مشخصات کتاب

سرشناسه:-استروشنی،یونس

عنوان و نام پدیدآور:بدایه المبتدی/یونس استروشنی،قمرالدین افضلی تاجیک آبادی.

مشخصات نشر:-قم،چهارراه شهدا،خیابان حجتیه،مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(صلی الله علیه و آله):

مرکز بین المللی ترجمه و نشرالمصطفی(صلی الله علیه و آله)،1389.

مشخصات ظاهری:-2ج.

شابک:-2-228-195-964-978

شابک دوره:-5-230-195-964-978-

وضعیت فهرست نویسی:-فیپا

موضوع:-اسلام و آموزش و پرورش،علوم اسلامی،طلاب،-زبان عربی-راهنمای آموزشی،زبان عربی-صرف و نحو

شناسه افزوده:-افضلی تاجیک آبادی،قمر الدین

شناسه افزوده:-جامعة المصطفی(صلی الله علیه و آله) العالمیة.مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(صلی الله علیه و آله)

رده بندی کنگره:-4 1389ب5الف/254/4 BP

رده بندی دیویی:-297/653

شماره کتابشناسی ملی:-2114576

اشاره

معاونت پژوهش

بِدَایةُ الْمُبْتَدِئ

جلد دوم سید یونس استروشنی

قمرالدین افضلی تاجیک آبادی

بِدَایةُ الْمُبْتَدِئ«جلد دوم»

مولف:سید یونس استروشنی

قمرالدین افضلی تاجیک آبادی

چاپ اول:1432ق/1389ش

ناشر:مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

چاپ:زلال کوثر قیمت:35000 ریال شمارگان:2000 نسخه

همه حقوق برای ناشر محفوظ است.

مراکز پخش:

قم،چهارراه شهدا،خیابان حجتیه،فروشگاه مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله.

تلفکس:02517730517

قم،بلوار محمدامین،سه راه سالاریه،فروشگاه مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله.

تلفن:02512133106-فکس:02512133146

www.miup.ir www.eshop.miup.ir

E-mail:admin

miup.ir, root

miup.ir

سخن ناشر

آغاز و انجام یک پژوهش،پیمودن مرحله ای از رشد است که با پراکنده شدنِ بذر پرسش در مزرعهْ ذهن آمادهْ پژوهشگر آغاز می شود و با به ثمر نشستن و برداشت محصول که همان آگاهی و دانایی است،پایان می پذیرد.البته این پایان،خود, فصلی نو را برای رویش،نوید می دهد؛چراکه حاصل کار, علاوه بر شکوفایی،طراوت و برکت،فراهم آمدن چندین پرسش تازه و گردآوری بذرهای روییدنی بیشتر است.پرسش ها بذرهایی هستند که به تناسب نیازهای زمان و توان محققان،پرورش می یابند و فرهنگ و تمدن را در پی خود به حرکت وامی دارند.

افزایش سرعت جابه جایی و کوتاه شدن فاصله ها،چه بسا بذرهای پرسش را همانند باد،از فرسنگ ها دورتر بر ذهن جست وجوگری می نشاند و تنوع و تازگی را برای تمدنی دیگر به ارمغان می آورد.طبعاً وجود آگاهی و مدیریت،در سرعت بخشیدن به این فرآیند،همواره نقشی بسزا خواهد داشت.

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة به حکم رسالت جهانی و جایگاه ویژهْ خود در حوزه های علمیه و نیز تنوع نیروی انسانی،بر خود لازم می داند که نقش مؤثّری را در

فراهم آوردن شرایط مناسب برای پژوهش ایفا کند.ایجاد زیرساخت های لازم،مدیریت بهینه امکانات موجود و حمایت از پژوهشگران عرصهْ دین, از اهمّ وظایف معاونت پژوهش جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة می باشد.

امید می رود با سامان بخشیدن به حرکت های خودجوش علمی و تقویت انگیزه های موجود،شاهد شکوفایی هرچه بیشتر عرصه فرهنگ دینی در جای جای جهان باشیم.

مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

فهرست

نحو آسان به طریق سؤال و جواب مطابق با متن«اَلأُجرُومِیة»با اضافات 9

درس أوّل علم نحو 11

درس دوّم علامات و نشانه های اسم 13

درس سوّم علامات و نشانه های فعل 15

درس چهارم عامل و معمول،مُعرب و مَبنِی 17

درس پنجم اعراب و بناء 19

درس ششم علامات رفع 21

درس هفتم علامات نصب 23

درس هشتم علامات جرّ 25

درس نهم علامات جزم 27

درس دهم مُعربات(1)29

درس یازدهم مُعربات(2)31

درس دوازدهم مُعربات(3)33

درس سیزدهم اسم مقصور و اسم منقوص 35

درس چهاردهم أفعال(1)39

درس پانزدهم أفعال(2)41

درس شانزدهم موارد نصب مضارع 43

درس هفدهم موارد جزم مضارع 45

درس هجدهم مرفوعات 47

درس نوزدهم نائب فاعل 51

درس بیستم مبتدأ و خبر 53

درس بیست و یکم نواسخ مبتدا و خبر(1)57

درس بیست و دوّم نواسخ مبتدا و خبر(2)59

درس بیست و سوّم نواسخ مبتدا و خبر(3)61

درس بیست و چهارم نواسخِ مبتدا و خبر(4)63

درس بیست و پنجم نواسخِ مبتدا و خبر(5)65

درس بیست و ششم توابع(1)67

درس بیست و هفتم توابع(2)69

درس بیست و هشتم توابع(3)71

درس بیست و نهم منصوبات(1)75

درس سیم منصوبات(2)79

درس سی و یکم منصوبات(3)81

درس سی و دوّم منصوبات(4)85

درس سی و سوّم اعداد(1)87

درس سی و چهارم اعداد(2)89

درس سی و پنجم اعداد(3)91

درس سی و ششم اعداد(4)93

درس سی و هفتم منصوبات(5)95

درس سی و هشتم منصوبات(6)99

درس سی و نهم منصوبات(7)103

درس چهلم منصوبات(8)105

درس چهل و یکم مجرورات(1)107

درس چهل و دوّم مجرورات(2)111

درس چهل و سوّم مجرورات(3)113

متون منتخب نظم و نثر عربی 115

تَرْجُمَةُ الْمُفْرَدَات 149

الْهِدَایةُ فِی النَّحْوِ(عَلی تَرْتِیبِ الْکَافِیةِ)185

نحو آسان به طریق سؤال و جواب

مطابق با متن«اَلأُجرُومِیة»با اضافات

درس أوّل:علم نحو

الْکَلامُ هُوَ اللَّفْظُ الْمُرَکَّبُ الْمُفِیدُ بِالْوَضْعِ.وَاَقْسَامُهُ ثَلاَثَةٌ:اسْمٌ وَفِعْلٌ وَحَرْفٌ.

ترجمه:کلام،لفظی است مرکب،مفید و به وضع عربی.که بر سه قسم است:اسم،فعل و حرف.

سؤال و جواب:

سؤال:علم نحو چیست؟

جواب:علمی است که حالت(چگونگی)آخرِ کلمه ها را در جمله بیان می کند.

سؤال:فایدهْ علم نحو چیست؟

جواب:فایدهْ آن،فهمِ صحیحِ کلامِ عرب و نگه داشتن زبان از خطا در«گفتار»و«نوشتار»است.

سؤال:موضوع علم نحو چیست؟

جواب:موضوعِ علم نحو،«کلمه»و«کلام»است.

سؤال:کلمه چیست؟

جواب:کلمه،لفظِ مفرد است،مثل:کِتابٌ،ضَرَبَ،مِنْ.

سؤال:کلام چیست؟

جواب:کلام،لفظِ مرکّبی است که از دو یا چند کلمه ترکیب شده است،به طوری که دارای معنای کاملی می شود که سکوت بر آن صحیح است باشد،مثل:جَاءَ زَیدٌ،زَیدٌ قَائِمٌ.

سؤال:کلمه بر چند قسم است؟

جواب:کلمه بر سه قسم است:اسم،فعل،حرف.

سؤال:غرض از آوردن قید«بالوضع»در تعریف کلام چیست؟

غرض از آوردن قید«بالوضع»(یعنی به وضع عربی)آن است که اگر ما لفظی مرکب و مفید داشته باشیم،ولی آن لفظ, غیر عربی باشد،باز هم کلام مورد نظر ما در این علم تأمین نمی شود،زیرا مراد ما از کلام در این جا کلام عربی است،نه غیر عربی.

درس دوّم:علامات و نشانه های اسم

فَالاِسْمُ یعْرَفُ:بِالْخَفْضِ وَالتَّنْوِینِ وَدُخُولِ الاَْلِفِ وَاللاَّمِ.وَحُرُوفُ الْخَفْضِ وَهِی:مِنْ وَالی وَعَنْ وَعَلی وَفِی وَرُبَّ وَالْباءُ وَالْکافُ وَاللاّمُ.وَحُرُوفُ الْقَسَمِ وَهِی:الْواوُ وَالْباءُ وَالتَّاءُ.

ترجمه:اسم شناخته می شود به واسطهْ جرّ،تنوین،دخول«اَلْ».حروف جرّ عبارتند از:مِنْ،اِلی،عَنْ،عَلی،فِی،رُبَّ،باء،کاف،لام.و حروف قَسَم عبارتند از:واو،باء،تاء.

سؤال و جواب:

سؤال:علامات و نشانه های اسم کدام است؟

جواب:علامات و نشانه های اسم پنج تاست:جرّ،تنوین،نداء،اَل-،اسنادٌ الیه.

سؤال:جرّ و علامت بودنِ آن برای اسم چیست؟

جواب:جرّ،کسرهْ آخر کلمه است و قبول کردنِ حرکتِ جرّ(کسره)در آخر کلمه،از خصوصیات اسم است،به خلاف فعل و حرف که آخر آنها کسره را قبول نمی کنند, مثل:کلمهْ«الْبَیتِ»در«خَرَجْتُ مِنَ الْبَیتِ».

سؤال:علامت بودنِ تنوین،نداء و الْ-برای اسم چیست؟

جواب:تنوین،نداء(یا)و ألف و لام(الْ)نیز مانند جرّ،از خصوصیات اسم هستند.تنوین به آخر اسم ملحق می گردد مثل:رَجُلٌ.و حرفِ نداء(یا)و الْ-،هر دو در اول اسم داخل می شوند, مثل:یا رَجُلُ،الرَّجُلُ.ولی فعل و حرف این علامت ها را قبول نمی کنند.

سؤال:اسنادإلیه چیست؟

جواب:اسنادإلیه(اسناد به اسم), یعنی چیزی را به اسم نسبت بدهی و بگویی این چیز برای او است, مانند:عَلِی عَادِلٌ.در این مثال عدالت به علی-که اسم است-نسبت داده شده است.اسنادإلیه فقط مخصوصِ اسم است.

سؤال:حروفِ جرّ چندتاست؟

جواب:حروفِ جرّ هفده تاست:مِن،إلی،عَنْ،فی،رُبَّ،حَتّی،باء،کاف،لام،تا،واو،مُنْذُ،مُذْ،خَلا،حاشا،عَدَا.

سؤال:حروف قَسَم کدامند؟

جواب:حروف قَسَم عبارتند از:باء،واو،تاء.و اینها نیز مانند حروف جرّ،اسم را مجرور(مکسور)می سازند،مانند:وَاللهِ،بِاللهِ،تَاللهِ.

درس سوّم:علامات و نشانه های فعل

وَالْفِعْلُ یعْرَفُ ب-قَدْ وَالسِّینِ وَسَوْفَ وَتاءِ التَّأْنِیثِ السَّاکِنَةِ.وَالْحَرْفُ ما لا یصْلُحُ مَعَهُ دَلِیلُ الاِْسْمِ وَلا دَلِیلُ الْفِعْلِ.

ترجمه:فعل شناخته می شود به واسطهْ قَدْ،سین،سَوْفَ و تاء تأنیث ساکنه.و حرف آن چیزی است که نه صلاحیت دارد علامت اسم واقع شود و نه علامت فعل.(یعنی حرف چنین است که علامات اسم و علامات فعل را قبول نمی کند).

سؤال و جواب:

سؤال:علامات و نشانه های فعل کدام است؟

جواب:علامات و نشانه های فعل-که به واسطهْ آنها می توانیم فعل را از دیگر کلمات جدا بکنیم, بسیارند.از جمله:(قَدْ), مثل:(قَدْ قامَ)؛سین و سَوْفَ, مثل:(سَیقُومُ،سَوْفَ یقُومُ)؛تاءِ تأنیث ساکنه, مثل:(قامَتْ)؛یاءِ مخاطب مؤنث, مثل:(قُومِی)و نون تأکید, مثل:(تَقُومَنَّ،تَقُومَنْ).

سؤال:فعل بر چند قسم است؟

جواب:فعل بر سه قسم است:ماضی،مضارع،امر.

سؤال:علامتِ فعل ماضی کدام است؟

جواب:علامت فعل ماضی آن است که تاء تأنیث ساکنه بتواند به وی ملحق شود, مثل:(قامَتْ).

سؤال:علامت فعل مضارع کدام است؟

جواب:علامت فعل مضارع آن است که(سین)یا(سَوْفَ)یا(لَمْ)یا(لَنْ)بتواند بر وی داخل گردد, مثل:سَیقُومُ،سَوْفَ یقُومُ،لَمْ یقُمْ،لَنْ یقُومَ.

سؤال:امر چیست؟و علامت آن کدام است؟

جواب:امر, طلب است و علامت آن قبول یاء مخاطبِ مؤنث است, مثل:(کُلِی وَاشْرَبِی).پس اگر کلمه ای بتواند یاء مخاطبِ مؤنث را قبول بکند،ولی دلالت بر طلب نداشته باشد،امر نیست،زیرا دارای شرط اول که دلالت بر طلب است, نمی باشد.هم چنین اگر کلمه ای دلالت بر طلب بکند،اما نتواند یاء مخاطب را بپذیرد،دراین صورت نیز امر نیست،بلکه اسمِ فعل است, مثل:(صَهْ،مَهْ).

سؤال:علامت حرف کدام است؟

جواب:حرف دارای علامت خاصّی نیست.فقط می توان گفت که از خصوصیات حرف این است که چیزی از علامات اسم و فعل را قبول نمی کند.

درس چهارم:عامل و معمول،مُعرب و مَبنِی

سؤال و جواب:

سؤال:عامل و معمول چیست؟

جواب:هنگامِ ترکیبِ کلمات با یکدیگر،بعضی از کلمات در کلمهْ دیگر تأثیر می گذارد.کلمهْ تأثیرگذارنده را«عامل»و کلمهْ تأثیرگرفته را«معمول»می نامند, مثل:«قَرَأَ مُحَمَّدٌ دَرْسَهُ فِی الْحُجْرَةِ».در این مثال«قَرَأ»و«فِی»عامل و«مُحَمَّدٌ»،«دَرْسَهُ»و«اَلْحُجْرَةِ»معمولِ آنها هستند؛یعنی«قَرَأَ»روی«مُحَمَّدٌ»و«دَرْسَهُ»تأثیر گذارده که به سبب آن آخرِ کلمهْ«مُحَّمْدٌ»به ضمّه و«دَرْسَهُ»به فتحه خوانده می شود.هم چنین کلمهْ«فی»روی«الْحُجْرَةِ»تأثیرِ خود را گذاشته و آن را مکسور نموده است.

سؤال:مُعرَب چیست؟

جواب:مُعرَب کلمه ای است که آخر آن بر حسب اختلافِ عوامل, تغییر پذیرد, مثل:«عَلِی»در جمله های:

جَاءَ عَلِی-رَأَیتُ عَلِیاً-مَرَرْتُ بِعَلِی

سؤال:مَبنی چیست؟

جواب:مبنی:کلمه ای است که آخرِ آن همیشه به یک حالت است, مثل:«هذا»در جمله های:

جَاءَ هذا-رَأیتُ هذا-مَرَرْتُ بِهذا

درس پنجم:اعراب و بناء

الإِعْرَابُ هُوَ تَغْییرُ اواخِرِ الْکَلِمِ لاِخْتِلافِ الْعَوامِلِ الدَّاخِلَةِ عَلَیها لَفْظاً اوْ تَقْدِیراً،وَاَقسَامُهُ ارْبَعَةٌ:رَفْعٌ وَنَصْبٌ وَخَفْضٌ وَجَزْمٌ.فَلِلاَسْماءِ مِنْ ذلک الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ وَالْخَفْضُ،وَلا جَزْمَ فیها،وَلِلاَفْعالِ مِنْ ذلک الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ وَالْجَزْمُ،وَلا خَفْضَ فیها.

ترجمه:«اعراب»تغییر و دگرگونی آخرهای کلمه هاست که به سبب عامل های داخل شونده بر آنها دگرگون می شوند،چه تغییر لفظی و چه تقدیری و اقسام اعراب چهار تاست:رفع،نصب،جرّ و جزم.اسم ها از بین این اقسام رفع،نصب و جرّ را می پذیرند و جزم در اسم ها نیست.اما فعل ها رفع،نصب و جزم را قبول می کنند و جرّ در فعل ها نیست.

سؤال و جواب:

سؤال:اعراب چیست؟

جواب:اعراب, حرکتِ آخر کلمهْ مُعرَب است که همیشه تغییر می پذیرد.

سؤال:اعراب بر چند قسم است؟

جواب:بر دو قسم است:لفظی و تقدیری.

سؤال:اعراب لفظی چیست؟

جواب:اعراب لفظی, اعرابی است که در آخرِ کلمه ظاهر شود, مثل کلمهْ«عَلِی»در جمله های:

جَاءَ عَلِی-رَأَیتُ عَلیاً-مَرَرْتُ بِعَلِی

سؤال:اعراب تقدیری چیست؟

جواب:اعراب تقدیری, اعرابی است که در آخرِ کلمه ظاهر نشود, مثل کلمهْ«الْفَتَی»در جمله های:

جَاءَ الْفَتَی-رَأَیتُ الْفَتَی-مَرَرْتُ بِالْفَتَی

سؤال:بناء چیست؟

جواب:به یک حالت ماندنِ حرکتِ آخر کلمهْ«مبنی»را گویند, مثل کلمهْ«هؤلإ»در جمله های:

جَاءَ هؤُلإِ-رَأَیتُ هؤُلإِ-مَرَرْتُ بِهؤلإِ

سؤال:اعراب بر چند نوع است؟

جواب:اعراب بر چهار نوع است:رفع،نصب،جرّ،جزم.

1.«رفع»مثل:عَلِی و یضْرِبُ در جمله های:جَاءَ عَلِی-یضْرِبُ مُحَمَّدٌ.کلمه ای را که رفع دارد«مرفوع»می نامند.

2.«نصب»مثل:عَلِیا و یضْرِبَ در جمله های:رَأَیتُ عَلِیا-اَنْ یضْرِبَ مُحَمَّدٌ.کلمه ای را که نصب دارد«منصوب»می نامند.

3.«جرّ»مثل:عَلِی در جملهْ:مَرَرْتُ بِعَلِی.کلمه ای را که جرّ دارد«مجرور»می نامند.

4.«جزم»مثل:یضْرِبْ در جملهْ:لَمْ یضْرِبْ عَلِی.کلمه ای که جزم دارد«مجزوم»نامیده می شود.

*از میان چهار نوعِ اعراب،یعنی(رفع،نصب،جرّ،جزم)،«جرّ»مخصوصِ اسم و«جزم»مخصوصِ فعل و«رفع و نصب»مشترک میان اسم و فعل است.

درس ششم:علامات رفع

لِلرَّفْعِ ارْبَعُ عَلامَاتٍ:الضَّمَّةُ وَالْواوُ والاَْلِفُ وَالنُّونُ.فَاَمَّا الضَّمَّةُ فَتَکُونُ عَلامةً لِلرَّفْعِ فِی ارْبَعَةِ مَوَاضِعَ:فِی الاِْسْمِ الْمُفْرَدِ وَجَمْعِ التَّکْسِیرِ وَجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ وَالْفِعْلِ الْمُضارِعِ الَّذِی لَمْ یتَّصِلْ بِآخِرِهِ شَیءٌ.وَاَمَّا الْواوُ فَتَکُونُ عَلامَةً لِلرَّفْعِ فی مَوْضِعَینِ:فی جَمْعِ الْمُذَکَّرِ السَّالِمِ وَفی الاَْسْماَءِ الْخَمْسَةِ،وَهِی ابُوکَ وَاَخُوکَ وَحَمُوکَ وَفُوکَ وَذُو مالٍ.وَاَمَّا الاَْلِفُ فَتَکُونُ عَلامةً لِلرَّفْعِ فی تَثْنِیةِ الاَْسْماءِ خاصَّةً.وَاَمَّا النُّونُ فَتَکُونُ عَلامَةً لِلرَّفْعِ فی الْفِعْلِ الْمُضارعِ اذا اتَّصَلَ به ضَمِیرُ تَثْنِیةٍ اوْ ضَمِیرُ جَمْعٍ اوْ ضَمِیرُ الْمُؤَنَّثَةِ الْمُخاطَبَةِ.

ترجمه:از برای رفع چهار علامت است:ضمّه،واو،الف و نون.اما ضمّه علامت رفع است در چهار موضع:در اسم مفرد،جمع مکسّر،جمع مؤنّث سالم و فعل مضارعی که چیزی به آخرش نچسبیده باشد.و اما واو علامت است برای رفع در دو موضع:در جمع مذکّر سالم و در اسم های پنجگانه که عبارتند از:أَبُوکَ،أَخُوکَ،حَمُوکَ،فُوکَ و ذُومَال.و اما الف علامت است برای رفع در تثنیهْ اسم ها(به خصوص).و اما نون علامت است برای رفع در فعل مضارع اگر ضمیر تثنیه یا ضمیر جمع یا ضمیر مؤنثِ مخاطب به آن چسبیده باشد.

سؤال و جواب:

سؤال:علاماتِ رفع کدام است؟

جواب:علاماتِ رفع عبارتند از:ضمّه،واو،الف،نون.

سؤال:«ضمّه»در چند مورد،علامتِ رفع است؟

جواب:«ضمّه»در چهار مورد،علامتِ رفع است:1.اسم مفرد،مثل:ذَهَبَ زَیدٌ.2.جمع مکسَّر،مثل:قَرَأَ الرِّجَالُ.3.جمع مؤنّث سالم،مثل:جَاءَتِ الْمُؤْمِناتُ.4.مضارعی که در آخرش«الف تثنیه»(_انِ)،«واو جمع»(_ونَ)و«یاء مفرد مؤنّث مخاطب»(_ینَ)پیوست نشده باشد, مثل:زَیدٌ یقْرَأُ.

سؤال:«واو»در چند مورد،علامتِ رفع است؟

جواب:«واو»در دو مورد،علامتِ رفع است:1.اسماء سِتّه که عبارتند از:اَبُوکَ،أَخُوکَ،حَمُوکَ،فُوکَ،هَنُوها،ذُومال،مثل:هذا ابُوکَ،جَاءَ اخُوکَ،ذَهَبَ حَمُوکَ،هذا فُوکَ،قامَ هَنُوها،جَلَسَ ذُومال.

2.جمع مذکر سالم،مثل:جَاءَ الْمُؤْمِنُونَ.

سؤال:«الف»در چه مورد،علامتِ رفع است؟

جواب:«الف»فقط در تثنیه،علامتِ رفع است, مثل:جَاءَ الرَّجُلانِ.

سؤال:«نون»در چه مورد،علامتِ رفع است؟

جواب:«نون»در فعل مضارعی که در آخرش«الف تثنیه»(_انِ)مثل:

یقْرَآنِ،یا«واو جمع»(_ونَ)مثل:یقْرَؤُونَ،یا«یاء مفردِ مؤنثِ مخاطب»(_ینَ)مثل:تَقْرَئِینَ متّصل باشد،علامتِ رفع است.

درس هفتم:علامات نصب

وَلِلنَّصْبِ خَمْسُ عَلاماتٍ:اَلْفَتْحَةُ وَالاَْلِفُ وَالْکَسْرةُ وَالْیاءُ وَحَذْفُ النُّونِ.فَاَمَّا الْفَتْحَةُ فَتَکُونُ عَلامَةً لِلنَّصْبِ فی ثَلاثَةِ مَواضِعَ:فی الاِْسْمِ الْمُفْرَدِ وَجَمْعِ التَّکْسِیرِ وَالْفِعْلِ الْمُضارِعِ اذا دَخَلَ عَلَیهِ ناصِبٌ وَلَمْ یتَّصِلْ بآخِرِهِ شَیءٌ.وَاَمَّا الاَْلِفُ فَتَکُونُ عَلامَةً لِلنَّصْبِ فی الاَْسْماءِ الْخَمْسَةِ،نحو:رَأَیتُ اباکَ وَاَخاکَ وَما اشْبَهَ ذلِکَ.وَأمَّا الْکَسْرَةُ فَتَکُونُ عَلامَةً لِلنَّصْبِ فی جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ.وَاَمَّا الْیاءُ فَتَکُونُ عَلامَةً لِلنَّصْبِ فی التَّثْنِیةِ وَالْجَمْعِ.وَاَمَّا حَذْفُ النُّونِ فَیکُونُ عَلامَةً لِلنَّصْبِ فِی الاَْفْعَالِ الْخَمْسَةِ الَّتِی رَفْعُها بِثَباتِ النُّونِ.

ترجمه:برای نصب پنج علامت است:فتحه،الف،کسره،یاء و حذف نون.اما فتحه،علامت است برای نصب در سه جا:در اسم مفرد،جمع مکسّر،فعل مضارع اگر نصب کننده بر آن داخل شده و چیزی به آخرش نچسبیده باشد.و اما الف،علامت است برای نصب در اسم های پنج گانه،مثل:رَأَیتُ أَباکَ و أَخاکَ و مانند آن.

و اما کسره،علامت است برای نصب در جمع مؤنث سالم.و اما یاء،علامت است برای نصب در تثنیه و جمع.و اما حذف نون،علامت است برای نصب در فعل های پنج گانه ای که رفع آنها به ثبات نون است.

سؤال و جواب:

سؤال:علاماتِ نصب کدام است؟

جواب:علاماتِ نصب پنج تاست و عبارتند از:فتحه،الف،کسره،یاء،حذف نون.

سؤال:«فتحه»در چند مورد،علامتِ نصب است؟

جواب:«فتحه»در سه مورد،علامتِ نصب است:1.اسم مفرد مثل:اَکْرَمْتُ زَیداً.2.جمع مکسَّر مثل:اَکْرَمْتُ الرِّجالَ.3.مضارعی که به آن«عاملِ نصب»داخل گردیده و در آخرش«الف تثنیه»یا«واو جمع»یا«یاء مفرد مؤنث مخاطب»پیوست نشده باشد مثل:لَنْ یخْرُجَ زَیدٌ.

سؤال:«الف»در چه مورد،علامتِ نصب است؟

جواب:«الف»در اسماء ستّه علامتِ نصب است،مثل:رَأَیتُ اباهُ وَاَخاهُ وَحماهُ وَفاهُ وَهناهُ وَذا مال.

سؤال:«یاء»در در چند مورد،علامتِ نصب است؟

جواب:«یاء»در دو مورد،علامتِ نصب است:1.تثنیه مثل:رَأَیتُ الرَّجُلَینِ.2.جمع مذکر سالم مثل:رَأَیتُ الْمُؤْمِنینَ.

سؤال:«کسره»در چه مورد،علامتِ نصب است؟

جواب:«کسره»در جمع مؤنث سالم،علامتِ نصب است،مثل:رَأَیتُ الْمُؤْمِناتِ.

سؤال:«حذفِ نون»در چه مورد،علامتِ نصب است؟

جواب:«حذفِ نون»در فعل مضارعی که به آن«عاملِ جزم»داخل گردیده و در آخرش«الف تثنیه»،مثل:لَنْ یقْرَءا،یا«واو جمع»مثل:لَنْ یقْرَؤُوا،یا«یاء مفرد مؤنث مخاطب»،مثل:لَنْ تَقْرَئی متَّصل باشد،علامتِ نصب است.

درس هشتم:علامات جرّ

وَلِلْخَفْضِ ثَلاثُ عَلاماتٍ:اَلْکَسْرَةُ وَالْیاءُ وَالْفَتْحَةُ.فَاَمَّا الْکَسْرَةُ فَتَکُونُ عَلامَةً لِلْخَفْضِ فی ثَلاثةَ ِ مَواضِعَ:فی الاِسْمِ الْمُفْرَدِ الْمُنْصَرِفِ وَجَمْعِ التَّکسِیرِ الْمُنْصَرِفِ وَجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ.وَاَمَّا الْیاءُ فَتَکُونُ عَلامةً لِلْخَفْضِ فی ثَلاثةِ مَواضِعَ:فی الاَْسْماَءِ الْخَمْسَةِ وَفی التَّثْنِیةِ وَالْجَمْعِ.وَاَمَّا الْفَتْحَةُ فَتَکُونُ عَلامةً لِلْخَفْضِ فی الاِْسْمِ الَّذِی لا ینْصَرِفُ.

ترجمه:از برای جرّ سه علامت است:کسره،یاء و فتحه.

اما کسره علامت است برای جرّ در سه جا:در اسم مفردِ منصرف،جمع مکسّرِ منصرف و جمع مؤنثِ سالم.

و اما یاء علامت است برای جرّ در سه جا:در اسم های پنج گانه،در تثنیه و جمع.و اما فتحه علامت است برای جرّ در اسمی که غیرمنصرف است.

سؤال و جواب:

سؤال:علاماتِ جرّ کدام است؟

جواب:جرّ دارای سه علامت می باشد:کسره،یاء،فتحه.

سؤال:«کسره»در چند مورد علامتِ جرّ است؟

جواب:«کسره»در سه مورد،علامتِ جرّ محسوب می گردد:1.اسمِ مفرد مُنصرف،

مثل:مَرَرْتُ بِزَیدٍ.2.جمع مکسَّر مُنصرِف, مثل:مَرَرْتُ بِالْعُلَماءِ.3.جمع مؤنث سالم, مثل:مَرَرْتُ بِالْمُؤْمِناتِ.

سؤال:«یاء»در چند مورد،علامتِ جرّ می باشد؟

جواب:«یاء»در سه مورد،علامتِ جرّ می باشد:1.جمع مذکر سالم, مثل:مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِینَ.2.تثنیه, مثل:مَرَرْتُ بِالرَّجُلَینِ.3.اسماء ستّه, مثل:مَرَرْتُ بِاَبِیکَ وَاَخِیکَ وَحَمِیکَ وَهَنِیکَ،وذی مالٍ وَفی فِیکَ.

سؤال:«فتحه»در چه مورد،علامتِ جرّ است؟

جواب:«فتحه»در اسمی که غیرمنصرف است علامتِ جرّ به شمار می رود, مثل:مَرَرْتُ بِمَساجِدَ،مَرَرْتُ بِاَحْمَدَ،اَحْسَنْتُ الی عُمَرَ،سَلَّمْتُ الی فاطِمَةَ،مَرَرْتُ بِحَبْلی،نَظَرْتُ الی وَجْهٍ احْمَرَ،اَخَذْتُ مِنْ زَینَبَ،ذَهَبَ الی فِرْعَوْنَ،هذا قَلَمُ سَلْمَانَ،مَرَرْتُ بِسُلَیمَانَ،جَلَسْتُ مَعَ ابْراهِیمَ،نَظَرْتُ الی مَصَابیح وغیره که توضیحش به تفصیل خواهد آمد.

درس نهم:علامات جزم

وَلِلْجَزْمِ عَلامَتانِ:السُّکُونُ وَالْحَذْفُ.فَاَمَّا السُّکُونُ فَیکُونُ عَلامةً لِلْجَزْمِ فی الْفِعْلِ الْمُضارِعِ الصَّحیحِ الآخِرِ.وَاَمَّا الْحَذْفُ فَیکُونُ عَلامَةً لِلْجَزْمِ فی الْفِعْلِ الْمُضارِعِ الْمُعْتَلِّ الآخِرِ،وَفی الاَْفْعالِ الَّتی رَفْعُها بِثَباتِ النُّونِ.

ترجمه:از برای جزم دو علامت است:سکون و حذف.اما سکون،علامت است برای جزم در فعل مضارعی که آخرش صحیح باشد.و اما حذف،علامت است برای جزم در فعل مضارعی که آخرش معتل است و نیز در فعل هایی که رفع آنها به ثبات نون است.

سؤال و جواب:

سؤال:علامتِ جزم چند تاست؟

جواب:علاماتِ جزم سه تاست:سکون،حذفِ حرفِ آخر،حذفِ نون.

سؤال:«سکون»در چه موقع،علامتِ جزم است؟

جواب:فعلِ مضارعِ معربی که اولاً, حرفِ آخرش صحیح باشد و ثانیاً,«الف تثنیه»یا«واو جمع»یا«یاء مفردِ مؤنثِ مخاطب»به وی متّصل نباشد و ثالثاً,«عامل جزم»بر وی داخل شده باشد،«سکون»در آن علامتِ جزم می باشد،مثل:لَمْ یضْرِبْ زَیدٌ.

سؤال:«حذفِ آخر»در چه مورد علامتِ جزم می باشد؟

جواب:«حذفِ آخر»در فعل مضارع معربی که معتلّ الآخر است-یعنی حرف آخرش از حروف علّه باشد-علامتِ جزم محسوب می گردد, مثل:لَمْ یدْعُ زَیدٌ،لَمْ یخْشَ بَکْرٌ،لَمْ یرْمِ عَلِی.

سؤال:«حروف علّه»چند تاست؟

جواب:«حروف علّه»سه تاست:واو،الف،یاء(وای).

سؤال:«حذفِ نون»در چه موقع،علامتِ جزم می باشد؟

جواب:«حذفِ نون»در فعل مضارع معربی که«الف تثنیه»یا«واو جمع»یا«یاء مفردِ مؤنثِ مخاطب»به وی متّصل شده و هم چنین«عاملِ جزم»به وی داخل گردیده باشد،علامتِ جزم به شمار می رود،مثل:لَمْ یفْعَلا،لَمْ تَفْعَلا،لَمْ یفْعَلُوا،لَمْ تَفْعَلُوا،لَمْ تَفْعَلِی.

درس دهم:مُعربات(1)

الْمُعْرَباتُ قِسْمَانِ:قِسْمٌ یعْرَبُ بِالْحَرَکاتِ وَقِسْمٌ یعْرَبُ بِالْحُرُوفِ،فَالَّذِی یعْرَبُ بِالْحَرَکاتِ ارْبَعَةُ انْواع:الاِْسْمُ الْمُفْرَدُ،وَجَمْعُ التَّکْسِیرِ وَجَمْعُ الْمُؤَّنَّثِ السَّالِمُ وَالْفِعْلُ الْمُضارِعُ الَّذِی لَمْ یتَّصِلْ بِآخِرِهِ شَیءٌ.وَکُلُّها تُرْفَعُ بِالضَّمَّةِ وَتُنْصَبُ بِالْفَتْحَةِ وَتُخْفَضُ بِالْکَسْرَةِ وَتُجْزَمُ بِالسُّکُونِ.وَخَرَجَ عَنْ ذلِکَ ثَلاثَةُ اشْیاءَ:جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ ینْصَبُ بِالْکَسْرَةِ،وَالاِْسْمُ الَّذِی لا ینْصَرِفُ یخْفَضُ بِالْفَتْحَةِ،وَالْفِعْلُ الْمُضارِعُ الْمُعْتَلُّ الآخِرِ یجْزَمُ بِحَذْفِ آخِرِهِ.

ترجمه:مُعربات دو قسم هستند:یک قسم به واسطه حرکات و قسمی دیگر به واسطهْ حروف معرب می شود.آن چه معرب می شود به واسطهْ حرکات،چهار نوع است:اسم مفرد،جمع مکسر،جمع مؤنث سالم و فعل مضارعی که به آخرش چیزی نچسبیده باشد.و همه این ها رفع می شود به واسطه ضمّه و نصب می شود به واسطهْ فتحه و جرّ می شود به واسطه کسره و جزم می شود به واسطهْ سکون.و از این ها،سه چیز خارج شد:جمع مؤنث سالم که به واسطه کسره نصب می شود و اسمی که غیرمنصرف است و به واسطهْ فتحه جرّ می شود و فعل مضارعی که آخرش معتلّ است که به واسطهْ حذف آخرش جزم می شود.

سؤال و جواب:

سؤال:مُعربات بر چند قسم است؟

جواب:معربات نسبت به علاماتِ خود بر دو قسم است:

1.آن که علامتِ اصلی دارد؛یعنی به ضمّه رفع می شود،به فتحه نصب می گردد،به کسره جرّ می شود و به سکون جزم می گردد.

2.آن که علامتِ نیابتی دارد.

سؤال:مُعرباتی که علامتِ اصلی دارد بر چند نوع است؟

جواب:بر دو نوع است:

1.آن که همیشه و در همهْ موارد،علامتِ اصلی دارد.

2.آن که فقط در بعضی موارد،علامتِ اصلی دارد.

سؤال:معرباتی که در همهْ موارد،علامتِ اصلی دارد کدام است؟

جواب:آن که در همهْ موارد علامتِ اصلی دارد عبارت است از:

1.اسم مفرد مُنصرِف, مثل:زَیدٌ قائِمٌ،رَأَیتُ زَیداً،مَرَرْتُ بِزَیدٍ.

2.جمع مکسّر منصرف, مثل:الرِّجالُ العُزَّلُ ضُعَفاءُ،أَکْرَمْتُ الرِّجالَ الاَْقْوِیاءَ،مَرَرْتُ بِالْفُقَرَاءِ.

3.فعل مضارعی که آخرش صحیح باشد و«الف تثنیه»یا«واو جمع»یا«یاء مفرد مؤنث مخاطب»به آخرش متّصل نباشد،مثل:زَیدٌ یقْرَأُ،وَلَمْ یتْرُکِ الْقِرَاءَةَ،وَلَنْ یتْرُکَها.

سؤال:کدام یک از معربات فقط در بعضی موارد،علامتِ اصلی دارند؟

جواب:این معربات عبارتند از:

1.جمع مؤنث سالم در دو حالتِ:رفع و جرّ،مثل:جَاءَتِ الْمُسْلِماتُ،مَرَرْتُ بِالْمُسْلِماتِ،ولی در حالتِ نصب،علامتِ نیابتی دارد،زیرا نصبِ آن به کسره(که به نیابت از فتحه آورده می شود)می باشد, مثل:رَأَیتُ الْمُسْلِماتِ.تفصیل آن خواهد آمد.

2.اسم های غیرمنصرف-خواه مفرد باشد،خواه جمع-در دو حالتِ رفع و نصب مثل:هذِهِ مَسَاجِدُ،رَأَیتُ مَساجِدَ.اما در حالتِ جرّ،علامتِ نیابتی دارد،زیرا به نیابت از کسره،به فتحه جرّ می شود،مثل:مَرَرْتُ بِاَحْمَدَ.

3.فعل مضارعِ معتلّ الآخر،مثل:یرْمِی،لَمْ یرْمِ.

درس یازدهم مُعربات(2)

وَالَّذِی یعْرَبُ بِالْحُرُوفِ ارْبَعَةُ انْواعٍ:اَلتَّثْنِیةُ وَجَمْعُ الْمُذَکَّرِ السَّالِمُ وَالاَْسْماءُ الْخَمْسَةُ وَالاَْفْعَالُ الْخَمْسَةُ،وَهِی:یفْعَلانِ وَتَفْعَلانِ وَیفْعَلُونَ وَتَفْعَلُونَ وَتَفْعَلِینَ.فَاَمَّا التَّثْنِیةُ فَتُرْفَعُ بِالاَْلِفِ وَتُنصَبُ وَتُخْفَضُ بِالْیاءِ.وَاَمَّا جَمْعُ الْمُذَکَّرِ السَّالِمُ فَیرْفَعُ بِالْوَاوِ وَینْصَبُ وَیخْفَضُ بِالْیاءِ.وَاَمَّا الاَْسْماءُ الْخَمْسَةُ فَتُرْفَعُ بِالْواوِ وَتُنْصَبُ بِالاَْلِفِ وَتُخْفَضُ بِالیاءِ.وَاَمَّا الاَْفْعَالُ الْخَمْسَةُ فَتُرْفَعُ بِالنُّونِ وَتُنْصَبُ وَتُجْزَمُ بِحَذْفِها.

ترجمه:آن چه به واسطهْ حروف معرب می شود چهار نوع است:تثنیه،جمع مذکر سالم،اسم های پنج گانه و فعل های پنج گانه که عبارت است از:یفْعَلانِ،یفْعَلُون،تَفْعَلانِ،تَفْعَلُون،تَفْعَلِینَ.و اما تثنیه رفع می شود به واسطه الف و نصب و جرّ می شود به واسطهْ یاء.و اما جمع مذکر سالم،رفع می شود به واسطه واو و نصب و جرّ می شود به واسطهْ یاء.و اما اسم های پنج گانه،رفع می شود به واسطه واو و نصب می شود به واسطهْ ألف و جرّ می شود به واسطهْ یاء.و اما فعل های پنج گانه،رفع می شود به واسطه نون و نصب و جزم می شود به واسطهْ حذف آن.

سؤال و جواب:

سؤال:معرباتی که دارای علامتِ نیابتی می باشند, کدامند؟

جواب:معرباتی که علامتِ نیابتی دارند هفت دسته اند:پنج تا در اسماء و دو تا در افعال.

سؤال:دستهْ اول کدام است؟

جواب:دستهْ اول-اسماء ستّه می باشد،زیرا رفعِ آن به«واو»است که به نیابت از ضمّه آورده می شود و نصبِ آن به«الف»است که به نیابت از فتحه و جرّ آن به«یاء»است که به نیابت از کسره می آید،مثل:جاءَ ابُوکَ،رَأَیتُ اباکَ،مَرَرْتُ بِاَبِیکَ.در همهْ این حالات(یعنی حالاتِ رفع،نصب،جرّ)،اعرابِ اسماءِ مذکوره،اگر مضاف باشند،به عوضِ حرکات،به حروف آمده است.

سؤال:اعرابِ اسماء ستّه،درصورت اضافه نشدن،چگونه است؟

جواب:مانند بقیهْ اسماءِ معرب،اعرابشان به حرکات است, مثل:جاءَ أَبٌ،رَأَیتُ أَباً،مَرَرْتُ بِأَبٍ.

سؤال:اعراب اسماء ستّه،اگر به«یاء متکلم»اضافه شوند،چگونه اند؟

جواب:در این مورد،اعرابشان در دو حالتِ رفع و نصب،به حرکات مقدَّره است.در حالتِ رفع،ضمّه و در حالتِ نصب،فتحه،مقدَّر است, مثل:هذا ابِی،رَأَیتُ أَبِی،ولی در حالتِ جرّ،اعرابِ این اسماء ظاهر است, مثل:مَرَرْتُ بِاَبِی.

سؤال:دستهْ دوم از معرباتی که دارای علامتِ نیابتی می باشند کدام است؟

جواب:دستهْ دوّم:تثنیه هاست،زیرا رفعِ تثنیه به«الف»است که به نیابت از ضمّه آورده می شود و نصب و جرّ آن به«یاء»است که به نیابت از فتحه و کسره می آید،مثل:جَاءَ الرَّجُلانِ،رَأَیتُ الرَّجُلَینِ،مَرَرْتُ بِالرَّجُلَینِ.اعرابِ تثنیه ها نیز مانند اسماء ستّه در حالات(رفع،نصب،جر)به جای حرکات،به حروف آورده شده است.

سؤال:دستهْ سوم از معرباتی که علامتِ نیابتی دارند کدام است؟

جواب:دستهْ سوّم:جمع مذکّر سالم است،زیرا رفعِ آن به«واو»است که به نیابت از ضمّه آورده می شود و نصب و جرّ آن به«یاء»است که به نیابت از فتحه و کسره می آید،مثل:جاءَ الْمُسْلِمُونَ،رَأَیتُ الْمُسْلِمِینَ،مَرَرْتُ بِالْمُسلِمِین.در این جا نیز اعرابِ جمع مذکر سالم به جای حرکات،به حروف آمده است.

درس دوازدهم مُعربات(3)

سؤال و جواب:

سؤال:دستهْ چهارم از معرباتی که دارای علامتِ نیابتی می باشند کدام است؟

جواب:دستهْ چهارم:جمع مؤنث سالم است که فقط در حالتِ نصب دارای علامتِ نیابتی می باشد،زیرا نصبِ آن در این مورد به کسره است که به نیابت از فتحه آورده می شود،مثل:رَأیتُ الْمُؤِْمِناتِ.اما در دو حالتِ:رفع و جرّ،علامتِ اصلی دارد و گفتیم که رفع آن به ضمّه و جرّش به کسره می باشد،مثل:جاءَتِ الْمُؤْمِناتُ،مَرَرْتُ بِالْمُؤمِناتِ.

سؤال:دستهْ پنجم از معرباتی که علامتِ نیابتی دارند کدام است؟

جواب:دستهْ پنجم:اسماء غیرمنصرف است،زیرا رفعِ آن به ضمّه بدون تنوین و نصب و جرِّ آن به فتحه بدون تنوین می آید.فقط در حالتِ جرّ،علامتِ نیابتی می گیرد،مثل:جاءَ احْمَدُ،رَأَیتُ احْمَدَ،مَرَرْتُ بِاَحْمَدَ.

در آینده بحث مستقلی پیرامون اسماء غیرمنصرف بیان خواهیم کرد.

سؤال:دسته ششم از این قسمِ معربات کدام است؟

جواب:دسته ششم:فعل مضارع معتل الآخر است،زیرا رفعِ آن به ضمّه ای است که مقدَّر بر الف،واو و یاء می باشد, مثل:یخْشَی زَیدٌ،یدْعُو بَکْرٌ،یصَلِّ ِی عَلِی.و نصبِ آن

به فتحه ای که مقدَّر بر ألف و ظاهر است بر واو و یاء, می باشد مثل:لَنْ یخْشَی زَیدٌ،لَنْ یدْعُوَ،لَنْ یقْضِی.و جزمِ آن به حذفِ حرفِ آخرش می باشد،خواه ألف باشد،خواه واو،خواه یاء مثل:لَمْ یخْشَ زَیدٌ،لَمْ یدْعُ،لَمْ یقْضِ.این فعل فقط در حالتِ جزم،علامتِ نیابتی دارد،زیرا به حذفِ حرفِ آخرکه به نیابت از سکون است جزم گردیده است.

سؤال:دستهْ هفتم از معرباتی که دارای علامتِ نیابتی هستند کدام است؟

جواب:دستهْ هفتم:فعل مضارعی است که«الف تثنیه»یا«واو جمع»یا«یاء مفرد مؤنث مخاطب»به وی متّصل شده می باشد.در این جا،رفعِ فعل مذکور به«نون»و نصب و جزمِ آن به حذف این«نون»صورت می گیرد مثل:(یکْتُبانِ،تَکْتُبانِ،یکْتُبُونَ،تَکْتُبُونَ،تَکْتُبِینَ)،(لَنْ یکْتُبا،لَنْ تَکْتُبا،لَنْ یکْتُبُوا،لَنْ تَکْتُبُوا،لَنْ تَکْتُبِی)،(لَمْ یکْتُبا،لَمْ تَکْتُبا،لَمْ یکْتُبُوا،لَمْ تَکْتُبوا،لَمْ تَکْتُبِی).افعال مذکور در هر سه حالتِ(رفع،نصب جزم)دارای علامتِ نیابتی می باشد،زیرا در حالتِ رفع،علامتِ رفعش«نون»می باشد و اما حالتِ جرّ،در افعال وجود ندارند،چنان که حالتِ جزم در اسماء وجود ندارد.

درس سیزدهم اسم مقصور و اسم منقوص

سؤال و جواب:

سؤال:اسم مقصور چیست؟

جواب:اسمِ مقصور, اسمی است که حرفِ آخر آن«الف مقصوره»(ی-ا)باشد, مانند:مُصْطَفَی،مُرْتَضَی،هُدَی،مُوسَی،عِیسَی،مِنَی،یحْیی و غیره.

سؤال:اعرابِ اسم مقصور به چیست؟

جواب:اعرابِ اسم مقصور به حرکاتی است که مقدَّر بر حرفِ آخرش می باشد.پس،رفعِ آن به ضمّهْ مقدَّر،نصب اش به فتحه مقدَّر و جرِّ آن به کسره مقدَّر است مثل:جاءَ الْهُدَی،رَأَیتُ الْمُصْطَفَی،مَرَرْتُ بِالْمُرْتَضَی.

سؤال:اسمِ منقوص چیست؟

جواب:اسم منقوص:اسمی است که آخرش یاء(ی)باشد،مثل:الْقَاضِی،الْمُفْتِی،الدَّاعِی،الرَّاعِی،السَّاعِی،النَّاعِی،الْهَادِی،الْوَادِی،النَّاهِی،السَّاهِی،الشَّافِی،المُعَافِی و غیره.

سؤال:اعرابِ اسم منقوص به چیست؟

جواب:رفعِ اسم منقوص به ضمّهْ مقدَّر و جرّش به کسرهْ مقدَّر می باشد،ولی نَصبِ آن ظاهر است،مثل:جاء الْقَاضِی،مَرَرْتُ بِالْقَاضِی،رَأَیتُ الْقَاضِی.

اسماء غیرِمُنصرِف

سؤال:اسم غیرمنصرف کدام است؟

جواب:غیرمنصرف, اسمی است که«تنوین»و«کسره»قبول نکند مانند:«ابراهیم»در جمله های ذیل:

قالَ ابراهیمُ،عَرَفْتُ ابراهیمَ،سَمِعْتُ مِنْ ابراهیمَ.

سؤال:اسبابِ منعِ صرف چند تاست؟

جواب:چهار سبب،موجِبِ غیرمنصرف بودن اسم است:1.عَلَمیت.2.وصف.3.جمع.4.الف تأنیث.

سؤال:عَلَمیت چه موقع،غیرمنصرف است؟

جواب:عَلَمیت هنگامی غیرمنصرف است که یکی از خصوصیات زیر را داشته باشد:

1.دارای«الف و نون زائده»باشد, مانند:سَلْمان،عِمْران.

2.«اَعْجمِی»(غیر عربی)باشد،مثل:ابراهیم،فَرهاد.البته اگر«عَلَم»دارای سه حرف بوده و حرفِ وسط آن ساکن باشد, منصرف خواهد بود،اگرچه اعجمی باشد،مثل:قَرَأْتُ قِصَّةَ نُوحٍ وَهُودٍ وَلُوطٍ.

3.«بر وزن فعل»باشد،مثل:یزِید،تُکْتَم.

4.«مؤنث»باشد،مثل:زَینَب،فاطِمَة.

5.«مرکَّب مَرْجِی»باشد،مثل:بَعْلَبَکّ،بَیتَ لَحْم.

6.«مَعْدُول»باشد؛یعنی اسمی باشد که از شکلِ اصلی خود عُدول کرده است،مثل:عُمَرُ که معدول از عامر است.

سؤال:وصف چه موقع غیرمنصرف است؟

جواب:وصف هنگامی غیرمنصرف است که:

1.بر وزن«فَعْلان»بوده و مؤنثِ آن بر وزن«فَعْلی»بیاید مانند:عَطْشان،عَطْشی.

2.بر وزن«اَفْعَل»باشد مثل:اَحْمَرُ،اَبْیضُ.

سؤال:درکجا جمع, غیرمنصرف است؟

جواب:جمع در صورتی غیرمنصرف است که:

1.بر وزن«مَفاعِل»یا«مَفاعیل»باشد،مثل:مَساجِدُ،مَصَابِیحُ.

2.بر وزن«اَفاعِل»یا«اَفاعِیل»باشد،مثل اماکِنُ،اَقارِبُ،اَقاریرُ.

سؤال:«الف تثنیه»چه موقع سبب غیرمنصرف بودن می شود؟

جواب:اگر اسمی ألف تأنیثِ ممدوده داشته باشد, بدون هیچ شرطی غیرمنصرف خواهد بود, مثل:حَمراء،زَهْراء،زُهَیراء.

درس چهاردهم أفعال(1)

الاَْفْعالُ ثَلاثَةٌ:ماضٍ وَمُضارِعٌ وَأَمْرٌ،نحو:ضَرَبَ وَیضْرِبُ وَاضْرِبْ.فَالْماضِی مَفْتُوحُ الاْخِرِ ابَداً،وَالاَْمْرُ مَجْزُومٌ ابَداً،وَالْمُضَارِعُ ما کانَ فی اوَّلِهِ احْدی الزَّوائِدِ الاَْرْبَعِ یجْمَعُها قَوْلُکَ:«اَنَیتُ»،وَهُوَ مَرْفُوعٌ ابَداً حَتَّی یدْخُلَ عَلَیهِ ناصِبٌ اوْ جازِمٌ.

ترجمه:فعل ها سه گونه هستند:ماضی،مضارع و امر مثل:ضَرَبَ،یضْرِبُ،اِضْرِب.ماضی،همیشه آخرش مفتوح است و امر همیشه مجزوم است.و مضارع آن است که در اوّلش یکی از حروف زائده چهارگانه باشد که«اَنَیتَ»هر چهار تا را یک جا جمع می کند.و مضارع همیشه مرفوع است مگر این که نصب کننده و یا جزم کننده ای بر آن داخل گردد.

سؤال و جواب:

سؤال:افعال مُعرَبند،یا مَبنی؟

جواب:همه افعال مبنی هستند،به جز فعل مضارع که در بعضی موارد مبنی و در بعضی مواردِ دیگر معرب است.

سؤال:حکمِ فعل ماضی چیست؟

جواب:فعل ماضی مبنی بر فتحه است, در مثل:کَتَبَ و مبنی بر سکون می باشد, در مثل:کَتَبْتُ و مبنی بر ضمّه است, مثل:کَتَبُوا.

سؤال:در چه موقع فعل ماضی مبنی بر فتحه است؟

جواب:فعل ماضی در چهار مورد مبنی بر فتحه است:

1.درصورتی که چیزی به آخرش متّصل نباشد،مثل:قَرَأَ،کَتَبَ،اَعْطَی،اِتَّقَی.

2.درصورتی که«تاء تأنیث ساکنه»به وی متّصل شود مثل:قَرَأَتْ هِنْدُ،وَکَتَبَتْ،وَاَعْطَتْ،وَاتَّقَتْ.

3.در موردی که«ضمیرِ مفعول»به آخرش پیوست گردد،مثل:اَکْرَمَکَ،اَکْرَمَکِ،اَکْرَمَکُما،اَکْرَمَکُمْ،اَکْرَمَکُنَّ،اَکْرَمَها،اَکْرَمَهُ،اَکْرَمَهُما،اَکْرَمَهُمْ،اَکْرَمَهُنَّ،اَکْرَمَنَا،اَکْرَمَنی.

4.درصورتی که«ضمیر فاعل تثنیهْ غائب»به وی متّصل باشد،مثل:الرَّجُلانِ اکْرَما زَیداً،وَاَکْرَماکَ،وَاَکْرمَاها،وَاَکْرَمَاهُ.

سؤال:فعل ماضی در چه مورد مبنی بر سکون است؟

جواب:فعل ماضی هنگامی که به«ضمیر فاعل»(به جز«الف تثنیهْ غائب»و«واو جمع»)متّصل باشد مبنی بر سکون است،مثل:کَتَبْتُ،کَتَبْتِ،کتَبْتُما،کَتَبْتُمْ،کَتَبْتُنَّ،کَتَبْنَ.

سؤال:فعل ماضی در چه موقع مبنی بر ضمّه است؟

جواب:فعل ماضی درصورتی که«واو جمع»به آخرش پیوست گردد مبنی بر ضمّه است،مثل:کَتَبُوا.

درس پانزدهم أفعال(2)

اشاره

سؤال و جواب:

سؤال:حکمِ فعل امر چیست؟

جواب:فعل امر مبنی بر سکون است در مثل:اُکْتُبْ و مبنی بر فتحه می باشد در مثل:اُکْتُبَنَّ،اُکْتُبَنْ و مبنی بر حذفِ آخرش است در مثل:اِتَّقِ،اِخْشَ،اُدْعُ و مبنی بر حذفِ نون است در مثل:اُکْتُبا،اُکْتُبُوا،اُکْتُبی.

سؤال:فعل امر در چه مورد مبنی بر سکون است؟

جواب:فعل امر هنگامی که حرفِ آخرش صحیح بوده و«الف تثنیه»،«واو جمع»،«یاء مفرد مؤنث مخاطب»و«نون تأکید»به وی ضمیمه نشده باشد, مبنی بر سکون است،مثل:اُکْتُبْ،اُکْتُبْهُ،اِحْفَظْها،اِحْفَظْهما،اِحْفَظْهم،اِحْفَظْهُنَّ و غیره.

سؤال:فعل امر در چه زمانی،مبنی بر فتحه است؟

جواب:درصورتی که«نون تأکید»به آخرش پیوست شود, مبنی بر فتحه خواهد بود, مثل:اُکْتُبَنَّ،اُکْتُبَنْ.

سؤال:در کدام مورد فعل امر مبنی بر حذفِ آخرش می باشد؟

جواب:فعل امر وقتی که معتل الآخر است, مبنی بر حذفِ آخرش می باشد،مثل:اِتَّقِ،اِخْشَ،اُدْعُ.

سؤال:در چه موردی مبنی بر حذفِ نون است؟

جواب:اگر«الف تثنیه»یا«واو جمع»یا«یاء مفرد مؤنث مخاطب»به فعل امر متّصل باشند مبنی بر حذفِ نون خواهد بود،مثل:اُکْتُبا،اُکْتُبُوا،اُکْتُبی.

سؤال:حکمِ فعل مضارع چیست؟

جواب:فعل مضارع در بعضی موارد مبنی و در بعضی موارد دیگر معرب است:

موارد بناء فعل مضارع:

1.وقتی که«نون نِسوه»به آخرِ فعل مضارع متّصل گردد مبنی بوده و بناء آن بر سکون است،مثل:یذْهَبْنَ،یکْتُبْنَ،یرْفَعْنَ.

2.هنگامی که«نون تأکید»بر آخرش متّصل شود مبنی بر فتحه است،مثل:تَقْرَأَنَّ،یکْتُبَنَّ.

موارد اعراب فعل مضارع:

فعل مضارع جز مواردی که در بالا ذکر شد,«معرب»می باشد.

سؤال:حکمِ فعل مضارعی که آخرش الف می باشد چیست؟

جواب:در حالتِ رفع،علامتِ رفع«ضمّهْ مقدَّر»است مثل:یخْشَی،یسْعَی و در حالتِ نصب،علامتِ نصب«فتحه ی مقدَّر»می باشد, مثل:اَنْ یخْشَی،لَنْ یسْعَی و در حالتِ جزم،علامتِ جزم«حذفِ آخر»است،مثل:لَمْ یخْشَ،لَمْ یسْعَ.

سؤال:حکمِ فعل مضارعی که آخرش«واو»و یا«یاء»است چیست؟

جواب:فعل مضارع در این دو مورد:در حالتِ رفع،علامت رفع«ضمّه مقدَّر»است مثل:یدْعُو،یصَلِّی و در حالتِ نصب،علامتِ نصب که فتحه می باشد،ظاهر است،مثل:لَنْ یدْعُوَ،لَنْ یصَلِّی و در حالتِ جزم،علامتِ جزم«حذفِ آخر»است،مثل:لَمْ یدْعُ،لَمْ یصَلِّ.

درس شانزدهم موارد نصب مضارع

فَالنَّوَاصِبُ عَشَرَةٌ،وَهِی:اَنْ وَلَنْ وَاِذَنْ وَکَی وَلامُ کَی وَلامُ الْجُحُودِ وَحَتَّی وَالْجَوابُ بِالْفاءِ وَالْواوُ وَاأَوْ.

ترجمه:نصب کننده ها ده تا هستند:اَنْ،لَنْ،اِذَنْ،کَی،لام کَی،لام جحود،حَتّی،جواب به واسطهْ فاء،واو و أو.

سؤال و جواب:

سؤال:مواردِ نصب فعلِ مضارع کدام است؟

جواب:فعل مضارع بعد از«عوامل نصب»منصوب می شود.

سؤال:عوامل نصب بر چند قسم است؟

جواب:عوامل نصب بر دو قسم است:1.ناصب(نصب کننده).2.ناصب به«اَنْ»مقدَّره.

حروف ناصب چهار حرف است:اَنْ،لَنْ،اِذَنْ،کَی.

1.«اَنْ»مانند:اُرِیدُ انْ اتَعَلَّمَ النَّحْوَ.

2.«لَنْ»،که برای«نَفی مؤکَّد»استعمال می شود مانند:لَنْ اتْرُکَ الصَّلاةَ ابَداً.

3.«اِذَنْ»،که برای«جواب»می آید, مانند جایی که اگر کسی به ما گوید:سَاَزُورُکُمْ(به زودی شما را زیارت می کنم)،در جواب می گوییم:اِذَنْ نُکْرِمَکُمْ(آن هنگام شما را گرامی می داریم).

4.«کَی»،که برای بیان«علّت»می آید،مثل:جِئْتُکَ کَی اتَدَّرَسَ(نزد تو آمدم تا این که درس بگیرم).

حروف ناصب به«اَنْ»مقدَّره شش حرف است:لام،لام جحود،حتّی،فاء سببیت،واو معیت،أوْ.

1.«لام»،مثل:خُذِ الْکِتابَ لِتَقْرَأَ،که در اصل خُذِ الْکِتابَ لاَِنْ تَقْرَأَ بوده است.

2.«لام جحود»،مانند:لَمْ یکُنِ اللهُ لِیغْفِرَ لَهُمْ،که در اصل لاَِنْ یغْفِرَ بوده است.

3.«حتّی»،مثل:وَاعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یأْتِیکَ الْیقِینُ که در اصل حتّی انْ یأْتِیکَ بوده است.

4.«فاء سببیت»،مثل:اِرْحَمْ فَتُرْحَمَ(رحم کن تا دیگران به تو رحم کنند)که اصل آن ارْحَمْ فَاَنْ تُرْحَمَ بوده است.

5.«واو معیت»،یعنی به معنای مَعَ, مثل:لا تَنْهَ عَنْ خُلُقٍ وَتَأتِی مِثْلَهُ(دیگران را از صفتی باز مدار با آن که خودت آن را انجام می دهی)که در اصل وَاَنْ تَأَتِی مِثْلَهُ بوده است.

6.«أو»به معنی(الی)یا(إلاَّ)،مانند:لا اسْتَرِیحُ اوْ اقُولَ الْحَقَّ(تا حق را نگویم آرام نمی گیرم)،که در اصل اوْ انْ اقُولَ بوده است.

درس هفدهم موارد جزم مضارع

وَالْجَوازِمُ ثَمانِیةَ عَشَرَ،وَهِی:لَمْ وَلَمَّا وَأَلَمْ وَأَلَمَّا وَلامُ الاَْمْرِ وَالدُّعاءِ وَلا فی النَّهْی وَالدُّعاءِ وَاِنْ وَما وَمَنْ وَمَهْما وَاِذْما وَاَی وَمَتَی وَاَیانَ وَاَینَ وَاَنَّی وَحَیثُما وَکَیفَما وَاذا فِی الشِّعْرِ خاصَّةً.

ترجمه:جزم کننده ها هجده تا هستند:لَمْ،لَمَّا،أَلَمْ،أَلَمَّا،لام أمر و دعاء،لا در نهی و دعاء،اِنْ،ما،مَنْ،مَهْما،اِذْما،اَی،مَتی،اَیانَ،اَینَ،اَنّی،وَحَیثُما،کَیفَما،إذا در شعر به خصوص.

سؤال و جواب:

سؤال:فعل مضارع در چه موقع مجزوم است؟

جواب:هرگاه یکی از«عوامل جزم»بر سرِ فعل مضارع درآید مجزوم می شود.

سؤال:«عوامل جزم»بر چند قسم است؟

جواب:عوامل جزم بر دو قسم اند:

1.عواملی که فقط یک فعل را«جزم»می دهند.2.عواملی که دو فعل را جزم می دهند.

سؤال:عواملی که فقط یک فعل را جزم می دهند کدامند؟

جواب:این نوع عوامل عبارتند از:

1.«لَمْ»مثل:لَمْ یضْرِبْ(نزد).

2.«لَمَّا»مثل:لَمَّا یفْعَلْ(نکرد).

3.«لام الاَمر»،مثل:لِیضْرِبْ زَیدٌ(زید بزند).

4.«لا النّاهیة»،مثل:لا تَتْرُکِ الصَّلاةَ(نماز را ترک مکن).

5.«جواب»،بدین معنا که فعل مضارع گاهی پس از فعلِ«امر»یا«نهی»به صورت مجزوم می آید و این مجزوم شدن به خاطر وجودِ حرفِ شرط و فعل شرطی می باشد که حذف شده اند،مثل:اِرْحَمْ تُرْحَمْ که اصل آن:اِرْحَمْ،اِنْ تَرْحَمْ(شرط)تُرْحَمْ(جواب)(رحم کن!اگر رحم کنی مورد رحم قرار می گیری)بوده است.مثال برای نهی:لا تَکْفُرْ تَدْخُلِ النَّارَ که در اصل:لا تَکْفُرْ،اِنْ تَکْفُرْ تَدْخُلِ النَّارَ(کفر مورز!اگر کفر بِوَرزی داخل آتش می شوی).

سؤال:عواملی که دو فعل را جزم می دهند کدام است؟

جواب:این نوع از عوامل عبارتند از:

1.«اِنْ»،مثل:اِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ(اگر تلاش کنی،موفق می شوی).

2.«ما»،مانند: ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها (هر حکمی را نسخ کنیم و یا نسخِ آن را به تأخیر اندازیم،بهتر از آن را می آوریم).

3.«مَنْ»،مانند: مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً (هر کس تقوای الهی پیشه کند،خدا برای او راهی برای خروج از تنگناها قرار می دهد).

4.«مَهْما»،مثل: مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ (هر چه نشانه و معجزه ای برای ما بیاوری که سِحرَمان کنی،ما به تو ایمان نمی آوریم).

5.«اِذْما»،مثل:اِذْ ما تَفْعَلْ افْعَلْ،(هرگاه انجام بدهی،من هم انجام می دهم).

6.«اَی»،مانند:اَیا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی ،(هرکدام را بخوانید،برای او بهترین نام هاست).

7.«مَتَی»،مثل:مَتَی تَذْهَبْ اذْهَبْ،(هر وقت بروی،می روم).

8.«اَیانَ»،مثل:اَیانَ نُؤْمِنْکَ تَأْمَنْ غَیرَنا،(هرگاه به تو امان بدهیم،از غیر ما در امانی).

9.«اَینَ»مانند:اَینَ تَقِف اقِفْ،(هر کجا ایستی،می ایستم).

10.«اَنَّی»مثل:اَنَّی تَجْلِسْ اجْلِسْ،(هر کجا نشینی،می نشینم).

11.«حَیثُما»مانند:حَیثُما تَذْهَبْ اذْهَبْ،(هر کجا بروی،می روم).

درس هجدهم مرفوعات

الْمَرْفُوعاتُ سَبْعَةٌ،وَهِی:الْفاعِلُ،وَالْمَفْعُولُ الَّذِی لَمْ یسَمَّ فاعِلُهُ،وَالْمُبْتَدَأُ وَخَبَرُهُ،وَاسْمُ(کان)وَاَخَواتِها،وَخَبَرُ(انَّ)وَاَخَواتِها،وَالتَّابِعُ لِلْمَرْفُوعِ وَهُوَ ارْبَعَةُ اشْیاءَ:النَّعْتُ وَالْعَطْفُ وَالتَّوْکِیدُ وَالْبَدَلُ.

الْفَاعِلُ هُوَ الاِْسْمُ الْمَرْفُوعُ الْمَذْکُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ وَهُوَ عَلی قِسْمَینِ:ظاهِرٍ وَمُضْمَرٍ فَالظَّاهِرُ نَحْوُ قَوْلِکَ:قَامَ زَیدٌ وَیقُومُ زَیدٌ وَقامَ الزَّیدَانِ وَیقُومُ الزَّیدانِ وَقامَ الزَّیدُونَ وَیقُومُ الزَّیدُونَ وَقامَ الرِّجالُ وَیقُومُ الرِّجالُ وَقامَتْ هِنْدٌ وَتَقُومُ هِنْدٌ وَقامَتِ الْهِندانِ وَتَقُومُ الهِنْدَانِ وَقامَتِ الهِنْدَاتُ وَتَقُومُ الْهِنْدَاتُ وَقامَتِ الْهُنُودُ وَتَقُومُ الْهُنُودُ وَقَامَ اخُوکَ وَیقُومُ اخُوکَ وَقَامَ غُلامِی وَیقُومُ غُلامِی وَما اشْبَهَ ذلِکَ.

وَالْمُضْمَرُ اثْنا عَشَرَ نَحْوُ قَوْلِکَ:ضَرَبْتُ وَضَرَبْنَا وَضَرَبْتَ وَضَرَبْتِ وَضَرَبْتُما وَضَرَبْتُمْ وَضَرَبْتُنَّ وَضَرَبَ وَضَرَبَتْ وَضَرَبَا وَضَرَبُوا وَضَرَبْنَ.

ترجمه:مرفوعات هفت تا هستند:فاعل،مفعولی که فاعلش نامیده نشده،مبتدا،خبر آن،اسم«کان و أخوات آن»،خبر«إنَّ و أخوات آن»،تابعِ مرفوع که چهار چیز است:صفت،عطف،تأکید و بدل.

فاعل:اسم مرفوع است که فعلش قبل از او ذکر گردیده و آن بر دو قسم است:ظاهر و مُضمَر.ظاهر مثل این سخن:«قَامَ زَیدٌ،یقُومُ زَیدٌ،قامَ الزَّیدَانِ،یقُومُ الزَّیدانِ،قامَ الزَّیدُونَ،یقُومُ الزَّیدُونَ،قامَ الرِّجالُ،یقُومُ الرِّجالُ،قامَتْ هِنْدٌ،تَقوُم هِنْدٌ،قامَتِ الْهِندانِ،تَقُومُ

الهِنْدَانِ،قامَتِ الهِنْدَاتُ،تَقُومُ الْهِنْدَاتُ،قامَتِ الْهُنُودُ،تَقُومُ الْهُنُودُ،قَامَ اخُوکَ،یقُومُ اخُوکَ،قَامَ غُلامی،یقُومُ غُلامی و مانند اینها.

ومُضْمَر دوازده تا است مثل این سخن:ضَرَبْتُ،ضَرَبْنَا،ضَرَبْتَ،ضَرَبْتِ،ضَرَبْتُما،ضَرَبْتُمْ،ضَرَبْتُنَّ،ضَرَبَ،ضَرَبَتْ،ضَرَبَا،ضَرَبُوا،ضَرَبْنَ.

سؤال و جواب:

سؤال:مواضع رفعِ اسم کدام است؟

جواب:مواضع رفعِ اسم عبارتند از:1.فاعل.2.نائب فاعل.3.مبتدأ.4.خبر.5.اسم افعال ناقصه.6.خبر حروف مشبَّهة بالفعل.7.تابعِ مرفوع که عبارت است از:نعت،معطوف،تأکید و بدل.

سؤال:فاعل چیست؟

جواب:فاعل:اسم مرفوعی است که بعد از«فعل معلوم»قرار گرفته و فعل به آن نسبت داده شده باشد مانند:کَتَبَ عَلِی(علی نوشت).در این مثال«علی»فاعل است،زیرا بعد از فعلِ معلومِ«کَتَبَ»آمده و این فعل به او نسبت داده شده است.گاهی به فاعل،اسمی نسبت داده می شود که در تأویلِ فعل است،مثل:زَیدٌ نافِعٌ عِلْمُهُ(زید،علمِ او نافع است).در این مثال«عِلْمُهُ»فاعل است و به اسمِ«نافِعٌ»که در تأویل فعل است نسبت داده شده است.

سؤال:فاعل بر چند قسم است؟

جواب:فاعل بر دو قسم است:

1.اسم ظاهر،مثل:جَاءَ الْحَقُّ(حق آمد).

2.ضمیر،مثل:«تَ»در ذَهَبْتَ.

سؤال:ضمیر بر چند قسم است؟

جواب:ضمیر خود بر دو قسم است:

1.ضمیر بارز،مانند:نَصَرْتَ،نَصَرْتُما...ینْصُرُونَ...اُنْصُرُوا.

2.ضمیر مستتر،مانند:ضمایر هُوَ،هِی،اَنْتَ،اَنَا،نَحْنُ که در افعال نَصَرَ،نَصَرَتْ،تَنْصُرُ،اَنْصُرُ،نَنْصُرُ مستتر می باشد.

سؤال:مستتر بودنِ ضمیر در فعل چند گونه است؟

جواب:مستتر بودن ضمیر در فعل دو گونه است:

1.وجوبی:

آن در جایی است که پنهان ماندنِ ضمیر در فعل واجب بوده و آوردن فاعل به صورت اسم ظاهر جایز نباشد.سه صیغهْ فعل مضارع و امر که ضمائرِ(انْتَ،اَنَا،نَحْنُ)در آنها مستتر است, این گونه هستند مثل:تَضْرِبُ،اِضْرِبْ،اَضْرِبُ،لاَِضْرِبْ،نَضْرِبُ،لِنَضْرِبْ.

2.جوازی:

آن در جایی است که مستتر ماندنِ ضمیر ضروری نیست،بلکه فاعل می تواند به صورت اسم ظاهر نیز آورده شود.این گونه مستتر بودنِ ضمیر در صیغه هایی است که(هُوَ یا هِی)در آنها مستتر است.

سؤال:مطابقتِ فعل و فاعل در تذکیر و تأنیث به چه صورت است؟

جواب:اگر فاعل مذکر باشد،فعل هم مذکر می آید و اگر فاعل مؤنث حقیقی باشد،فعل را مؤنث می آوریم،مثل:نَصَرَ عَلِی،نَصَرَتْ فاطِمَةُ.

*در چند مورد استعمال فعل به هر دو صورتِ مذکر و مؤنث جائز است.

1.هرگاه فاعل«مؤنث مجازی»باشد،مثل:طَلَعَ الشَّمْسُ یا طَلَعَتِ الشَّمْسُ.

2.هرگاه فاعل«مؤنث حقیقی»باشد و میان فعل و فاعل کلمه ای جدایی اندازد مثل:ذَهَبَ یا ذَهَبَتِ الْیوْمَ فاطِمَةُ.

3.هرگاه فاعل«جمع مکسَّر»باشد،مانند:قامَ یا قامَتِ الرِّجالُ.

سؤال:مطابقتِ فعل با فاعل در عدد به چه صورت است؟

جواب:

1.اگر فاعل«اسم ظاهر»باشد،فعل همیشه به صورت«مُفرد»می آید،هرچند فاعل آن تثنیه و جمع باشد مثل:ذَهَبَ مُعَلِّمٌ،ذَهَبَ مُعَلِّمانِ،ذَهَبَ مُعَلِّمُونَ.

2.اگر فاعل«ضمیر»باشد،با تغییر فاعل،شکل فعل نیز تغییر می یابد،مثل:اَلْمُعَلِّمُ ذَهَبَ،اَلْمُعَلِّمانِ ذَهَبَا،الْمُعَلِّمُونَ ذَهَبُوا.

درس نوزدهم نائب فاعل

وَهُوَ الاْسْمُ الْمَرْفُوعُ الَّذِی لَمْ یذْکَرْ مَعَهُ فاعِلُهُ.فَاِنْ کانَ الْفِعْلُ ماضِیاً ضُمَّ اوَّلُهُ وَکُسِرَ ما قَبْلَ آخِرِهِ وَاِنْ کانَ مُضارِعاً ضُمَّ اوَّلُهُ وَفُتِحَ ما قَبْلَ آخِرِهِ وَهُوَ علی قِسْمَینِ:ظاهِرٍ وَمُضْمَرٍ.فَالظَّاهِرُ نَحْوُ قَوْلِکَ:ضُرِبَ زَیدٌ وَیضْرَبُ زَیدٌ وَاُکْرِمَ عَمْرٌو وَیکْرَمُ عَمْرٌو.وَالْمُضْمَرُ اثْنا عَشَرَ نَحْوُ قَوْلِکَ:ضُرِبْتُ وَضُرِبْنا وَضُرِبْتَ وَضُرِبْتِ وَضُرِبْتُما وَضُرِبْتُمْ وَضُرِبْتُنَّ وَضُرِبَ وَضُرِبَتْ وَضُرِبَا وَضُرِبُوا وَضُرِبْنَا.

ترجمه:(نائب فاعل):اسم مرفوعی است که فاعلش به همراه آن ذکر نشده باشد.اگر فعل،ماضی باشد،اولش ضمّه و ماقبل آخرش کسر می شود و اگر مضارع باشد،اولش ضمّه و ماقبل آخرش فتحه می شود.و آن بر دو قسم است:ظاهر و مضمر.ظاهر مثل این سخن:ضُرِبَ زَیدٌ،یضْرَبُ زَیدٌ،اُکْرِمَ عَمْرٌو،یکْرَمُ عَمْرٌو.ومضمر دوازده تاست مثل این سخن:ضُرِبْتُ،ضُرِبْنَا،ضُرِبْتَ،ضُرِبْتِ،ضُرِبْتُما،ضُرِبْتُمْ،ضُرِبْتُنَّ،ضُرِبَ،ضُرِبَتْ،ضُرِبَا،ضُرِبُوا،ضُرِبْنَا.

سؤال و جواب:

سؤال:نائب فاعل چیست؟

جواب:نائب فاعل:اسم مرفوعی است که پس از فعل«مجهول»می آید و فعلِ مجهول به آن نسبت داده می شود مانند:نُصِرَ عَلِی(علی یاری داده شد).نائبِ فاعل،همان مفعولی است که پس از حذف فاعل،به جای آن آمده است.

سؤال:فعل معلوم به چه طرز مجهول کرده می شود؟

جواب:در فعل ماضی،به حرف اول ضمّه داده و ماقبلِ آخر را مکسور می کنند،مانند:نَصَرَ-نُصِرَ،اِکْتَسَبَ-اُکْتُسِبَ و در فعل مضارع،حرف اوّل مضموم و ماقبل آخر مفتوح می گردد،مثل:ینْصُرُ-ینْصَرُ،یکْتَسِبُ-یکْتَسَبُ.

سؤال:نائب فاعل بر چند قسم است؟

جواب:نائب فاعل نیز مانند فاعل بر دو قسم است:

1.اسم ظاهر،مثل:نُصِرَ الاِْمامُ.

2.ضمیر،مثل:«تَ»در ضُرِبْتَ.

*تمام شرایط و مسائلی که در«فاعل»ذکر شد،عیناً درباره نائبِ فاعل صادق و جاری است.

درس بیستم مبتدأ و خبر

الْمُبْتَدَأُ هُوَ الاْسْمُ الْمَرْفُوعُ الْعارِی عَنِ الْعَوامِلِ اللَّفْظِیةِ.وَالْخَبَرُ هُوَ الاْسْمُ الْمَرْفُوعُ الْمُسْنَدُ الَیهِ نَحْوُ قَوْلِکَ:زَیدٌ قَائمٌ وَالزَّیدانِ قائمانِ وَالزَّیدُونَ قائِمُونَ.وَالْمُبْتَدَأُ قِسْماَنِ:ظاهِرٌ وَمُضْمَرٌ.فَالظَّاهِرُ ما تَقَدَّمَ ذِکْرُهُ،وَالْمُضْمَرُ اثْنا عَشَرَ،وَهِی:اَنَا وَنَحْنُ وَاَنْتَ وَاَنْتِ وَاَنْتُما وَاَنْتُمْ وَاَنْتُنَّ وَهُوَ وَهِی وَهُمَا وَهُنَّ،نَحْوُ قَوْلِکَ:اَنَا قائِمٌ وَنَحْنُ قائِمُونَ وَما اشْبَهَ ذلِکَ.وَالْخَبَرُ قِسْمان:مُفْرَدٌ وَغَیرُ مُفْرَد.فَالْمُفْرَدُ،نحو:زَیدٌ قائِمٌ وَالزَّیدَانِ قَائِمانِ وَالزَّیدُونَ قائِمُونَ.وَغَیرُ الْمُفْرَدِ ارْبَعَةُ اشْیاءَ:الْجارُّ وَاَلْمَجْرُورُ وَالظَّرْفُ وَالْفِعْلُ مَعَ فاعِلِهِ وَالْمُبْتَدَأُ مَعَ خَبَرِهِ،نحو:قَوْلِکَ:زَیدٌ فی الدَّارِ وَزَیدٌ عِنْدَکَ وَزَیدٌ قامَ ابُوهُ وَزَیدٌ جَارِیتُهُ ذاهِبَةٌ.

ترجمه:«مبتدا»اسم مرفوعی است که عامل های لفظی در آن وجود ندارد.و«خبر»اسم مرفوعی است که به مبتدا نسبت داده می شود،مثل این سخن:زَیدٌ قَائمٌ،الزَّیدانِ قائمانِ،الزَّیدُونَ قائِمُونَ.مبتدا بر دو قسم است:ظاهر و مضمر.«ظاهر»آن چیزی است که ذکرش گذشت و«مضمر»دوازده تاست:اَنَا،نَحْنُ،اَنْتَ،اَنْتِ،اَنْتُماْ،اَنْتُمْ،اَنْتُنَّ،هُوَ،هِی،هُمَا،هُنَّ،مثل این سخن تو:اَنَا قائِمٌ،نَحْنُ قائِمُونَ و مانند اینها.خبر بر دو قسم است:مفرد و غیر مفرد.مفرد،مثل:زَیدٌ قائِمٌ،الزَّیدَانِ قَائِمانِ،الزَّیدُونَ قائِمُونَ.و غیر مفرد چهار نوع است:جار و مجرور،ظرف،فعل به همراه فاعلش،مبتدا با خبرش،مثل این سخن:زَیدٌ فی الدَّارِ،زَیدٌ عِنْدَکَ،زَیدٌ قامَ ابُوهُ،زَیدٌ جارِیتُهُ ذاهِبَةٌ.

سؤال و جواب:

سؤال:مبتدا و خبر چیست؟

جواب:سوم و چهارم از مرفوعات،مبتدا و خبر است.

*مبتدا:اسم مرفوعی است که در ابتدای کلام قرار می گیرد و حکمی به آن نسبت داده می شود, مانند:عَلِی عادِلٌ(علی دادگر است).در این مثال«علی»مبتدا بوده و مرفوع است.هم چنین در تعریفِ مبتدا گفته شده است که«مبتدا»اسم مرفوعی است که از عوامل لفظی خالی می باشد.

*خبر:همان حکمی است که به مبتدا نسبت داده می شود،مانند:«عادِلٌ»در جملهْ:عَلِی عادِلٌ.

سؤال:جملهْ فعلیه و اسمیه چیست؟

جواب:

1.جملهْ فعلیه:جمله ای است که با فعلْ آغاز می شود،مثل:جَاءَ الْحَقُّ،ذَهَبَ بَکْرٌ.

2.جملهْ اسمیه:جمله ای است که با اسم شروع می شود،مثل:عَلِی عادِلٌ،اللهُ عَلِیمٌ.

*هر جملهْ اسمیه از«مبتدا و خبر»تشکیل می شود.

سؤال:ویژگی های مبتدا و خبر کدام است؟

جواب:

1.مبتدا به صورت«معرفه»و خبر به صورت«نکره»استعمال می شود, مانند:اللهُ سَمِیعٌ.

2.غالباً مبتدا«مقدَّم»و خبر«مؤخَّر»است،مثل:زَیدٌ عالِمٌ.

3.همیشه مبتدا و خبر مرفوعند.

سؤال:خبر بر چند قسم است؟

جواب:خبر در«جمله های اسمیه»صورت های گوناگون دارد:

1.گاهی خبر به صورت«مفرد»می آید،مثل:عَلِی عادِلٌ.

2.گاهی به صورت«جمله»می آید،مثل:سَعِیدٌ اخُوهُ عالِمٌ،سَعِیدٌ جاءَ ابُوهُ.

3.گاهی به صورت«شِبه جمله»می آید،مثل:سَعِیدٌ فی الْمَدْرَسَةِ،سَعِیدٌ فَوْقَ الْکُرْسِی.

سؤال:موارد مطابقت خبر و مبتدا کدام است؟

جواب:

1.هرگاه خبر«مشتق»باشد،در«عدد»و«جنس»با مبتدا مطابقت می کند،یعنی اگر مبتدا«مفرد»باشد،خبر به صورت مفرد و اگر«تثنیه»باشد،خبر به صورت تثنیه و اگر«جمع»باشد،خبر به صورت جمع استعمال می شود.و نیز اگر مبتدا«مذکر»باشد،خبر نیز مذکر و اگر«مؤنث»باشد،خبر نیز مؤنث خواهد آمد،مثل:هذا عادِلٌ،هذانِ عادِلانِ،هؤُلاءِ عادِلُونَ،هذِهِ عادِلةٌ،هاتانِ عادِلتانِ،هؤُلاءِ عادِلاتٌ.

2.هرگاه خبر«جامد»باشد،مطابقتِ مبتدا و خبر لازم نیست،مثل:اَلْعُلَماءُ سِراجُ الاْمَّةِ(دانشمندان مشعل فروزان امت اند).

سؤال:موارد وجوب تقدّم خبر بر مبتدا کدام است؟

جواب:اصل آن است که مبتدا پیش از خبر ذکر شود،ولی در چند مورد از این اصل بیرون می آید و تقدیم خبر بر مبتدا واجب و لازم می گردد:

1.اگر خبر«جار و مجرور»یا«ظرف»و مبتدا«نکره»باشد, مانند:فی الدّارِ رَجُلٌ،عِنْدی قَلَمٌ.

2.اگر خبر از«اسما استفهام»باشد مثل:کَیفَ عَلِی؟

سؤال:موارد وجوب تقدّم مبتدا بر خبر کدام است؟

جواب:1.وقتی که مبتدا از«اسماء طلب»باشد مثل:مَنْ یطْلُبْ یجِدْ،ما عِنْدَکَ؟

2.هرگاه مبتدا به وسیلهْ«ما-واِلاَّ»یا«انَّما»محصور در خبر باشد مثل:ما مُحَمَّدٌ الاَّ رَسُولٌ،اِنَّما مُحَمَّدٌ رَسُولٌ.

سؤال:موارد حذف مبتدا و خبر کدام است؟

جواب:هرگاه نشانه و قرینه ای در کلام باشد،ممکن است مبتدا یا خبر حذف شود؟مثلاً کسی می پرسد:کَیفَ حالُکَ؟پاسخ می دهیم:جَیدٌ که در اصل«حالِی جَیدٌ»بوده است.

سؤال:ضمیر فصل چیست؟

جواب:گاهی بین مبتدا و خبر«ضمیر منفصلی»قرار می گیرد که برای تأکیدِ مبتدا می آید و به آن«ضمیر فصل»گویند،مثل:عَلِی هُوَ الْعادِلُ،اُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

درس بیست و یکم نواسخ مبتدا و خبر(1)

الْعَوَامِلُ الدَّاخِلَةُ عَلی الْمُبْتَدأِ و الخَبَرِ ثَلاثَةُ اشْیاءَ:کانَ وَاَخَواتُها،وَاِنَّ وَاَخَواتُها،وَظَنَنْتُ وَاَخَواتُها.

کَانَ وَأَخَواتُها

فَأَمَّا کان وَاَخَواتُها فَاِنَّها تَرْفَعُ الاِْسْمَ وَتَنْصِبُ الْخَبَرَ،وَهِی:کانَ وَأَمْسَی وَأَصْبَحَ وَأَضْحَی وَظَلَّ وباتَ وَصارَ وَلَیسَ وَما زالَ وَما انْفَکَّ وَما فَتِئَ وَما بَرِحَ وَما دامَ.وَما تَصَرَّفَ مِنْها،نحو:کانَ وَیکُونُ وَکُنْ وَأَصْبَحَ وَیصْبِحُ وَاُصْبِحُ.تَقُولُ:کانَ زَیدٌ قَائِمْاً،وَلَیسَ عَمْرٌو شاخِصاً،وَمَا اشْبَهَ ذلِکَ.

ترجمه:عامل های داخل شونده بر مبتدا و خبر سه چیز است:«کان»و اخواتش،«إنَّ»و اخواتش،«ظننتُ»و اخواتش.

«کان»و أخواتش

اما«کان»و اخواتش،اسم را رفع و خبر را نصب می کنند که آنها عبارتند از:کانَ،أَمْسَی،أَصْبَحَ،أَضْحَی،ظَلَّ،بَاتَ،صارَ،لَیسَ،ما زالَ،ما انْفَکَّ،ما فَتِئَ،ما بَرِحَ،ما دامَ.و آنچه صرف می گردد از نامبرده ها مثل:کانَ،یکُونُ،کُنْ،أَصْبَحَ،یصْبِحُ،اُصْبِحُ.تو می گویی:کانَ زَیدٌ قَائِمْاً،لَیسَ عَمْرٌو شاخِصاً،ومانند اینها.

سؤال و جواب:

سؤال:نواسخ چیست؟

جواب:«نواسخ»جمع«ناسخ»است به معنای«لغوکننده»و«باطل کننده».آنها کلماتی هستند که بر سر مبتدا و خبر درآمده،اعراب آنها را باطل می کنند و به جای آن،اعرابِ جدیدی به آنها می دهند مثل:«کانَ»و«إِنَّ»در جمله های:عَلِی عادِلٌ-کانَ عَلِی عادِلاً،زَیدٌعالِمٌ-إَنَّ زَیداً عَالِمٌ.

سؤال:نواسخ به چند دسته تقسیم می شوند؟

جواب:نواسخ به سه دسته تقسیم می شوند:

دسته اوّل:1.افعال ناقصه.2.افعال مقاربه.3.حروف شبیه به«لَیسَ».

دسته دوّم:4.حروف مشبّه بالفعل.5.لا نفی جنس.

دستهْ سوّم:6.أفعال قلوب.

سؤال:افعال ناقصه کدامند؟

جواب:افعال ناقصه 13 فعل بوده و عبارتند از:

1.«کانَ»مثل:کانَ زَیدٌ عالِماً(زید عالم بود).

2.«اَمْسَی»مثل:اَمْسَی عَلِی صَحِیحاً(علی سالم شد هنگام شب).

3.«اَصْبَحَ»مثل:اَصْبَحَ زَیدٌ مَرِیضاً(زید مریض شد هنگام صبح).

4.«اَضْحَی»مثل:اَضْحَی کَرِیمٌ قارِءاً(کریم خواننده شد هنگام پیش از ظهر).

5.«ظَلَّ»مثل:ظَلَّ سَعِیدٌ عالِماً(سعید عالم شد).

6.«باتَ»مثل:باتَ سلْمانُ فَقِیهاً(سلمان فقیه شد هنگام شب).

7.«صارَ», مثل:صارَ ابراهیمُ صالحاً(ابراهیم صالح گردید).

8.«لَیسَ», مانند:لَیسَ سَعِیدٌ بَخِیلاً(سعید بخیل نیست).

9.«مَا زَالَ»مثل:مَا زَالَ احْمَدُ کَرِیماً(احمد همیشه بخشنده و سخِی است).

10.«ما انْفَکَ»مثل:ما انْفَکَّ الشَّهِیدُ سَعِیداً(شهید همیشه سعادتمند است).

11.«ما فَتِئَ»مثل:ما فَتِئَ الْمُنافِقُ شَقِیا(منافق همیشه بدبخت و شقی است).

12.«ما بَرِحَ»مثل:ما بَرِحَ الْمُجاهِدُ مُسْتَعِداًّ(مجاهد همیشه آماده است).

13.«مَا دَامَ»مانند:مَا دَامَ الْمُسْلِمُ صادِقاً(مسلمان همیشه راستگو است).

*افعال ناقصه بر سرِ«مبتدا و خبر»درآمده،مبتدا را«رفع»و خبر را«نصب»می دهند.سپس مبتدا را«اسم»و خبر را«خبرِ»افعالِ ناقصه می نامند.

درس بیست و دوّم نواسخ مبتدا و خبر(2)

سؤال و جواب:

سؤال:حکمِ مشتقات افعال ناقصه چیست؟

جواب:مشتقّات افعال ناقصه نیز همانند ماضی این افعال،مبتدا را«مرفوع»و خبر را«منصوب»می نمایند،مثل:

*فعل مضارع:یکُونُ سَعِیدٌ عالِماً(سعید عالم می شود).

*فعل امر:کُنْ نَظِیفاً(پاکیزه باش).

سؤال:آیا افعال ناقصه با معنای«تام»استعمال می شوند؟

جواب:بسیاری از افعال ناقصه با معنای«تام»نیز استعمال دارند و دراین صورت تنها«فاعل»می گیرند،مثل:کانَ زَیدٌ(زید وجود داشت)،اَصْبَحَ سَعِیدٌ(سعید صبح کرد).

سؤال:صرف افعال ناقصه چگونه است؟

جواب:

1.دو فعلِ«لَیسَ»وَ«مَا دَامَ»فقط ماضی شان صرف می شود و مضارع و امر ندارند،مثل:لَیسَ،لَیسا،لَیسُوا...

2.افعالِ«مَا زَالَ،مَا بَرِحَ،مَا انْفَکَّ،مَا فَتِئَ»ماضی و مضارع شان صرف می شود،ولی امر ندارند،مثل:مَا زَالَ،لا یزالُ.

*غیر از افعال مذکور،بقیهْ افعال ناقصه به طور کامل صرف می شوند.

سؤال:چرا این افعال«ناقصه»نامیده شده است؟

جواب:سبب ناقصه نامیدنِ این افعال،آن است که این افعال غالباً بدون خبرشان،معنای کاملی ندارند.

سؤال:ویژگی های«کانَ»کدام است؟

جواب:فعل«کان»ویژگی هایی دارد که دیگر افعال ناقصه ندارند:

1.لام الفعلِ«کان»در مضارعِ مجزوم گاه حذف می شود،مثل:لا تَکُ وَسِخاً(کثیف مباش!).

2.هرگاه«کان»قبل از فعل مضارع قرار گیرد،معنای«ماضی استمراری»خواهد داشت،مثل:هُوَ کانَ یکْتُبُ(او می نوشت).

3.هرگاه پیش از فعل ماضی،«کانَ قَدْ»بیاید،معنای«ماضی بعید»را افاده خواهد کرد،مثل:کانَ قَدْ مَضَی(گذشته بود).

درس بیست و سوّم نواسخ مبتدا و خبر(3)

سؤال و جواب:

سؤال:افعال مقاربه کدامند؟

جواب:«افعالِ مقاربه»،مانند افعال ناقصه بر سر مبتدا و خبر درآمده،اسم را«رفع»و خبر را«نصب»می دهند که بعضی آنها عبارتند از:

1.«کَادَ»،مثل:کَادَ الْفَقْرُ انْ یکُونَ کُفْراً(نزدیک است که فقر،به کفر بی انجامد).در این مثال،جملهْ«اَنْ یکُونَ کُفْراً»خبرِ«کادَ»بوده و محلاًّ منصوب است.

2.«اَوْشَکَ»،مثل:اَوْشَکَ سَعِیدٌ انْ یصْبحَ عالِماً(سعید نزدیک است که عالم بشود).

3.«عَسَی»،مثل:عَسَی الْمُذْنِبُ انْ یتُوبَ(امید می رود گنه کار توبه کند).

4.«جَعَلَ»،مانند:جَعَلَ الْقارِئُ یقْرَأُ الْقُرْآنَ(قاری خواندن قرآن را آغاز کرد).

سؤال:حروف شبیه به«لَیسَ»کدام است؟

جواب:سه حرفِ«ما،لا،اِنْ»بر سرِ مبتدا و خبر در آمده و مانند افعال ناقصه،اسم را«رفع»و خبر را«نصب»می دهند مانند:

1.مَا هُوَ جاهِلاً(او نادان نیست).

2.لا عَلِی ظالِماً(علی ستمگر نمی باشد).

3.اِنْ هذ بَشَراً(این بشر نیست).

سؤال:چرا این حروف،«شبیه به لَیسَ»نام گذاشته شده است؟

جواب:این حروف از نظر«عَمَل»و«معنی»مشابه«لَیسَ»هستند.بدین جهت آنها را«شبیه به لَیسَ»نامیده اند.

سؤال:احکامِ حروف شبیه به«لیس»کدامند؟

جواب:این حروف در دو مورد از عمل باز می مانند:

1.هرگاه پیش از خبرِ آنها«إِلاَّ»آید،مثل:ما زَیدٌ إِلاَّ عالِمٌ(زید نیست مگر عالم)،لا شابٌّ إِلاَّ قَوِی(نیست جوانی مگر توانا)،إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ(نیست وی مگر ذکر).

2.هرگاه خبر پیش از اسمْ آورده شود،مثل:اِنْ عالِمٌ زُبَیرٌ که در اصل:اِنْ زُبَیرٌ عالماً بوده است.

درس بیست و چهارم نواسخِ مبتدا و خبر(4)

اشاره

إِنَّ وَأَخواتُها

وَاَمَّا إِنَّ وَاَخَواتُها فَإِنَّها تَنْصِبُ الاِْسْمَ وَتَرْفَعُ الْخَبَرَ،وَهِی إِنَّ وَأَنَّ وَلکِنَّ وَکَأَنَّ وَلَیتَ وَلَعَلَّ.تَقُولُ:إِنَّ زَیداً قائِمٌ،وَلَیتَ عَمْراً شاخِصٌ،وَمَا اشْبَهَ ذلِکَ.وَمَعْنی إِنَّ وَأَنَّ لِلتَّوْکیدِ،وَلکِنَّ لِلاِسْتِدْرَاکِ وَکَأَنَّ لِلتَّشْبیهِ وَلَیتَ لِلتَّمَنّی وَلَعَلَّ لِلتَّرَجِّی وَالتَّوَقُّعِ.

ظَنَّ وَأَخَواتُها

وَاَمَّا ظَنَنْتُ وَاَخَواتُها فَإِنَّها تَنْصِبُ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ عَلی انَّهُما مَفْعُولانِ لَهَا،وَهِی:ظَنَنْتُ وَحَسِبْتُ وَخِلْتُ وَزَعَمْتُ وَرَأَیتُ وَعَلِمْتُ وَوَجَدْتُ وَاتَّخَذْتُ وَجَعَلْتُ وَسَمِعْتُ.تَقُولُ:ظَنَنْتُ زَیداً مُنْطَلِقاً وَخِلْتُ عَمْراً شاخِصاً وَمَا اشْبَهَ ذلِکَ.

ترجمه:

إنّ و أخواتش

و اما«إِنَّ»و أخواتش،اسم را نصب و خبر را رفع می کند.آنها عبارتند از:إِنَّ،أَنَّ،لکِنَّ،کَأَنَّ،لَیتَ،لَعَلَّ.تو می گویی:إِنَّ زَیداً قائِمٌ،لَیتَ عَمْراً شاخِصٌ و مانند اینها.معنای«إِنَّ»و«أَنَّ»برای تأکید است و«لکِنَّ»برای استدراک و«کَأَنَّ»برای تشبیه و«لَیتَ»برای تمنّی و«لَعَلَّ»برای امیدواری و توقع.

ظنّ و أخواتش

و امّا«ظَنَنْتُ»و أخواتش،مبتدا و خبر را نصب می کنند, زیرا که هر دو مفعول هستند برای آن.و آنها عبارتند از:ظَنَنْتُ،حَسِبْتُ،خِلْتُ،زَعَمْتُ،رَأَیتُ،عَلِمْتُ،وَجَدْتُ،اتَّخَذْتُ،جَعَلْتُ،سَمِعْتُ.تو می گویی:ظَنَنْتُ زَیداً مُنْطَلِقاً،خِلْتُ عَمْراً شاخِصاً و مانند اینها.

سؤال و جواب:

سؤال:حروف مشبَّةٌ بالفعل کدام است؟

جواب:حروف«مشبَّةٌ بالفعل»حروفی هستند که بر سرِ مبتدا و خبر درآمده،اسم را«نصب»و خبر را«رفع»می دهند.آنها عبارتند از:إِنَّ،أَنَّ،لکِنَّ،کَأَنَّ،لَیتَ،لَعَلَّ:

1.«إِنَّ»برای«تحقیق»و«تأکید»می آید،مثل:إِنَّ زَیداً عالِمٌ(به درستی که زید عالم است).

2.«أَنَّ»نیز برای«تحقیق و تأکید»می آید،ولی فرقش با«إِنَّ»در این است که«إِنَّ»در ابتدای جمله می آید و«أَنَّ»در وسطِ آن،مثل:عَلِمْتُ أَنَّ زَیداً عالِمٌ(دانستم که زید عالم است).

3.«کَأَنَّ»به معنای(مثل این که،گویا)می آید.اگر خبرش«جامد»باشد،«تشبیه»را می رساند،مثل:کَأَنَّ زَیداً اسَدٌ(زید همانند شیر است)،ولی اگر خبرش«مشتق»باشد،معنای«شکّ و تردید»می دهد،مثل:کَأَنَّ مُحَمَّداً عالِمٌ(گویا محمد دانشمند است).

4.«لَیتَ»برای«تَمَنِّی»(ای کاش)است،که به طلبِ حصولِ چیزِ ممکن و یا محال گفته می شود،مانند:لَیتَ زَیداً عالِمٌ(ای کاش زید عالم بود)،که عالم شدن زید امر ممکنی است.لَیتَ زَیداً اسَدٌ(ای کاش زید شیر بود)،که شیر شدن زید امرِ محالی است.

5.«لکِنَّ»برای«استدراک»می آید؛یعنی برطرف کردنِ گمانی که از جملهْ پیش در ذهنِ شنونده ایجاد شده است،مثل:ذَهَبَ التَّلامِذَةُ مِنَ الْمَدْرَسَةِ لکِنَّ زَیداً بَقِی(شاگردان از مدرسه رفتند،ولیکن زید باقی ماند).در این مثال،شنونده در ابتدا،گمان کرد که شاگردان،از جمله زید نیز از مدرسه رفته است،ولی گوینده با آوردن لفظ(لکِنَّ)و جملهْ بعد از آن،این گمان را برطرف کرده است.

6.«لَعَلَّ»برای«تَرَجِّی»(شاید،امید است)می آید که امیدواری به حصول امری است که ممکن باشد،مثل:لَعَلَّ زَیداً عالِمٌ(امید است زید عالم شود).

درس بیست و پنجم نواسخِ مبتدا و خبر(5)

سؤال و جواب:

سؤال:موارد تقدّم وجوبی خبر بر اسم در حروف مشبهةٌ بالفعل کدام است؟

جواب:

1.هرگاه خبر«شِبه جمله»و اسم«نکره»باشد،واجب و لازم است که خبرِ حروف مشبّهه بالفعل بر اسم مقدَّم آید،مثل:إِنَّ فی الْمَدْرَسَةِ تِلْمِیذاً(همانا در مدرسه شاگردی هست).

2.هرگاه اسم،ضمیری را در برگیرد که بر خبر باز گردد،واجب است خبر مقدّم شود،مثل:إِنَّ فِی الْبَیتِ رَبَّه.(همانا در خانه صاحبش وجود دارد).در این مثال،ضمیر«هُ»در«رَبَّهُ»به«الْبَیتِ»بر می گردد.

سؤال:«لا»نفی جنس چیست؟

جواب:«لا»نفی جنس:حرفی است که بر سر مبتدا و خبر در آمده،اسم را«نصب»و خبر را«رفع»می دهد.اسمِ آن،همیشه نکره بوده و به واسطهْ«لا»،جنسِ آن نفی می شود مثل:لا رَبَّ غَیرُ اللهِ(پروردگاری جز الله نیست).

سؤال:بناء اسمِ«لا»نفی جنس بر چیست؟

جواب:اسمِ«لا»نفی جنس مبنی بر«علامتِ نصب»است مثل:لا رَجُلَ فِی الْبَیتِ(هیچ مردی در خانه نیست).

سؤال:احکامِ«لا»نفی جنس کدامند؟

جواب:گاهی خبرِ«لا»نفی جنس حذف می شود،مثل:لا بَأْسَ که در اصل لا بَأْسَ عَلَیک بوده است و لا الهَ إِلاَّ اللهُ که در اصل لا إِلهَ مَوْجُودٌ إِلاَّ اللهُ بوده است.

سؤال:أفعال قلوب کدام است؟

جواب:أفعال قلوب که به آن«ظَنَّ وَاَخَواتها»نیز گفته می شود،بر سر مبتدا و خبر درآمده و هر دو را«نصب»می دهد.پس،مبتدا را«مفعول اول»و خبر را«مفعول دوّم»این افعال می گویند.افعال قلوب بسیارند،از جمله:(ظَنَّ،عَلِمَ،خَالَ،رَأَی،زَعَمَ،حَسِبَ،وَجَدَ،عَدَّ،جَعَلَ،حَجَا،دَرَی،اِتَّخَذَ،اِعْتَقَدَ،اِفْتَرَضَ،هَبْ)مانند:

1.ظَنَنْتُ زَیداً قائِماً(گمان کردم که زید ایستاده است).

2.عَلِمَ بَکْرٌ زَیداً عالِماً(بکر دانست که زید عالم است).

3.مَحْمُودٌ خَالَ عَمْراً جاهِلاً(محمود خیال کرد که عمرو نادان است).

4.رَأَیتُ سَعِیداً نائِماً(سعید را خوابیده دیدم).

درس بیست و ششم توابع(1)

اشاره

النَّعْتُ

النَّعْتُ تابِعٌ لِلْمَنْعُوتِ فی رَفْعِهِ وَنَصْبِهِ وَخَفْضِهِ وَتَعْرِیفِهِ وَتَنْکِیرِهِ.تَقُولُ:قَامَ زَیدٌ الْعَاقِلُ،وَرَأَیتُ زَیداً الْعَاقِلَ،وَمَرَرْتُ بِزَیدٍ الْعَاقِلِ.وَالْمَعْرِفَةُ خَمْسَةُ أَشْیاءَ:اَلاِْسْمُ الْمُضْمَرُ،نحو:اَنَا وَاَنْتَ،وَالاِْسْمُ الْعَلَمُ،نحو:زَیدٌ وَمَکَّةَ،وَالاِْسْمُ الْمُبْهَمُ،نحو:هذا وَهذِهِ وَهؤُلاءِ،وَالاِْسْمُ الَّذِی فِیهِ الاَْلِفُ وَاللاَّمُ،نحو:الرَّجُلِ وَالْغُلامِ،وَمَا اضِیفَ الی واحدٍ مِنْ هذِهِ الاَْرْبَعَةِ.وَالنَّکِرَةُ کُلُّ اسْمٍ شائعٍ فی جِنْسِهِ لا یخْتَصُّ بِهِ واحَدٌ دُونَ آخَرَ،وَتَقْرِیبُهُ کُلُّ مَا صَلُحَ دُخُولُ الاَْلِفِ وَاللاَّمِ عَلَیهِ،نحو:رَجُلٌ وَفَرَسٌ.

ترجمه:

نعت

«نعت»تابعِ«منعوت»است در رفع،نصب،جرّ،معرفه بودن و نکره بودن آن.تو می گویی:قَامَ زَیدٌ الْعَاقِلُ،رَأَیتُ زَیداً الْعَاقِلَ،مَرَرْتُ بِزَیدٍ الْعَاقِلِ.معرفه پنج چیز است:اسم مضمر مثل:اَنَا،اَنْتَ،اسم عَلَم،مثل:زَید،مَکَّةَ،اسم مُبهَم مثل:هذا،هذِهِ،هؤُلاءِ،اسمی که در آن«ألف و لام»است مثل:الرَّجُلِ،الْغُلام و آن چه به یکی از این چهار چیزِ ذکر شده اضافه شود.«نکره»هر اسمی است که در جنس خود شیوع داشته و هیچ اسمی بدون دیگری،به آن اختصاص نداشته باشد.و تقریب آن به ذهن،به این صورت است

که هر آن چه دخول«ألف و لام»بر آن صلاحیت داشته باشد،مثل:رَجُلٌ،فَرَسٌ.

سؤال و جواب:

سؤال:توابع چیست؟

جواب:«توابع»جمعِ«تابع»است و تابع به معنای«پَیرَو»می آید.در علم نحو،توابع به کلماتی گفته می شود که در اعراب،پیروِ ما قبلِ خود می باشند.

سؤال:توابع بر چند قسم است؟

جواب:توابع بر پنج قسم است:1.صفت(نَعْت).2.عطف بیان.3.عطف نَسَق.4.تأکید.5.بَدَل.

نَعْت

سؤال:نَعْت چیست؟

جواب:نَعْت(صفت):تابعی است که بعضی از خصوصیات و حالاتِ متبوع خود را(که همان موصوف است)بیان می کند،مثل:قَامَ تِلْمِیذٌ مُجْتَهدٌ.در این مثال:«مُجْتَهِدٌ»صفت است برای«تِلْمِیذٌ»و در اعرابْ پیروِ موصوف شده و مرفوع گردیده است.

سؤال:موارد مطابقت صفت با موصوفش کدام است؟

جواب:صفت باید در چهار موردِ ذیل با موصوفش مطابقت کند:

1.رفع،نصب،جر.

2.مفرد،تثنیه،جمع.

3.مذکر،مؤنث.

4.معرفه،نکره.

مانند:جاءَ التِّلْمِیذُ الْفاضِلُ،رَأَیتُ رَجُلاً عالِماً،مَرَرْتُ بِرَجُلٍ جاهِلٍ،ذَهَبَ الرَّجُلانِ الْفاضِلانِ...

سؤال:صفت بر چند نوع می آید؟

جواب:صفت بر سه نوع می آید:

1.مفرد،مثل:جاءَ تِلْمِیذٌ الْفاضِلٌ.

2.جمله،مثل:جاءَ تِلمیذٌ اخُوهُ عالِمٌ.

3.رَأَیتُ تِلْمِیذاً فَوْقَ الْکُرْسِی.

درس بیست و هفتم توابع(2)

اشاره

الْعَطْف

وَحُرُوفُ الْعَطْفِ عَشَرَةٌ،وَهِی الْوَاوُ وَالْفاءُ وَثُمَّ وَاَوْ وَاَمْ وَإِمَّا وَبَلْ وَلکِنْ وَحَتَّی فی بَعْضِ الْمَوَاضِعِ،فَاِنْ عَطَفْتَ بِهَا عَلَی مَرْفُوعٍ رَفَعْتَ اوْ عَلَی مَنْصُوبٍ نَصَبْتَ اوْ عَلَی مَخْفُوضٍ خَفَضْتَ اوْ عَلَی مَجْزُومٍ جَزَمْتَ.تَقُولُ:قَامَ زَیدٌ وَعَمْرٌو،وَرَأَیتُ زَیداً وَعَمْراً،وَمَرَرْتُ بِزَیدٍ وَعَمْرٍو،وَزَیدٌ لَمْ یقُمْ وَلَمْ یقْعُدْ.

ترجمه:

عطف

حروف عطف ده تاست:واو،فاء،ثُمَّ،أَوْ،أَمْ،إِمَّا،بَلْ،لکِنْ،حَتّی(در بعضی موارد).پس هرگاه تو آن را عطف کردی بر مرفوع،باید رفع کنی،یا(هرگاه عطف کردی)بر منصوب،باید نصب کنی،یا(هرگاه عطف کردی)بر مجرور،باید جرّ کنی،یا(هرگاه عطف کردی)بر مجزوم،باید جزم کنی.تو می گویی:قَامَ زَیدٌ وَعَمْرٌو،رَأَیتُ زَیداً وَعَمْراً،مَرَرْتُ بِزَیدٍ وَعَمْرٍو،زَیدٌ لَمْ یقُمْ وَلَمْ یقْعُدْ.

سؤال و جواب:

عطف بیان

سؤال:عطف بیان چیست؟

جواب:عطف بیان:تابعی است که مانند صفت برای توضیحِ متبوعش می آید،مثل:قَالَ ابُو الْقاسِمِ مُحَمَّدٌ.در این مثال«مُحَمَّدٌ»عطف بیان برای«اَبو الْقاسِمِ»است و آن را توضیح می دهد.و مثل:رَأَیتُ صاحِبِی عَلِیا.

سؤال:حکمِ عطفِ بیان چیست؟

جواب:عطف بیان از نظر مطابقت با متبوعش،مانند:صفت است و در«اعراب،جنس،عدد،معرفه و نکره بودن»همانند متبوع است،مثل:ذَهَبَ صَاحِبُکَ سَلِیمٌ.

عطف نَسَق

سؤال:عطف نَسَق چیست؟

جواب:عطف نَسَق:در جایی است که بین تابع و متبوع به واسطهْ یکی از«حروف عطف»ارتباط برقرار شود که دراین صورت تابع را«معطوف»و متبوع را«معطوف علیه»می نامند و تابع فقط در اعراب از کلمهْ پیش تبعیت می کند،مثل:ذَهَبَ سَعِیدٌ وَعَمْرٌو،رَأَیتُ عَلِیا فَحَسَناً،مَرَرَتُ بِسَلِیم ثُمَّ کَرِیمٍ.

«حروف عطف»نُه تاست:وَ،-فَ(پس)،ثُمَّ(سپس)،حَتّی(تا)،اَوْ(یا)،اَمْ(یا)،بَلْ(بلکه)،لا(نه)،لکن(لیکن).

درس بیست و هشتم توابع(3)

اشاره

التَّوْکِیدُ

التَّوْکِیدُ تابِعٌ لِلْمُؤَکَّدِ فی رَفْعِهِ وَنَصْبِهِ وَخَفْضِهِ وَتَعْرِیفِه،وَیکُونُ بِأَلْفاظٍ مَعْلُومَةٍ،وَهِی:النَّفْسُ وَالْعَینُ وَکُلُّ وَأَجْمَعُ،وَهِی:أَکْتَعُ وَأَبْتَعُ وَأَبْصَعُ.تَقُولُ:قَامَ زَیدٌ نَفْسُهُ،وَرَأَیتُ الْقَوْمَ کُلَّهُمْ،وَمَرَرْتُ بِالْقَوْمِ أَجْمَعِینَ.

الْبَدَلُ

إِذَا أُبْدِلَ اسْمٌ مِنْ اسْمٍ أَوْ فِعْلٌ مِنْ فِعْلٍ تَبِعَهُ فی جَمِیعِ اعْرابِهِ.وَهُوَ ارْبَعَةُ اقْسامٍ:بَدَلُ الشَّیءِ مِنَ الشَّیءِ،وَبَدَلُ الْبَعْضِ مِنَ الْکُلِّ وَبَدَلُ الاِْشْتِمالِ وَبَدَلُ الْغَلَطِ نَحْوُ قَوْلِکَ:قَامَ زَیدٌ اخُوکَ،وَأَکَلْتُ الرَّغِیفَ ثُلُثَهُ،وَنَفَعَنِی زَیدٌ عِلْمُهُ،وَرَأَیتُ زَیداً الْفَرَسَ،اَرَدْتَ انْ تَقُولَ:الْفَرَسَ،فَغَلَطْتَ فَأَبْدَلْتَ زَیداً مِنْهُ.

ترجمه:

تأکید

تأکید:تابعِ تأکید شونده است در رفع،نصب،جرّ و معرفه بودن و به واسطهْ لفظهای معلوم صورت می گیرد که عبارتند از:النَّفْسُ،الْعَینُ،کُلُّ،أَجْمَعُ و

تابع های اجْمَع که عبارتند از:أَکْتَعُ،أَبْتَعُ،أَبْصعُ.تو می گویی:قَامَ زَیدٌ نَفْسُهُ،رَأَیتُ الْقَوْمَ کُلَّهُمْ،مَرَرْتُ بِالْقَوْمِ أَجْمَعِینَ.

بدل

هرگاه اسمی از اسمی دیگر تبدیل گردد یا فعلی از فعلی دیگر(تبدیل گردد)،در جمیع اعرابش تابعِ آن خواهد بود.آن چهار قسم عبارت است از:بدل شیء از شیء،بدل بعض از کل،بدل اشتمال،بدل غلط, مثل این سخن:قَامَ زَیدٌ اخُوکَ،أَکَلْتُ الرَّغِیفَ ثُلُثَهُ،نَفَعَنِی زَیدٌ عِلْمُهُ،رَأَیتُ زَیداً الْفَرَسَ که تو خواستی بگویی«الْفَرَسَ»،پس اشتباه کردی و«زَیداً»را به جای آن آوردی.

سؤال و جواب:

تأکید

سؤال:تأکید چیست؟

جواب:تأکید:تابعی است که برای تقویت و اثباتِ متبوعِ خود ذکر می شود و تابع را«مؤکِّد»و متبوع را«مؤکَّد»می نامند.

سؤال:تأکید بر چند قسم است؟

جواب:تأکید بر دو قسم است:1.لفظی،2.معنوی.

1.تأکید لفظی در جایی است که لفظِ متبوع یا مترادفِ آن تکرار شده باشد مثل:جاءَ الاَْمِیرُ الاَْمِیرُ،جَاءَ جَاءَ الاَْمِیرُ،اُکْتُبْ انْتَ،فَازَ انْتَصَرَ الْجَیشُ.

2.تأکید معنوی:که آوردنِ الفاظِ خاصّی است که«أدوات تأکید»نامیده می شود و بعد از اسم(مؤکَّد)قرار می گیرد و غالباً به ضمیرِ آن اضافه می گردد.

الفاظ تأکید عبارتند از:

1.«نَفْس»،«عَین»(برای مفرد)مثل:جاءَ زَیدٌ نَفْسُهُ،ذَهَبَ بَکْرٌ عَینُهُ(زید خودش آمد و بکر خودش رفت).

2.«کِلا»،«کِلْتَا»(برای تثنیه)مثل:جاءَ الرَّجُلانِ کِلاهُمَا(آن دو مرد،هردویشان آمدند).

3.«کُلُّ»،«جَمیع»،«عامَّة»(برای جمع)،مثل:جاءَ الْقَوْمُ کُلُّهُمْ(قوم همه شان آمدند).

بدل

سؤال:بدل چیست؟

جواب:«بدل»تابعی است که جانشین کلمهْ پیش از خود می شود و مقصودِ اصلی از حکمی می باشد که در جمله بیان می شود،مثل:قَرَأْتُ الْکِتابَ نِصْفَهُ(نصف کتاب را خواندم).در این مثال،حکم خواندن به کل کتاب نسبت داده شده است،درحالی که مقصودِ اصلی،بیان خواندن نصف کتاب می باشد.

سؤال:بدل بر چند قسم است؟

جواب:بدل بر چهار قسم است:

1.بدلِ کُلّ از کُلّ:که بدلی است که به جای تمامِ«مُبْدَلٌ مِنْه»می آید،مثل:ذَهَبَ کَریمٌ ابُوک(کریم،پدرت رفت).

2.بدل جزء از کلّ:که بَدَلی است که جزئی از«مُبْرَلٌ مِنْه»باشد،مثل:قَرَأْتُ الْکِتابَ نِصْفَهُ.

3.بدل اشتمال:که بدلی است که بیان کنندهْ یکی از متعلقات«مُبْدَلٌ مِنه»است و مُبدَل منه نسبت به آن شمول دارد،مثل:جَاءَنِی زَیدٌ کِتابُهُ(زید،کتابش به من رسید).در این مثال«کتابه»بدلِ اشتمال است،زیرا نه جزء زید و نه کلّ آن است،بلکه یکی از متعلقات او بشمار می آید.

4.بدل غلط:که بدلی است که اشتباهاً به جای«مُبْدَلٌ مِنه»آمده باشد مثل:مَرَرْتُ بِزَیدٍ عَمْرٍو(به زید،نه بلکه به عمرو گذشتم).

درس بیست و نهم منصوبات(1)

اشاره

الْمَنْصُوبَاتُ خَمْسَةَ عَشَرَ وَهِی:الْمَفْعُولُ بِهِ،وَالْمَصْدَرُ،وَظَرْفُ الزَّمانِ،وَظَرْفُ الْمَکانِ،وَالْحالُ،وَالتَّمْییزُ،وَالْمُسْتَثْنَی،وَاسْمُ لا،وَالْمُنادَی،وَالْمَفْعُولُ مِنْ اجْلِهِ،وَالْمَفْعُولُ مَعَهُ،وَخَبَرُ کَانَ وَاَخَوَاتِها،وَاسْمُ إِنَّ وَاَخَوَاتِها،وَالتَّابعُ لِلْمَنْصوبِ،وَهُوَ ارْبَعَةُ أَشْیاءَ:اَلنَّعْتُ وَالْعَطْفُ وَالتَّوْکیدُ وَالْبَدَلَ.

الْمَفْعُولُ بِهِ

وَهُوَ الاِْسْمُ المَنْصُوبُ الَّذِی یقَعُ بِهِ الْفِعْلُ نَحْوُ قَوْلِکَ:ضَرَبْتُ زَیداً وَرَکِبْتُ الْفَرَسَ،وَهُوَ قِسْمانِ:ظاهِرٌ وَمُضْمَرٌ.فَالظَّاهِرُ مَا تَقَدَّمَ ذِکْرُهُ،وَالْمُضْمَرُ قِسْمان:مُتَّصِلٌ وَمُنْفَصِلٌ.فَالْمُتَّصِلُ اثْنا عَشَرَ،وَهِی:ضَرَبَنِی،وَضَرَبَنَا،وَضَرَبَکَ،وَضَرَبَکِ،وَضَرَبَکُمَا،وَضَرَبَکُمْ،وَضَرَبَکُنَّ،وَضَرَبَهُ،وَضَرَبَهَا،وَضَرَبَهُما،وَضَرَبَهُمْ،وَضَرَبَهُنَّ.وَالْمُنْفَصِلُ اثْنا عَشَرَ،وَهِی:اِیای،وَاِیانَا،وَاِیاکَ،وَاِیاکِ،وَاِیاکُمَا،وَاِیاکُمْ،وَاِیکُنَّ،وَاِیاهُ،وَاِیاهَا،وَاِیاهُما،وَاِیاهُمْ،وَاِیاهُنَّ.

ترجمه:منصوبات پانزده تاست:مفعول به،مصدر،ظرف زمان،ظرف مکان،حال،تمییز،مستثنی،اسم لا،منادی،مفعول من أجله(لأجله)،مفعول معه،خبر کَانَ و اخواتش،اسم إِنَّ و اخواتش و تابعِ منصوب که چهار چیز است:نعت،عطف،تأکید و بدل.

مفعولٌ به

«مفعولٌ به»اسمی است منصوب که فعل به آن واقع شود،مثل این سخن و:ضَرَبْتُ زَیداً،رَکِبْتُ الْفَرَسَ.و آن دو قسم است:ظاهر و مضمر.ظاهر همان است که ذکرش گذشت.مضمر دو قسم است:متّصل و منفصل.متّصل دوازده تاست:ضَرَبَنِی،ضَرَبَنَا،ضَرَبَکَ،ضَرَبَکِ،ضَرَبَکُمَا،ضَرَبَکُمْ،ضَرَبَکُنَّ،ضَرَبَهُ،ضَرَبَهَا،ضَرَبَهُما،ضَرَبَهُمْ،ضَرَبَهُنَّ.منفصل نیز دوازده تاست:هِی،اِیای،اِیانَا،اِیاکَ،اِیاکِ،اِیاکُمَا،(ایاکُمْ)،اِیکُنَّ،اِیاهُ،اِیاهَا،اِیاهُما،اِیاهُمْ،اِیاهُنَّ.

سؤال و جواب:

منصوبات

سؤال:مواضِعِ نصبِ اسم کدام است؟

جواب:مواضع نصب اسم سیزده تاست:مفعولٌ به،مفعول مطلق،مفعولٌ فیه(ظرف زمان و ظرف مکان)،حال،تمییز،مستثنی،اسمِ«لا»،منادی،مفعولٌ لأجله،مفعولٌ معه،خبرِ افعال ناقصه،اسمِ حروف مشبّهة بالفعل،تابعِ منصوب که عبارت است از نعت،تأکید،معطوف و بدل.

مفعولٌ به

سؤال:مفعولٌ به چیست؟

جواب:«مفعولٌ به»اسمِ منصوبی است که فعلِ فاعل بر آن واقع شود مثل:ضَرَبَ زَیدٌ عَمْراً(زید عمرو را زد).در این مثال،فعل«ضَرَبَ»به واسطهْ زید که فاعل است بر عمرو که«مفعولٌ به»می باشد, واقع شده است.

سؤال:موارد وجوب تقدّمِ مفعولٌ به بر فاعل را بیان کنید؟

جواب:

1.هنگامی که مفعولٌ به،«ضمیرِ متّصل»باشد،مثل:ضَرَبَنِی زَیدٌ(زید مرا زد).

2.ضمیری که باز می گردد به«مفعولٌ به»،متّصل به فاعل باشد،مثل:ضَرَبَ زَیداً ابُوهُ(زید را پدرش زد).

سؤال:مواردِ وجوب تقدّمِ مفعولٌ به بر فعل و فاعل کدامند؟

جواب:1.هنگامی که مفعولٌ به،«ضمیر منفصِل»باشد که«انحصارِ»فعل در مفعولٌ به را می رساند،مثل:اِیاکَ نَعْبُدُ(فقط تو را می پرستیم).

2.مفعولٌ به از اسم های طلب هم چون«اسم استفهام»یا«اسم شرط»باشد،مثل:مَنْ ضَرَبْتَ؟(چه کسی را زدی؟).

سؤال:مواردی که«مفعولٌ به»بدون فعل ذکر می شود, کدامند؟

جواب:در چند مورد تنها«مفعولٌ به»ذکر شده و فعل حذف می شود،از جمله هنگامِ«اغراء»و«تحذیر»:

1.«اغراء»به معنی تشویق کردن و برانگیختن است،مثل:الصَّلوةَ الصَّلوةَ(نماز را،نماز را)که در اصل بوده است،اَقِیمُوا الصَّلوةَ الصَّلوةَ.

گاهی«اغراء»با لفظ«عَلَیکَ»«عَلَیکُما»«عَلَیکُمْ»می آید،مثل:عَلَیکَ بِالتَّقْوَی(بر تو باد پیشه کردنِ تقوا).

2.«تحذیر»به معنای بیم دادن و بر حَذَر داشتن است،مثل:اَلْکِذْبَ الْکِذْبَ که در اصل احْذَرِ الْکِذْبَ الْکِذْبَ(از دروغ گویی بپرهیز)بوده است.

گاهی«تحذیر»با لفظهای«اِیاکَ،ایاکُما،ایاکُمْ...»همراه با«واو»می آید،مثل:اِیاکَ وَالْغَیبَةَ(تو را از غیبت کردن بر حذر می دارم)که در اصل بوده است:اُحَذِّرُ ایاکَ وَاحْذَرِ الْغَیبَةَ.

درس سیم منصوبات(2)

اشاره

اَلْمَصْدَرُ

الْمَصْدَرُ هُوَ الاِْسْمُ المَنْصُوبُ الَّذِی یجِیءُ ثالِثاً فی تَصْرِیفِ الْفِعْلِ،نحو:ضَرَبَ یضْرِبُ ضَرْباً.وَهُوَ قِسْماَنِ:لَفْظِی وَمَعْنَوِی.فَإِنْ وَافَقَ لَفْظُهُ لَفْظَ فِعْلِهِ فَهُوَ لَفْظِی،نحو:قَتَلْتُهُ قَتْلاً،وَاِنْ وافَقَ مَعْنَی فِعْلِهِ دُونَ لَفْظِهِ فَهُوَ مَعْنَوِی،نحو:جَلَسْتُ قُعُوداً،وَقُمْتُ وَقُوفاً وَمَا اشْبَهَ ذلِکَ.

ترجمه:«مصدر»اسمی است منصوب که در تصریف فعل در رتبه سوم می آید،مثل:ضَرَبَ یضْرِبُ ضَرْباً.و آن دو قسم است:لفظی و معنوی.پس اگر لفظِ مصدر،موافق لفظِ فعلش باشد،لفظی است مثل:قَتَلْتُهُ قَتْلاً،ولی اگر موافق معنای فعلش باشد،نه لفظِ آن،معنوی است مثل:جَلَسْتُ قُعُوداً،قُمْتُ وَقُوفاً و مانند اینها.

سؤال و جواب:

مفعول مطلق

سؤال:مفعول مطلق چیست؟

جواب:«مفعول مطلق»مصدری است از لفظ یا معنای فعل که پس از فعل برای تأکید یا بیانِ نوع و یا بیانِ عددِ آن می آید؛لذا مفعول مطلق بر سه قسم است:تأکیدی،نوعی،عددی:

1.مفعول مطلق تأکیدی،مثل:

ضَرَبْتُ زَیداً ضَرْباً(زید را زدم زدنی).

2.مفعول مطلق نوعی:

نوعِ فعلِ پیش از خود را بیان می کند،مثل:ضَرَبْتُ زَیداً ضَرْباً شَدِیداً(زید را زدم،زدنی سخت).

3.مفعول مطلق عددی:

عددِ فعل را بیان می کند،مثل:ضَرَبْتُ زَیداً ضَرْبَةً(زید را یک بار زدم).

*در مثال های بالا عاملِ مفعول مطلق،فعل می باشد،ولی گاهی عاملِ مفعول مطلق،«وصف»(مثل اسم فاعل،اسم مفعول،صفت مشبّهه...)یا«مصدر»است, مانند:زَیدٌ ضارِبٌ عَمْراً ضَرْباً(زید زننده است عمرو را زدنی).

سؤال:مواردِ حذف عاملِ مفعول مطلق کدام است؟

جواب:در موارد ذیل،عاملِ مفعول مطلق حذف شده و خودِ مفعول مطلق،از آن«نیابت»(جانشینی)می کند:

1.وقتی که جمله«امر و نهی»را در بر داشته باشد و مصدر جانشین فعل گردد مثل:صَبْراً که در اصل بوده است:اِصْبِرْ صَبْراً(صبر کن صبر کردنی).

2.اگر جمله«دعائیه»باشد،مثل:سَقْیاً وَرَعْیاً که در اصل بوده است:سَقَاکَ اللهُ سَقْیاً وَرَعَاکَ اللهُ رَعْیاً(خدا تو را سیراب کند سیراب کردنی و نگه دارد تو را نگه داشتنی).

3.هرگاه مفعول مطلق بعد از«استفهام»قرار گرفته و برای«سرزنش یا تعجب و یا تأسف»استعمال شود،مثل:أَکُفْراً بَعْدَ هذِهِ النِّعَمِ که در اصل بوده است:أَتَکْفُرُ کُفْراً بَعْدَ هذِهِ النِّعَمِ(آیا باز هم کفر می ورزی پس از این همه نعمت ها).

درس سی و یکم:منصوبات(3)

اشاره

ظَرفُ الزَّمانِ وظَرْفُ الْمَکانِ

ظَرْفُ الزَّمانِ هُوَ اسْمُ الزَّمانِ الْمَنْصُوبُ بِتَقْدِیرِ(فی)،نحو:الْیوْمَ وَاللَّیلَةَ وَغُدْوَةً وَبُکْرَةً وَسَحَراً وَغَداً وَعَتْمَةً وَصَباحاً وَمَسَاءً وَأَبْداً وَاَمَداً وَحِیناً وَمَا أَشْبَهَ ذلِکَ.وَظَرْفُ الْمَکانِ هُوَ اسْمُ الْمَکانِ الْمَنْصُوبُ بِتَقْدِیرِ(فی)،نحو:اَمَامَ وَخَلْفَ وَقُدَّامَ وَوَرَاءَ وَفَوْقَ وَتَحْتَ وَعِنْدَ وَمَعَ وَإِزَاءَ وَحَذَاءَ وَتِلْقَاءَ وَثُمَّ وَهُنَا وَمَا اشْبَهَ ذلِکَ.

الْحَالُ

الْحَالُ هُوَ الاِْسْمُ الْمَنْصُوبُ الْمُفَسِّرُ لِمَا انْبَهَمَ مِنَ الْهَیئَاتِ نَحْوُ قَوْلِکَ:جَاءَ زَیدٌ رَاکِباً،وَرَکِبْتُ الْفَرَسَ مُسْرَجاً،وَلَقِیتُ عَبْدَاللهِ رَاکِباً وَمَا اشْبَهَ ذلِکَ.وَلا تَکُونُ الْحَالُ إِلاَّ نَکِرَةً وَلا تَکُونُ الاَّ بَعْدَ تَمَامِ الْکَلامِ وَلا یکُونُ صاحِبُها إِلاَّ مَعْرِفْةً.

ترجمه:

ظرف زمان و ظرف مکان

«ظرف زمان»اسم زمان و منصوب به تقدیر«فی»است،مثل:الْیوْمَ،اللَّیلَةَ،غُدْوَةً،بُکْرَةً،سَحَراً،غَداً،عَتْمَةً،صَباحاً،مَسَاءً،أَبَداً،اَمَداً،حِیناً و مانند اینها.

«ظرف مکان»اسم مکان و منصوب به تقدیر«فی»است،مثل:اَمَامَ،خَلْفَ،قُدَّامَ،وَرَاءَ،فَوْقَ،تَحْتَ،عِنْدَ،مَعَ،إِزَاءَ،حَذَاءَ،تِلْقَاءَ،ثُمَّ،هُنَا و مانند اینها.

حال

«حال»اسم منصوب و تفسیرکننده مبهمات هیئت ها است،مثل این سخن:جَاءَ زَیدٌ رَاکِباً،رَکِبْتُ الْفَرَسَ مُسْرَجاً،لَقِیتُ عَبْدَاللهِ رَاکِباً و مانند اینها.حال جز نکره نمی شود،و جز بعد از تمام کلام قرار نمی گیرد،و صاحب آن جر معرفه نمی شود.

سؤال و جواب:

مفعولٌ فیهِ

سؤال:مفعولٌ فیه چیست؟

جواب:مفعولٌ فیه(یا ظرف), اسم منصوبی است که«زمان یا مکانِ»وقوعِ فعل را بیان می کند مثل:

1.ضرَبَت الْیوْمَ زَیداً(زید را امروز زدم).در این مثال«الْیوْمَ»مفعولٌ فیه(ظرف)است،زیرا زمانِ وقوعِ«ضرب»را بیان می کند.

2.ضَعِ الْکِتَابَ فَوْقَ الطَّاوِلَةِ(کتاب را بر بالای میز بگذار).در این مثال:«فَوْقَ الطَّاوِلَةِ»مفعولٌ فیه(ظرف)است،زیرا مکان را افاده می کند.

سؤال:ظرف بر چند قسم است؟

جواب:ظرف بر دو قسم تقسیم می شود:معرب و مبنی.

1.ظرف های معرب:

ظرف هایی هستند که حرکتِ آخرشان«متغیر»است مثل:اَلْیوْمَ سَافَرْتُ الی الْمَدِینَةِ.

2.ظرف های مبنی:

ظرف هایی هستند که حرکت آخرشان به یک حالت و«ثابت»است و عبارتند از:

الف)ظرف های مکانی مبنی:هُنا،ههُنا،هُناکَ،ثَمَّ،عِنْدَ،لَدُنْ،لَدَی،اَینَ،حَیثُ،اَنَّی.

ب)ظرف های زمانی مبنی:اذ،اذا،مَتَی،اَیانَ،اَنَّی،لَمَّا،مُذْ،مُنْذُ،الآنَ،اَمْسِ،قَطُّ.

حال

سؤال:حال چیست؟

جواب:حال, اسمِ منصوبِ مشتقّی است که حالت و چگونگی فاعل یا مفعول و یا هر دو را در زمانِ انجامِ فعل می رساند مثل:رَأَیتُ زَیداً ضاحِکاً(زید را در حالِ خنده دیدم)،رَأَیتُ زَیداً ضاحِکَینِ(زید را دیدم درحالی که هر دو خندان بودیم).