه من الامتناع عن التعیین و التنصیص معلّلا بقوله: ما أردت أن أتحمّلها حیّا و میّتا، بعد اعترافه بأنّ أمیر المؤمنین علیه السلام لو ولی الأمر لحمل الناس علی الحقّ، یدلّ علی أنّه إنّما عدل عن النصّ احتیاطا و خوفا من اللّه تعالی، و حذرا من أن یسأل یوم القیامة عمّا یفعله من استخلفه، فلذلک ترک الاستخلاف و جعل الأمر شوری لیکون أعذر عند اللّه تعالی، و مع ذلک تمنّی أن یکون سالم حیّا حتی یستخلفه و ینصّ علیه، و لم یخف من السؤال عن استخلافه، و ظنّ أنّ ما سمعه ابن عمّه فی سالم أنّه: شدید الحبّ للّه تعالی، حجّة قاطعة علی استحقاقه للخلافة، مع أنّ شدّة الحبّ للّه لیس أمرا مستجمعا لشرائط الإمامة، و لا یستلزم القدرة علی تحمّل أعباء الخلافة، و شدّة الحبّ للّه ⁽¹⁾لها مراتب شتّی، فکیف یستدلّ بالخبر علی أنّها بلغت حدّا یمنع صاحبها عن ارتکاب المنکرات أصلا، و لو کان مثل ذلک قاطعا للعذر کیف لم یکن وصف أمیر المؤمنین علیه السلام فی خبر الطیر بأنّه أحبّ الخلق إلی اللّه تعالی .. حجّة تامّة، مع أنّ المحبوبیّة إلی اللّه أبلغ من الحبّ للّه، و شدّة الحبّ لا یستلزم الفضل علی جمیع الخلق، فلم لم یصرّح باسم أمیر المؤمنین علیه السلام لیعتذر یوم القیامة بهذا الخبر و سائر النصوص المتواترة و الآیات المتظافرة الدالّة علی فضله و إمامته و کرامته.

و لنعم ما قال أبو الصلاح فی کتاب تقریب المعارف ⁽²⁾: إنّ ذلک تحقیق لما ترویه الشیعة من تقدّم المعاهدة بینه و بین صاحبه ⁽³⁾و أبی عبیدة و سالم مولی أبی

حذیفة علی نزع هذا الأمر من بنی هاشم لو قد مات محمّد صلّی اللّه علیه و آله، و لو لا ذلک لم یکن ⁽¹⁾لتمنّیه ⁽²⁾سالما و إخباره عن فقد الشکّ فیه مع حضور وجوه الصحابة و أهل السوابق و الفضائل و الذرائع التی لیس لسالم منها شی‌ء وجه یعقل، و کذا القول فی تمنّیه⁽³⁾أبا عبیدة بن الجرّاح. انتهی.

و بالجملة، صدر عنه فی الشوری ما أبدی الضغائن الکامنة فی صدره، و بذلک أسّس أساسا للفتنة و الظلم و العدوان علی جمیع الأنام إلی یوم القیام.

قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ ⁽⁴⁾: حَدَّثَنِی جَعْفَرُ بْنُ مَکِّیٍّ الْحَاجِبُ، قَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ سُلَیْمَانَ حَاجِبَ ⁽⁵⁾الْحُجَّابِ. قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ: وَ قَدْ رَأَیْتُ أَنَا مُحَمَّداً هَذَا، وَ کَانَتْ لِی بِهِ مَعْرِفَةٌ غَیْرُ مُسْتَحْکِمَةٍ، وَ کَانَ ظَرِیفاً أَدِیباً، وَ قَدِ اشْتَغَلَ بِالرِّیَاضِیَّاتِ مِنَ الْفَلْسَفَةِ، وَ لَمْ یَکُنْ یَتَعَصَّبُ لِمَذْهَبٍ بِعَیْنِهِ-، قَالَ جَعْفَرٌ: سَأَلْتُهُ عَمَّا عِنْدَهُ فِی أَمْرِ عَلِیٍّ (علیه السلام) وَ عُثْمَانَ؟. فَقَالَ: هَذِهِ عَدَاوَةٌ قَدِیمَةٌ ⁽⁶⁾بَیْنَ بَنِی عَبْدِ شَمْسٍ وَ بَیْنَ بَنِی هَاشِمٍ .. وَ سَاقَ الْکَلَامَ إِلَی قَوْلِهِ:

وَ أَمَّا السَّبَبُ الثَّانِی فِی الِاخْتِلَافِ فِی أَمْرِ الْإِمَامَةِ فَهُوَ ⁽⁷⁾: أَنَّ عُمَرَ جَعَلَ الْأَمْرَ شُورَی بَیْنَ السِّتَّةِ وَ لَمْ یَنُصَّ عَلَی وَاحِدٍ بِعَیْنِهِ، إِمَّا مِنْهُمْ أَوْ مِنْ غَیْرِهِمْ، فَبَقِیَ فِی نَفْسِ کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ قَدْ رُشِّحَ لِلْخِلَافَةِ، وَ أَنَّهُ أَهْلٌ لِلْمُلْکِ وَ السَّلْطَنَةِ، فَلَمْ یَزَلْ ذَلِکَ فِی نُفُوسِهِمْ وَ أَذْهَانِهِمْ مُصَوَّراً بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ مُرْتَسِماً فِی خَیَالاتِهِمْ، مُنَازَعَةً إِلَیْهِ ⁽⁸⁾نُفُوسُهُمْ، طَامِحَةً نَحْوَهُ عُیُونُهُمْ، حَتَّی کَانَ مِنَ الشِّقَاقِ بَیْنَ عَلِیٍّ (علیه السلام) وَ عُثْمَانَ مَا

کَانَ، وَ حَتَّی أَفْضَی الْأَمْرُ إِلَی قَتْلِ عُثْمَانَ، وَ کَانَ أَعْظَمَ الْأَسْبَابِ فِی قَتْلِهِ طَلْحَةُ، وَ کَانَ لَا یَشُکُّ فِی أَنَّ الْأَمْرَ لَهُ بَعْدَهُ⁽¹⁾لِوُجُوهٍ، مِنْهَا سَابِقَتُهُ، وَ مِنْهَا أَنَّهُ کَانَ ⁽²⁾ابْنَ عَمِّ أَبِی بَکْرٍ، وَ کَانَ لِأَبِی بَکْرٍ فِی نُفُوسِ أَهْلِ ذَلِکَ الْعَصْرِ مَنْزِلَةٌ عَظِیمَةٌ أَعْظَمُ مِنْهَا الْآنَ، وَ مِنْهَا أَنَّهُ کَانَ سَمْحاً جَوَاداً، وَ قَدْ کَانَ نَازَعَ عُمَرَ فِی حَیَاةِ أَبِی بَکْرٍ، وَ أَحَبَّ أَنْ یُفَوِّضَ أَبُو بَکْرٍ الْأَمْرَ إِلَیْهِ ⁽³⁾فَمَا زَالَ یَفْتِلُ فِی الذِّرْوَةِ ⁽⁴⁾وَ الْغَارِبِ فِی أَمْرِ عُثْمَانَ، وَ یُنَکِّرُ لَهُ الْقُلُوبَ، وَ یُکَدِّرُ عَلَیْهِ النُّفُوسَ، وَ یُغْرِی ⁽⁵⁾أَهْلَ الْمَدِینَةِ وَ الْأَعْرَابَ وَ أَهْلَ الْأَمْصَارِ بِهِ، وَ سَاعَدَهُ الزُّبَیْرُ، وَ کَانَ أَیْضاً یَرْجُو الْأَمْرَ لِنَفْسِهِ، وَ لَمْ یَکُنْ رَجَاؤُهُمَا الْأَمْرَ بِدُونِ رَجَاءِ عَلِیٍّ (علیه السلام)، بَلْ رَجَاؤُهُمَا کَانَ أَقْوَی، لِأَنَّ عَلِیّاً (علیه السلام) دَحَضَهُ الْأَوَّلَانِ وَ أَسْقَطَاهُ وَ کَسَرا نَامُوسَهُ بَیْنَ النَّاسِ، وَ صَارَ نَسْیاً مَنْسِیّاً، وَ مَاتَ الْأَکْثَرُ مِمَّنْ کَانَ یَعْرِفُ ⁽⁶⁾خَصَائِصَهُ الَّتِی کَانَتْ لَهُ ⁽⁷⁾فِی أَیَّامِ النُّبُوَّةِ وَ فَضْلَهُ، وَ نَشَأَ قَوْمٌ لَا یَعْرِفُونَهُ وَ لَا یَرَوْنَهُ إِلَّا رَجُلًا مِنْ عُرْضِ الْمُسْلِمِینَ، وَ لَمْ یَبْقَ لَهُ مِنْ فَضَائِلِهِ ⁽⁸⁾إِلَّا أَنَّهُ ابْنُ عَمِّ الرَّسُولِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] وَ زَوْجُ ابْنَتِهِ وَ أَبُو سِبْطَیْهِ، وَ نُسِیَ مَا وَرَاءَ ذَلِکَ ⁽⁹⁾، وَ اتَّفَقَ لَهُ مِنْ بُغْضِ قُرَیْشٍ وَ انْحِرَافِهَا مَا لَمْ یَتَّفِقْ لِأَحَدٍ، وَ کَانَتْ قُرَیْشٌ ⁽¹⁰⁾تُحِبُّ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ، لِأَنَّ الْأَسْبَابَ الْمُوجِبَةَ لِبُغْضِهِمْ لَمْ تَکُنْ مَوْجُودَةً فِیهِمَا، وَ کَانَا یَتَأَلَّفَانِ قُرَیْشاً فِی أَوَاخِرِ أَیَّامِ عُثْمَانَ

، وَ یَعِدَانِهِمْ بِالْعَطَاءِ وَ الْإِفْضَالِ، وَ هُمَا عِنْدَ أَنْفُسِهِمَا وَ عِنْدَ النَّاسِ خَلِیفَتَانِ بِالْقُوَّةِ لَا بِالْفِعْلِ، لِأَنَّ عُمَرَ نَصَّ عَلَیْهِمَا وَ ارْتَضَاهُمَا لِلْخِلَافَةِ، وَ عُمَرُ کَانَ مُتَّبَعَ الْقَوْلِ، مَرْضِیَّ الْفِعَالِ، مُطَاعاً نَافِذَ ⁽¹⁾الْحُکْمِ فِی حَیَاتِهِ وَ مَمَاتِهِ ⁽²⁾، فَلَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ، أَرَادَهَا طَلْحَةُ وَ حَرَصَ عَلَیْهَا، فَلَوْ لَا الْأَشْتَرُ وَ قَوْمٌ مَعَهُ مِنْ شُجْعَانِ الْعَرَبِ جَعَلُوهَا فِی عَلِیٍّ (علیه السلام) لَمْ تَصِلْ إِلَیْهِ أَبَداً، فَلَمَّا فَاتَتْ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ، فَتَقَا ذَلِکَ الْفَتْقَ الْعَظِیمَ ⁽³⁾، وَ أَخْرَجَا أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ مَعَهُمَا، وَ قَصَدَا الْعِرَاقَ وَ أَثَارَا الْفِتْنَةَ، وَ کَانَ مِنْ حَرْبِ الْجَمَلِ مَا قَدْ عُلِمَ وَ عُرِفَ، ثُمَّ کَانَ حَرْبُ الْجَمَلِ مُقَدِّمَةً وَ تَمْهِیداً لِحَرْبِ صِفِّینَ، فَإِنَّ مُعَاوِیَةَ لَمْ یَکُنْ لِیَفْعَلَ مَا فَعَلَ لَوْ لَا طَمَعُهُ بِمَا جَرَی فِی الْبَصْرَةِ، ثُمَّ أَوْهَمَ أَهْلَ الشَّامِ أَنَّ عَلِیّاً (علیه السلام) قَدْ فَسَقَ بِمُحَارَبَةِ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ، وَ مُحَارَبَةِ الْمُسْلِمِینَ، وَ أَنَّهُ قَتَلَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ وَ هُمَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَهَلْ کَانَ الْفَسَادُ الْمُتَوَلِّدُ فِی صِفِّینَ إِلَّا فَرْعاً لِلْفَسَادِ الْکَائِنِ یَوْمَ الْجَمَلِ؟! ثُمَّ نَشَأَ مِنْ فَسَادِ صِفِّینَ وَ ضَلَالِ مُعَاوِیَةَ کُلُّ مَا جَرَی مِنَ الْفَسَادِ وَ الْقَبِیحِ فِی أَیَّامِ بَنِی أُمَیَّةَ، وَ نَشَأَتْ فِتْنَةُ ابْنِ الزُّبَیْرِ فَرْعاً مِنْ ⁽⁴⁾یَوْمِ الدَّارِ، لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ کَانَ یَقُولُ: إِنَّ عُثْمَانَ لَمَّا أَیْقَنَ بِالْقَتْلِ نَصَّ عَلَیَّ بِالْخِلَافَةِ، وَ لِی بِذَلِکَ شُهُودٌ، مِنْهُمْ مَرْوَانُ بْنُ الْحَکَمِ، أَ فَلَا تَرَی ⁽⁵⁾کَیْفَ تَسَلْسَلَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ فَرْعاً عَلَی أَصْلٍ، وَ غُصْناً مِنْ شَجَرَةٍ ⁽⁶⁾، وَ جَذْوَةً مِنْ ضِرَامٍ؟! وَ هَکَذَا یَدُورُ بَعْضُهُ⁽⁷⁾عَلَی بَعْضٍ وَ کُلُّهُ مِنَ الشُّورَی فِی السِّتَّةِ. قَالَ ⁽⁸⁾: وَ أَعْجَبُ مِنْ ذَلِکَ قَوْلُ عُمَرَ وَ قَدْ قِیلَ لَهُ: إِنَّکَ اسْتَعْمَلْتَ

سَعِیدَ ⁽¹⁾بْنَ الْعَاصِ وَ مُعَاوِیَةَ وَ فُلَاناً وَ فُلَاناً مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ وَ تَرَکْتَ أَنْ تَسْتَعْمِلَ عَلِیّاً وَ الْعَبَّاسَ وَ الزُّبَیْرَ وَ طَلْحَةَ؟! فَقَالَ: فَأَمَّا عَلِیٌّ فأتیه ⁽²⁾مِنْ ذَلِکَ، وَ أَمَّا هَؤُلَاءِ النَّفَرُ مِنْ قُرَیْشٍ، فَإِنِّی أَخَافُ أَنْ یَنْتَشِرُوا فِی الْبِلَادِ، فَیُکْثِرُوا فِیهَا الْفَسَادَ، فَمَنْ یَخَافُ مِنْ تَأْمِیرِهِمْ لِئَلَّا یَطْمَعُوا فِی الْمُلْکِ، وَ یَدَّعِیَهُ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لِنَفْسِهِ، کَیْفَ لَمْ یَخَفْ مِنْ جَعْلِهِمْ سِتَّةً مُتَسَاوِینَ فِی الشُّورَی، مُرَشِّحِینَ لِلْخِلَافَةِ؟! وَ هَلْ شَیْ‌ءٌ أَقْرَبُ إِلَی الْفَسَادِ مِنْ هَذَا ⁽³⁾؟! وَ قَدْ رَوَوْا أَنَّ الرَّشِیدَ رَأَی یَوْماً مُحَمَّداً وَ عَبْدَ اللَّهِ ابْنَیْهِ یَلْعَبَانِ وَ یَضْحَکَانِ، فَسُرَّ بِذَلِکَ، فَلَمَّا غَابَا عَنْ عَیْنِهِ بَکَی، فَقَالَ لَهُ الْفَضْلُ بْنُ الرَّبِیعِ: مَا یُبْکِیکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، وَ هَذَا مَقَامُ جَذَلٍ ⁽⁴⁾لَا مَقَامُ حُزْنٍ؟!. فَقَالَ: أَ مَا رَأَیْتَ لَعْبَهُمَا وَ مَوَدَّةَ بَیْنِهِمَا؟، أَمَا وَ اللَّهِ لَیَتَبَدَّلَنَّ ذَلِکَ بُغْضاً وَ سَیْفاً ⁽⁵⁾، وَ لَیَخْتَلِسَنَّ ⁽⁶⁾کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نَفْسَ صَاحِبِهِ عَنْ قَرِیبٍ، فَإِنَّ الْمُلْکَ عَقِیمٌ، وَ کَانَ الرَّشِیدُ قَد⁽⁷⁾عَقَدَ الْأَمْرَ لَهُمَا عَلَی تَرْتِیبٍ، هَذَا بَعْدَ هَذَا، فَکَیْفَ مَنْ لَمْ یُرَتَّبُوا فِی الْخِلَافَةِ، بَلْ جُعِلُوا فِیهَا کَأَسْنَانِ الْمُشْطِ؟! فَقُلْتُ أَنَا لِجَعْفَرٍ: هَذَا کُلُّهُ تَحْکِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ، فَمَا تَقُولُ أَنْتَ؟، فَقَالَ:

إِذَا قَالَتْ حَذَامِ فَصَدِّقُوهَا***فَإِنَّ الْقَوْلَ مَا قَالَتْ حَذَامِ

⁽¹⁾انتهی ⁽²⁾فقد ظهر أنّ جمیع الفتن الواقعة فی الإسلام من فروع الشوری و السقیفة و سائر ما أبدعه و أسّسه ⁽³⁾هذا و أخوه.

**[ترجمه]با وجود اینکه خاص و عام علماء مگر استثناءهایی که اهمیت چندانی ندارند، اتفاق نظر دارند که امامت امت تنها مختص به قریش است و همه روایات موید این قول است و روایت کرده اند که عمر در روز سقیفه گواهی داد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: امامان از قریش هستند. و این کار او نقض آشکار و مخالفت با بیان موکد و اتفاق نظر است.

ص: 76

اما مقدمه اول: ابن الاثیر در الکامل - . الکامل 3: 34[ دار الکتاب العربیّ][ 5- 33] با اندکی تفاوت، و نظیر آن در العقد الفرید 2: 256 - از عمر بن میمون روایت کرده است که زمانی که عمر بن الخطاب ضربت خورد، به او گفتند: ای امیر مومنان، ای کاش که خلیفه را تعیین نمایی! گفت: اگر ابو عبیدة زنده بود او را جانشین خود می کردم و به خدای خود، چون از من سوال نماید، می گفتم: از پیامبرت شنیدم که می گفت: وی امین این امت است و اگر سالم، از موالی ابو حذیفه زنده بود، او را خلیفه می کردم و به خدایم چون از من می پرسید، می گفتم: از پیامبرت شنیدم که سالم بسیار خداوند را دوست دارد. پس مردی به او گفت: عبدالله فرزندت را یادآور می شوم. گفت: خدا تو را بکشد! بخدا که به این کار خدای را اراده نکرده ای. وای بر تو! چگونه مردی را خلیفه کنم که عاجز از طلاق دادن زنش است، ما را در امور (خلافت) شما حاجتی نیست، آنرا نستودم تا کسی از اهل بیت خود را به آن راغب نمایم. اگر خیر بود، سهم خود از آنرا برگرفتیم و اگر شر بود از ما (بسوی دیگران) دور برده شد و برای خاندان عمر کافیست که تنها یک مرد از ایشان محاسبه گردد و درباره امر امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم مورد سوال قرار گیرد.

سید رضی الله عنه در الشافی - . الشّافی 3: 197 -

و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه - . شرح نهج البلاغه 1: 190 - از الطبری - . تاریخ الطّبریّ 5: 33حوادث سال 23 ه-. و ابن سعد در طبقات 3- 248 -

نظیر این را روایت کرده اند.

ص: 77

سید - . الشّافی 3: 197- 198 -

رحمه الله از احمد بن محمد - . و در منبع آمده که أبو الحسن أحمد بن یحیی بن جابر البلاذریّ. و این درست است و او متوفی به سال 279 ه- است. - البلاذری در کتاب تاریخ الاشراف - . آنرا در نسخه چاپی أنساب الأشراف( تاریخ الأشراف) نیافتیم. -

به اسنادی از ابی رافع روایت می کند که عمر بن الخطاب در حالیکه ابن عمر و سعید بن زید نزد او بودند، به ابن عباس استناد می جست و گفت: بدانید که من درباره کلاله چیزی نگفته ام و کسی را پس از خود خلیفه نکرده ام و اسیران عرب، اگر مرگ مرا درک کنند، با مال خدای تعالی آزاد خواهند بود. پس سعید بن زید گفت: هان اگر تو به مردی از مسلمانان اشاره نمایی، مردمان تو را امین می گیرند. عمر گفت: در میان اصحاب خود حرصی ناپسند می بینم و من این امر را به این شش نفر که رسول خدا جان سپرد درحالیکه از ایشان راضی بود، وامی گذارم. سپس گفت: و اگر یکی از این دو مرد درزمان مرگ من زنده بود، این امر را به وی سپرده و به او اطمینان می کردم: سالم مولای ابی حذیفه و ابوعبیده بن الجراح. مردی به وی گفت: ای امیر مومنان! درباره عبدالله بن عمر چه می گویی؟ گفت: خدایت بکشد! به خدا که هرگز قصد نکرده ام مردی را به خلیفگی رسانم که از عهده طلاق دادن زنش برنیامد. - . و ابن سعد در طبقاته 3: 353 و 359 شبیه به آنرا نقل کرده است. -

ص: 78

عفان گوید منظورش از مردی که به عبدالله بن عمر اشاره کرد، المغیرة بن شعبة است. و این روایت را قاضی القضاة - . المغنی 20: 236 - نیز روایت کرده و بر آن ایرادی وارد ندانسته است.

اما مقدمه دوم اینکه البخاری - . صحیح البخاریّ 6: 385 - و مسلم هر یک در صحیح خود و صاحب جامع الاصول - . در جامع الأصول 9: 209 حدیث 6787 - از ابی هریره روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مردمان در این قضیه پیرو قریش هستند، مسلمانشان پیرو مسلمان ایشان است و کافر ایشان پیرو کافرانشان. مردمان چون معدن هستند، برترین ایشان در دوره جاهلیت برترین ایشانند در دوره اسلام اگر که به علم دین آگاه گردند و بهترین مردم را کسانی خواهید دید که بیش از همه بیزارند از اینکه در این کار بیفتند.

و همه ایشان - . صحیح البخاریّ 6: 389 کتاب الأنبیاء باب مناقب قریش، و کتاب الأحکام باب الأمراء من قریش، و صحیح مسلم کتاب الإمارة باب النّاس تبع لقریش. - از ابن عمر روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: این امر (امامت امت) همچنان، تا وقتی که (حتی فقط) دو نفر از ایشان باقی است، در میان قریش است.

و البخاری - . صحیح البخاریّ 6: 389[ 4- 218- انتشارات الشّعب] کتاب الأنبیاء باب مناقب قریش، و در کتاب الأحکام باب الأمراء من قریش، و در جامع الأصول 4: 43 ذیل حدیث 2019 نیز آمده است. - از معاویه روایت می کند که شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

ص: 79

همانا این امر در میان قریش خواهد بود و کسی با ایشان (بر سر آن) ستیز نکند مگر آنکه، مادام که دین را بر پای می دارند، خداوند وی را سرنگون سازد.

و مسلم - . صحیح مسلم کتاب الإمارة باب النّاس تبع لقریش حدیث 1819، و در جامع الأصول 4: 42 حدیث 2016 و 9: 209 حدیث 6786 نیز آمده است. - از جابر روایت می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مردمان در خیر و شر پیرو قریش می باشند.

و صاحب جامع الاصول از الترمذی با اسناد وی از عمرو بن العاص روایت می کند که گفت: شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرمود: قریش تا روز قیامت در خیر و شر والیان مردم هستند.

قاضی القضاة در المغنی در این بحث که امامان امت از قریش هستند، می گوید: شیوخ ما در این قضیه به آنچه که از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده استناد دارند که فرمود: امامان از قریش هستند. - . از روایات نبوی متواتر و با اسناد فراوان است که دقیقا به همین متن در مسند الطّیالسیّ حدیث 926 و 2133 و به مضمونش در البخاریّ کتاب الأحکام باب 51، و مسلم کتاب الإمارة حدیث 5- 10، و التّرمذیّ کتاب الفتن باب 46، و مسند أحمد بن حنبل 1- 398 و 5- 86- 101 و 106- 108 و -

و روایت شده که حضرت فرمود: این امر به درستی برقرار نمی گردد مگر در این شاخه از قریش.

ص: 80

و این را بدانچه در روز سقیفه رخ داد تقویت کرده اند مبنی بر اینکه همین قضیه باعث شد که انصار از تصمیمی که گرفته بودند بازگردند، چرا که وقتی این روایت را شنیدند، از قصد خود صرفنظر کرده و از ورود به آن دست کشیدند. همچنین این سخن را هم به این دلیل که در آن حال کسی با آن مخالفت ننمود، قوی می دانند، چرا که ابوبکر درباره آن حاضرین را به گواهی گرفت و همه ایشان به آن شهادت دادند بگونه ای که از حد خبر واحد، به حد خبر شایع و متواتر رسید و نیز آنرا به این جهت قوی می دانند که آنچه به این حال باشد، اگر در میان عموم مردمان ذکر شود و گوینده ادعای دانستن آن کند و هیچ انکار کننده ای به مخالفت برنخیزد، این بر درستی آن خبر دلالت خواهد داشت.

شارح المواقف در بحث شروط امامت میگوید: اشعری ها و جبائی ها شرط کرده اند که امام قریشی باشد و خوارج و برخی از معتزلی ها این را رد کرده اند. و ما این سخن را پذیرفته ایم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: امامان از قریش هستند.

اما صحابه نیز به مضمون این حدیث عمل نموده اند، چرا که ابوبکر در روز سقیفه، آنگاه که در حضور صحابه درباره امامت مناقشه می کردند، در برابر انصار به این حدیث استناد نمود و ایشان پذیرفتند و بر آن اجماع نمودند، پس این حدیث دلیلی قطعی شد که به یقین افاده شرط بودن قریشی بودن را دارد. آنگاه وی به حجت مخالفین پاسخ می دهد. قاضی القضاة درباره تناقض – در سخن عمر به دلیل قرشی نبودن سالم - توضیح داده است که ممکن است قصد عمر آن بوده باشد که اگر

ص: 81

سالم زنده بود، شک نمی کرد که او را در مشورت و نظرخواهی وارد می کرد و نه شایسته دانستن برای امامت.

و باطل بودن آن روشن است، چرا که روایتها چنان که دیدیم درباره به جانشین کردن و واگذار نمودن امور به وی صریح است و چنین تفسیری را برنمی تابد، چنانکه که بر مولف نیز پنهان نیست.

آنگاه سخن وی درباره سالم و ابوعبیدة دلیلی روشن بر جهل وی است، زیرا آنچه که از امتناع وی از تعیین و تصریح بنام جانشین خود به بهانه این که: نمی خواستم زنده و مرده آنرا بر دوش کشم، روایت شده، بخصوص پس از اعتراف وی به اینکه اگر امیر المومنین علی علیه السلام اگر امر امامت را به دست می گرفت، مردمان را به راه حق هدایت می نمود؛ دلالت بر این دارد که وی تنها بخاطر احتیاط و ترس از خدای تعالی و از بیم اینکه مبادا در روز قیامت از کرده کسی که جانشین نموده، مورد پرس و جو قرار گیرد، از تعیین دست کشیده و به این دلیل جانشین گماردن را ترک نموده و این امر را بصورت شورا قرار داده که نزد خداوند تبارک عذر بهتری داشته باشد ولی با این وجود آرزو کرده که سالم زنده می بود تا او را به خلیفگی بنشاند و بر این حکم تصریح نماید و از پرس و جو درباره به جانشین کردن وی نیز بیمی ندارد و گمان کرده که آنچه پسر عمویش درباره سالم شنیده مبنی بر اینکه وی شدیدا دوستدار خداوند است، حجتی قاطع برای شایسته شمردن وی برای خلافت می باشد، با آنکه شدت محبت به خداوند، امری نیست که شرایط امامت را برای صاحبش گرد آورد و مستلزم توانایی او برای تحمل دشواریهای خلافت نیست و شدت محبت به خدا را مراحل چندی است و او چه استدلالی از این خبر دارد که ثابت می کند این فرد به حدی از محبت خدا رسیده که او را بکلی از ارتکاب امور ناپسند بازمی دارد و اگر نظیر چنین خبری، هر عذر و سخنی را کنار می زند، چگونه است که وصف امیر المومنین علیه السلام در خبر طیر مبنی بر اینکه او دوست داشتنی ترین بندگان نزد خداوند است، حجت تامه نمی باشد، با اینکه محبوب بودن نزد خداوند ثقل بیشتری از محبت داشتن به خدا دارد و بسیار دوست داشتن خدا ضرورتا بمعنی برتری بر همه خلایق نیست. پس چرا وی نام امیر المومنین را به صراحت ذکر ننمود تا بواسطه این خبر و دیگر سخنان متواتر و نشانه های دوچندان موکد که دلالت بر برتری و کرامت و امامت وی دارد، در روز قیامت برای خود عذری داشته باشد.

و بس سخن نیکی است آنچه ابوالصلاح در کتاب تقریب المعارف - . تقریب المعارف (فی الکلام): 162 -

می گوید: این خود اثبات این سخن شیعه است که وی و آن همنشینش و ابی عبیدة و سالم غلام ابی حذیفه، از قبل همدست شده بودند

ص: 82

که چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم جان باخت، امامت را از دست بنی هاشم به در آورند.

و اگر چنین نبود آرزوی زنده بودن سالم و این سخنش که هیچ شکی درباره او نداشته با وجود حضور آنهمه سرآمدان صحابه و پیشگامان و اهل فضل و بزرگواریها که سالم ذره ای از آن را نداشته، وجهی از خرد در خود ندارد و چنین است آرزوی او درباره عبیدة بن الجراح. پایان .

بطور کلی در شورا از وی اموری پدیدار گشت که کینه های نهفته در سینه اش را برملا نمود و به این ترتیب پایه فتنه و ستم و ظلم بر همه آدمیان را تا روز قیامت بنیان گذاشت.

ابن ابی الحدید - . در شرح نهج البلاغة 9: 24- 30 -

گوید: جعفر بن مکی پرده دار چنین روایت نمود که از محمد بن سلیمان سرکرده پرده داران پرسیدم: - ابن ابی الحدید گوید و من این محمد را دیده ام و شناختی دورادور از وی داشتم و او ظریف و ادیب بود و از فلسفه به قسم ریاضیات آن می پرداخت و به مذهب بخصوصی تعصب نداشت- جعفر گوید از وی درباره نظرش درباره علی علیه السلام و عثمان پرسیدم و او گفت: این یک دشمنی دیرینه بین بنی عبد شمس و بنی هاشم است و سخن را بدانجا پیش برد که: و اما علت دوم اختلاف در امر امامت آنست که عمر امر خلافت را به شیوه شورا بین شش تن قرار داد و یک تن بخصوص را چه از ایشان و چه غیر ایشان، معین ننمود و به دل هر یک از ایشان افتاد که برای خلافت در نظر گرفته شده است و او شایسته فرمانروایی و حکومت است و همچنان این اندیشه در دل و ذهن ایشان و پیش چشم ایشان و در فکر و خیالشان به تصویر کشیده شده بود و دلهاشان بدان گرایش شدید داشت و چشمشان به آن دوخته شده بود تا آنکه اختلافی که بین علی و عثمان درگرفت،

ص: 83

تا جایی که کار به کشته شدن عثمان انجامید و اصلی ترین سبب در قتل وی طلحه بود که شک نداشت در اینکه پس از وی کار خلافت به دلایل چندی از آن وی خواهد بود: از جمله سابقه او و اینکه پسر عموی ابوبکر بود و ابوبکر در دل مردمان آن زمان جایگاهی عظیم بیش از آنچه که امروز دارد، داشت و نیز اینکه وی بخشنده و دست و دل باز بود و در زمان زندگی ابوبکر با عمر رقابت کرده بود و دوست داشت که ابوبکر خلافت را به وی بسپارد و همچنان از چپ و راست برای عثمان می زد و اذهان مردمان را نسبت به وی تیره می ساخت و دلهای ایشان را از او بیزار می کرد و اهل مدینه و بیابان نشینها و اهل شهرهای دیگر را علیه وی می شوراند و زبیر او را یاری می کرد و او نیز این امر را از آن خود می خواست و امید آندو به دستیابی به خلافت کمتر از امید علی علیه السلام به آن نبود بلکه آندو خود را امیدوارتر می دیدند، چرا که علی علیه السلام را دو خلیفه اول پس رانده بودند و از اعتبار ساقط دانسته و هیبت او را در برابر مردمان شکسته بودند و به فراموشی سپرده شده بود و بیشتر مردمانی که ویژگیها و فضایلی را که وی در دوره نبوت به آن معروف بود را می شناختند، مرده بودند و نسلی پا گرفته بود که او را نمی شناختند و او را جز یکی از مسلمانان نمی دانستند و از فضایل او چیزی باقی نگذاشته بودند جز اینکه وی پسر عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و شوی دختر او و پدر دو نوه اش است و فراتر از این از یادها پاک شده بود و از کینه قریش و کجرویهای ایشان در حق او کارها روا گشت که در حق احدی صورت نپذیرفت و قریش طلحه و زبیر را احترام می کردند چرا که عللی که کینه ایشان را برانگیزد در آندو نبود و در اواخر دوران عثمان می کوشیدند دل قریشیان را به دست آورند

ص: 84

و ایشان را به بخشش و عطای بسیار وعده می دادند و نزد خود و مردمان گرچه نه بالفعل ولی بالقوه، بعنوان خلیفه قلمداد می شدند، چرا که عمر بر آندو تاکید کرده و برای خلیفه شدن آندو ابراز رضایت کرده بود و عمر در آن زمان سخنش شنیده و کردارش پسندیده بود و مورد اطاعت و حکمش در زندگی و پس از مرگش جاری بود و آنگاه که عثمان کشته شد، طلحه خواستار خلافت گشت و شدیدا بر آن پای فشرد و اگر مالک اشتر و گروهی دیگر از دلیرمردان عرب نبودند که خلافت را به نام علی علیه السلام پیوند زدند، هرگز دست وی به آن نمی رسید و چون خلافت از دست طلحه و زبیر برون شد، آن دودستگی بس عظیم را بوجود آوردند و عایشه ام المومنین را با خود همپا نموده و بسوی عراق روانه شده و فتنه را بر پا کردند و نتیجه جنگ جمل آن شد که همگان دانند و آنگاه جنگ جمل مقدمه و زمینه چینی برای جنگ صفین شد و معاویه اگر به آنچه که در بصره جریان داشت، طمع نداشت، هرگز به آنچه مرتکب شد دست نمی یازید، آنگاه این گمان را به دل اهل شام نفوذ داد که علی علیه السلام با نبرد با ام المومنین و مومنان فاسق گشته است و اینکه وی طلحه و زبیر را که از اهل بهشتند، کشته است و هر که مومنی از اهل بهشت را بکشد، در آتش دوزخ خواهد بود. و آیا جز این بود که فساد برآمده از جنگ صفین چیزی جز شاخه ای از فسادی بود که در جنگ جمل جریان داشت ؟! آنگاه از فساد صفین و گمراهی معاویه هرآنچه از فساد و تباهکاری دوران بنی امیه شکل گرفت، برآمد و فتنه ابن الزبیر شاخه ای از حادثه یوم الدّار بود چرا که عبدالله خود میگفت: عثمان زمانی که یقین کرد کشته خواهد شد، مرا به تاکید برای خلافت تعیین نمود و من در این سخن شاهدانی دارم که از جمله ایشان مروان بن الحکم است. می بینید که این امور چطور از آن ریشه اصلی، انشعابها گرفت و از آن تنه اصلی شاخه ها برآمد و از آن آتش، زبانه ها به هر سو افکنده شد؟ و همچنین این فتنه ها در هم می پیچند و ریشه همه آن در ایجاد شورا در شش تن بود. گوید و شگفت تر از همه این سخن عمر است که چون به وی گفتند:

ص: 85

تو سعید بن العاص و معاویه و فلانی و فلانی از جمله المولفة قلوبهم (دلگرم شدگان به صدقات و .. ) و از رهاگشتگان و فرزندان ایشان را بکار گرفتی و از اینکه علی و عباس و زبیر و طلحه را بکار گیری رویگردان شدی؟ پس گفت: اما درباره علی، از آن به وی خواهم داد (در نسخه دیگر: اما علی، شرافتمندتر از آنست)، و اما این چند تن از قریش، بیم آن دارم که در سرزمین اسلام پراکنده گشته و در آن بسیار فسادانگیزی کنند. اما کسی که از امیر کردن ایشان بیمناک است تا مبادا که به فرمانروایی طمع ورزند و هر یک مدعی آن برای خود شوند، چگونه نترسید که ایشان را شش تن همسان در شورا و نامزد برای خلافت قرار دهد؟ آیا از این نزدیکتر به فساد چیزی هست؟ و روایت کرده اند که روزی رشید دو فرزندش محمد و عبدالله را دید که بازی می کنند و می خندند و او نیز خرسند گشت و چون از پیش چشمانش دور شدند، گریست. فضل بن ربیع به وی گفت: ای امیر مومنان چه چیز تو را به گریه انداخته، حال آنکه این موقعیت شادی است نه اندوه؟! گفت: آیا بازی آندو و محبت میان ایشان را ندیدی؟ هان به خدا سوگند که به حتم به کینه و شمشیرکشی بدل خواهد شد و براستی که هر یک از آندو به زودی جان رفیقش را به غفلت، در خواهد ربود، چرا که پادشاهی عقیم است. رشید امر خلافت را برای ایشان به ترتیب قرار داده بود، این یک، سپس آن دیگری، پس چگونه شد که در خلافت ترتیب را رعایت نکردند، بلکه حالشان در آن چون دندانه های شانه شد؟! من به جعفر گفتم: همه این سخنان را از محمد بن سلیمان روایت می کنی. تو خود چه می گویی؟ گفت:

ص: 86

پایان.

و روشن گشت که همه فتنه هایی که در اسلام رخ نموده از شاخه های شورا و سقیفه و دیگر بدعت سازیهایی است که او و برادرش بنیان نهادند.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام: یهرّ عقیرته .. الهریر: الصّوت و النباح ⁽⁴⁾.

و العقیرة کفعیلة أیضا-: الصّوت ⁽⁵⁾.. أی یرفع صوته. و فی بعض النسخ بالزای.

و عفیرته بالفاء علی التصغیر و العفرة ⁽⁶⁾: بیاض الإبط ⁽⁷⁾، و لعلّ المعنی یحرّک منکبیه للخیلاء، و الأول أظهر ⁽⁸⁾.

قال الجوهری ⁽⁹⁾: العقیرة: السّاق المقطوعة، و قولهم: رفع فلان عقیرته ..

أی صوته، و أصله أنّ رجلا قطعت إحدی رجلیه فرفعها و وضعها علی الأخری و صرخ، فقیل بعد لکلّ رافع صوته: قد رفع عقیرته ⁽¹⁰⁾.

**[ترجمه]سخن او «یهر عقیرته» هریر یعنی صدا و پارس کردن و عقیره مانند فعیله نیز به معنای صداست یعنی صدایش را بلند کرد. و در بعضی نسخه ها با زاء یعنی یهز آمده و عفیره با فاء بصورت مصغر است و عفرة یعنی سفیدی زیر بغل، و شاید معنی شانه هایش را با تکبر حرکت می داد باشد و معنی اول ظاهرتر است. جوهری گفته: العقیرة یعنی ساق قطع شده و سخن آنان «رفع فلان عقیرته» یعنی صدایش را بلند کرد و اصل آن این است که شخصی یکی از دو پایش قطع شده آن را بلند می کند و بر دیگری می گذارد و فریاد می زند و بعد از آن به هر کس که صدایش را بلند می کرد گفتند «قد رفع عقیرته» .ص: 87

ص: 87

**[ترجمه]

الطعن التاسع عشر:

اشاره

أنّه أوصی بدفنه فی بیت النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و کذلک تصدّی لدفن أبی بکر هناک، و هو تصرّف فی ملک الغیر من غیر جهة شرعیّة، و قد نهی اللّه الناس عن دخول بیته صلّی اللّه علیه و آله من غیر إذن بقوله: (لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ) ⁽¹⁾، و ضربوا المعاول عند أذنه صلّی اللّه علیه و آله، قال تعالی:

(لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ) ⁽²⁾

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: حُرْمَةُ الْمُسْلِمِ مَیِّتاً کَحُرْمَتِهِ ⁽³⁾حَیّاً ⁽⁴⁾.

و تفصیل القول فی ذلک، أنّه لیس یخلو موضع قبر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله من أن یکون باقیا علی ملکه أو یکون انتقل فی حیاته إلی عائشة کما ادّعاه بعضهم فإن کان الأول لم یخل ⁽⁵⁾من أن یکون میراثا بعده أو صدقة، فإن کان میراثا فما کان یحلّ لأبی بکر و عمر من بعده أن یأمرا بدفنهما فیه إلّا بعد إرضاء الورثة، و لم نجد أحدا خاطب أحدا من الورثة علی ابتیاع هذا المکان و لا استنزله ⁽⁶⁾عنه بثمن و لا غیره، و إن کان صدقة فقد کان یجب أن یرضی عنه جماعة المسلمین، و ابتیاعه ⁽⁷⁾منهم إن جاز الابتیاع لما یجری هذا المجری، و إن کان نقل فی حیاته فقد کان یجب أن یظهر سبب انتقاله و الحجّة فیه، فإنّ فاطمة علیها السلام لم یقنع

منها فی انتقال فدک إلی ملکها بقولها و لا شهادة من شهد لها.

و أمّا استدلال بعضهم بإضافة البیوت إلیهنّ فی قوله تعالی: (وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ ..) ⁽¹⁾فمن ضعیف ⁽²⁾الشبهة، إذ هی لا تقتضی الملک و إنّما تقتضی السکنی، و العادة فی استعمال هذه اللفظة فیما ذکرناه ظاهرة، قال اللّه تعالی: (لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لا یَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ یَأْتِینَ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ) ⁽³⁾و لم یرد تعالی إلّا حیث یسکنّ و ینزلن دون حیث یملکن بلا شبهة، و أیضا قوله تعالی: (لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ) ⁽⁴⁾متأخّر فی الترتیب عن قوله: (وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ) ⁽⁵⁾، فلو کان هذا دالا علی ملکیّة الزوجات لکان ذلک دالا علی⁽⁶⁾کونها ملکه صلّی اللّه علیه و آله، و الجمع بین الآیتین بالانتقال لا یجدیهم، لتأخّر النهی عن الدخول من غیر إذن عن الآیة الأخری فی الترتیب، و الترتیب حجّة عند کلّهم أو جلّهم، مع أنّه ظاهر أنّ البیوت کانت فی یده صلّی اللّه علیه و آله یتصرّف فیها کیف یشاء، و اختصاص کلّ من الزوجات بحجرة لا یدلّ ⁽⁷⁾علی کونها ملکا لها.

و أمّا اعتذارهم بأنّ عمر استأذن عائشة فی ذلک، حیث رَوَی الْبُخَارِیُّ ⁽⁸⁾، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَیْمُونٍ فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ یُشْمَلُ عَلَی قِصَّةِ قَتْلِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ لِابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ: انْطَلِقْ إِلَی عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ فَقُلْ: یَقْرَأُ عَلَیْکِ عُمَرُ السَّلَامَ، وَ لَا تَقُلْ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، فَإِنِّی لَسْتُ الْیَوْمَ لِلْمُؤْمِنِینَ أَمِیراً، وَ قُلْ: یَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ

یُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَیْهِ، ⁽¹⁾.. فَسَلَّمَ وَ اسْتَأْذَنَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَیْهَا فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْکِی، فَقَالَ ⁽²⁾: یَقْرَأُ عَلَیْکِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلَامَ وَ یَسْتَأْذِنُ أَنْ یُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَیْهِ، ⁽³⁾فَقَالَتْ: کُنْتُ أُرِیدُهُ لِنَفْسِی وَ لَأُوثِرَنَّ بِهِ الْیَوْمَ عَلَی نَفْسِی، فَلَمَّا أَقْبَلَ قِیلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ، قَالَ ⁽⁴⁾: ارْفَعُونِی، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَیْهِ، فَقَالَ: مَا لَدَیْکَ؟. فَقَالَ:

الَّذِی تُحِبُّ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، أَذِنَتْ. قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا کَانَ شَیْ‌ءٌ ⁽⁵⁾أَهَمَّ إِلَیَّ مِنْ ذَلِکَ. قَالَ: فَإِذَا أَنَا قُبِضْتُ فَاحْمِلُونِی، ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ ⁽⁶⁾یَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَإِنْ أَذِنَتْ لِی فَأَدْخِلُونِی وَ إِنْ رَدَّتْنِی رُدُّونِی إِلَی مَقَابِرِ الْمُسْلِمِینَ .. ⁽⁷⁾.

فهذا دلیل واضح علی جهله أو تسویله و تمویهه علی العوام، لما قد عرفت من أنّه إن کان صدقة یشترک فیه المستحقّون کما یدلّ علیه الخبر الذی افتراه أبو بکر فتحریم التصرّف فیه ⁽⁸⁾بالدفن و نحوه واضح، و إن کان میراثا فالتصرّف فیه قبل القسمة من دون استئذان جمیع الورثة أیضا محرّم، و لا ینفع طلب الإذن من عائشة وحدها ⁽⁹⁾

و قد وجدنا نماذج فلتت من أقلام أعلامهم و برزت، و روایات خفیت عن نقّادهم بل کلمات صدرت من الصحابة فی غفلة من درّة عمر و سیف البغی.

و فی هذا المقام فقد جاء عن عروة أنّه قال: إنّ عمر بن الخطّاب أراد أن یکتب السنن فاستفتی أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی ذلک، فأشاروا علیه أن یکتبها! فطفق عمر یستخیر اللّه فیها شهرا ثمّ أصبح یوما و قد عزم اللّه له، فقال: إنّی کنت أرید أن أکتب السنن و إنّی ذکرت قوما کانوا قبلکم کتبوا کتابا فأکبّوا علیه و ترکوا کتاب اللّه ..!!. کما أوردها الدارمیّ فی سننه 1- 125، و الحاکم فی مستدرکه 1- 104- 106، و جاء فی مختصر جامع العلم: 36 و 37 و غیرهم.

و ها هو الطبریّ یحکی عن عمر قوله- کما فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 3- 120- أربع مجلدات-: جرّدوا القرآن و لا تفسّروه!، و أقلّوا الروایة عن رسول اللّه و أنا شریککم. و قد قال ابن کثیر فی تاریخه: 8- 107: هذا معروف عن عمر، و إنّ عمر حبس ثلاثة: ابن مسعود و أبا الدرداء و أبا مسعود الأنصاری حتّی مات عمر. و قاله غیر واحد کما فی مجمع الزوائد 1- 149، و تذکرة الحفّاظ 1- 7.

و جاء فی مستدرک الحاکم 1- 110: أنّ عمر بن الخطّاب قال لابن مسعود و لأبی الدرداء و لأبی ذرّ: ما هذا الحدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و أحسبه حبسهم بالمدینة حتّی أصیب.

و قد سبقه الأول- کما جاء فی کنز العمّال 5- 237، و تذکرة الحفّاظ 1- 5، و البدایة و النهایة و غیرها عن عائشة، قالت: جمع أبی الحدیث عن رسول اللّه فکانت خمسمائة حدیث! فبات یتقلّب، فقلت: یتقلّب لشکوی أو لشی‌ء بلغه؟، فلما أصبح قال: أی بنیّة! هلمّی بالأحادیث التی عندک، فجئته بها فأحرقها.

و سار الثانی علی منهاج الأول، فها هو ابن سعد فی الطبقات الکبری 5- 188، و الخطیب البغدادیّ فی تقیّد العلم و غیرهما قالا: إنّ عمر خطب فی خلافته فقال: لا یبقین أحد عنده کتابا إلّا أتانی به فأری فیه رأیی، فظنّوا أنّه یرید النظر فیها لیقوّمها علی أمر لا یکون فیه اختلاف، فأتوه بکتبهم فأحرقها بالنار!، بل هو بعث فی الأمصار یأمرهم: من کان عنده شی‌ء فلیمحه، کما جاء فی جامع بیان العلم لابن عبد البرّ.

و علی کلّ، فإنّ السلطة الحاکمة و السیاسة الوقتیة السائدة اقتضت مصالحها محو السنّة و حرقها، و عدم التحدّث بها، و معاقبة من یقول بها و ینشرها، بل و حتّی من یعمل بها، و إحیاء البدع و نشرها، و إعطاءها صبغة شرعیّة، و لذا کان الاجتهاد بالرأی و القیاس و الاستحسان مسألة طبیعیة فی الأحقاب اللاحقة نتیجة فقد النصّ، و لذا تشبّثوا بالاقتداء بسنّة أبی بکر و من لحق به و شایعه کمعاویة و نغله و مروان بن الحکم و عبد الملک و ولده الولید و سلیمان .. و هکذا دوالیک إلی أن جاء عمر بن عبد العزیز فطلب من أبی بکر الحزمی أن یکتب له ما کان من حدیث رسول اللّه أو سنّته أو حدیث عمر بن الخطّاب! کما صرّح بذلک مالک فی الموطإ 1- 5 و غیره. و لا حول و لا قوّة إلّا باللّه.

أقول: هذه نماذج یسیرة جدّا عمّا هناک، و لم نستقص و ما کان من قصدنا الاستقصاء حول الدور البشع الذی واجه الخلیفة به حدیث الرسول (صلی الله علیه و آله) قصد بها أغراض سیاسیّة وقتیّة للسدّ علی الأمّة أبواب المعرفة و حبسها فی براثن الجاهلیّة و حرمانها من ینبوع الوحی، و إلقائها فی معترک الأهواء، و إبعادها من نمیر صاحب الرسالة و أهل بیته سلام اللّه علیهم أجمعین و فضائلهم.

و هذه سیرة سار علیها قضت علی معالم الدین و ضربت صمیم الإسلام و ..

مع أنّا نعلم: أنّ الکتاب أحوج إلی السنّة من السنّة إلی الکتاب- جامع بیان العلم 2- 191 و أنّ متشابهات القرآن لا ترفع إلّا بالسنّة، و هما لا یتفارقان حتّی یردا علی النبیّ الحوض ...

فحقّ لنا أن نعدّ- بعد کلّ هذا- أنّ هذا أهمّ مطاعن الرجل و أعظم مساویه.

و قولته لأبی هریرة و کعب الأحبار و غیرهما معروفة، أورد جملة منها فی کنز العمّال 5- 239، و تاریخ ابن کثیر 8- 106 و غیرهما.

و جاء فی شرح النهج لابن أبی الحدید 1- 174: قیل لابن عبّاس لمّا أظهر قوله فی العول بعد موت عمر- و لم یکن قبل یظهره-: هلّا قلت هذا و عمر حیّ؟!. قال: هبته.

و عن ابن عبّاس، قال: مکثت سنتین أرید أن أسأل عمر بن الخطّاب عن .. کما جاء فی کتاب العلم لابن عمرو: 56.

و عن أبی هریرة، قال: لقد حدّثتکم بأحادیث لو حدّثت بها زمن عمر بن الخطّاب لضربنی عمر بالدرّة، کما جاء فی بیان العلم 2- 112.

و عنه أیضا قال: ما کنّا نستطیع أن نقول: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتّی قبض عمر!. تاریخ ابن کثیر 8- 107.

و بعد کلّ هذا، فها هو عمر یصرّح علی المنبر: أحرّج باللّه علی رجل یسأل عمّا لم یکن، فإنّ اللّه قد بیّن ما هو کائن .. سنن الدارمیّ 1- 50، جامع بیان العلم 2- 141.

و من الشواهد المؤلمة قصّة صبیغ- فقد رویت عن جمع من الصحابة و بألفاظ مختلفة- أنّ رجلا یقال له: صبیغ، قدم المدینة، فجعل یسأل عن متشابه القرآن، فأرسل إلیه عمر- و قد أعدّ له عراجین النخل- فقال له: من أنت؟. قال: أنا عبد اللّه صبیغ، فأخذ عمر عرجونا من تلک العراجین فضربه!، و قال: أنا عبد اللّه عمر، فجعل له ضربا حتّی دمی رأسه، فقال: یا أمیر المؤمنین! حسبک، قد ذهب الذی کنت أجد فی رأسی!. و عن السائب: فلم یزل وضیعا فی قومه حتّی هلک و کان سیّد قومه!. انظر: سنن الدارمیّ: 1- 54 و 55، و تاریخ ابن عساکر 6- 384، و تفسیر ابن کثیر 4- 232، و الإتقان للسیوطی 2- 5، و کنز العمّال 1- 228، 229، و فتح الباری 8- 17، و سیرة عمر لابن الجوزی: 109، و إحیاء العلوم 1- 30 و غیرها.

و بعد نهیه عن القرآن تفسیرا، و الحدیث روایة، و السنّة تدوینا، منع عن الکتب و المؤلّفات قراءة أو حفظا، و نسخا و تدوینا. و قد جاء بطرق مختلفة و مضامین متظافرة جملة من الروایات سلف بعضها، منها أنّه عاقب من حفظها بل من أخبر بوجودها، و قد أصابوا عند فتح المدائن کتبا فیها علم من علوم الفرس .. و قد عاقب آخر و ضربه حتّی قال: دعنی، فو اللّه لا أدع عندی شیئا من تلک الکتب إلّا أحرقته، فترکه!.

و قد أمر عمرو بن العاص بإحراق کتب مدینة الإسکندریّة، و تلک قصّة مشهورة نقلها أکثر من واحد من المؤرّخین کما فی تاریخ مختصر الدول للملطی- المتوفّی سنة 684 ه- صفحة: 180، و تاریخ التمدّن الإسلامی لجرجی زیدان 3- 40 و 42 و غیرهما، و قد ناقشها بعض المتأخّرین منّا بما لا حاصل فیه، و لم نعقد حواشینا لتفصیلها، و قد أسندها و فصّل البحث فیها شیخنا الأمینی فی غدیره 6- 297- 302، فراجع.

ثمّ بعد هذا فقد حرّم خلیفتهم کلّ بحث و تحقیق- کما ذکره حجّة إسلامهم الغزالی- یقول فی إحیاء العلوم: 1- 30: و [عمر] هو الذی سدّ باب الکلام و الجدل، و ضرب صبیغا بالدرّة لمّا أورد علیه سؤالا فی تعارض آیتین فی کتاب اللّه، و هجره، و أمر الناس بهجره!!.

فهل یبقی- و الحال هذه- مبدأ لأصول التعلیم و التعلّم؟ و من هنا قد حرّمت الأمّة الکثیر الکثیر و نزلت الحضیض الحضیض ببرکة تلک الدرّة و صاحبها.

و من أعجب العجب أنّ الجهّال من المخالفین بل علماؤهم یعدّون هذا الدفن من مناقبهما و فضائلهما، بل یستدلّون به علی استحقاقهما للإمامة و الخلافة.

وَ قَدْ رَوَی الشَّیْخُ الْمُفِیدُ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ فِی مَجَالِسِهِ ⁽¹⁾أَنَّ فَضَّالَ بْنَ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ الْکُوفِیَّ مَرَّ بِأَبِی حَنِیفَةَ وَ هُوَ فِی جَمْعٍ ⁽²⁾کَثِیرٍ یُمْلِی ⁽³⁾عَلَیْهِمْ شَیْئاً مِنْ فِقْهِهِ وَ حَدِیثِهِ-، فَقَالَ لِصَاحِبٍ کَانَ مَعَهُ: وَ اللَّهِ لَا أَبْرَحُ أَوْ أُخْجِلَ أَبَا حَنِیفَةَ .. فَدَنَا مِنْهُ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ، فَرَدَّ وَ رَدَّ الْقَوْمُ بِأَجْمَعِهِمُ السَّلَامَ عَلَیْهِ، فَقَالَ: یَا أَبَا حَنِیفَةَ رَحِمَکَ اللَّهُ! إِنَّ لِی أَخاً یَقُولُ: إِنَّ خَیْرَ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ (عَلَیْهِ

السَّلَامُ) وَ أَنَا أَقُولُ إِنَّ أَبَا بَکْرٍ خَیْرُ النَّاسِ ⁽¹⁾وَ بَعْدَهُ عُمَرَ، فَمَا تَقُولُ أَنْتَ رَحِمَکَ اللَّهُ؟. فَأَطْرَقَ مَلِیّاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، فَقَالَ: کَفَی بِمَکَانِهِمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] کَرَماً وَ فَخْراً، أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُمَا ضَجِیعَاهُ فِی قَبْرِهِ، فَأَیُّ حُجَّةٍ أَوْضَحُ لَکَ مِنْ هَذِهِ؟!. فَقَالَ لَهُ فَضَّالٌ: إِنِّی قَدْ قُلْتُ ذَلِکَ لِأَخِی، فَقَالَ: وَ اللَّهِ لَئِنْ کَانَ الْمَوْضِعُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ دُونَهُمَا فَقَدْ ظَلَمَا بِدَفْنِهِمَا فِی مَوْضِعٍ لَیْسَ لَهُمَا فِیهِ حَقٌّ، وَ إِنْ کَانَ الْمَوْضِعُ لَهُمَا فَوَهَبَاهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَدْ أَسَاءَا وَ مَا أَحْسَنَا ⁽²⁾إِذْ رَجَعَا فِی هِبَتِهِمَا وَ نَکَثَا عَهْدَهُمَا، فَأَطْرَقَ أَبُو حَنِیفَةَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ ⁽³⁾لَهُ:

لَمْ یَکُنْ لَهُ وَ لَا لَهُمَا⁽⁴⁾خَاصَّةً، وَ لَکِنَّهُمَا نَظَرَا فِی حَقِّ عَائِشَةَ وَ حَفْصَةَ فَاسْتَحَقَّا الدَّفْنَ فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ بِحُقُوقِ ⁽⁵⁾ابْنَتَیْهِمَا، فَقَالَ ⁽⁶⁾فَضَّالٌ: قَدْ قُلْتُ لَهُ ذَلِکَ، فَقَالَ: أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) مَاتَ عَنْ تِسْعِ نِسَاءٍ ⁽⁷⁾، وَ نَظَرْنَا فَإِذَا لِکُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ تُسُعُ الثُّمُنِ، ثُمَّ أَنْظَرْنَا ⁽⁸⁾فِی تُسُعِ الثُّمُنِ فَإِذَا هُوَ شِبْرٌ فِی شِبْرٍ، فَکَیْفَ یَسْتَحِقُّ الرَّجُلَانِ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ، وَ بَعْدَ فَمَا بَالُ عَائِشَةَ وَ حَفْصَةَ تَرِثَانِ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ فَاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلَامُ ابْنَتُهُ تُمْنَعُ الْمِیرَاثَ. فَقَالَ أَبُو حَنِیفَةَ: یَا قَوْمُ! نَحُّوهُ عَنِّی، فَإِنَّهُ وَ اللَّهِ رَافِضِیٌّ خَبِیثٌ. انتهی.

ثم علی تقدیر جواز دفنهما هناک فلا دلالة له علی فضلهما بمعنی زیادة الثواب و الکرامة عند اللّه تعالی، فإنّ ذلک إنّما یکون بالصالحات من الأعمال کما

قال اللّه تعالی: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ) ⁽¹⁾. نعم لو کان ذلک بوصیّة من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لکان کاشفا عن فضل و دلیلا علی شرف ⁽²⁾

أنّ عمر سأل حذیفة هل هو من المنافقین أم لا؟.

و لو لا أنّه علم من نفسه صفات تناسب صفات المنافقین لم یکن یشکّ فیها و لم یتقدم علی فضیحتها.

**[ترجمه]اینکه وی وصیت کرد وی را در خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دفن کنند و همچنین خود برای دفن کردن ابوبکر در آنجا اقدام نمود و این تصرف در ملک دیگران بدون هیچ وجه شرعی می باشد و خداوند مردمان را از ورود به خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بدون اذن وی بازداشته است و می فرماید: (لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ : -: و به خانه های پیامبر وارد نشوید مگر آنکه به شما اجازه داده شود.) - . الأحزاب/ 53 -

و کلنگهاشان را در کنار گوش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر زمین کوبیدند، حال آنکه خدایتعالی می فرماید: (لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ –: صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر مکنید، و همچنانکه بعضی از شما با بعضی دیگر بلند سخن می‌گویید با او به صدای بلند سخن مگویید، مبادا بی‌آنکه بدانید کرده‌هایتان تباه شود) - . الحجرات/2 - .

و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: حرمت مومن درحالیکه مرده است، همچون حرمت او در حال زنده بودنش است. - . این چیزی است که دو فرقه بر سر آن توافق نموده اند و در سنن الدارمیّ در کتاب المناسک: 76 و غیر آن آمده است. -

و بیان سخن در این قضیه اینکه محل مقبره رسول خدا پس از رحلتش یا همچنان در ملکیت خود وی مانده و یا آنکه چنانکه برخی از ایشان ادعا کرده اند، به عایشه منتقل شده است. اگر حالت اول باشد پس یا بایستی پس از او به ارث رسیده باشد یا به صدقه رفته باشد و اگر ارث باشد برای ابوبکر و عمر حلال نیست که پس از پیامبر دستور به دفن خود در آن مکان دهند مگر آنکه وارثان را راضی کرده باشد و هیچ کسی را سراغ نداریم که با یکی از وارثان درباره خریدن این مکان سخن گفته باشد یا از ایشان خواسته باشد در برابر بهایی یا چیزی از آن دست بکشند. و اگر صدقه باشد که بایستی تمامی مسلمانان برای تصرف در آن رضایت می دادند و از ایشان خریداری می شد اگر که فروش مکانی با این حال جایز باشد. و اما اگر در زمان زندگی پیامبر انتقال به دیگری شده باشد، بایستی که علت انتقال آن و سند و حجت برای اینکار آشکار می گشته، چه آنکه سخن فاطمه سلام الله علیها،

ص: 88

درباره انتقال فدک به تملک او بواسطه قول او و نه حتی گواهی شهادت دهندگان به نفع او، مورد قبول (هم اینان) قبول نگرفت. و اما استدلال برخی مبنی بر نسبت دادن خانه ها به زنان پیامبر در آیه شریفه (وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ : و در خانه های خود قرار گیرید ) - . الأحزاب/ 33 - ،

از شبهه های ضعیف است، چرا که آیه اقتضای تملک ندارد بلکه تنها معنی سکونت را در خود دارد و استعمال این لفظ در معنایی که گفتیم روشن است و خدایتعالی می فرماید: (لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لا یَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ یَأْتِینَ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ : و آنها را از خانه هایشان بیرون نکنید و بیرون نروند مگر آنکه مرتکب خطای آشکاری شده باشند) - . الطلاق/ 1 - . و منظور خدای تعالی بی هیچ شبهه ای تنها جایی است که در آن ساکن و ماندگارند و نه جایی که مالک آنند و همچنین در این آیه شریفه که (لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ –: و به خانه های پیامبر وارد نشوید مگر آنکه به شما اجازه داده شود) - . الأحزاب/ 53 - که در ترتیب، پس از آیه شریفه (وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ –: و در خانه هایتان قرار گیرید) - . احزاب/ 33 -

قرار دارد. واگر این دلالت بر مالکیت همسران پیامبر بر خانه ها داشته باشد، پس باید دلالت بر مالکیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز دلالت داشته باشد و جمع میان این دو آیه با انتقال فایده ای به حال ایشان نخواهد داشت چرا که نهی از ورود بدون اذن، در ترتیب پس از آیه دیگر آمده و ترتیب نزد همه ایشان یا بیشتر آنان حجت است و با این وجود روشن است که خانه ها در دست رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بوده و هر طور می خواسته در آن تصرف داشته و اختصاص دادن هر حجره ای به یکی از همسران دلیلی بر اینکه ملک وی باشد، نیست. و اما این بهانه که عمر برای این کار از عایشه اجازه گرفته بوده و البخاری - . صحیح البخاریّ 5: 19- 22 انتشارات الشّعب، کتاب المناقب، باب مناقب عثمان. -

از عمرو بن میمون در خبری طولانی که شامل داستان قتل عمر نیز هست، روایت می کند: عمر به پسرش عبدالله گفت: به نزد عایشه ام المومنین برو و به او بگو که عمر سلام می رساند و نگو امیر المومنین، چرا که من امروز برای مومنین امیر نیستم و بگو عمر بن الخطاب اجازه می خواهد

ص: 89

که با دو رفیقش دفن گردد ..

و او سلام کرد و کسب اجازه نمود و بر عایشه وارد شد و دید که نشسته و می گرید پس گفت: عمر بن الخطاب سلام می رساند و اجازه می خواهد که با دو رفیقش دفن گردد. پس گفت: آنرا برای خود می خواستم و بی شک امروز او را بر خود ترجیح می دهم و چون بازآمد گفتند که عبدالله بن عمر است که پیش می آید. گفت: مرا بر فراز دارید و مردی او را بر دوش گرفت. عمر گفت چه خبر داری؟ گفت: آنچه امیر مومنان دوست دارد. اجازه داد. گفت: شکر خدا، هیچ چیزی برای من از این مهمتر نبود. و گفت: پس چون من جان باختم مرا بر دوش گیرید و ببرید و سپس سلام کن و بگو عمر بن الخطاب اجازه می خواهد و اگر به من اجازه داد، مرا وارد کنید و اگر مرا رد کرد، مرا به قبرستان مسلمین بازگردانید. - . و نزدیک به این است آنچه در صحیح البخاریّ 2: 128 کتاب الجنائز باب ما جاء فی قبر النّبیّ (ص) و أبی بکر و عمر، حدیث 5 آمده و ابن سعد فی الطّبقات 3: 338، و ابن الأثیر فی الکامل 3: 27 آنرا ذکر کرده اند، و همچنین در جامع الأصول 4: 120 طی حدیث 2085، و فتح الباری ابن حجر 7: 56- 57 نیز آمده است. -

این دلیلی آشکار بر جهل او یا زیبا جلوه دادن یا دیگرگونه نمایاندن امور نزد مردم است، چرا که دانستیم که اگر خانه پیامبر صدقه باشد، آنچنانکه از خبری که ابوبکر به افترا بیان کرده هم پیداست، همه مستحقان در آن شریک هستند و حرمت تصرف در آن با دفن کردن و نظیر آن روشن است و اگر ارث باشد تصرف در آن پیش از تقسیم سهمها بدون اجازه گرفتن از همه وارثان حرام است و اذن گرفتن از فقط عایشه نیز فایده ای نخواهد داشت.

ص: 90

و در مستدرک الحاکم 1- 110 آمده است که عمر بن الخطاب به ابن مسعود و ابی الدرداء و ابی ذر گفت: این حدیث از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیست و گمان می کنم که ایشان را در مدینه تا وقتی که ضربه خورد حبس نمود.

و هم از او نقل است که گفت نمی توانستم بگوییم: (رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود) تا آنکه عمر جان باخت. تاریخ ابن کثیر 8 – 107

ص: 91

ص: 92

عجیب تر از همه اینکه برخی از جاهلان مخالفین بلکه دانشمندان ایشان دفن عمر در این مکان را از منقبتها و فضیلتهای عمر برشمرده اند بلکه برای بیان استحقاق وی برای امامت و خلافت به همین نکته استدلال می جویند.

شیخ مفید قدس الله روحه در کتاب مجالس - . در الفصول المختارة 2: 44- 45، با تصرّف و تلخیص ذکر شده است. - می نویسد که فضال الحسن بن فضال الکوفی از نزد ابوحنیفه عبور می کرد و او در میان جمع بسیاری، نکاتی از فقه و حدیثش را بر ایشان املاء می نمود. پس به همراهش گفت: بخدا از اینجا نمی گذرم مگر آنکه ابو حنیفه را شرمنده کنم، پس به او نزدیک شد و به او سلام نمود و او پاسخ داد و حلقه نشینان همگی سلام او را جواب دادند. فضال گفت ای ابو حنیفه که رحمت خدا بر تو باد، من برادری دارم که میگوید بهترین مردمان پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم علی بن ابیطالب علیه السلام است

ص: 93

و من می گویم که ابوبکر برترین مردمان است و پس از آن عمر. ای رحمت خدا بر تو، تو چه می گویی؟ پس وی مدتی سر فرو افکند و آنگاه برافراشت و گفت: همین کرامت و افتخار ایشان را بس که آندو در کنار رسول خدا قرار دارند. نمی بینی که آندو در کنار مقبره او دفن شده اند، چه حجتی روشن تر از این می خواهی؟! فضال به او گفت: من این را به برادرم گفتم ولی او گفت سوگند که اگر این مکان به دور از مالکیت آندو، از آن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بوده ، پس بی شک که با دفن شدنشان در آن محل که جزء اموال ایشان نبوده، ستم روا داشته اند و اگر این محل از آن ایشان بوده و آنرا به پیامبر بخشیده بودند، بی ادبی کرده و نیکرفتاری نکرده اند، چرا که هدیه خویش را بازپس ستانده و پیمانشان را زیر پا نهاده اند. پس ابوحنیفه مدتی سر فرو افکند و گفت: این مکان از آن پیامبر نبوده و از آن ایشان هم نبوده، بلکه آندو به حق عایشه و حفصه آن نگریسته و اینگونه با حق دخترانشان حق دفن شدن در آن یافته اند. پس فضال گفت این را به برادرم گفتم ولی او گفت: می دانی که پیامبر زمانی که رحلت فرمود نه همسر داشت و دیدیم هر یک را یک نهم از یک هشتم است و دیدیم یک نهم از یک هشتم خانه پیامبر، یک وجب در یک وجب خواهد بود، پس چگونه است که این دو مرد استحقاق بیش از این مقدار را داشته اند و چرا عایشه و حفصه باید از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ارث ببرند ولی فاطمه علیها السلام که دخترش است را از میراث محروم می کنند. پس ابوحنیفه گفت: ای جماعت او را از من دور کنید که او بخدا رافضی خبیثی است. پایان.

آنگاه حتی با وجود فرض جایز بودن دفن آندو در آنمکان، این امر هیچ دلالتی بر فضل ایشان بمعنی ثواب بیشتر داشتن و کرامت یافتن نزد خدایتعالی ندارد، بلکه آن امر تنها با عمل صالح بدست می آید چنانکه

ص: 94

حقتعالی می فرماید: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ - : در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست ) - . الحجرات/13 - .

آری اگر این قضیه به وصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بود، دلیلی بر شرافتمندی و نشانه فضل و برتری ایشان بود - . الصراط المستقیم 3: 28 -

و آنچه روایت شده مبنی بر اینکه با دفن مرده در مکانهای شریفه وی را در آخرت نفع و بهره ای عطا می گردد، این در واقع این بزرگداشت صاحب آن مکان شریف است که بر هر که بر ساحت وی فرود آمده و در جوار او آرمیده است.

**[ترجمه]

تذییل

نودّ أن نختم بحثنا هذا ببعض الکلمات المأثورة عن خلیفة القوم:

منها: ما جاء فی کنز العمّال 1- 103، عن قتادة قال عمر بن الخطّاب: من قال إنّی عالم فهو جاهل، و من قال إنّی مؤمن فهو کافر!!. و قریب منه جاء فی شعب الإیمان.

و منها: ما قاله الضحّاک: قال عمر: یا لیتنی کنت کبش أهلی سمّنونی ما بدا لهم حتّی إذا کنت أسمن ما أکون زارهم بعض من یحبّون فجعلوا بعضی شواء و بعضی قدیدا ثمّ أکلونی فأخرجونی عذرة و لم أکن بشرا. ذکره المتّقی فی الکنز 6- 345 و قال: أخرجه هناد.

و منها: ما ذکره ابن سعد فی طبقاته 3- 286، عن سالم بن عبد اللّه أنّه قال: إنّ عمر بن الخطّاب کان یدخل یده فی دبرة البعیر و یقول: إنّی لخائف أن أسأل عمّا بک!.

و منها: ما عن سعید بن یسار، قال: بلغ عمر بن الخطّاب أنّ رجلا بالشام یزعم أنّه مؤمن، فکتب إلی أمیره أن ابعثه إلیّ، فلمّا قدم قال: أنت الذی تزعم أنّک مؤمن؟. قال: نعم یا أمیر المؤمنین. قال: ویحک! و ممّ ذاک؟. قال: أ و لم تکونوا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلّم أصنافا، مشرک و منافق و مؤمن؟ ممّن أین کنتم؟ فمدّ عمر یده إلیه معرفة لما قال حتّی أخذ بیده.

و منها: سمع عمر بن الخطّاب رجلا ینادی رجلا: یا ذا القرنین، قال: أ فرغتم من أسماء الأنبیاء فارتفعتم إلی أسماء الملائکة؟!. أوردها الدمیری فی حیاة الحیوان 2- 21، و ابن حجر فی فتح الباری 6- 295 و غیرهما.

و منها: قصّة شراء الخلیفة للإبل من أعرابیّ، و قوله له أکثر من مرّة: إنّک رجل سوء، و قضاء علیّ علیه السلام لنفع الأعرابی، کما أوردها فی کنز العمّال 2- 221، و المنتخب منه 2- 231- هامش مسند أحمد- و غیرهما.

و أقول: عرفته الأعراب فکیف یجهل أو یتجاهله غیرهم.

و منها: ما أورده فی عمدة القاری 7- 143، و شرح النهج لابن أبی الحدید 3- 104- أربع مجلدات- و غیرهما من أنّه جاءت سریة لعبید اللّه بن عمر تشکوه عند أبیه، فقالت: یا أمیر المؤمنین! أ لا تعذرنی فی أبی عیسی؟!. قال: و من أبو عیسی؟. قالت: ابنک عبید اللّه. قال: ویحک! و قد تکنّی بأبی عیسی؟!. و دعاه و قال: إیها! اکتنیت بأبی عیسی؟!. فحذّر و فزع، فأخذ یده فعضّها! حتی صاح، ثمّ ضربه.

و هذا آخر أنواع التأدیب و التعزیر التی لا تعرفه إلّا حکومات الغاب.

و منها: ما جاء فی حاشیة السیوطی المدوّنة علی القاموس فی لفظ الابنة: أنّها کانت فی خمسة فی زمن الجاهلیة أحدهم سیّدنا عمر!. و من هنا و غیره ادّعی لقب: أمیر المؤمنین، حیث قال الصادق علیه السلام إنّه ما ادّعاه أحد غیر علیّ بن أبی طالب علیه السلام إلّا کان ممّن یؤتی فی دبره، و ألّف صاحب تفسیر نور الثقلین کتابا أثبت أنّ هذه الحالة کانت مع الخلفاء الأمویّین و العباسیین بأجمعهم، و استشهد بشواهد من الشعر و النثر علی وجود تلک العاهة لکلّ واحد منهم من طریقی العامّة و الخاصّة.

هذا و نوصی بقراءة ما کتبه شیخنا الأمینی- رحمه اللّه- تحت عنوان: نوادر الأثر فی علم عمر فی موسوعته الغدیر 6- 83- 333. و کنّا غالبا فی بحثنا هذا عیال علیه، و آخذین منه.

قال فی محاضرات الأدباء للراغب الأصفهانی 2- 213- طبعة مصر- عن ابن عبّاس قال: کنت مع عمر بن الخطّاب فی لیلة- و عمر علی بغل و أنا علی فرس- فقرأ آیة فیها ذکر علیّ بن أبی طالب، فقال: أما و اللّه یا بنی عبد المطلب لقد کان علیّ فیکم أولی بهذا الأمر منّی و من أبی بکر ..!. إن کان من شیعته و المخلصین له.

**[ترجمه]بهتر است که بحث خود در این موضوع را با سخنانی روایت شده از خلیفه این قوم پایان دهیم.

از جمله آنچه از قتاده در کنز العمال 1 : 103 روایت شد که عمر بن الخطاب گفت: هر که گوید من دانایم، جاهل است و هر که گوید من مومن هستم، کافر است!! و سخنی نزدیک به این در شعب الایمان نقل شده است. و دیگر آنچه که ضحاک گفته است: عمر گفت ای کاش که من قوچ صاحبانم بودم و هر قدر دوست داشتند مرا پروار می کردند و وقتی که به اوج چاقی خود می رسیدم، یکی از کسانی دوستش دارند، به دیدارشان می آمد و قسمتی از مرا کباب می کردند و قسمتی دیگر را شور خشک می کردند و آنگاه مرا می خوردند و مرا چون سرگینی بیرون می ریختند و آدم نبودم. المتقی در الکنز 6-345 آنرا روایت کرده و هناد آنرا به ذکر سند اثبات نموده است.

و دیگر آنچه ابن سعد در طبقات 3- 286 از سالم بن عبدالله روایت کرده که گفت: عمر بن الخطاب دستش را به درون مخرج شتر می کرد و می گفت به راستی که می ترسم که بپرسم چه حالی داری!

و دیگر آنچه از سعید بن یسار نقل شده که عمر بن الخطاب با خبر شد که مردی در شام مدعی است که مومن است و او به امیر آنجا نامه ای فرستاد که او را نزد من بفرست و چون رسید گفت آیا تویی که ادعا می کنی مومن هستی؟ گفت آری ای امیر مومنان. گفت وای بر تو! بر چه حسابی است این سخنت؟ گفت آیا شما نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چند گروه نبودید: مشرک و منافق و مومن؟ از میان ایشان شما جزء کدام گروه بودید؟ پس عمر دستش را در اعتراف به آنچه مرد گفته بود جلو آورد تا آنکه مرد دستش را گرفت.

و دیگر اینکه عمر چنانکه الدمیری در حیاة الحیوان 2: 21، و ابن حجر در فتح الباری 6: 295 و غیر این دو روایت کرده اند، شنید که مردی، مرد دیگری را ذوالقرنین صدا می زد، پس گفت: آیا نامهای پیامبران را تمام کرده اید و اکنون دست به نامهای فرشتگان آسمان برده اید؟! و دیگر حکایت شتر خریدن عمر از مرد بادیه نشین و تکرار این سخن از سوی مرد بادیه نشین که: تو مرد پلیدی هستی، و قضاوت علی علیه السلام به نفع بادیه نشین است که در کنز العمّال 2: 221، و منتخب آن 2: 231- در حاشیه مسند أحمد- و غیر این دو ذکر شده است. می گویم: اعراب او را شناخته بودند، پس چگونه است که دیگران او را نشناختند یا خود را به نشناختن حقیقت وی زده بودند.

و دیگر آنچه که در عمدة القاری 7: 143، و شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید 3: 104(چاپ چهار جلدی) و غیر این روایت شده مبنی بر اینکه کنیز شریفه ای از عبید الله بن عمر نزد عمر آمد و از عبیدالله نزد پدرش گلایه نمود و گفت: ای امیر مومنان! آیا از رفتار من در برابر ابو عیسی دفاع می کنی؟! گفت: ابو عیسی دیگر کیست؟! گفت: پسرت عبیدالله. گفت: وای بر تو! آیا او کنیه ابو عیسی را بر خود گرفته است؟! . پس او را صدا زد و گفت ای .. ! آیا کنیه ابو عیسی را برگزیده ای؟! و آنگاه او را هشدار داد و بیم و وعید داد و دستش را گرفت و گاز گرفت به نحوی که فریاد کشید و آنگاه او را کتک زد. و این آخرین شیوه از روشهای تأدیب و گوشمالی است که کسی جز حکومتهای جنگل آنرا نمی شناسند.

و دیگر سخنی است که در حاشیه سیوطی که در القاموس ذیل واژه \"الابنة\":(در اصل بمعنی گرهی که در شاخه کمان باشد و مجازا بمعنی عیب و سپس بمعنی شهوت طلب مرد در مردان باشد و در فارسی اُبنه ای به همین معنی اخیر، موجود است). ذکر شده است مبنی بر اینکه این واژه در دوره جاهلی به پنج تن اطلاق می شد که یکی از آنها سرورمان! عمر بود.

و بدلیل این قضیه و برخی امور دیگر مدعی لقب امیر المومنین گشت به نحوی که امام صادق علیه السلام هیچکس مگر علی بن ابیطالب ادعای چنین صفتی نکرده است مگر آنکه از پشت دهندگان بوده است! و صاحب تفسیر نور الثقلین کتابی نوشته که در آن اثبات می کند که این حالت (یعنی ابنه ای بودن)، در میان تمام خلفای اموی و عباسی رواج داشته و او متونی از نثر و شعر را که دلالت بر وجود این ناهنجاری اخلاقی در تک تک ایشان است به نقل از خواص و عوام بعنوان شاهد آورده است. و همچنین پیشنهاد می کنیم آنچه شیخ امینی با عنوان نوادر الأثر فی علم عمر: آثار نادره در دانش عمر، در دایره المعارف الغدیر 6: 83- 333 نوشته است مراجعه نمایید که ما در این بحث بیشتر به وی استناد جسته و سخن از وی برگرفته ایم.

راغب اصفهانی در محاضرات الادباء 2 : 213 چاپ مصر از ابن عباس نقل می کند: شبی با عمر بن الخطاب بودم و در حالی که عمر بر استری سوار بود و من بر اسبی، آیه ای را خواند که در آن اشاره به علی بن ابیطالب شده بود. پس گفت: هان به خدا سوگند که ای فرزندان عبدالمطلب، به حق که علی از میان شما بسیار شایسته تر از من به امر خلافت بود و نیز از ابی بکر.. !

، اگر از پیروان و مخلصان وی باشد، عنایت و تفضلی خواهد داشت .

ص: 95

ص: 96

**[ترجمه]

[24] باب نسب عمر و ولادته و وفاته و بعض نوادر أحواله، و ما جری بینه و بین أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه‌

نسبه و ولادته‌

«1»

فس ⁽¹⁾: قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ: ثُمَّ حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نِکَاحَ الزَّوَانِی، فَقَالَ: (الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلَّا زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِیَةُ لا یَنْکِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ) ⁽²⁾، وَ هُوَ رَدٌّ عَلَی مَنْ یَسْتَحِلُّ التَّمَتُّعَ بِالزَّوَانِی وَ التَّزْوِیجَ بِهِنَّ، وَ هُنَّ الْمَشْهُورَاتُ الْمَعْرُوفَاتُ بِذَلِکَ ⁽³⁾فِی الدُّنْیَا، لَا یَقْدِرُ الرَّجُلُ عَلَی تَحَصُّنِهِنَّ ⁽⁴⁾، وَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی نِسَاءِ مَکَّةَ، کُنَّ مُسْتَعْلِنَاتٍ بِالزِّنَا، سَارَةُ، وَ حَنْتَمَةُ، وَ الرَّبَابُ کُنَّ یَتَغَنَّیْنَ بِهِجَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَحَرَّمَ اللَّهُ نِکَاحَهُنَّ، وَ جَرَتْ بَعْدَهُنَّ فِی النِّسَاءِ مِنْ أَمْثَالِهِنَّ ⁽⁵⁾.

قَالَ الْعَلَّامَةُ نَوَّرَ اللَّهُ ضَرِیحَهُ فِی کِتَابِ کَشْفِ الْحَقِّ ⁽¹⁾، وَ صَاحِبُ کِتَابِ إِلْزَامِ النَّوَاصِبِ⁽²⁾: .. وَ رَوَی الْکَلْبِیُّ وَ هُوَ مِنْ رِجَالِ أَهْلِ السُّنَّةِ فِی کِتَابِ الْمَثَالِبِ ⁽³⁾، قَالَ: کَانَتْ صُهَاکُ أَمَةً حَبَشِیَّةً لِهَاشِمِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، فَوَقَعَ ⁽⁴⁾عَلَیْهَا نُفَیْلُ بْنُ هَاشِمٍ ⁽⁵⁾، ثُمَّ وَقَعَ عَلَیْهَا عَبْدُ الْعُزَّی بْنُ رِیَاحٍ، فَجَاءَتْ بِنُفَیْلٍ جَدِّ ... و قال الفضل بن روزبهان الشهرستانی فی شرحه ⁽⁶⁾بعد القدح فی صحّة النقل-: إنّ أنکحة الجاهلیّة علی ما ذکره أرباب التواریخ علی أربعة أوجه:

منها: أن یقع جماعة علی امرأة ثم ولد منها یحکم فیه القائف أو تصدّق المرأة، و ربّما کان هذه من أنکحة الجاهلیّة.

و أورد علیه شارح الشرح رحمه اللّه ⁽⁷⁾: بأنّه لو صحّ ما ذکره لما تحقّق زنا فی الجاهلیّة، و لما عدّ مثل ذلک فی المثالب، و لکان کلّ من وقع علی امرأة کان ذلک نکاحا منه علیها، و لم یسمع من أحد⁽⁸⁾أنّ من أنکحة الجاهلیّة کون امرأة واحدة فی یوم واحد أو شهر واحد فی نکاح جماعة من الناس.

ثم إنّ الخطاب علی ما ذکره ابن عبد البرّ فی الإستیعاب ⁽⁹⁾ابن نفیل بن

عبد العزّی بن ریاح بن عبد اللّه بن القرط بن زراح ⁽¹⁾بن عدیّ بن کعب القرشی، و أمّه حنتمة بنت هاشم بن المغیرة بن عبد اللّه بن عمر بن مخزوم.

قال ⁽²⁾: و قد قالت طائفة فی أمّ [فلان حنتمة بنت هاشم بن المغیرة، و من قال ذلک فقد أخطأ، و لو کانت کذلک لکانت أخت أبی جهل بن هشام، و الحرث بن هشام ⁽³⁾المغیرة، و لیس کذلک، و إنّما هی بنت عمّه، لأنّ هشام بن المغیرة و الحرث بن المغیرة أخوان لهاشم والد ⁽⁴⁾حنتمة أمّ [فلان ، و هشام والد الحرث و أبی جهل.

و حکی بعض أصحابنا عن محمد بن شهر آشوب⁽⁵⁾و غیره: أنّ صُهاک کانت أمة حبشیة لعبد المطلب، و کانت ترعی له الإبل، فوقع علیها نفیل فجاءت بالخطاب، ثم إنّ الخطّاب لّما بلغ الحلم رغب فی صُهاک فوقع علیها فجاءت بابنة فلفّتها فی خرقة من صوف و رمتها خوفا من مولاها فی الطریق، فرآها هاشم بن المغیرة مرمیّة فأخذها و ربّاها و سمّاها: حنتمة، فلمّا بلغت رآها خطّاب یوما فرغب فیها و خطبها من هاشم فأنکحها إیّاه فجاءت [بفلان ، فکان الخطاب أبا و جدّا و خالا [لفلان ، وَ کَانَتْ حَنْتَمَةُ أُمّاً وَ أُخْتاً وَ عَمَّةً لَهُ، فتدبّر.

و أقول.:

وجدت فِی کِتَابِ عِقْدِ الدُّرَرِ ⁽⁶⁾لِبَعْضِ الْأَصْحَابِ رَوَی ⁽⁷⁾

بِإِسْنَادِهِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ ⁽¹⁾، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ الزَّیَّاتِ، عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: کَانَتْ صُهَاکُ جَارِیَةً لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَ کَانَتْ ذَاتَ عَجُزٍ، وَ کَانَتْ تَرْعَی الْإِبِلَ، وَ کَانَتْ مِنَ الْحَبَشَةِ ⁽²⁾، وَ کَانَتْ تَمِیلُ إِلَی النِّکَاحِ، فَنَظَرَ إِلَیْهَا نُفَیْلٌ جَدُّ [فُلَانٍ فَهَوَاهَا وَ عَشِقَهَا مِنْ مَرْعَی الْإِبِلِ فَوَقَعَ عَلَیْهَا، فَحَمَلَتْ مِنْهُ بِالْخَطَّابِ، فَلَمَّا أَدْرَکَ الْبُلُوغَ نَظَرَ إِلَی أُمِّهِ صُهَاکَ فَأَعْجَبَهُ عَجُزُهَا فَوَثَبَ عَلَیْهَا فَحَمَلَتْ مِنْهُ بِحَنْتَمَةَ، فَلَمَّا وَلَدَتْهَا خَافَتْ مِنْ أَهْلِهَا فَجَعَلَتْهَا فِی صُوفٍ وَ أَلْقَتْهَا بَیْنَ أَحْشَامِ مَکَّةَ، فَوَجَدَهَا هِشَامُ بْنُ الْمُغِیرَةِ بْنِ الْوَلِیدِ، فَحَمَلَهَا إِلَی مَنْزِلِهِ وَ رَبَّاهَا وَ سَمَّاهَا بِ: الْحَنْتَمَةِ، وَ کَانَتْ مَشِیمَةُ الْعَرَبِ مَنْ رَبَّی یَتِیماً یَتَّخِذُهُ وَلَداً، فَلَمَّا بَلَغَتْ حَنْتَمَةُ نَظَرَ إِلَیْهَا الْخَطَّابُ فَمَالَ إِلَیْهَا وَ خَطَبَهَا مِنْ هِشَامٍ، فَتَزَوَّجَهَا فَأَوْلَدَ مِنْهَا [فُلَان ، وَ کَانَ الْخَطَّابُ أَبَاهُ وَ جَدَّهُ وَ خَالَهُ، وَ کَانَتْ حَنْتَمَةُ أُمَّهُ وَ أُخْتَهُ وَ عَمَّتَهُ.

و ینسب إلی الصادق علیه السلام فی هذا المعنی شعر:

مَنْ جَدُّهُ خَالُهُ وَ وَالِدُهُ***وَ أُمُّهُ أُخْتُهُ وَ عَمَّتُهُ

أَجْدَرُ أَنْ یُبْغِضَ الْوَصِیَّ وَ أَنْ*** یُنْکِرَ یَوْمَ الْغَدِیرِ بَیْعَتَهُ

انتهی ⁽³⁾

و نقل عن البخاری، و إحیاء العلوم: أسند أحمد بن موسی: أنّ رجلا قال للنبیّ صلی الله علیه و آله: من أبی؟. قال: حذافة. فسأله آخر: من أبی؟. قال: سالم. فبرک عمر علی رکبتیه و قال- بعد کلام-:

لا تبد علینا سوأتنا، و اعف عنّا. رواه أبو یعلی الموصلی فی المسند عن أنس.

و قال ابن أبی الحدید ⁽⁴⁾فی شرح

قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَمْ یُسْهِمْ فِیهِ عَاهِرٌ، وَ لَا ضَرَبَ فِیهِ فَاجِرٌ ..

فی الکلام رمز إلی جماعة من الصحابة فی أنسابهم طعن، کما یقال: إنّ آل سعد بن أبی وقّاص لیسوا من بنی زهرة بن کلاب، و إنّهم من بنی

عذرة من قحطان، و کما یقال إنّ آل زبیر ⁽¹⁾بن العوّام من أرض مصر من القبط، و لیسوا من بنی أسد بن عبد ⁽²⁾العزّی.

ثم قال ⁽³⁾: قال شَیْخُنَا أَبُو عُثْمَانَ فِی کِتَابِ «مُفَاخَرَاتِ قُرَیْشٍ» ⁽⁴⁾: ... بَلَغَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَنَّ أُنَاساً مِنْ رُوَاةِ الْأَشْعَارِ وَ حَمَلَةِ الْآثَارِ یَقْصِبُونَ ⁽⁵⁾النَّاسَ وَ یَثْلِبُونَهُمْ ⁽⁶⁾فِی أَسْلَافِهِمْ، فَقَامَ عَلَی الْمِنْبَرِ، فَقَالَ: إِیَّاکُمْ وَ ذِکْرَ الْعُیُوبِ وَ الْبَحْثَ عَنِ الْأُصُولِ، فَلَوْ قُلْتُ لَا یَخْرُجِ الْیَوْمَ ⁽⁷⁾مِنْ هَذِهِ الْأَبْوَابِ إِلَّا مَنْ لَا وَصْمَةَ فِیهِ لَمْ یَخْرُجْ مِنْکُمْ أَحَدٌ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ قُرَیْشٍ نَکْرَهُ أَنْ نَذْکُرَهُ فَقَالَ إِذَا کُنْتُ أَنَا وَ أَنْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ نَخْرُجُ فَقَالَ کَذَبْتَ بَلْ کَانَ یُقَالُ لَکَ یَا قَیْنَ ابْنَ قَیْنٍ اقْعُدْ قُلْتُ: الرَّجُلُ الَّذِی قَامَ هُوَ الْمُهَاجِرُ بْنُ خَالِدِ بْنِ الْوَلِیدِ بْنِ ⁽⁸⁾الْمُغِیرَةِ الْمَخْزُومِیِّ، وَ کَانَ عُمَرُ یُبْغِضُهُ لِبُغْضِهِ أَبَاهُ خَالِداً، وَ لِأَنَّ الْمُهَاجِرَ کَانَ عَلَوِیَّ الرَّأْیِ جِدّاً، وَ کَانَ أَخُوهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِخِلَافِهِ، شَهِدَ الْمُهَاجِرُ صِفِّینَ مَعَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ شَهِدَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ مَعَ مُعَاوِیَةَ، وَ کَانَ الْمُهَاجِرُ مَعَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَوْمَ الْجَمَلِ، وَ فُقِئَتْ ⁽⁹⁾ذَلِکَ الْیَوْمَ عَیْنُهُ، وَ لِأَنَّ الْکَلَامَ الَّذِی بَلَغَ عُمَرَ بَلَغَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِ ⁽¹⁰⁾، وَ کَانَ

الْوَلِیدُ بْنُ الْمُغِیرَةِ مَعَ جَلَالَتِهِ فِی قُرَیْشٍ وَ کَوْنِهِ یُسَمَّی: رَیْحَانَةَ قُرَیْشٍ، وَ یُسَمَّی:

الْعَدْلَ، وَ یُسَمَّی ⁽¹⁾: الْوَحِیدَ حَدَّاداً یَصْنَعُ الدُّرُوعَ⁽²⁾بِیَدِهِ، ذَکَرَ ذَلِکَ فِیهِ ابْنُ قُتَیْبَةَ ⁽³⁾فِی کِتَابِ الْمَعَارِفِ ⁽⁴⁾.

وَ رَوَی أَبُو الْحَسَنِ الْمَدَائِنِیُّ هَذَا الْخَبَرَ فِی کِتَابِ أُمَّهَاتِ الْخُلَفَاءِ ⁽⁵⁾، وَ قَالَ: إِنَّهُ رُوِیَ عِنْدَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ بِالْمَدِینَةِ، فَقَالَ: لَا تَلُمْهُ یَا ابْنَ أَخِی، إِنَّهُ أَشْفَقَ أَنْ یُحْدَجَ بِقِصَّةِ ⁽⁶⁾نُفَیْلِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّی وَ صُهَاکَ أَمَةِ الزُّبَیْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ⁽⁷⁾، ثُمَّ قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ عُمَرَ، فَإِنَّهُ لَمْ یَعْدُ السُّنَّةَ، وَ تَلَا: (إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ) ⁽⁸⁾. انتهی..

**[ترجمه]تفسیر القمی، - . تفسیر علیّ بن إبراهیم القمّیّ 2: 95- 96 -

علی بن ابراهیم گوید: آنگاه خداوند عز و وجل ازدواج با زنان زناکار را حرام نمود: (الزَّانِی لا یَنْکِحُ إِلَّا زانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِیَةُ لا یَنْکِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ –: مرد زناکار جز زن زناکار یا مشرک را به همسری نگیرد و زن زناکار جز مرد زناکار را یا مشرک به زنی نگیرد و بر مؤمنان این [امر] حرام گردیده است ) - . النّور/ 3 - ،

و این در پاسخ به کسانی بود که متعه نمودن زناکاران و ازدواج با آنها را حلال می شمردند حال آنکه ایشان به این کار در دنیا مشهور و معروف بودند و شوهر نمی توانست ایشان را در حصن و حفظ نگاه دارد. و این آیه درباره زنان مکه نازل شد که علنا زناکاری می کردند، چون سارة و حنتمة و الرباب که با بد گویی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شعر می خواندند و خداوند ازدواج با آنها را حرام نمود و این حکم پس از آنها نیز در حق زنان همانند ایشان جاری گشت.

ص: 97

علامه نوّر الله ضریحه در کتاب کشف الحق - . کشف الحقّ (نهج الحقّ و کشف الصّدق): 348 - و نیز مولف کتاب الزام النواصب - . إلزام النّواصب: 97 -

می نویسند: کلبی که از رجال اهل سنت است، در کتاب المثالب - . المثالب اثر الکلبیّ أبی المنذر هشام بن محمّد بن السّائب النّسّابة متوفّی به سال 205 ه-، و نسخه چاپی از آن ندیده ایم. - روایت می کند که صهاک کنیز حبشی هاشم بن عبد مناف بود و نفیل بن هاشم در وی درآویخت و پس از او عبدالعزّی بن ریاح با وی مباشرت کرد و پس از آن او نفیل جد عمر را به دنیا آورد و فضل بن روزبهان الشهرستانی در شرح خود پس از ایراد گرفتن به صحت این نقل میگوید: ازدواجها در دوره جاهلی چنانکه تاریخ نویسان بزرگ بیان کرده اند، چهارگونه بوده است که یکی از آنها آن بوده که گروهی با زنی مجامعت می نمودند و چون زن می زایید، نسب شناس کاردان درباره نوزاد حکم می نمود یا اینکه زن خود فرزند را به یکی از مردان می بخشید و شاید این از جمله ازدواجهای دوره جاهلیت بوده است. شارح رحمه الله درباره این سخن در شرحش - . شاید إحقاق الحقّ اثر شهید سوم التستریّ طاب ثراه باشد و نسخه چاپی از آن نیافتیم. - بیان می کند که اگر این که میگوید درست باشد، هیچ زنایی در دوره جاهلی شکل نگرفته و نظیر چنین رفتاری از جمله پلشتیها قلمداد نمی گشت و هر مردی که با زنی نزدیکی می کرد، این بعنوان ازدواج او با وی شمرده می شد و از هیچ کس شنیده نشده که از جمله ازدواجهای دوره جاهلی بوده که یک زن در یک روز یا یک ماه همزمان در نکاح گروهی از مردان باشد.

آنگاه عمر چنانکه ابن عبدالبر در الاستیعاب بیان می کند، فرزند نفیل بن

ص: 98

عبدالعزی بن ریاح بن عبدالله بن القرط بن زراح بن عدی بن کعب القرشی است و مادرش حنتمة بنت هاشم بن المغیرة بن عبدالله بن عمر بن مخزوم است.

گوید - . قاله ابن عبد البرّ فی الاستیعاب 2: 458- 459 - : و گروهی درباره مادر او ، گفته اند که وی حنتمة بنت هاشم بن مغیره بوده و چنین قولی اشتباه است زیرا اگر اینچنین بود وی باید خواهر ابی جهل بن هشام و الحارث بن هشام بن مغیرة می بود که چنین نیست، بلکه این زن عمه اوست زیرا که هشام بن مغیرة و حارث بن مغیرة دو برادر هاشم پدر حنتمة مادر عمر هستند و هشام پدر حارث و ابی جهل است.

برخی از اصحاب ما نیز از محمد بن شهر آشوب و دیگران روایت کرده اند که صهاک کنیز حبشی عبدالمطلب بود که برای او شتر می چراند و نفیل با وی درآویخت و او خطاب را زاد و آنگاه خطاب چون به بلوغ رسید، به صهاک میل نمود و در وی درآویخت و دختری از وی زاده شد و او آنرا در خرقه ای پشمینه پیچید و از ترس صاحبش، آنرا در میان راه افکند و هاشم بن مغیرة نوزاد را در میان راه افکنده یافت و آن را برداشت و بزرگ کرد و حنتمه اش نامید و چون جوان گشت، روزی خطاب او را دید و مشتاق وی گشت و او را از هاشم خواست و او دختر را به ازدواج خود در آورد پس عمر بن خطاب را به دنیا آورد و اینگونه عمر بن الخطاب پدر و پدر بزرگ و دایی این فرزند بود و حنتمه مادر و خواهر و عمه وی می شد و خود بنگرید که چسان گشت .

می گویم: در کتاب عقد الدرر - . و آن کتاب عقد الدّرر فی تاریخ وفاة عمر، است که الحدیقة النّاضرة نامیده می شود و مولف آن ناشناس است و دارای چهار فصل و یک خاتمه است و شیخ طهرانی در الذّریعة 15- 298 احتمال داده است که از آن شیخ حسن بن سلیمان الحلّیّ باشد و کتابی هست به نام مقتل عمر اثر علیّ بن مظاهر الحلّیّ، -

تالیف یکی از اصحابمان این روایت را یافتم

ص: 99

که با ذکر اسنادی به امام صادق علیه السلام می رسد که گفت: صهاک کنیز عبدالمطلب بود و زنی سنگین سرین بود و شترچرانی می کرد و حبشی بود و میل به ازدواج داشت و نفیل بسیار در وی نگریست و دلباخته او شد و در چراگاه شتران عشق او به سرش افتاد و با وی درآویخت و او خطاب را آبستن گشت و چون به بلوغ رسید به مادرش صهاک درنگریست و سرین وی را خوش آمد و بر وی جست و صهاک، حنتمه را از وی باردار گشت و چون او را بزایید از خانواده اش ترسید و نوزاد را در پشمینه ای نهاد و به میان مکه انداخت و هشام بن مغیرة بن ولید آنرا یافت و به خانه اش برد و بزرگش کرد و حنتمه اش نامید و آیین عرب آن بود که هرکس یتیمی را بزرگ می کرد آنرا به فرزندی میگرفت و چون حنتمه بزرگ شد خطاب در وی نگریست و دلبسته او شد و او را از هشام خواستگاری کرد و با او ازدواج نمود و از وی فرزندی آورد و خطاب اینگونه همزمان پدر و پدربزرگ و دایی این نوزاد بود و حنتمه نیز مادر و خواهر و عمه اش می شد!! و این ابیات در همین معنی به امام صادق علیه السلام شعری منسوب است: آنکه پدربزرگش دایی اوست و پدرش، و مادرش خواهرش است و عمه اش، سزاست او را که بر وصی پیامبر کینه توزد و در روز غدیر بیعت با او را انکار نماید. - . در الصراط المستقیم 3: 28: گوید: گروهی از عمر روایت کرده اند که گفت: نسبهای خود را بشناسید تا بواسطه آن با خویشانتان رفت و آمد پیدا کنید و کسی حق ندارد از من بپرسد، پیش از خطاب که بود! و از البخاری و احیاء العلوم نقل است که أحمد بن موسی به ذکر سند روایت کرد که مردی به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گفت: پدر من کیست؟ گفت: حذافة. دیگری پرسید: پدر من کیست: گفت: سالم. پس عمر بروی زانوهایش افتاد و پس از سخنی گفت: ننگهای ما را به رویمان نیاور و از ما درگذر. و اینرا أبو یعلی الموصلی نیز در المسند از أنس روایت کرده است. -

پایان .

و ابن ابی الحدید در شرح خود می گوید: این سخن حضرت علیه السلام که هیچ زناکاری در وی شریک نبوده و هیچ فاجری در آن دخالتی نداشته ..، در این سخن رمز و اشاره است به گروهی از صحابه که در نسب ایشان خدشه و ایرادهایی هست، چنانکه گفته می شود خاندان سعد بن ابی وقاص از قبیله بنی زهرة بن کلاب نیستند، بلکه از بنی عذره از

ص: 100

قحطان هستند و چنانکه گفته می شود آل زبیر بن عوام از سرزمین مصر، از قبطیان هستند و از قبیله بنی اسد بن عبدالعزی نمی باشند.

سپس گفت - . ابن أبی الحدید در شرح 11: 68- 69 - : شیخ ما ابو عثمان در کتاب افتخارات قریش - . مفاخرات قریش اثر الجاحظ، نسخه ای چاپی از آن نیافتیم. - نوشته است: به گوش عمر بن خطاب رسید که برخی از راویان اشعار و حافظان آثار قدیمیان توهینهایی را به مردم روا داشته و از گذشتگان ایشان بدگویی می کنند، پس بر منبر رفت و گفت: مباد که عیب مردمان گویید و به دنبال نسب مردمان بیفتید و اگر من اکنون بگویم که هیچ مردی از این در خارج نشود مگر کسی که هیچ عیبی در وجودش نیست، هیچیک از شما بیرون نخواهد رفت. پس مردی از قریش که روا نمی داریم نام او را ذکر کنیم، برخاست و گفت اگر من و تو ای امیر مومنان در کنار هم باشیم، از این در بیرون خواهیم رفت. پس عمر گفت: دروغ گفتی که به تو می گفتند ای آهنگر آهنگرزاده، سرجایت بنشین.

می گویم: مردی که برخاست مهاجر بن خالد بن ولید بن مغیرة مخزومی بود و عمر بخاطر کینه ای که از پدر او داشت، از وی نیز بیزار بود و هم از اینرو که مهاجر به شدت عقیده علوی داشت و برادرش عبدالرحمن مخالف او بود. مهاجر به همراه علی علیه السلام در جنگ صفین حاضر شد و عبدالرحمن به همراه معاویه در جنگ شرکت نمود و مهاجر در جنگ جمل نیز همراه علی علیه السلام بود و چشمش در آن جنگ در آمد و نیز هم از اینرو که خبری که به عمر رسیده بود درباره مهاجر بود

ص: 101

و ولید بن مغیرة با وجود شکوهش در میان قریشیان و اینکه ریحانه قریش نامیده می شد و عدل نامیده می شد و وحید نامیده می شد یعنی آهنگری که با دست جوشنهایی می ساخت و این سخنان را ابن قتیبه در کتاب المعارف - . المعارف: 250 - ذکر کرده است.

ابوالحسنی المدائنی این خیر را در کتاب امهات الخلفاء روایت کرده و گفته است: این خبر نزد جعفر بن محمد علیهما السلام در مدینه روایت شده و وی فرمود ای پسر برادرم وی را سرزنش مکن، وی نگران آن بوده که به قصه نفیل بن عبدالعزی و صهاک کنیز زبیر بن عبدالمطلب متهم گردد. سپس گفت: خدا عمر را بیامرزد، چرا که وی از سنت تعدی ننمود و این ایه را تلاوت نمود: (إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ -: کسانی که دوست دارند زشتی ها در میان مؤمنین شیوع یابد برای آنان در دنیا و آخرت عذاب دردناکی است و خداوند می داند و شما نمی دانید - . النّور/ 19 - . پایان.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری ⁽⁹⁾: حدجه بذنب غیره: رماه به.

انظر کیف بیّن علیه السلام رداءة نسب عمر و سبب مبالغته فی النهی عن التعرّض للأنساب، ثم مدحه تقیّة، و ما أومی إلیه من قصّة أمة الزبیر هو.

ما رواه الْکُلَیْنِیُّ طَیَّبَ اللَّهُ تُرْبَتَهُ فِی رَوْضَةِ الْکَافِی⁽¹⁰⁾، عَنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ، عَنْ زُرْعَةَ، عَنْ سَمَاعَةَ، قَالَ: تَعَرَّضَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِجَارِیَةِ رَجُلٍ

عَقِیلِیٍّ، فَقَالَتْ لَهُ: إِنَّ هَذَا الْعُمَرِیَّ ⁽¹⁾قَدْ آذَانِی. فَقَالَ لَهَا: عِدِیهِ وَ أَدْخِلِیهِ الدِّهْلِیزَ، فَأَدْخَلَتْهُ، فَشَدَّ عَلَیْهِ فَقَتَلَهُ وَ أَلْقَاهُ فِی الطَّرِیقِ، فَاجْتَمَعَ الْبَکْرِیُّونَ وَ الْعُمَرِیُّونَ وَ الْعُثْمَانِیُّونَ، وَ قَالُوا: مَا لِصَاحِبِنَا کُفْوٌ؟ لَنْ نَقْتُلَ بِهِ إِلَّا جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ، وَ مَا قَتَلَ صَاحِبَنَا غَیْرُهُ، وَ کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَدْ مَضَی نَحْوَ قُبَا، فَلَقِیتُهُ بِمَا اجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَیْهِ. فَقَالَ: دَعْهُمْ. قَالَ: فَلَمَّا جَاءَ وَ رَأَوْهُ ⁽²⁾وَثَبُوا عَلَیْهِ، وَ قَالُوا: مَا قَتَلَ صَاحِبَنَا أَحَدٌ غَیْرُکَ، وَ مَا نَقْتُلُ بِهِ أَحَداً غَیْرَکَ!، فَقَالَ: لِتُکَلِّمْنِی ⁽³⁾مِنْکُمْ جَمَاعَةٌ، فَاعْتَزَلَ قَوْمٌ مِنْهُمْ، فَأَخَذَ بِأَیْدِیهِمْ فَأَدْخَلَهُمُ الْمَسْجِدَ، فَخَرَجُوا وَ هُمْ یَقُولُونَ شَیْخُنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ یَکُونَ مِثْلُهُ یَفْعَلُ هَذَا وَ لَا یَأْمُرُ بِهِ، انْصَرِفُوا. قَالَ: فَمَضَیْتُ مَعَهُ، فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ! مَا کَانَ أَقْرَبَ رِضَاهُمْ مِنْ سَخَطِهِمْ. قَالَ: نَعَمْ، دَعَوْتُهُمْ فَقُلْتُ: أَمْسِکُوا وَ إِلَّا أَخْرَجْتُ الصَّحِیفَةَ. فَقُلْتُ:

وَ مَا هَذِهِ الصَّحِیفَةُ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ؟!. فَقَالَ: أُمُّ ⁽⁴⁾الْخَطَّابِ کَانَتْ أَمَةً لِلزُّبَیْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَسَطَّرَ بِهَا نُفَیْلٌ فَأَحْبَلَهَا، فَطَلَبَهُ الزُّبَیْرُ، فَخَرَجَ هَارِباً إِلَی الطَّائِفِ، فَخَرَجَ الزُّبَیْرُ خَلْفَهُ فَبَصُرَتْ بِهِ ثَقِیفٌ، فَقَالُوا: یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! مَا تَعْمَلُ هَاهُنَا؟.

قَالَ: جَارِیَتِی سَطَّرَ بِهَا نُفَیْلُکُمْ، فَهَرَبَ مِنْهُ إِلَی الشَّامِ، فَخَرَجَ ⁽⁵⁾الزُّبَیْرُ فِی تِجَارَةٍ لَهُ إِلَی الشَّامِ، فَدَخَلَ عَلَی مَلِکِ الدُّومَةِ، فَقَالَ لَهُ: یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ؟.

قَالَ: وَ مَا حَاجَتُکَ أَیُّهَا الْمَلِکُ؟. فَقَالَ: رَجُلٌ مِنْ أَهْلِکَ ⁽⁶⁾قَدْ أَخَذْتَ وَلَدَهُ فَأُحِبُّ أَنْ تَرُدَّهُ عَلَیْهِ. قَالَ: لِیَظْهَرْ لِی حَتَّی أَعْرِفَهُ. فَلَمَّا أَنْ کَانَ مِنَ الْغَدِ دَخَلَ إِلَی الْمَلِکِ فَلَمَّا رَآهُ الْمَلِکُ ضَحِکَ، فَقَالَ: مَا یُضْحِکُکَ أَیُّهَا الْمَلِکُ؟. قَالَ: مَا أَظُنُّ هَذَا الرَّجُلَ وَلَدَتْهُ عَرَبِیَّةٌ، لَمَّا رَآکَ قَدْ دَخَلْتَ لَمْ یَمْلِکِ اسْتَهُ أَنْ جَعَلَ یَضْرِطُ. فَقَالَ: أَیُّهَا

الْمَلِکُ! إِذَا صِرْتُ إِلَی مَکَّةَ قَضَیْتُ حَاجَتَکَ، فَلَمَّا قَدِمَ الزُّبَیْرُ تَحَمَّلَ عَلَیْهِ بِبُطُونِ قُرَیْشٍ کُلِّهَا أَنْ یَدْفَعَ إِلَیْهِ ابْنَهُ فَأَبَی، ثُمَّ تَحَمَّلَ عَلَیْهِ بِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ: مَا بَیْنِی وَ بَیْنَهُ عَمَلٌ، أَ مَا عَلِمْتُمْ مَا فَعَلَ فِی ابْنِی فُلَانٍ، وَ لَکِنِ امْضُوا أَنْتُمْ إِلَیْهِ، فَقَصَدُوهُ وَ کَلَّمُوهُ، فَقَالَ لَهُمُ الزُّبَیْرُ: إِنَّ الشَّیْطَانَ لَهُ دَوْلَةٌ وَ إِنَّ ابْنَ هَذَا ابْنُ الشَّیْطَانِ، وَ لَسْتُ آمَنُ أَنْ یَتَرَأَّسَ عَلَیْنَا، وَ لَکِنْ أَدْخِلُوهُ مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ عَلَیَّ عَلَی أَنْ أُحْمِیَ لَهُ حَدِیدَةً وَ أَخُطَّ فِی وَجْهِهِ خُطُوطاً، وَ أَکْتُبَ عَلَیْهِ وَ عَلَی ابْنِهِ أَنْ لَا یَتَصَدَّرَ فِی مَجْلِسٍ، وَ لَا یَتَأَمَّرَ عَلَی أَوْلَادِنَا، وَ لَا یُضْرَبَ مَعَنَا بِسَهْمٍ. قَالَ: فَفَعَلُوا وَ خَطَّ وَجْهَهُ بِالْحَدِیدِ، وَ کَتَبَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ، وَ ذَلِکَ الْکِتَابُ عِنْدَنَا. فَقُلْتُ لَهُمْ: إِذَا مسکتم ⁽¹⁾وَ إِلَّا أَخْرَجْتُ الْکِتَابَ فَفِیهِ فَضِیحَتُکُمْ، فَأَمْسَکُوا.

وَ تُوُفِّیَ مَوْلًی لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَمْ یُخَلِّفْ وَارِثاً، وَ خَاصَمَ ⁽²⁾فِیهِ وُلْدُ الْعَبَّاسِ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)، وَ کَانَ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ ⁽³⁾قَدْ حَجَّ فِی تِلْکَ السَّنَةِ، فَجَلَسَ لَهُمْ، فَقَالَ دَاوُدُ بْنُ عَلِیٍّ: الْوَلَاءُ لَنَا. وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: بَلِ الْوَلَاءُ لِی، فَقَالَ دَاوُدُ بْنُ عَلِیٍّ: إِنَّ أَبَاکَ قَاتَلَ مُعَاوِیَةَ. فَقَالَ: إِنْ کَانَ أَبِی قَاتَلَ مُعَاوِیَةَ فَقَدْ کَانَ خَطُّ ⁽⁴⁾أَبِیکَ فِیهِ الْأَوْفَرَ، ثُمَّ فَرَّ بِجَنَاحَیْهِ ⁽⁵⁾. وَ قَالَ: وَ اللَّهِ! لَأُطَوِّقَنَّکَ غَداً طَوْقَ ⁽⁶⁾

انظر: النّهایة: 3- 143، و القاموس 3- 259، و مجمع البحرین 5- 209- 210. و حاصل المعنی إنّی لأجعلنّ فی عنقک طوقا کطوق الحمامة لا یفارقک أبدا.

هِشَامٌ: إِذَا کَانَ غَداً جَلَسْتُ لَکُمْ ⁽¹⁾، فَلَمَّا أَنْ کَانَ مِنَ الْغَدِ خَرَجَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ مَعَهُ کِتَابٌ فِی کِرْبَاسَةٍ، وَ جَلَسَ لَهُمْ هِشَامٌ، فَوَضَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ الْکِتَابَ بَیْنَ یَدَیْهِ، فَلَمَّا ⁽²⁾قَرَأَهُ قَالَ: ادْعُوا إِلَیَّ ⁽³⁾جَنْدَلَ الْخُزَاعِیَّ وَ عُکَّاشَةَ الضُّمَیْرِیَّ ⁽⁴⁾وَ کَانَا شَیْخَیْنِ قَدْ أَدْرَکَا الْجَاهِلِیَّةَ-، فَرَمَی الْکِتَابَ ⁽⁵⁾إِلَیْهِمَا، فَقَالَ:

تَعْرِفَانِ هَذِهِ الْخُطُوطَ؟. قَالا: نَعَمْ، هَذَا خَطُّ الْعَاصِ بْنِ أُمَیَّةَ، وَ هَذَا خَطُّ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ لِفُلَانٍ ⁽⁶⁾مِنْ قُرَیْشٍ، وَ هَذَا خَطُّ حَرْبِ بْنِ أُمَیَّةَ، فَقَالَ هِشَامٌ: یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! أَرَی خُطُوطَ أَجْدَادِی عِنْدَکُمْ؟. فَقَالَ: نَعَمْ. قَالَ: قَدْ ⁽⁷⁾قَضَیْتُ بِالْوَلَاءِ لَکَ.

قَالَ: فَخَرَجَ وَ هُوَ یَقُولُ:

إِنْ عَادَتِ الْعَقْرَبُ عُدْنَا لَهَا*** وَ کَانَتِ النَّعْلُ ⁽⁸⁾لَهَا حَاضِرَةً

قَالَ: قُلْتُ ⁽⁹⁾: مَا هَذَا الْکِتَابُ جُعِلْتُ فِدَاکَ؟. قَالَ: فَإِنَّ نَیثلة ⁽¹⁰⁾کَانَتْ أَمَةً لِأُمِّ الزُّبَیْرِ وَ لِأَبِی طَالِبٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ فَأَخَذَهَا عَبْدُ الْمُطَّلِبِ فَأَوْلَدَهَا فُلَاناً، فَقَالَ لَهُ الزُّبَیْرُ: هَذِهِ الْجَارِیَةُ وَرِثْنَاهَا مِنْ أُمِّنَا وَ ابْنُکَ هَذَا عَبْدٌ لَنَا، فَتَحَمَّلَ عَلَیْهِ بِبُطُونِ قُرَیْشٍ. قَالَ: فَقَالَ: قَدْ أَجَبْتُکَ عَلَی خَلَّةٍ عَلَی أَنْ لَا یَتَصَدَّرَ ⁽¹¹⁾ابْنُکَ هَذَا فِی مَجْلِسٍ، وَ لَا یُضْرَبَ مَعَنَا بِسَهْمٍ، فَکَتَبَ عَلَیْهِ کِتَاباً وَ أَشْهَدَ عَلَیْهِ، فَهُوَ هَذَا

الْکِتَابُ ⁽¹⁾

و لعلّ خلطه بأشیاء و أمور و حوادث لیخرج عن حقیقته.

**[ترجمه]و بنگرید که امام علیه السلام چگونه پستی نسب عمر و علت زیاده روی او در نهی از تعرض به نسب مردمان را تبیین نموده و آنگاه به شیوه تقیه وی را مدحی نموده و آنچه که در قصه کنیز زبیر به آن اشاره می کند، همان چیزی است که کلینی قدس سره در روضة الکافی - . الکافی 8: 258- 260 - به روایت از سماعة ذکر می کند که گفت: مردی از نوادگان عمر بن الخطاب متعرض کنیز مردی از نوادگان عقیل شد

ص: 102

و کنیز به او گفت: این عمری مرا آزرد. مرد به او گفت که با وی قرار بگذار و او را به درون دهلیز بیاور، پس کنیز چنین کرد و مرد بر او حمله ور شد و او را کشت و به میان راهش افکند و بکریان و عمریان و عثمانیان گرد آمدند و گفتند: این کشته ما را همتایی نباشد. در برابر او کسی جز جعفر بن محمد را نخواهیم کشت و کسی جز او این دوست ما را نکشته است و ابا عبدالله علیه السلام بسوی قبا رفته بود و من با او روبرو شده و آنچه این قوم بر آن توافق نمودند را به عرض وی رساندم. گفت: رهایشان کن. گوید: و چون که بازآمد و او را دیدند، بر سر او ریختند و گفتند کسی جز تو این دوست ما را نکشته است و در قصاص کسی جز تو را نخواهیم کشت! پس فرمود: یک گروه از شما با من سخن گوید، پس گروهی عقب رفتند و وی دست ایشان را گرفت و به درون مسجد برد و چون بیرون آمدند می گفتند شیخ ما ابا عبدالله جعفر بن محمد، معاذ الله که چون اویی چنین کاری کند و به این کار دستور هم نمی دهد، بروید. گوید پس همراه امام رفتم و گفتم: فدایت گردم! چقدر زود پس از آن خشم، خرسند گشتند! فرمود: آری، ایشان را فراخواندم و گفتم: دست بردارید وگرنه دست نوشته را پیش خواهم کشید. گفتم: این چه دست نوشته ای است فدایت گردم؟ پس فرمود: مادر خطّاب کنیز زبیر بن عبدالمطلب بود و نفیل در وی درآویخت و او را آبستن نمود و زبیر وی را طلبید و او به سوی طائف گریخت و زبیر در پی وی روانه گشت و اهل قبیله ثقیف وی را دیدند و گفتند: ای ابا عبدالله اینجا چه می کنی؟ گفت: نفیل شما با کنیز من درآویخته است. پس نفیل از دست او به شام گریخت و زبیر برای تجارت بسوی شام رهسپار گشت و به نزد حاکم دومة الجندل رسید و او گفت: ای ابا عبدالله از تو خواهشی دارم! گفت: تو را چه حاجت است ای فرمانروا؟ گفت: فرزند یکی از اهالی ات را گرفته ای و دوست دارم که او را به وی بازگردانی. گفت: پیش من آید تا ببینم او کیست. فردای آن روز بر فرمانروا وارد گشت و چون فرمانروا او را دید، بخندید. گفت: چه چیز مایه خنده ات شده ای فرمانروا؟ گفت: گمان نمی کنم که این مرد را یک زن عرب زاده باشد. وقتی که تو وارد شدی نتوانست خود را جمع کند و از باد در دادن برهد. پس گفت:

ص: 103

ای فرمانروا! چون به مکه بازگردم، خواسته ات را برآورده خواهم کرد. و چون زبیر بازگشت، نفیل از همه بطن های قبیله قریش خواست که نزد او شفیع گردند که فرزند وی را به او بازگرداند و ایشان سر باز زدند و آنگاه او در برابر زبیر، نزد عبدالمطلب شفاعت جست. عبدالمطلب گفت: مرا با زبیر هیچ کاری نیست. آیا نمی دانید که با فلان پسر من چه رفتاری کرده است! خودتان (نفیل به همراه بطن های قریش) به نزد وی روید و ایشان به نزد او رفتند و با او سخن گفتند. زبیر به آنان گفت: شیطان را حکومتی است و پسر او، پسر شیطان است و مطمئن نیستم که او بر ما سروری یابد. ولی می توانید او را از در مسجد بر من وارد کنید تا آهنی گداخته برایش پیش آورم و در چهره اش خط و خطوطی بر جای نهم و بر او و فرزندش چنین حکم نویسم که هرگز در محفلی صدرنشین نشده و بر فرزندان ما امیری نکنند و در امور مشترک همپا و همراه ما نباشند. گوید: و چنین کردند و او در چهره اش با آهن گداخته خط اثر گذاشت و حکمی بر وی نوشت و آن نوشته نزد ماست. به ایشان گفتم: اگر خواهید آرام گیرد و الا آن حکم مکتوب را رو خواهم کرد که در آن رسوایی شماست، پس آرام گرفتند.

یکی از موالی پیامبر صلوات الله علیه درگذشت و هیچ وارثی نداشت و فرزندان عباس درباره میراث او، با ابا عبدالله علیه السلام به مخاصمه برخاستند و هشام بن عبدالملک در آن سال به حج رفته بود و به قضاوت میان ایشان نشست. داود بن علی گفت: او موالی ما بوده است. ابا عبدالله علیه السلام گفت: بلکه ولاء او از آن من است. پس داود بن علی گفت: پدر تو با معاویه جنگید. پس او گفت: اگر پدر من با معاویه در جنگ شد، نصیب و بهره پدر (بزرگِ: یعنی عبدالله بن العباس) تو در آن بس بیشتر بود و سپس هراسان گریخت (اشاره به خیانت وی در بیت المال بصره و گریختنش، که در ادامه خواهد آمد). و گفت به خدا که فردا تو را همچون کبوتر، طوق بر گردن می نهم. پس داود بن علی به وی گفت: این سخنت نزد من بی ارزشتر از پشکل در وادی الازرق است. پس گفت: هان که نه تو و نه پدرت را در این وادی حقی نیست. گوید: پس هشام گفت:

ص: 104

فردا میان شما حکم می کنم و چون فرداروز گشت، ابا عبدالله علیه السلام برون آمد و در دستش دست نوشته ای در کرباسی بود و هشام برای قضاوت میان ایشان نشست، پس ابا عبدالله دست نوشته را پیش خود نهاد وچون آن را خواند، فرمود جندل الخزاعی و عکاشة الضُمیری را که دو شیخی بودند که دوره جاهلی را درک کرده بودند، نزد من فرا خوانید و دست نوشته را جلو آندو انداخت و گفت: آیا این خطها را می شناسید؟ گفتند: آری این خط عاص بن أمیة و این خط فلانی و فلانی از فلان بطن قریش است و این خط حرب بن أمیة است. هشام گفت: ای ابا عبدالله! خطهای نیاکان خود را نزد شما می یابم!؟ گفت: آری. گفت: حکم نمودم که ولاء وی از آن تو است. گوید: پس درحالیکه این بیت را می خواند، برخاست و برفت: اگر عقرب بازگردد، ما هم به ستیز وی بر می گردیم، درحالیکه پایپوش را برای آن آماده داشته ایم .

گوید: پرسیدم این دست نوشته چیست فدایت گردم؟ فرمود: نفیلة کنیز مادر زبیر بود و نیز کنیز ابیطالب و عبدالله. سپس عبدالمطلب آنرا گرفت و از او فلانی را به دنیا آورد. پس زبیر به او گفت: این کنیز را ما از مادرمان به ارث برده ایم و این پسر تو بنده ماست و بطنهای قریش را در برابر او سخت گرفت. گوید: پس گفت: به شرط این حال با خواسته ات موافق خواهم بود که این پسرت در هیچ مجلسی صدرنشین نباشد و در هیچ سهمی با ما شریک نباشد و در دست نوشته ای بر او حکمی نوشت و علیه او گواهانی گرفت و آن همین دست نوشته است.

ص: 105

بیان: قوله: تعرّض «2» .. أی أراد الفجور معها و مراودتها.

قوله: فقالت له .. أی للعقیلی مولاها.

قوله: فشدّ علیه .. أی حمل علیه «3»، و قد کان کمن له فی الدهلیز.

قوله: فلقیته .. أی قال سماعة: فذهبت إلیه و أخبرته بالواقعة «4».

قوله علیه السلام: فسطر بالسین المهملة- .. أی زخرف لها الکلام و خدعها «5». قال الجزری «6»: سطر «7» فلان علی فلان: إذا زخرف له الأقاویل و نمّقها، و تلک الأقاویل: الأساطیر و السّطر، و فی بعض النسخ: بالشین المعجمة.

قال الفیروزآبادی «8»: یقال: شطر شطره .. أی قصد قصده، أو هو

(1) أقول: و لعلّه من موضوعات أحمد بن هلال العبرتائیّ الملعون، إذ أنّ داود بن علیّ- عمّ السّفّاح العبّاسیّ و المنصور- صار أمیرا علی الحجاز فی صدر دولة بنی العبّاس سنة 132، و حجّ هشام بن عبد الملک الأمویّ سنة 106 ه، و فیه أمور لا تتلاءم مع الواقع التّاریخیّ و فقه الحدیث.

و لعلّ خلطه بأشیاء و أمور و حوادث لیخرج عن حقیقته.

(2) التّعرّض: التّصدّی و التّعوّج و عدم الاستقامة. و ما ذکره له من المعنی مصداق له، انظر: تاج العروس 5- 51، و لسان العرب 7- 182.

(3) ذکره فی مجمع البحرین 3- 76، و الصحاح 2- 492 و غیرهما .

(4) لعلّ مراده- قدّس سرّه-: أنّ الفاء فی: فلقیته فصیحة .. و أنّ اللقاء مضمّن معنی الإخبار.

و التقدیر: و ذهبت إلیه و لقیته و أخبرته بالواقعة.

(5) نصّ علیه الطریحی فی مجمعه 3- 331، و ابن الزبیدی فی تاجه 3- 367. و قالا: نمقّها، بدلا من: خدعها.

(6) فی النهایة 2- 365. و ذکره فی تاج العروس 3- 267، و لسان العرب 3- 365.

(7) سطّر: بتضعیف الطاء فتکون مزیدا فیها کما عن بعض. و بتضعیف الراء فتکون رباعیّة کما عن بعض آخر.

(8) فی القاموس 2- 58. و قارن بتاج العروس 3- 298، و قریب منه ما فی لسان العرب 4- 408.

بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‌31،

ص: 107

تصحیف شغر بها بالغین المعجمة- .. أی رفع رجلها للجماع «1» قوله علیه السلام: علی ملک الدّومة .. أی دومة الجندل، و هی بالضم-:

حصن بین المدینة و الشّام، و منهم من یفتح الدّال «2» قوله: تحمل علیه ببطون قریش .. أی کلّفهم الشّفاعة «3» عند الزبیر لیدفع إلیه الخطّاب، فلمّا یئس من ذلک ذهب إلی عبد المطلب لیتحمّل علی زبیر بعبد المطلب مضافا إلی بطون قریش، فقال عبد المطلب لنفیل: ما بینی و بینه عمل؟

أی معاملة و ألفة أ ما علمتم أنّه یعنی زبیرا ما فعل بی فی ابنی فلان و أشار بذلک إلی ما سیأتی من قصّة العباس فی عجز الخبر قال: و لکن امضوا أنتم یعنی نفیلا مع بطون قریش إلی الزبیر.

قوله: أن لا یتصدّر .. أی لا یجلس فی صدر المجلس «4» قوله: و لا یضرب معنا بسهم .. أی لا یشترک معنا فی قسمة شی‌ء لا میراث و لا غیره «5» قوله علیه السلام: فقد کان خطّ «6» أبیک .. أی جدّک عبد اللّه بن العباس

(1) قاله فی تاج العروس 3- 306، و انظر: مجمع البحرین 3- 352 .

(2) لاحظ الصحاح 5- 1923، و النهایة 2- 141. و قال فی مجمع البحرین 6- 65: و دومة الجندل:

حصن عادیّ بین المدینة و الشام یقرب من تبوک، و هی أقرب إلی الشام، و هی الفصل بین الشام و العراق، و هی إحدی حدود فدک، و یقال إنّها تسمّی بالجوف. و انظر ما جاء فی مراصد الاطّلاع 2- 543، و معجم البلدان 2- 487- 489.

(3) ذکره فی النهایة 1- 443، مجمع البحرین 5- 358.

(4) ذکره فی تاج العروس 3- 328، انظر: لسان العرب 4- 446.

(5) قال فی لسان العرب 1- 547: و قد ضربت بالقداح، و الضریب و الضارب: الموکّل بالقداح، و قیل: الذی یضرب بها، و جمع الضریب: ضرباء.

أقول: یحتمل قراءة: یضرب معنا بسهم مبنیّا للفاعل و مبنیّا للمفعول. و علی الأول یکون المعنی: إنّه لا یضرب معنا لعدم کونه ضریبا معنا، لأنّه أقلّ بکثیر رتبة من أن یکون مثلنا. و علی الثانی یکون حاصل المعنی: أنّ الموکّل بضرب القداح و السهم إذا ضرب لا یجعل ذلک الشخص معنا و فی مرتبتنا فیضرب له و لنا. انظر: تاج العروس 1- 348، و الصحاح 1- 169.

(6) کذا، و الصحیح: حظّ، کما مرّ.

بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‌31،

ص: 108

فیه الأوفر .. أی أخذ حظّا وافرا من غنائم تلک الغزوة، و کان من شرکائها و أعوانه علیه السلام فیها.

قوله علیه السلام: ثم فرّ بجنایته «1» .. إشارة إلی جنایة عبد اللّه فی بیت مال البصرة، کما سیأتی إن شاء اللّه تعالی.

**[ترجمه]

قوله: تعرّض ⁽²⁾.. أی أراد الفجور معها و مراودتها.

قوله: فقالت له .. أی للعقیلی مولاها.

قوله: فشدّ علیه .. أی حمل علیه ⁽³⁾، و قد کان کمن له فی الدهلیز.

قوله: فلقیته .. أی قال سماعة: فذهبت إلیه و أخبرته بالواقعة ⁽⁴⁾قوله علیه السلام: فسطر بالسین المهملة- .. أی زخرف لها الکلام و خدعها ⁽⁵⁾. قال الجزری ⁽⁶⁾: سطر ⁽⁷⁾فلان علی فلان: إذا زخرف له الأقاویل و نمّقها، و تلک الأقاویل: الأساطیر و السّطر، و فی بعض النسخ: بالشین المعجمة.

قال الفیروزآبادی ⁽⁸⁾: یقال: شطر شطره .. أی قصد قصده، أو هو

تصحیف شغر بها بالغین المعجمة- .. أی رفع رجلها للجماع⁽¹⁾قوله علیه السلام: علی ملک الدّومة .. أی دومة الجندل، و هی بالضم-:

حصن بین المدینة و الشّام، و منهم من یفتح الدّال ⁽²⁾

حصن عادیّ بین المدینة و الشام یقرب من تبوک، و هی أقرب إلی الشام، و هی الفصل بین الشام و العراق، و هی إحدی حدود فدک، و یقال إنّها تسمّی بالجوف. و انظر ما جاء فی مراصد الاطّلاع 2- 543، و معجم البلدان 2- 487- 489.

أی معاملة و ألفة أ ما علمتم أنّه یعنی زبیرا ما فعل بی فی ابنی فلان و أشار بذلک إلی ما سیأتی من قصّة العباس فی عجز الخبر قال: و لکن امضوا أنتم یعنی نفیلا مع بطون قریش إلی الزبیر.

قوله: أن لا یتصدّر .. أی لا یجلس فی صدر المجلس ⁽⁴⁾قوله: و لا یضرب معنا بسهم .. أی لا یشترک معنا فی قسمة شی‌ء لا میراث و لا غیره ⁽⁵⁾

أقول: یحتمل قراءة: یضرب معنا بسهم مبنیّا للفاعل و مبنیّا للمفعول. و علی الأول یکون المعنی: إنّه لا یضرب معنا لعدم کونه ضریبا معنا، لأنّه أقلّ بکثیر رتبة من أن یکون مثلنا. و علی الثانی یکون حاصل المعنی: أنّ الموکّل بضرب القداح و السهم إذا ضرب لا یجعل ذلک الشخص معنا و فی مرتبتنا فیضرب له و لنا. انظر: تاج العروس 1- 348، و الصحاح 1- 169.

فیه الأوفر .. أی أخذ حظّا وافرا من غنائم تلک الغزوة، و کان من شرکائها و أعوانه علیه السلام فیها.

قوله علیه السلام: ثم فرّ بجنایته ⁽¹⁾. إشارة إلی جنایة عبد اللّه فی بیت مال البصرة، کما سیأتی إن شاء اللّه تعالی.أقول: قد مرّ من تفسیر علی بن إبراهیم ⁽²⁾فی تفسیر قوله تعالی: (ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً)⁽³⁾بإسناده، عن أبی عبد اللّه علیه السلام أنّه قال علیه السلام: الوحید ولد الزنا، و هو زفر .. إلی آخر الآیات ⁽⁴⁾

**[ترجمه]فعل تعرّض «2» .. به این معنی است که وی قصد فحشاء با آن زن و از راه به در کردن وی را داشت. این جمله که زن به او گفت: منظور به آن مرد عقیلی که مولای او بود. و فعل شدّ علیه بمعنی به وی حمله کرد است «3» و او در دهلیز خانه به کمین وی نشسته بود. و جمله لقیته، منظور آنست که سماعة گفت: به نزد وی رفتم و او را از رویداد باخبر ساختم. «4» و فعل سطر در سخن حضرت علیه السلام بمعنی آنست که سختی آراسته برای آن زن جاری کرد و وی را فریفت «5» الجزری گوید: «6» سطر «7» فلان علی فلان: آنگاه که سخنانی باطل را برای او بیاراید و زیبا جلوه دهد و منظور از الاقاویل، اساطیر و گفته های باطل است و السطر در برخی نسخه ها با شین بصورت الشطر درج شده است. فیروزآبادی «8» گوید: شطره یعنی قصده : قصد وی را کرد یا

(1) می گویم: و شاید این از جمله مطالب موضوعه توسط احمد بن هلال العبرتائی ملعون است چرا که داود بن علی عموی سفاح عباسی و منصور، در آغاز دولت بنی عباس در سال 132 هجری امیر حجاز گشت و و هشام بن عبد الملک اموی در سال 106 هجری حج گزارد و در این مطلب اموری وارد است که با واقعیت تاریخی و فقه حدیث سازگار نیست. و شاید آنرا با مسائل و مطالب و رخدادهای دیگری درآمیخته تا آنرا از حقیقتش دور سازد.

(2) التعرض: رو در رو قرار گرفتن و از راه راست منحرف گشتن پیاپی و راه راست و استوار نرفتن است و آنچه که در معنا ذکر می کند، مصداقی برای آنست. بنگرید: تاج العروس 5- 51، و لسان العرب 7- 182.

(3) در مجمع البحرین 3- 76، و الصحاح 2- 492 و غیر آن ذکر شده است.

(4) شاید مراد وی قدس سره آن باشد که فاء در عبارت فلقیته فصیحة آن است که روبرو شدن در ضمن خود معنی خبر دادن را نیز دارد. و تقدیر سخن آن است که و نزد او رفته و با او دیدار نمودم و او را از ماجرا باخبر کردم.

(5) الطریحی در مجمع البحرین 3- 331، و ابن الزبیدی در تاج العروس 3- 367 آنرا ذکر کرده و بجای خدعها: او را فریفت ، آورده اند: نمقها: آنرا آراست.

(6) در النهایة 2- 365 ذکر شده و در تاج العروس 3- 267، و لسان العرب 3- 365 نیز آمده است .

(7)سطّر با طاء مشدد که فعل ثلاثی مزیداست طبق روایت برخی راویان و برخی نیز راء را مشدد آورده اند که فعل رباعی می شود.

(8) القاموس 2- 58 و نیز مقایسه کنید با تاج العروس 3- 298، و شبیه آنست آنچه در لسان العرب 4- 408 آمده است.

ص: 106

تصحیف واژه شغر بها با غین است که بمعنی آنست که پای او را برای آمیزش بالا برد«1».و قول حضرت: علی ملک الدومة .. یعنی دومة الجندل که مضموم است و قلعه ایست میان مدینه و شام و برخی دال را مفتوح «2» می خوانند. این جمله که تحمل علیه ببطون قریش.. یعنی اینکه ایشان را وادار به شفاعت نمودن «3» نزد زبیر می کند تا شر خطاب را از وی باز دارد و چون از این امر نومید گشت به نزد عبد المطلب رفت تا نزد زبیر بواسطه عبد المطلب بعلاوه عشیره های قریش شفاعت بطلبد و عبد المطلب به نفیل گفت: میان من او هیچ کرداری نیست. یعنی هیچ معامله و رفاقتی نیست . آیا نمی دانید که او یعنی زبیر درباره فلان فرزند من چه کرد و با این سخن بدانچه که در قصه العباس در انتهای این روایت خواهد آمد اشاره دارد . گفت: اما خودتان و منظورش نفیل و مردان عشیره های قریش بود، به نزد زبیر بروید. و این قول وی که : ان لا یتصدر بمعنی آنست که در صدر مجلس ننشیند «4». و این جمله که و لا یضرب معنا بسهم یعنی اینکه در تقسیم هیچ چیزی با ما شریک نیست و هیچ میراث و یا چیز دیگری به او نمی رسد. «5» و این قول حضرت علیه السلام که فقد کان خطّ ابیک «6» .. منظور جدت عبد الله بن عباس است.

(1)در تاج العروس 3- 306 ذکر شده و بنگرید: مجمع البحرین 3- 352.

(2) نگاه کنید به الصحاح 5- 1923، و النهایة 2- 141. و مجمع البحرین 6- 65 آورده است:دومة الجندل قلعه ای عادی میانه مدینه و شام است که نزدیک تبوک واقع شده و به شام نزدیکتر است و حد فاصل شام و عراق است و یکی از حد و مرزهای فدک است و گفته می شود که الجوف نامیده می شود. و نیز بنگرید به مراصد الاطّلاع 2- 543، و معجم البلدان 2- 487- 489 .

(3) النهایة 1- 443، مجمع البحرین 5- 358.

(4) تاج العروس 3- 328، و بنگرید: لسان العرب 4- 446.

(5) در لسان العرب 1- 547 آمده است: و قد ضرب بالقداح و الضریب و الضارب: آنکه مسوول تیرهای قمار است و گفته شده آنکه این تیرها را می اندازدو جمع ضریب، ضرباء است.

می گویم: این احتمال صحیح است که بتوان یضرب معنا بسهم را یا بصورت فعل معلوم و یا مجهول خواند و بنا بر شکل اول معنا می شود: او بدلیل اینکه از جمله تیراندازان (الضریب) همراه ما نیست، در کنار ما تیری نمی اندازد، چرا که او رتبه ای بسیار نازلتر از آن دارد که بتواند با ما باشد.و بر اساس شکل دوم معنا چنین است که کسی که مسوول زدن تیرهای قمار و قداح است، اگر که تیر بیاندازد، اینگونه از جمله ما قرار نمی گیرد و همتا و همپایه ما نمی گردد تا هم برای خود و هم برای ما تیر بزند. بنگرید: تاج العروس 1- 348، و الصحاح 1- 169.

(6)چنین آمده و درست حظّ است چنانکه گذشت.

ص: 107

فیه الاوفر .. یعنی اینکه بهره ای گسترده تر از غنایم آن غزوه برد و از شرکاء و یاران حضرت علیه السلام در آن غزوه بود. و جمله ثم فر بجنایته «1» .. اشاره به جنایت عبد الله درباره بیت المال بصره است که ان شاء الله تعالی ذکر خواهد شد.

می گویم: در تفسیر علی بن ابراهیم - . تفسیر علیّ بن إبراهیم 2- 395 -

در بیان آیه شریفه (ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً –: مرا با آنکه [او را] تنها آفریدم واگذار ) - . المدّثّر/ 11 -

با سندهایی که به ابی عبدالله علیه السلام می رسد چنین آمده که امام فرمودند: وحید بمعنی زنازاده است و او زُفر است .. تا پایان آیات. - . و بنگرید: آنچه البحرانی در حلیة الأبرار 1: 180 ذکر کرده است. -

**[ترجمه]

أمّا حسبه:

فَحَکَی الْعَلَّامَةُ فِی کِتَابِ کَشْفِ الْحَقِّ ⁽⁵⁾، عَنِ ابْنِ عَبْدِ رَبِّهِ فِی کِتَابِ الْعِقْدِ ⁽⁶⁾، أَنَّ عُمَرَ کَانَ حَطَّاباً ⁽⁷⁾فِی الْجَاهِلِیَّةِ کَأَبِیهِ الْخَطَّابِ.

وَ قَالَ مُؤَلِّفُ إِلْزَامِ النَّوَاصِبِ ⁽⁸⁾: رَوَی ابْنُ عَبْدِ رَبِّهِ فِی کِتَابِ الْعِقْدِ ⁽⁹⁾فِی اسْتِعْمَالِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ⁽¹⁰⁾، فَقَالَ عَمْروٌ ⁽¹¹⁾: قَبَّحَ اللَّهُ زَمَاناً

عَمِلَ فِیهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْرِفُ الْخَطَّابَ یَحْمِلُ ⁽¹⁾حُزْمَةً مِنْ حَطَبٍ وَ عَلَی ⁽²⁾ابْنِهِ مِثْلُهَا وَ مَا مَعَهُ إِلَّا تَمْرَةٌ لَا تُنْفَعُ مَنْفَعَةً ⁽³⁾.

و قال ابن الأثیر فی النهایة ⁽⁴⁾فی تفسیر الخبط: و هو ورق الشّجر فی حدیث عمر: لقد رأیتنی فی هذا ⁽⁵⁾الجبل أحتطب مرّة و أختبط أخری .. أی أضرب الشّجر لینتثر ⁽⁶⁾الخبط منه ⁽⁷⁾وَ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ⁽⁸⁾: کَتَبَ عُمَرُ إِلَی عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ هُوَ عَامِلُهُ فِی مِصْرَ کِتَاباً وَ وَجَّهَ إِلَیْهِ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ لِیَأْخُذَ مِنْهُ شَطْرَ مَالِهِ ⁽⁹⁾، فَلَمَّا قَدِمَ عَلَیْهِ ⁽¹⁰⁾اتَّخَذَ لَهُ طَعَاماً وَ قَدَّمَهُ إِلَیْهِ، فَأَبَی أَنْ یَأْکُلَ، فَقَالَ لَهُ⁽¹¹⁾: مَا لَکَ لَا تَأْکُلُ طَعَامَنَا. قَالَ: إِنَّکَ عَمِلْتَ لِی طَعَاماً هُوَ تَقْدِمَةٌ لِلشَّرِّ، وَ لَوْ کُنْتَ عَمِلْتَ لِی طَعَامَ الضَّیْفِ لَأَکَلْتُهُ، فَأَبْعِدْ عَنِّی طَعَامَکَ وَ أَحْضِرْنِی ⁽¹²⁾مَالَکَ؟، فَلَمَّا کَانَ الْغَدُ أَحْضَرَ مَالَهُ، فَجَعَلَ مُحَمَّدٌ یَأْخُذُ شَطْراً وَ یُعْطِی عَمْراً شَطْراً، فَلَمَّا رَأَی عَمْرٌو مَا حَازَ مُحَمَّدٌ مِنَ الْمَالِ، قَالَ: یَا مُحَمَّدُ! أَقُولُ؟. قَالَ: قُلْ مَا تَشَاءُ. قَالَ: لَعَنَ اللَّهُ یَوْماً کُنْتُ فِیهِ وَالِیاً لِابْنِ الْخَطَّابِ! فَوَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْتُهُ وَ رَأَیْتُ أَبَاهُ، وَ إِنَّ عَلَی ⁽¹³⁾کُلِّ وَاحِدٍ

مِنْهُمَا عَبَاءَةً قُطْوَانِیَّةً، مُؤْتَزِراً بِهَا مَا یَبْلُغُ مَأْبِضَ ⁽¹⁾رُکْبَتَیْهِ، عَلَی عُنُقِ کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حُزْمَةٌ مِنْ حَطَبٍ، وَ إِنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ لَفِی مُزَرَّرَاتِ الدِّیبَاجِ. فَقَالَ مُحَمَّدٌ ⁽²⁾:

إِیهاً ⁽³⁾یَا عَمْرُو! فَعُمَرُ وَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنْکَ، وَ أَمَّا أَبُوکَ وَ أَبُوهُ فَفِی النَّارِ.

وَ قَالَ أَیْضاً ⁽⁴⁾: قَرَأْتُ فِی تَصَانِیفِ ⁽⁵⁾أَبِی أَحْمَدَ الْعَسْکَرِیِّ أَنَّ عُمَرَ کَانَ یَخْرُجُ ⁽⁶⁾مَعَ الْوَلِیدِ بْنِ الْمُغِیرَةِ فِی تِجَارَةٍ لِلْوَلِیدِ إِلَی الشَّامِ ⁽⁷⁾وَ عُمَرُ یَوْمَئِذٍ ابْنُ ثَمَانِیَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَ کَانَ ⁽⁸⁾یَرْعَی لِلْوَلِیدِ إِبِلَهُ، وَ یَرْفَعُ أَحْمَالَهُ، وَ یَحْفَظُ مَتَاعَهُ فَلَمَّا کَانَ بِالْبَلْقَاءِ لَقِیَهُ رَجُلٌ مِنْ عُلَمَاءِ الرُّومِ، فَجَعَلَ یَنْظُرُ إِلَیْهِ، وَ یُطِیلُ النَّظَرَ لِعُمَرَ، ثُمَّ قَالَ: أَظُنُّ اسْمَکَ یَا غُلَامُ- عَامِراً أَوْ عِمْرَانَ أَوْ نَحْوَ ذَلِکَ؟. قَالَ: اسْمِی عُمَرُ.

قَالَ: اکْشِفْ عَنْ ⁽⁹⁾فَخِذَیْکَ، فَکَشَفَ، فَإِذَا عَلَی أَحَدِهِمَا شَامَةٌ سَوْدَاءُ فِی قَدْرِ رَاحَةِ الْکَفِّ، فَسَأَلَهُ أَنْ یَکْشِفَ عَنْ رَأْسِهِ، فَإِذَا ⁽¹⁰⁾هُوَ أَصْلَعُ، فَسَأَلَهُ أَنْ یَعْتَمِدَ بِیَدِهِ، فَاعْتَمَدَ ⁽¹¹⁾، فَإِذَا أَعْسَرُ أَیْسَرُ. فَقَالَ لَهُ: أَنْتَ مَلِکُ الْعَرَبِ ⁽¹²⁾. قَالَ:

فَضَحِکَ عُمَرُ مُسْتَهْزِئاً، فَقَالَ ⁽¹³⁾: أَ وَ تَضْحَکُ؟ وَ حَقِّ مَرْیَمَ الْبَتُولِ أَنْتَ مَلِکُ

الْعَرَبِ وَ مَلِکُ الرُّومِ وَ الْفُرْسِ، فَتَرَکَهُ عُمَرُ وَ انْصَرَفَ مُسْتَهِیناً بِکَلَامِهِ، فَکَانَ ⁽¹⁾عُمَرُ یُحَدِّثُ بَعْدَ ذَلِکَ، وَ یَقُولُ: تَبِعَنِی ذَلِکَ الرُّومِیُّ ⁽²⁾رَاکِبَ حِمَارٍ فَلَمْ یَزَلْ مَعِی حَتَّی بَاعَ الْوَلِیدُ مَتَاعَهُ وَ ابْتَاعَ بِثَمَنِهِ عِطْراً وَ ثِیَاباً، وَ قَفَلَ إِلَی ⁽³⁾الْحِجَازِ، وَ الرُّومِیُّ یَتْبَعُنِی، لَا یَسْأَلُنِی حَاجَةً وَ یُقَبِّلُ یَدِی کُلَّ یَوْمٍ إِذَا أَصْبَحْتُ کَمَا یُقَبِّلُ یَدَ الْمَلِکِ، حَتَّی خَرَجْنَا مِنْ حُدُودِ الشَّامِ وَ دَخَلْنَا فِی أَرْضِ الْحِجَازِ رَاجِعِینَ إِلَی مَکَّةَ، فَوَدَّعَنِی وَ رَجَعَ، وَ کَانَ الْوَلِیدُ یَسْأَلُنِی عَنْهُ فَلَا أُخْبِرُهُ، وَ مَا أَرَاهُ إِلَّا هَلَکَ، وَ لَوْ کَانَ حَیّاً لَشَخَصَ إِلَیْنَا ⁽⁴⁾.

أقول: أعسر أیسر .. أی کان یعمل بیدیه جمیعا، و الّذی عمل بالشّمال فهو أعسر ⁽⁵⁾. و إخبار الرومی إمّا من جهة الکهانة، أو کان قرأ فی الکتب أوصاف فراعنة هذه الأمّة و من یغصب حقوق الأئمّة، فإنّه کما کانت أوصاف أئمّتنا علیهم السلام مسطورة فی الکتب کانت أوصاف أعدائهم أیضا مذکورة فیها، کما یدلّ علیه أخبارنا، و لذا کان یقبّل یدیه لأنّه کان یعلم أنّه یخرّب دین من ینسخ أدیانهم کما قبّل إبلیس ید [فلان فی أوّل یوم صعد منبر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و استبشر بذلک، و هذه الأخبار صارت باعثة لإسلامه و صاحبه ظاهرا، طمعا فی الملک کما ذکره القائم علیه السلام لسعد بن عبد اللّه ⁽⁶⁾، و لذا أخبره بالملک لا بالخلافة و الرئاسة الدینیّة ⁽⁷⁾

و جاءت فی آخره: فانتهیت إلی دیر فاستظللت فی فنائه، فخرج إلیّ رجل- ثم ذکر- أنّه کان من أعلم أهل الکتاب، و أخبره: أنّه یجد صفته، و أنّه یخرجه من الدیر و یغلب علیهم، فأخذ منه کتابا إذا صار خلیفة لا یخرجه من الدیر و لا یکدر علیه .. إلی آخره.

و قال ابن الأثیر فی النهایة ⁽¹⁾فی تفسیر المبرطش فیه: کَانَ عُمَرُ فِی الْجَاهِلِیَّةِ مُبَرْطِشاً، وَ هُوَ السَّاعِی بَیْنَ الْبَائِعِ وَ الْمُشْتَرِی شِبْهُ الدَّلَّالِ، و یروی بالسّین المهملة بمعناه.

و ذکر ذلک صاحب القاموس ⁽²⁾و قال: هو بالمهملة-: الّذی یکتری للنّاس الإبل و الحمیر و یأخذ علیه جعلا.و یدلّ اعتذار عمر عن جهله بسنّة الاستئذان بقوله: ألهانی عنه الصفق بالأسواق، کما رواه البخاری و غیره، و قد مرّ ⁽³⁾علی أنّه کان مشتغلا به فی الإسلام أیضا.و قال فی الإستیعاب ⁽⁴⁾: إلیه کانت السفارة فی الجاهلیّة، و ذلک أنّ قریشا کانت إذا وقعت بینهم حرب أو بینهم و بین غیرهم بعثوه سفیرا، و إن نافرهم منافر أو فاخرهم مفاخر ⁽⁵⁾بعثوه منافرا و ⁽⁶⁾مفاخرا و رضوا به ⁽⁷⁾، و ذکر نحو ذلک فی روضة الأحباب ⁽⁸⁾.

فقد ظهر بما ذکرناه أنّ قولة بعض العامّة: إنّ عمر کان من صنادید قریش و عظمائهم فی الجاهلیّة إنّما نشأ من شدّة العصبیّة و فرط الجهل بالآثار، و متی کان عظیم من العظماء حطّابا و راعیا للبعیر و مبرطشا للحمیر، و مدّاحا للقوم و مفاخرا من قبل القبیلة، فکانت دناءة نسبه، و رذالة حسبه، و سفالة أفعاله شواهد ما صدر عنه فی خواتم أعماله کما عرفت، ....

**[ترجمه]علامه در کتاب کشف الحق - . کشف الحقّ: 348 -

از ابن عبدربه در کتاب العقد الفرید - . العقد الفرید 1: 48 -

حکایت میکند که عمر همچون پدرش خطاب در دوره جاهلی هیزم کش بود. مولف الزام النواصب - . إلزام النّواصب: 97- 98 نسخه خطی. -

گوید که ابن عبدربه در کتاب العقد در باره بکارگیری عمرو بن العاص توسط عمر بن الخطاب روایت می کند: پس عمرو گفت:

سیاه باد زمانی

ص: 108

که عمرو بن العاص زیر دست عمر بن الخطاب کار میکرد. بخدا الخطاب را چنین به یاد دارم که پشته ای از هیزم بر پشت داشت و همتای آن نیز بر پشت پسرش بود و غذایی جز خرمای نارسی نداشت که به هیچ دردی نمی خورد. ابن اثیر نیز در النهایة در بیان واژه الخبط می نویسد: برگ درخت است که در حدیث عمر آمده است: خود را در این کوه چنین یافتم که گاه هیزم چینی می کردم و گاه خبط چینی می کردم.. یعنی بر درخت می زدم تا برگها از آن فروریزد. ابن ابی الحدید - . در شرح نهج البلاغه 12: 43- 44. با تفاوتی اندک که اشاره شد. -

گوید: عمر به عمرو بن العاص که کارگزار وی در مصر بود، نامه ای نوشت و محمد بن مسلمة را نزد وی فرستاد تا نیمی از دارایی هایش را بگیرد. و چون نزد او رسید برای او غذایی فراهم کرد و او را کنار خود نشاند و محمد از خوردن امتناع ورزید و عمرو گفت: چه شده که غذای ما را نمی خوری؟ گفت: برای من خوراکی مهیا کرده ای که پیش زمینه شر است و اگر برای من خوراک یک میهمان معمولی را آماده می کردی، می خوردم، پس این غذایت را کنار بگذار و اموال را پیش آر! چون فردا روز گشت اموالش را پیش آورد و محمد شروع به برداشتن نیمی از آن کرد و نیم دیگر را به عمرو می داد. عمرو چون دید محمد چقدر از اموال را برداشته گفت: ای محمد! سخنی بگویم؟ گفت: هر چه خواهی بگو. گفت: لعنت باد آن روزی را که من کارگزار ابن الخطابم! به خدا که او و پدرش را دیدم که بر هر یک

ص: 109

عبایی قُطوانی (لسان العرب: عبایی سفید با پرزهای کوتاه) و آنرا بر کمر گره کرده بود و تا پشت زانویش هم نمی رسید و بروی گردن هر یک پشته ای از هیمه بود و این در حالی که عاص بن وائل دیباجهای دوخته تکمه دار بر تن داشت. پس محمد گفت: ای عمرو! بخدا که عمر از تو بهتر است و اما پدر تو و پدر او در آتش دوزخ خواهند بود.

و همچنین - . در شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید 12: 183- 184 - گوید: در نوشته های ابی احمد العسکری خواندم که عمر به همراه ولید بن مغیرة برای تجارت ولید به شام روانه میگشت و در این ایام هجده سال داشت و برای ولید شترچرانی می کرد و باربری می کرد و بر کالاهایش نگهبانی می داد و چون در البلقاء بود مردی از علماء روم با وی روبرو شد و همچنان در وی می نگریست و به عمر زل زده بود. سپس گفت: ای غلام!، گمان می کنم که اسمت عمر باشد، عامر یا عمران یا چنین چیزی؟ گفت اسمم عمر است. گفت: رانهایت را به من نشان بده و او لباسش را بالا کشید و دید که بر یکی از آنها خالی سیاهرنگ به اندازه کف دست است و از او خواست که دستار از سرش بکشد و ناگاه بدید که او طاس است و از او خواست که بر دستش تکیه بزند و او تکیه نمود و ناگاه بدید که بر هر دو دستش چنین کرد(هم چپ دست بود و هم راست دست). پس به او گفت: تو شاه عرب خواهی بود. گوید: پس عمر به ریشخند وی، خنده ای زند. گفت: آیا می خندی؟ به حق مریم بتول که تو

ص: 110

شاه عربها خواهی بود و پادشاه رومیان و ایرانیان. پس عمر سخن او را هیچ شمرد و رفت. پس از آن عمر سخن می گفت و چنین تعریف می کرد: آن رومی سوار بر خر به دنبال من می آمد و همچنان با من بود تا آنکه ولید همه کالاهایش را فروخت و با آن سرمایه عطر و لباسهایی خرید و بسوی حجاز روانه گشت و رومی هنوز به دنبال من بود و چیزی هم از من نمی خواست و هر روز صبح که از خواب بیدار می شدم، بر دست من، چنان که دست پادشاه را می بوسند، بوسه می داد تا آنکه از مرزهای شام خارج شدیم و به سرزمینهای حجاز وارد شدیم و به مکه بازمی گشتیم که او از من خداحافظی کرد و بازگشت و ولید درباره او از من می پرسید و من چیزی نمی گفتم و یقین دارم که تاکنون جان باخته است و اگر زنده بود، حتما به نزد ما می آمد. - . شیخ مجلسی- رحمه اللّه- به تفصیل آنرا در البحار 54: 86، ذکر کرده است. -

می گویم: اعسر ایسر: یعنی با دو دستش کار کرد و کسی که با دست چپش کار کند اعسر است. خبر دادن مرد رومی یا به شیوه کهانت و پیشگویی بوده یا در کتابها اوصاف فراعنه امت اسلام و غاصبان حقوق ائمه را خوانده بوده است، چرا که همانسان که اوصاف ائمه ما علیهم السلام در کتابهای پیشینیان درج گشته بوده، وصف دشمنان ایشان نیز چنان که اخبار موجود ما دلالت می کند، آمده بوده است. و از اینرو وی دستان او را بوسه می داد چرا که می دانست او دین کسی را که ادیان ایشان را منسوخ می سازد، ویران خواهد نمود. همچنانکه ابلیس نیز دستِ ابو بکر را در نخستین روزی که بر منبر نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نشست، بوسه زد و به این کار بشارت داد و چنانکه حضرت قائم علیه السلام به سعد بن عبدالله - . الاحتجاج از الطبرسیّ 2: 269، چاپ نجف - فرمود، همین اخبار بود که باعث اسلام آوردن ظاهری او و آن رفیقش گشت تا به پادشاهی برسند و لذاست که رومی وی را از پادشاهی خبر می دهد و نه خلافت و پیشوای دینی شدن. - . و أبو القاسم عبد الرحمن بن إسحاق الزجاجی النحوی- متوفّی به سال 337 هجری- آنرا در امالی خود با اسناد از عمر بن الخطّاب روایت کرده که گفت: در دوره جاهلیت همراه با مردمانی از قریش برای تجارت به شام رفتم. و در پایان آن آمده است: به صومعه ای رسیدم و در سایه حیاط آن نشستم

و مردی از درون به سمت من آمد و ذکر می کند که او از آگاهترین اهل کتاب بود و به او خبر داد که وی صفت وی را می داند و اینکه او وی را از صومعه خارج خواهد نمود و بر ایشان چیره خواهد گشت و از او دست نوشته ای گرفت که اگر خلیفه شد، او را از صومعه بیرون نکند و وضع او را خراب نکند ... تا پایان. -

ص: 111

ابن اثیر در النهایة - . النهایة 1: 119 -

در بیان واژه المبرطش می نویسد: عمر در دوره جاهلی مبرطش بود یعنی کسی که بین فروشنده و خریدار پادویی می کند یعنی کارش شبیه دلال بود و لفظ مبرطس هم به همین معنی است و صاحب القاموس - . القاموس 2: 200. و مقایسه شود با تاج العروس 4: 107 -

آنرا به این صورت درست دانسته و چنین ترجمه می کند که کسی که برای مردم شتر و الاغ کرایه می کند و برای اینکار اجرتی می گیرد. چنانکه بخاری و غیر او روایت می کنند عمر خود با عذرخواهی بخاطر آشنا نبودنش با سنت اذن خواهی با این جمله اش که: معامله در بازار مرا از شناخت آن دور داشته است، به این کارش اعتراف می کند و پیش از این گفتیم که وی حتی در زمان اسلام نیز به این کار مشغول بود. - . در اشکالهایی که در جهل او به قران گرفته اند أبیّ در باب آیه ای که عمر آنرا نمی دانست، گفت: به خدا که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آنرا به من آموخت حال آنکه تو نخ می فروختی. و در روایتی دیگر است: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آنرا به من می آموخت حال آنکه تو در بقیع (چوب درختِ) گل ابریشم می فروختی. عمر گفت: راست می گویی. و اگر خواهی بگو: حاضر بودیم و شما غایب و یاری کردیم و شما بی کس گذاشتید و پناه دادیم و شما طرد نمودید. چنانکه در تفسیر الطبریّ 1:7، و مستدرک الحاکم 3: 305، و تفسیر القرطبیّ 8: 238، و تفسیر ابن کثیر 2: 383، و تفسیر الزمخشری 2: 42، و الدرّ المنثور 3: 269، و کنز العمّال 1: 287، و روح المعانی- چاپ المنیریّة 1- 8 ... و غیر آن آمده است. و در سنن البیهقیّ 7: 69، و تفسیر القرطبیّ 4: 126، و کنز العمّال 1: 279 و غیر آن چنین آمده که ابی گفت: مرا قران سرگرم کرده بود و تو سرگرم کف زدن و بازارگرمی کردن در بازارها. -

مولف الاستیعاب - . الاستیعاب چاپ شده در حاشیه الإصابة 2: 459 -

می نویسد: در دوره جاهلی او سفیر قریشیان بود و چون میان قریشیان و یا بین ایشان با قبیله ای دیگر جنگی درمی گرفت، او را بعنوان سفیر می فرستادند و اگر کسی در برابر ایشان عرض اندام نموده و فخرفروشی می کرد، او را بعنوان عرض اندام کننده و مفاخره گر فرستاده و بر او توافق داشتند و نظیر این را در روضة الاحباب نیز می بینیم. - . روضة الأحباب. نگاه کنید به حاشیه شماره 4 از صفحه 533 از جلد 30 همین کتاب. -

ص: 112

بنابراین با آنچه بیان شد روشن می شود که این ادعای برخی از عامه که عمر از سرآمدان قریش و بزرگان ایشان در زمان جاهلیت بوده، تنها از فرط تعصب و شدت نااگاهی ایشان از آثار پیشینیان بوده و چه وقت بزرگی از بزرگان هیزم کش و شتر چران و کرایه چی و دلال استر و خر و مدیحه گوی قبیله خود و فخر فروش ایشان در برابر قبایل دیگر بوده؟ پس پستی نسب او و پلشتی حسَب و شرف او و پلیدی کردارش، گواه خواهند بود بر آنچه که در عاقبت امرش از وی سرزد.

**[ترجمه]

و أمّا مقتله و کیفیّة قتله:

فَقَالَ مُؤَلِّفُ الْعُدَدِ الْقَوِیَّةِ ⁽¹⁾رَحِمَهُ اللَّهُ نَقْلًا مِنْ کُتُبِ الْمُخَالِفِینَ-: فِی یَوْمِ السَّادِسِ وَ الْعِشْرِینَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنَ الْهِجْرَةِ طُعِنَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بْنِ نُفَیْلِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّی بْنِ رِیَاحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُرْطِ بْنِ رَزَاحِ بْنِ عَدِیِّ بْنِ کَعْبٍ الْقُرَشِیِّ الْعَدَوِیِّ أَبُو حَفْصٍ. قَالَ سَعِیدُ بْنُ الْمُسَیَّبِ ⁽²⁾: قَتَلَ أَبُو لُؤْلُؤَةَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ طَعَنَ مَعَهُ اثْنَیْ عَشَرَ رَجُلًا، فَمَاتَ مِنْهُ ⁽³⁾، فَرَمَی عَلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ بُرْنُساً ⁽⁴⁾ثُمَّ بَرَکَ عَلَیْهِ، فَلَمَّا رَأَی أَنَّهُ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَتَحَرَّکَ وَجَأَ ⁽⁵⁾بِنَفْسِهِ فَقَتَلَهَا ⁽⁶⁾

عَنْ عَمْرِو بْنِ مَیْمُونٍ ⁽⁷⁾، قَالَ: أَقْبَلَ عُمَرُ فَعَرَضَ لَهُ أَبُو لُؤْلُؤَةَ غُلَامُ الْمُغِیرَةِ

بْنِ شُعْبَةَ فَنَاجَی ⁽¹⁾عُمَرُ قَبْلَ أَنْ تَسْتَوِیَ الصُّفُوفُ ثُمَّ طَعَنَهُ ثَلَاثَ طَعَنَاتٍ، فَسَمِعْتُ عُمَرَ یَقُولُ: دُونَکُمُ الْکَلْبَ فَقَدْ ⁽²⁾قَتَلَنِی. وَ مَاجَ النَّاسُ وَ أَسْرَعُوا إِلَیْهِ، فَجَرَحَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا، فَانْکَفَی عَلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ خَلْفِهِ احْتَضَنَهُ ⁽³⁾، وَ حُمِلَ عُمَرُ وَ مَاجَ النَّاسُ حَتَّی قَالَ قَائِلٌ: الصَّلَاةَ عِبَادَ اللَّهِ طَلَعَتِ الشَّمْسُ، فَقَدَّمُوا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَصَلَّی ⁽⁴⁾بِأَقْصَرِ سُورَتَیْنِ فِی الْقُرْآنِ: إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ، وَ إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ. وَ دَخَلَ النَّاسُ عَلَیْهِ، فَقَالَ: یَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ! اخْرُجْ فَنَادِ فِی النَّاسِ: أَ عَنْ مَلَإٍ ⁽⁵⁾مِنْکُمْ هَذَا، فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ! عُمَرُ یَقُولُ: أَ عَنْ مَلَإٍ مِنْکُمْ هَذَا، فَقَالُوا: مَعَاذَ اللَّهِ، وَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا وَ لَا اطَّلَعْنَا.

فَقَالَ ⁽⁶⁾: ادْعُوا لِیَ الطَّبِیبَ، فَدُعِیَ الطَّبِیبُ، فَقَالَ: أَیُّ الشَّرَابِ أَحَبُّ إِلَیْکَ؟.

قَالَ: النَّبِیذُ! فَسُقِیَ نَبِیذاً فَخَرَجَ مِنْ⁽⁷⁾بَعْضِ طَعَنَاتِهِ، فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: هَذَا دَمٌ، هَذَا صَدِیدٌ. فَقَالَ: اسْقُونِی لَبَناً، فَسُقِیَ لَبَناً، فَخَرَجَ مِنَ الطَّعْنَةِ. فَقَالَ لَهُ الطَّبِیبُ: مَا أَرَی ⁽⁸⁾أَنْ تَمْشِیَ ⁽⁹⁾، فَمَا کُنْتَ فَاعِلًا فَافْعَلْ .. و ذکر باقی الخبر فی

الشوری و تقدیمه لصهیب فی الصلاة، و قوله فی علیّ علیه السلام: إن ولّوها الأحلج⁽¹⁾

قال فی القاموس 3- 51: الصّلع- محرکة-: انحسار شعر الرأس مقدّم الرأس لنقصان مادة الشعر فی تلک البقعة .. و هو أصلع، و مثله فی الصحاح 3- 1244. أقول: و الأجلح مثل الأصلع، راجع القاموس 1- 218، و مجمع البحرین 2- 345