مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره 978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1 978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2 978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3 978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4 978-622-6962-70-4 ؛ ج.5 978-622-696272-8 : ؛ ج. 6 978-622-696274-2 : ؛ ج. 7 978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10 978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11 978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13 978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14 978-622-6962-90-2: ؛ ج.15 978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17 978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18 978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19 978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 2 : کتاب عقل و علم و جهل - 2

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب العقل و العلم و الجهل

تتمة أبواب العلم

باب 8 ثواب الهدایة و التعلیم و فضلهما و فضل العلماء و ذم إضلال الناس

الآیات

الآیات؛هود: « أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ (18)» «الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَیَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ (19)».

إبراهیم: «الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَیَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَئِکَ فِی ضَلَالٍ بَعِیدٍ (3)» (و قال تعالی): «وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ (30)».

النحل: «لِیَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ کَامِلَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا یَزِرُونَ (25)»(و قال تعالی):«ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (125)».

الأنبیاء: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا (73)».

القصص: «وَلَا یَصُدُّنَّکَ عَنْ آیَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَیْکَ وَادْعُ إِلَی رَبِّکَ (87)».

العنکبوت: «وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَایَاکُمْ وَمَا هُمْ بِحَامِلِینَ مِنْ خَطَایَاهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ (12)» «وَلَیَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَیُسْأَلُنَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَمَّا کَانُوا یَفْتَرُونَ (13)».

السجدة: «وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَکَانُوا بِآیَاتِنَا یُوقِنُونَ (24)».

الأحزاب: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِیدًا (70)» «یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ (71)».

ادامه کتاب عقل و علم و جهل

ادامه أبواب علم

باب هشتم: ثواب و فضیلت راهنمایی و آموزش مردمان و فضیلت دانشمندان و مذمت گمراه کردن

آیات

{«هان! لعنت خدا بر ستمگران باد.» همانان که [مردم را] از راه خدا باز می دارند و آن را کج می شمارند و خود ، آخرت را باور ندارند.»}

{همانان که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می دهند و مانع راه خدا می شوند و آن را کج می شمارند. آنانند که در گمراهی دور و درازی هستند.}

{و برای خدا مانندهایی قرار دادند تا [مردم را] از راه او گمراه کنند. بگو: «برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است.»}

{تا روز قیامت بار گناهان خود را تمام بردارند، و [نیز] بخشی از بار گناهان کسانی را که ندانسته آنان را گمراه می کنند. آگاه باشید، چه بد باری را می کشند.}

{با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به [شیوه ای] که نیکوتر است مجادله نمای.}

{و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می کردند.}

{و البته نباید تو را از آیات خدا -بعد از آنکه بر تو نازل شده است- باز دارند، و به سوی پروردگارت دعوت کن.}

{و کسانی که کافر شده اند، به کسانی که ایمان آورده اند می گویند: «راه ما را پیروی کنید و گناهانتان به گردن ما.» و[لی] چیزی از گناهانشان را به گردن نخواهند گرفت؛ قطعاً آنان دروغگویانند. * و قطعاً بارهای گران خودشان و بارهای گران [دیگر] را با بارهای گران خود برخواهند گرفت، و مسلّماً روز قیامت از آنچه به دروغ برمی بستند پرسیده خواهند شد.}

{و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند، برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند.}

{ ای کسانی که ایمان آورده اید! تقوای الهی پیشه کنید و سخن حق بگویید تا اعمال شما را به صلاح آورد و گناهانتان را بر شما ببخشاید.}

فصلت : «وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ (26)»«فَلَنُذِیقَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا عَذَابًا شَدِیدًا وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی کَانُوا یَعْمَلُونَ (27)» (إلی قوله تعالی): وَ ض«وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَیْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِیَکُونَا مِنَ الْأَسْفَلِینَ (29)» (و قال تعالی): «وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَی اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ (33)».

الذاریات: «وَذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ (55)».

الأعلی: «فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْرَی (9)».

الغاشیة: «فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ (21)».

العصر: « وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (3)».

الأخبار

«1»

م، ج:بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ :حَدَّثَنِی أَبِی ،عَنْ آبَائِهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَشَدُّ مِنْ یُتْمِ الْیَتِیمِ الَّذِی انْقَطَعَ عَنْ أَبِیهِ یُتْمُ یَتِیمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِهِ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْوُصُولِ إِلَیْهِ ،وَ لَا یَدْرِی کَیْفَ حُکْمُهُ فِیمَا یُبْتَلَی بِهِ مِنْ شَرَائِعِ دِینِهِ، أَلَا فَمَنْ کَانَ مِنْ شِیعَتِنَا عَالِماً بِعُلُومِنَا وَ هَذَا الْجَاهِلُ بِشَرِیعَتِنَا الْمُنْقَطِعُ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا یَتِیمٌ فِی حِجْرِهِ أَلَا فَمَنْ هَدَاهُ وَ أَرْشَدَهُ وَ عَلَّمَهُ شَرِیعَتَنَا کَانَ مَعَنَا فِی الرَّفِیقِ الْأَعْلَی.

بیان

قال الجزریّ: فی حدیث الدعاء :ألحقنی بالرفیق الأعلی الرفیق: جماعة الأنبیاء الذین یسکنون أعلی علّیّین ،و هو اسم جاء علی فعیل و معناه الجماعة کالصدیق و الخلیط یقع علی الواحد و الجمع، و منه قوله تعالی: وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً.

«2»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَریّ علیه السلام قَالَ: قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام :مَنْ کَانَ مِنْ شِیعَتِنَا عَالِماً بِشَرِیعَتِنَا فَأَخْرَجَ ضُعَفَاءَ شِیعَتِنَا مِنْ ظُلْمَةِ جَهْلِهِمْ إِلَی نُورِ الْعِلْمِ الَّذِی حَبَوْنَاهُ بِهِ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ عَلَی رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ نُورٍ یُضِی ءُ لِأَهْلِ جَمِیعِ الْعَرَصَاتِ ،وَ عَلَیْهِ حُلَّةٌ لَا یَقُومُ لِأَقَلِّ سِلْکٍ مِنْهَا الدُّنْیَا بِحَذَافِیرِهَا ،ثُمَّ یُنَادِی مُنَادٍ یَا عِبَادَ اللَّهِ هَذَا عَالِمٌ مِنْ تَلَامِذَةِ بَعْضِ عُلَمَاءِ آلِ مُحَمَّدٍ أَلَا فَمَنْ أَخْرَجَهُ فِی الدُّنْیَا مِنْ حَیْرَةِ جَهْلِهِ فَلْیَتَشَبَّثْ بِنُورِهِ لِیُخْرِجَهُ مِنْ حَیْرَةِ ظُلْمَةِ هَذِهِ الْعَرَصَاتِ إِلَی نُزْهِ الْجِنَانِ فَیُخْرِجُ کُلَّ مَنْ کَانَ عَلَّمَهُ فِی الدُّنْیَا خَیْراً أَوْ فَتَحَ عَنْ قَلْبِهِ مِنَ الْجَهْلِ قُفْلًا، أَوْ أَوْضَحَ لَهُ عَنْ شُبْهَةٍ.

کافران گفتند: گوش به این قرآن فرا ندهید، و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید تا پیروز شوید!

به طور مسلم به کافران عذاب شدیدی می چشانیم، و آنها را به بدترین اعمالی که انجام می دادند جزا می دهیم.

(إلی قوله تعالی):

کافران گفتند: پروردگارا! آنهائی را که از جن و انس ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا زیر پای خود بگذاریم (و لگدمالشان کنیم ) تا از پستترین مردم باشند!

{و پند ده، که مؤمنان را پند سود بخشد.}

{پس پند ده، اگر پند سود بخشد.}

{پس تذکّر ده که تو تنها تذکّردهنده ای.}

{مگر کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حقّ سفارش و به شکیبایی توصیه کرده اند.}

روایات

روایت 1

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از پدران گرامش از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده که آن حضرت فرمودند: «ناگوارتر از یتیمی فرد بی مادر و پدر، یتیمی آن کسی است که از امامش دور افتاده، و توان وصول به او را ندارد، و پاسخ مسائل مورد نیازش را نمی داند، پس بدانید که شیعه ما دانای به علوم ما است، و افرادی که - به دلیل عدم دیدار - از علم ما بی خبر مانده اند، همچون یتیمی در کنف حمایت ایشانند. بدانید، جایگاه کسی که هدایت و ارشاد نموده و دستورات و شرائع ما را تعلیم می کند، همراه ما در گروه انبیاء در اعلی علّیین خواهد بود.⁽¹⁾

توضیح

جزری گوید: در حدیث دعا آمده: «ألحقنی بالرفیق الأعلی» مراد از رفیق، گروه پیامبران است آنانی که در بلندترین بلندیها سکونت دارند. «رفیق» بر وزن فعیل، اسم جمع است به معنای گروه مثل صدیق و خلیط که بر یک نفر و جمع اطلاق می شود و از این قبیل است قول خدای متعال: «وَ حَسُنَ أُولئِک رَفِیقاً»، {آنآنچه نیکو همدمانند}. ⁽²⁾

روایت 2

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امیر المؤمنین علیه السلام نقل کرده است که فرمود: هر که پیرو و شیعه ما بوده و عالم به دستورات ما باشد، و پیروان ضعیف و ناتوان ما را از تاریکی جهل و نادانی به نور علم و دانشی که به او عطا نموده ایم خارج سازد، روز قیامت تاجی از نور بر سر دارد و تمامی اهل آن ساحت را روشن سازد، و نیز جامه ای دارد که تمام دنیا با ذره ای از رشته و نخ آن برابری نمی کند. سپس ندا کننده ای فریاد بر آورد: ای بندگان خدا، این فرد دانشمند، یکی از شاگردان علمای آل محمد است!!.⁽³⁾

بیان

لا یقوَّم بتشدید الواو من التقویم أو بالتخفیف أی لا یقاومها و لا یعادلها و قوله علیه السلام :بحذافیرها أی بأجمعها.

«3»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِّیُ علیه السلام: حَضَرَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ الصِّدِّیقَةِ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام فَقَالَتْ :إِنَّ لِی وَالِدَةً ضَعِیفَةً وَ قَدْ لُبِسَ عَلَیْهَا فِی أَمْرِ صَلَاتِهَا شَیْ ءٌ وَ قَدْ بَعَثَتْنِی إِلَیْکِ أَسْأَلُکِ ،فَأَجَابَتْهَا فَاطِمَةُ علیها السلام عَنْ ذَلِکَ، فَثَنَّتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ ثَلَّثَتْ إِلَی أَنْ عَشَّرَتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ الْکَثْرَةِ فَقَالَتْ: لَا أَشُقُّ عَلَیْکِ یَا ابْنَةَ رَسُولِ اللَّهِ ،قَالَتْ فَاطِمَةُ: هَاتِی وَ سَلِی عَمَّا بَدَا لَکِ، أَ رَأَیْتِ مَنِ اکْتُرِیَ یَوْماً یَصْعَدُ إِلَی سَطْحٍ بِحِمْلٍ ثَقِیلٍ وَ کِرَاهُ مِائَةُ أَلْفِ دِینَارٍ یَثْقُلُ عَلَیْهِ ؟فَقَالَتْ: لَا. فَقَالَتْ: اکْتُرِیتُ أَنَا لِکُلِّ مَسْأَلَةٍ بِأَکْثَرَ مِنْ مِلْ ءِ مَا بَیْنَ الثَّرَی إِلَی الْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَی أَنْ لَا یَثْقُلَ عَلَیَّ ،سَمِعْتُ أَبِی صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ: إِنَّ عُلَمَاءَ شِیعَتِنَا یُحْشَرُونَ فَیُخْلَعُ عَلَیْهِمْ مِنْ خِلَعِ الْکَرَامَاتِ عَلَی قَدْرِ کَثْرَةِ عُلُومِهِمْ وَ جِدِّهِمْ فِی إِرْشَادِ عِبَادِ اللَّهِ حَتَّی یُخْلَعُ عَلَی الْوَاحِدِ مِنْهُمْ أَلْفُ أَلْفِ حُلَّةٍ مِنْ نُورٍ ثُمَّ یُنَادِی مُنَادِی رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ :أَیُّهَا الْکَافِلُونَ لِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ -صلی اللّٰه علیه و آله -النَّاعِشُونَ لَهُمْ عِنْدَ انْقِطَاعِهِمْ عَنْ آبَائِهِمُ الَّذِینَ هُمْ أَئِمَّتُهُمْ، هَؤُلَاءِ تَلَامِذَتُکُمْ وَ الْأَیْتَامُ الَّذِینَ کَفَلْتُمُوهُمْ وَ نَعَشْتُمُوهُمْ فَاخْلَعُوا عَلَیْهِمْ خِلَعَ الْعُلُومِ فِی الدُّنْیَا فَیَخْلَعُونَ عَلَی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِکَ الْأَیْتَامِ عَلَی قَدْرِ مَا أَخَذُوا عَنْهُمْ مِنَ الْعُلُومِ حَتَّی إِنَّ فِیهِمْ یَعْنِی فِی الْأَیْتَامِ لَمَنْ یُخْلَعُ عَلَیْهِ مِائَةُ أَلْفِ خِلْعَةٍ وَ کَذَلِکَ یَخْلَعُ هَؤُلَاءِ الْأَیْتَامُ عَلَی مَنْ تَعَلَّمَ مِنْهُمْ ،ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ: أَعِیدُوا عَلَی هَؤُلَاءِ الْعُلَمَاءِ الْکَافِلِینَ لِلْأَیْتَامِ حَتَّی تُتِمُّوا لَهُمْ خِلَعَهُمْ ،وَ تُضَعِّفُوهَا لَهُمْ فَیَتِمُّ لَهُمْ مَا کَانَ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ یَخْلَعُوا عَلَیْهِمْ، وَ یُضَاعَفُ لَهُمْ ،وَ کَذَلِکَ مَنْ یَلِیهِمْ مِمَّنْ خَلَعَ عَلَی مَنْ یَلِیهِمْ .وَ قَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام :یَا أَمَةَ اللَّهِ إِنَّ سِلْکَةً مِنْ تِلْکَ الْخِلَعِ لَأَفْضَلُ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ وَ مَا فَضَلَ فَإِنَّهُ مَشُوبٌ بِالتَّنْغِیصِ وَ الْکَدَرِ.

بیان

نعشه أی رفعه .و یقال :ینغّص اللّٰه علیه العیش تنغیصاً أی کدّرة.

«4»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ: قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیّ علیهما السلام :فَضْلُ کَافِلِ یَتِیمِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِ عَنْ مَوَالِیهِ النَّاشِبِ فِی رُتْبَةِ الْجَهْلِ یُخْرِجُهُ مِنْ جَهْلِهِ، وَ یُوضِحُ لَهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَیْهِ عَلَی فَضْلِ کَافِلِ یَتِیمٍ یُطْعِمُهُ وَ یَسْقِیهِ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی السُّهَی. ⁽¹⁾.

توضیح

«لا یقوم» با تشدید واو از ماده تقویم است، یا بدون تشدید. یعنی چیزی با او برابری نمی کند. و «بحذافیرها» یعنی تمامی آن را.

روایت 3

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: زنی نزد فاطمه زهراعلیها السلام آمد، گفت: مادر ناتوانی دارم که در نمازش دچار اشتباه شده است، مادرم مرا به سوی شما فرستاده است که مشکلش را بپرسم. پس فاطمه زهرا علیها السلام آن مشکل را پاسخ داد و او دوباره یک مسئله دیگر پرسید. فاطمه زهرا علیها السلام جواب داد، پس مسئله سوم را پرسید، حضرت جواب داد. سائل خجل شد، آن زن گفت ای دختر رسول خدا، بر شما سخت نمی گیرم. فاطمه زهرا علیها السلام فرمود: بیا از آنچه به دلت افتاده بپرس، به من بگو، آیا کسی که به باربری کرایه بدهد که بار سنگینی را بالای بام ببرد و کرایه آن 100 هزار دینار باشد، آیا این بار بردن برای وی سنگین است؟ گفت: نه! حضرت زهرا علیها السلام فرمود: من برای هر جواب مسئله، به بیشتر از آنچه میان زمین و آسمان تا عرش است، با لؤلؤ اجیر شده ام، پس سزاوارترم از اینکه [جواب به تو] بر من سنگین نشود.

از پدرم شنیدم که می فرمود: دانشمندان پیرو ما زنده می شوند، پس بر آنها از خلعت های کرام به اندازه بسیاری علم ایشان و کوشش آنها بر ارشاد و هدایت نمودن بندگان خدا پوشانده می شود، حتی بر یکی از این علما، هزار هزار حلّه از نور پوشانده می شود، پس منادی خدا صدا می زند: ای کسانی که متکفل ایتام آل محمد صلی الله علیه وآله هستید، علوم آل محمد را به آنها برسانید، و آنها را بعد بریدن آنها از پدران شان - که پیشوایان آنان هستند - زنده کنید.

آنها شاگردان شما و یتیمانی بودند که شما کفیل علم آن ها بودید و آنان را کفالت کردید و به نور علم زنده کردید. بر آنها خلعت های علوم را در دنیا بپوشانید، پس بر هر کدام از این شاگردان، به اندازه آنچه علوم و دانش گرفته اند، خلعت پوشیده می شوند.

حتی در میان ایتام آل محمد کسانی هستند که به او صد هزار خلعت کرام داده می شود و همچنین به کسانی که این ایتام را آموزش داده اند، خلعت داده می شود. پس خدای تعالی می فرماید: دوباره بر این علمای کفیل ایتام آل محمد خلعت بدهید تا آن خلعت ها تمام شود، و سپس آنها را چند برابر می کند، پس وقتی خلعت هایی که خدا برای کفیل های ایتام آل محمد آفریده است و قبل از این که به همه آنها خلعت داده شود تمام شود، دوباره آن ها دو چندان می شود و همچنین به کسانی که شاگرد بودند و کسانی که شاگرد شاگردان بودند هم خلعت داده می شود. یعنی وقتی به علمای آنها خلعت داده شد، به پشت سری هایشان [شاگردان و شاگردان ایشان و...] نیز خلعت می دهند. فاطمه فرمود: ای کنیز خدا، یک نخ از این خلعت ها بهتر است از یک میلیون از آنچه آفتاب بر او می تابد.⁽²⁾

توضیح

«نعشه»، یعنی او را بلند کرد؛ و «ینغص الله علیه العیش تنغیصا» یعنی خداوند زندگی را بر آنها مکدر می سازد.

روایت 4

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام حسن مجتبی علیه السلام نقل کرده که فرمود: فضیلت کسی که یتیمی از آل محمد را - که از والیانش دور افتاده و گرفتار حیرت جهل شده - کفالت و سرپرستی کرده و از تاریکی جهل بیرون سازد و شبهات او را بر طرف نماید، همچون فضیلت خورشید بر «سها» - کم سوترین ستاره - است.⁽³⁾

بیان

قال الجوهریّ: نشب الشی ء فی الشی ء بالکسر نشوباً أی علق فیه.

«5»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام مَنْ کَفَلَ لَنَا یَتِیماً قَطَعَتْهُ عَنَّا مَحَبَّتُنَا بِاسْتِتَارِنَا فَوَاسَاهُ مِنْ عُلُومِنَا الَّتِی سَقَطَتْ إِلَیْهِ حَتَّی أَرْشَدَهُ وَ هَدَاهُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: یَا أَیُّهَا الْعَبْدُ الْکَرِیمُ الْمُوَاسِی أَنَا أَوْلَی بِالْکَرَمِ مِنْکَ ،اجْعَلُوا لَهُ یَا مَلَائِکَتِی فِی الْجِنَانِ بِعَدَدِ کُلِّ حَرْفٍ عَلَّمَهُ أَلْفَ أَلْفِ قَصْرٍ ،وَ ضُمُّوا إِلَیْهَا مَا یَلِیقُ بِهَا مِنْ سَائِرِ النِّعَمِ.

بیان

قطعته عنّا محبّتنا باستتارنا أی کان سبب قطعه عنّا أنا أحببنا الاستتار عنه لحکمة ،و فی بعض النسخ «محنتنا »بالنون و هو أظهر.

«6»

م، قَالَ :أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام: قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی مُوسَی: حَبِّبْنِی إِلَی خَلْقِی وَ حَبِّبْ خَلْقِی إِلَیَّ قَالَ یَا رَبِّ کَیْفَ أَفْعَلُ؟ قَالَ :ذَکِّرْهُمْ آلَائِی وَ نَعْمَائِی لِیُحِبُّونِی فَلَأَنْ تَرُدَّ آبِقاً عَنْ بَابِی أَوْ ضَالًّا عَنْ فِنَائِی ⁽¹⁾

أَفْضَلُ لَکَ مِنْ عِبَادَةِ مِائَةِ سَنَةٍ بِصِیَامِ نَهَارِهَا ،وَ قِیَامِ لَیْلِهَا :قَالَ مُوسَی :وَ مَنْ هَذَا الْعَبْدُ الْآبِقُ مِنْکَ؟ قَالَ: الْعَاصِی الْمُتَمَرِّدُ ،قَالَ :فَمَنِ الضَّالُّ عَنْ فِنَائِکَ ؟قَالَ :الْجَاهِلُ بِإِمَامِ زَمَانِهِ تُعَرِّفُهُ، وَ الْغَائِبُ عَنْهُ بَعْدَ مَا عَرَفَهُ ،الْجَاهِلُ بِشَرِیعَةِ دِینِهِ، تُعَرِّفُهُ شَرِیعَتَهُ وَ مَا یَعْبُدُ بِهِ رَبَّهُ وَ یَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَی مَرْضَاتِهِ.

قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: فَأَبْشِرُوا عُلَمَاءَ شِیعَتِنَا بِالثَّوَابِ الْأَعْظَمِ وَ الْجَزَاءِ الْأَوْفَرِ.

«7»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ علیهما السلام :الْعَالِمُ کَمَنْ مَعَهُ شَمْعَةٌ تُضِی ءُ لِلنَّاسِ، فَکُلُّ مَنْ أَبْصَرَ شَمْعَتَهُ دَعَا لَهُ بِخَیْرٍ کَذَلِکَ الْعَالِمُ مَعَ شَمْعَةٍ تُزِیلُ ظُلْمَةَ الْجَهْلِ وَ الْحَیْرَةِ فَکُلُّ مَنْ أَضَاءَتْ لَهُ فَخَرَجَ بِهَا مِنْ حَیْرَةٍ أَوْ نَجَا بِهَا مِنْ جَهْلٍ فَهُوَ مِنْ عُتَقَائِهِ مِنَ النَّارِ، وَ اللَّهُ یُعَوِّضُهُ عَنْ ذَلِکَ بِکُلِّ شَعْرَةٍ لِمَنْ أَعْتَقَهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ لَهُ مِنَ الصَّدَقَةِ بِمِائَةِ أَلْفِ قِنْطَارٍ عَلَی غَیْرِ الْوَجْهِ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ ،بَلْ تِلْکَ الصَّدَقَةُ وَبَالٌ ⁽²⁾عَلَی صَاحِبِهَا لَکِنْ یُعْطِیهِ اللَّهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ رَکْعَةٍ بَیْنَ یَدَیِ الْکَعْبَةِ.

توضیح

جوهری گوید: «نشِب الشی فی الشی» به معنای آویزان شدن چیزی به چیزی است.⁽³⁾

روایت 5

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام حسین علیه السلام نقل کرده که فرمود: هر کس کفالت یتیمی از ما - که رنج غیبت، ارتباطش را از ما بریده - را بر عهده گیرد و با علوم ما او را همراهی و کمک کند تا ارشاد و هدایت شود، خداوند عزوجل به او فرماید: «ای بنده کریم من! که به برادرت یاری نمودی، من به کرم از تو سزاوارترم، ای فرشتگانم، برای او در بهشت ها به تعداد هر حرفی که تعلیم داده، هزار هزار قصر قرار دهید. و در خور آن قصرها نیز از سایر نعمت ها بدان بیافزاید.»⁽⁴⁾

توضیح

«قطعته عنا محبتنا باستتارنا» یعنی سبب بریده شدن آن یتیم از ما این بوده است که ما دوست داشته ایم از او به خاطر حکمتی پنهان بمانیم. در بعضی نسخه ها «محنتنا» آمده است؛ این معنا آشکارتر است.

روایت 6

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام سجاد علیه السلام فرمود: خدا به سوی موسی وحی فرستاد، مرا محبوب مخلوقاتم گردان! و مخلوقاتم را هم محبوب من کن! موسی گفت: ای پروردگار، چه کار کنم؟ فرمود: یادآوری کن نعمت های ظاهری و باطنی مرا تا مرا دوست دارند؛ پس اگر به سویم بنده فراری مرا برگردانی، یا گمراهی را به سوی خانه بر گردانی، بهتر است برای تو از عبادت صد سال که روزهایش را روزه بداری و شب هایش نماز به پا داری. موسی گفت: پروردگارا! بنده گریخته کیست؟ فرمود: معصیت کاری که از فرمان ما تجاوز کرده. گفت: کیست آن گم شونده از در خانه تو؟ فرمود: نادانی که امام زمانش را نشناسد، او را بشناسانی و دیگری غایب از امام است، بعد از آن که شناخت امام زمان، شناخت شریعت و راه دینداری اش را بشناسانی و آنچه که با آن پروردگارش را بندگی کند و کارهایی که خدا را خشنودی کند.

امام سجاد علیه السلام فرمود: مژده دهید به دانشمندان پیروان ما، به ثواب بزرگ و پاداش بسیار.⁽⁵⁾

روایت 7

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرموده: عالم همچون شمع به دستی است که به مردم روشنی می بخشد و مشمول دعای خیرشان گردد. فرد عالم دارای شمع علم و حکمتی است که تاریکی جهل و حیرت را نابود می سازد، پس هر که به کمک آن روشنی، از جهل رهیده و از اسارت آن خلاصی یابد، به حساب فرد عالم، از آزاد شدگان آتش است. خداوند به تلافی آن، به تعداد هر تار موی کسی که [از اسارت جهل] آزاد نموده، بیشتر و بهتر از صدقه صد هزار قنطار کسی که در غیر راه خدا خرج نموده، به او دهد، بلکه این صدقه برای صاحبش موجب وبال و گرفتاری است، ولی خداوند به او(عالم) چیزی عطا فرماید که پاداش صد هزار رکعت نماز در مقابل کعبه، بلکه برتر و بهتر باشد. ⁽⁶⁾

بیان

قال الفیروزآبادیّ :القنطار بالکسر :وزن أربعین أوقیة من ذهب أو ألف و مائتا دینار ،أو ألف و مائتا أوقیة ،أو سبعون ألف دینار، أو ثمانون ألف درهم، أو مائة رطل من ذهب أو فضة أو ألف دینار ،أو مل ء مسک ثور ذهباً ،أو فضّةً.

أقول

لعلّه علیه السلام فضّل تعلیم العلم أولّا علی الصدقة بهذا المقدار الکثیر فی غیر مصرفه لدفع ما یتوهّمه عامّة الناس من فضل الظلمة الّذین یعطون بالأموال المحرّمة العطایا الجزیلة علی العلماء الباذلین للعلوم الحقّة من یستحقّه. ثمّ استدرک علیه السلام بأنّ تلک الصدقة وبال علی صاحبها لکونها من الحرام فلا فضل لها حتّی یفضل علیها شی ء ،ثمّ ذکر علیه السلام فضله فی عمل له فضل جزیل لیظهر مقدار فضله و رفعة قدره.

«8»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ علیهما السلام :عُلَمَاءُ شِیعَتِنَا مُرَابِطُونَ بِالثَّغْرِ الَّذِی یَلِی إِبْلِیسُ وَ عَفَارِیتُهُ، یَمْنَعُونَهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ عَلَی ضُعَفَاءِ شِیعَتِنَا ،وَ عَنْ أَنْ یَتَسَلَّطَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ وَ شِیعَتُهُ النَّوَاصِبُ، أَلَا فَمَنِ انْتَصَبَ لِذَلِکَ مِنْ شِیعَتِنَا کَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ جَاهَدَ الرُّومَ وَ التُّرْکَ وَ الْخَزَرَ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ لِأَنَّهُ یَدْفَعُ عَنْ أَدْیَانِ مُحِبِّینَا، وَ ذَلِکَ یَدْفَعُ عَنْ أَبْدَانِهِمْ.

بیان

المرابطة: ملازمة ثغر العدوّ .و الثغر ما یلی دار الحرب و موضع المخافة من فروج البلدان .و العفریت: الخبیث المنکر و النافذ فی الأمر :المبالغ فیه مع دهاء و الخزر بالتحریک :اسم جبل خزر العیون أی ضیّقها.

«9»

ج،م: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ: قَالَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیهما السلام :فَقِیهٌ وَاحِدٌ یُنْقِذُ یَتِیماً مِنْ أَیْتَامِنَا الْمُنْقَطِعِینَ عَنَّا وَ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا بِتَعْلِیمِ مَا هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَیْهِ أَشَدُّ عَلَی إِبْلِیسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ لِأَنَّ الْعَابِدَ هَمُّهُ ذَاتُ نَفْسِهِ فَقَطْ وَ هَذَا هَمُّهُ مَعَ ذَاتِ نَفْسِهِ ذَاتُ عِبَادِ اللَّهِ وَ إِمَائِهِ لِیُنْقِذَهُمْ مِنْ یَدِ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ فَذَلِکَ هُوَ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدٍ وَ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدَةٍ.

«10»

ج،م: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام :یُقَالُ لِلْعَابِدِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ :نِعْمَ الرَّجُلُ کُنْتَ هِمَّتُکَ ذَاتُ نَفْسِکَ وَ کَفَیْتَ النَّاسَ مَئُونَتَکَ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ أَلَا إِنَّ الْفَقِیهَ مَنْ أَفَاضَ عَلَی النَّاسِ خَیْرَهُ وَ أَنْقَذَهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِم،

توضیح

فیروز آبادی گفته: «القِنطار» اندازه 40 اوقیه طلا یا 1200 دینار یا 1200 اوقیه یا70 هزار دینار یا 80 هزار درهم یا 100 رطل پر از طلا یا نقره یا 1000 دینار، یا پوست گاوی پر از طلا و نقره است.⁽¹⁾

مؤلف

شاید امام علیه السلام آموزش علم را بر صدقه زیادی که در راه صحیح مصرف نمی شود، به خاطر دفع توهم عموم مردم، فضیلت داده است؛ زیرا آنها فکر می کنند، اموال حرامی را که در تاریکی (جهل) می بخشی، بر علمایی که علوم حقه را به مستحقانش بخشش می کند، فضیلت دارد. پس امام علیه السلام آن شبهه را دفع نموده، به این که صدقه اگر از مال حرام باشد، بر صاحبش وبال است و فضیلت ندارد و سپس امام علیه السلام فضیلت آموزش علم را زمانی که به آن علم عمل شود، یادآوری نموده، تا اندازه برتری و بلندی ارزش او آشکار شود.

روایت 8

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام حسن عسکری علیه السلام از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: علمای شیعه ما همچون مرزداران، مانع یورش شیاطین به شیعیان ناتوان شده، و جلوی غلبه غاصبان شیطان صفت را می گیرند. پس بدانید، هر که این گونه در مقام دفاع از شیعیان ما بر آید، فضیلتش از جهاد کننده با روم و ترک و خزر، هزاران بار بیشتر است، زیرا آن از کیش پیروان ما دفاع می کند و این از جسم آنان.⁽²⁾

توضیح

«المرابطه» نگهبانی مرزهای دشمن است. «ثغر» سرحدات کفار حربی و جاهای ترسناک از بندرگاههای شهرها. «عفریت» چیزی پلید و ناخوشایند و نفوذ کننده در کاری که با زیرکی در آن کار پافشاری کند. «خزر» نام کوه است، «خزر العیون» چشم تنگ را گویند.

روایت 9

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام کاظم علیه السلام نقل کرده که فرمود: فقیهی که در پی نجات یتیمی از ایتام ما - که نه ما را دیده و نه به ما دسترسی دارد - بر آید، و او را در حد نیازش آموزش دهد، [تحمل این یک فقیه] بر ابلیس سخت تر از هزار عابد است. زیرا فرد عابد فقط برای نجات خودش تلاش می کند، ولی فقیه علاوه بر خود، به فکر تمام بندگان خدا می باشد، تا آنان را از دست ابلیس و یارانش نجات دهد، به همین خاطر [مقام او] نزد خداوند از هزار هزار زن و مرد عابد برتر است. ⁽³⁾

روایت 10

الاحتجاج و تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام رضا علیه السلام نقل کرده که فرمود: روز قیامت به عابد گویند: «آفرین! چه آدم خوبی! خودت را نجات دادی و هیچ کاری به دیگران نداشتی. پس داخل بهشت شو. آگاه باشید که فقیه کسی است که خیرش را به همه مردم می رساند، و از دست دشمنانشان می رهاند.

وَ وَفَّرَ عَلَیْهِمْ نِعَمَ جِنَانِ اللَّهِ وَ حَصَّلَ لَهُمْ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَی و.َ یُقَالُ لِلْفَقِیهِ :یَا أَیُّهَا الْکَافِلُ لِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْهَادِی لِضُعَفَاءِ مُحِبِّیهِمْ وَ مَوَالِیهِمْ قِفْ حَتَّی تَشْفَعَ لِمَنْ أَخَذَ عَنْکَ ⁽¹⁾.أَوْ تَعَلَّمَ مِنْکَ فَیَقِفُ فَیُدْخِلُ الْجَنَّةَ مَعَهُ فِئَاماً وَ فِئَاماً وَ فِئَاماً حَتَّی قَالَ عَشْراً، وَ هُمُ الَّذِینَ أَخَذُوا عَنْهُ عُلُومَه، وَ أَخَذُوا عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ ،وَ عَمَّنْ أَخَذَ عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ،فَانْظُرُوا کَمْ فَرْقٍ بَیْنَ الْمَنْزِلَتَیْنِ؟!.

بیان

الفئام بالهمز و کسر الفاء :الجماعة من الناس و فسّر فی خطبة أمیر المؤمنین علیه السلام فی یوم الغدیر بمائة ألف.

«11»

ج، م:ِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْجَوَادُ علیهما السلام :مَنْ تَکَفَّلَ بِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِینَ عَنْ إِمَامِهِمْ الْمُتَحَیِّرِینَ فِی جَهْلِهِمْ ،الْأُسَرَاءِ فِی أَیْدِی شَیَاطِینِهِمْ، وَ فِی أَیْدِی النَّوَاصِبِ مِنْ أَعْدَائِنَا فَاسْتَنْقَذَهُمْ مِنْهُمْ، وَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ حَیْرَتِهِمْ ،وَ قَهَرَ الشَّیَاطِینَ بِرَدِّ وَسَاوِسِهِمْ ،وَ قَهَرَ النَّاصِبِینَ بِحُجَجِ رَبِّهِمْ وَ دَلِیلِ أَئِمَّتِهِمْ لَیُفَضَّلُونَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی عَلَی الْعِبَادِ بِأَفْضَلِ الْمَوَاقِعِ بِأَکْثَرَ مِنْ فَضْلِ السَّمَاءِ عَلَی الْأَرْضِ وَ الْعَرْشِ وَ الْکُرْسِیِّ وَ الْحُجُبِ عَلَی السَّمَاءِ ،وَ فَضْلُهُمْ عَلَی هَذَا الْعَابِدِ کَفَضْلِ الْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ عَلَی أَخْفَی کَوْکَبٍ فِی السَّمَاءِ.

«12»

ج،م:بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: لَوْ لَا مَنْ یَبْقَی بَعْدَ غَیْبَةِ قَائِمِنَا علیه السلام مِنَ الْعُلَمَاءِ الدَّاعِینَ إِلَیْهِ، وَ الدَّالِّینَ عَلَیْهِ وَ الذَّابِّینَ عَنْ دِینِهِ بِحُجَجِ اللَّهِ ،وَ الْمُنْقِذِینَ لِضُعَفَاءِ عِبَادِ اللَّهِ مِنْ شِبَاکِ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ وَ مِنْ فِخَاخِ النَّوَاصِبِ لَمَا بَقِیَ أَحَدٌ إِلَّا ارْتَدَّ عَنْ دِینِ اللَّهِ وَ لَکِنَّهُمُ الَّذِینَ یُمْسِکُونَ أَزِمَّةَ قُلُوبِ ضُعَفَاءِ الشِّیعَةِ ،کَمَا یُمْسِکُ صَاحِبُ السَّفِینَةِ سُکَّانَهَا أُولَئِکَ هُمُ الْأَفْضَلُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

بیان

الذبّ: الدفع و الشباک بالکسر :جمع الشبکة التّی یصاد بها .و المردة :المتمرّدون العاصون. و الفخّ :المصیدة .و سکّان السفینة:ذنبها.

«13»

م، ج، بِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: تَأْتِی عُلَمَاءُ شِیعَتِنَا الْقَوَّامُونَ بِضُعَفَاءِ مُحِبِّینَا وَ أَهْلِ وَلَایَتِنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ الْأَنْوَارُ تَسْطَعُ مِنْ تِیجَانِهِمْ عَلَی رَأْسِ کُلِ

و آنان نعمت های بهشت خدایی را تمام و کمال دریافت می کنند، و رضوان الهی را به دست می آورند. و به فقیه گفته شود: ای سرپرست ایتام آل محمّد، دوستدار ضعفای شیعه و موالی آنان، بایست تا شفاعتت را مشمول هر که از تو تحصیل کرده و دانشی آموخته، نمایی. پس می ایستد و گروه گروه؛ تا ده گروه صد هزار نفری را وارد بهشت می کند، و ایشان همان افراد علم آموخته و شاگرد او تا روز قیامتند، حال تفاوت میان دو جایگاه [عابد و فقیه] را بنگرید!. ⁽²⁾

توضیح

«الفئام» گروهی از مردم، و در سخنرانی حضرت علی علیه السلام در روز غدیر، «فئام» به صد هزار تفسیر شده است.

روایت 11

الاحتجاج و تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام جواد علیه السلام نقل کرده که فرمود: به درستی که هر که سرپرستی یتیمان آل محمّد - همان ها که از امامشان دور افتاده و در حیرت نادانی غوطه ور و در دستان دشمنان ناصبی ما اسیرند - را برعهده گیرد و ایشان را نجات داده و از سرگردانی برهاند، و شیاطین را با دفع وسوسه هایشان مغلوب سازد، و بر ناصبیان [دشمنان اهل بیت علیهم السلام] توسط حجت های پروردگار و دلائل امامانشان چیره شود، مقام و منزلتش نزد خداوند به بهترین وجهی بر شخص عابد برتری و فضیلت یابد، فضیلتی به مراتب بالاتر از فضل آسمان بر زمین و عرش و کرسی و پرده های آسمان، و برتری این جماعت بر گروه عابدان، همچون فضیلتی است که ماه شب بدر بر کم سوترین ستاره آسمان دارد.⁽³⁾

روایت 12

الاحتجاج و تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام هادی علیه السلام نقل کرده که فرمود: اگر در پس غیبت امام قائم علیه السلام علمائی نبودند که داعی به سوی او بوده و اشاره به او کنند، و با براهین الهی از او دفاع نمایند، و بندگان مستضعف خدا را از دام ابلیس و اعوانش برهانند، و از بند نواصب (دشمنان اهل بیت) رهایی بخشند، همه مردم از دین خدا دست کشیده و مرتد می شدند. لکن علماء کسانی هستند که زمام قلوب شیعیان ضعیف ما را در دست دارند. این گروه همان شخصیت های برتر و افضل در نزد خداوند با عزت و جلال می باشند.⁽⁴⁾

توضیح

«الذب»: به معنای دفع است، «شِباک» جمع شبکه، آلتی است که به وسیله آن صید می کنند.

روایت 13

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: روز قیامت علمای شیعه ما عهده دار محبین و اهل ولایت ناتوان ما باشند، و در حالی پا در آن ساحت گذارند که نور از تاج سرشان می تابد، و بر سر هر کدام

وَاحِدٍ مِنْهُمْ تَاجُ بَهَاءٍ ،قَدِ انْبَثَّتْ ⁽¹⁾تِلْکَ الْأَنْوَارُ فِی عَرَصَاتِ الْقِیَامَةِ ،وَ دُورِهَا مَسِیرَةَ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ سَنَة ،فَشُعَاعُ تِیجَانِهِمْ یَنْبَثُّ فِیهَا کُلِّهَا فَلَا یَبْقَی هُنَاکَ یَتِیمٌ قَدْ کَفَلُوهُ ،وَ مِنْ ظُلْمَةِ الْجَهْلِ أَنْقَذُوهُ ،وَ مِنْ حَیْرَةِ التِّیهِ أَخْرَجُوهُ ،إِلَّا تَعَلَّقَ بِشُعْبَةٍ مِنْ أَنْوَارِهِمْ فَرَفَعَتْهُمْ إِلَی الْعُلُوِّ حَتَّی یُحَاذِی بِهِمْ فَوْقَ الْجِنَانِ ثُمَّ یُنْزِلُهُمْ عَلَی مَنَازِلِهِمْ الْمُعَدَّةِ فِی جِوَارِ أُسْتَادِیهِمْ وَ مُعَلِّمِیهِمْ ،وَ بِحَضْرَةِ أَئِمَّتِهِمُ الَّذِینَ کَانُوا یَدْعُونَ إِلَیْهِمْ ،وَ لَا یَبْقَی نَاصِبٌ مِنَ النَّوَاصِبِ یُصِیبُهُ مِنْ شُعَاعِ تِلْکَ التِّیجَانِ إِلَّا عَمِیَتْ عَیْنُهُ، وَ صَمَّتْ أُذُنُهُ ،وَ أَخْرَسَ لِسَانُهُ وَ تَحَوَّلَ عَلَیْهِ ⁽²⁾أَشَدَّ مِنْ لَهَبِ النِّیرَانِ ،فَیَتَحَمَّلُهُمْ حَتَّی یَدْفَعَهُمْ إِلَی الزَّبَانِیَةِ ⁽³⁾فَتَدْعُوهُمْ إِلَی سَوَاءِ الْجَحِیمِ.

وَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام: إِنَّ مِنْ مُحِبِّی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صلی اللّٰه علیه و آله مَسَاکِینَ مُوَاسَاتُهُمْ أَفْضَلُ مِنْ مساواة [مُوَاسَاةِ] مَسَاکِینِ الْفُقَرَاءِ وَ هُمُ الَّذِینَ سَکَنَتْ جَوَارِحُهُمْ ،وَ ضَعُفَتْ قُوَاهُمْ عَنْ مُقَابَلَةِ أَعْدَاءِ اللَّهِ الَّذِینَ یُعَیِّرُونَهُمْ بِدِینِهِمْ، وَ یُسَفِّهُونَ أَحْلَامَهُمْ ،أَلَا فَمَنْ قَوَّاهُمْ بِفِقْهِهِ وَ عِلْمِهِ حَتَّی أَزَالَ مَسْکَنَتَهُمْ ثُمَّ سَلَّطَهُمْ عَلَی الْأَعْدَاءِ الظَّاهِرِینَ النَّوَاصِبِ، وَ عَلَی الْأَعْدَاءِ الْبَاطِنِینَ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ ،حَتَّی یَهْزِمُوهُمْ عَنْ دِینِ اللَّهِ، وَ یَذُودُوهُمْ عَنْ أَوْلِیَاءِ آلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله ،حَوَّلَ اللَّهُ تَعَالَی تِلْکَ الْمَسْکَنَةَ إِلَی شَیَاطِینِهِمْ فَأَعْجَزَهُمْ عَنْ إِضْلَالِهِمْ ،قَضَی اللَّهُ تَعَالَی بِذَلِکَ قَضَاءَ حَقٍّ عَلَی لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله.

بیان

التیه بالکسر: الضلال. و التحوّل :التنقّل ،و ضمّن معنی التسلّط أی انتقل إلیه متسلطا علیه، أو معنی الاقتدار. فیحملهم أی ذلک الشعاع أو شعبته فتدعوهم أی الزبانیة أو الشعاع إلی سواء الجحیم أی وسطه. و یسفهون أحلامهم أی ینسبون عقولهم إلی السفه. قوله علیه السلام :إلی شیاطینهم أی شیاطین هؤلاء العلماء الهادین.

«14»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام :مَنْ قَوَّی مِسْکِیناً فِی دِینِهِ ضَعِیفاً فِی مَعْرِفَتِهِ عَلَی نَاصِبٍ مُخَالِفٍ فَأَفْحَمَهُ لَقَّنَهُ اللَّهُ ⁽⁴⁾یَوْمَ یُدْلَی فِی

تاجی زیباست، و این انوار در تمام عرصه و سرای قیامت تا مسیر سیصد هزار سال پخش می شود، و پرتو نور آن تاج ها، تمام صحنه قیامت را در بر می گیرد. در آنجا تمام یتیمانی که کفالتشان را بر عهده داشته، و از تاریکی جهل رهایش ساخته، و از حیرت گمراهی خارجشان کرده، با پرتوی از آن انوار مرتبط شده، و چنگ انداخته و بالا روند تا رو به روی بهشت رسند، آن وقت هر کدامشان را در منازل از پیش تعیین شده، در کنار اساتید و معلمینشان فرو آورده، و به خدمت امامانی که به سوی آنان می خواندند، حاضر نمایند. و پرتو نور این تاج ها، دشمنان اهل بیت را کور و کر و لال نموده و به سوی آتش سوق دهد.

از امام عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: جمعی از دوستداران آل محمّد علیهم السلام [از نظر علمی] مسکین و فقیرند، همان گروهی که در برابر دشمنان ما ناتوان بوده، و مورد اعتراض و ملامت و طعن مخالفان واقع می شوند، بنابراین یاری و مساعدت نمودن به این فقرا افضل و برتر از کمک کردن به فقرای معمولی بی مال و ثروت است. و هر که از این جماعت دستگیری نموده، و با سلاح علم و برهان در برابر دشمن نیرو بخشد، و فقر و عجز آنان را بر طرف نموده و بر دشمن چیره گرداند، خداوند متعال نیز آنان را پیوسته در مقابل دشمنان - از شیاطین انس و جن - پیروز نموده، و عجز و ناتوانی را بر مخالفینشان مستولی فرماید. ⁽⁵⁾

توضیح

«التِیه» به معنای گمراهی و ضلالت، «التحول» به معنای نقل مکان کردن از جایی به جای دیگر است و معنای تسلط را هم در بردارد. یعنی این شعاع به تمام نواحی می رسد، در حالی که به آنان مسلط است. یا این انتقال متضمن معنای اقتدار است. «فیحملهم» یعنی این شعاع یا بخشی از این شعاع نواصب را در برمی گیرد و زبانیه یا شعاع، آنان را به سوی وسط آتش جهنم می خواند. «یسفهون احلامهم» یعنی عقلهای آنان را به سوی سفاهت و بی خردی نسبت می دهد. «الی شیاطینهم» یعنی شیاطین این گروه دانشمندان هدایت گر.

روایت 14

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام عسکری علیه السلام نقل شده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هر کس بنده عاجز از علم و معرفتی را تقویت نموده و در برابر دشمن تجهیز و غالب نماید، خداوند نیز به وقت بازپرسی

قَبْرِهِ أَنْ یَقُولَ اللَّهُ رَبِّی ،وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّی وَ عَلِیٌّ وَلِیِّی، وَ الْکَعْبَةُ قِبْلَتِی ،وَ الْقُرْآنُ بَهْجَتِی وَ عُدَّتِی، وَ الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَانِی. فَیَقُولُ اللَّهُ :أَدْلَیْتَ بِالْحُجَّةِ فَوَجَبَتْ لَکَ أَعَالِی دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَتَحَوَّلُ عَلَیْهِ قَبْرُهُ أَنْزَهَ رِیَاضِ الْجَنَّةِ.

إیضاح

الإفحام :الإسکات فی الخصومة. و الإدلاء :الإرسال .و البهجة بالفتح :الحسن و السرور.

«15»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام .قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام -وَ قَدِ اخْتَصَمَ إِلَیْهَا امْرَأَتَانِ فَتَنَازَعَتَا فِی شَیْ ءٍ مِنْ أَمْرِ الدِّینِ إِحْدَاهُمَا مُعَانِدَةٌ ،وَ الْأُخْرَی مُؤْمِنَةٌ فَفَتَحَتْ عَلَی الْمُؤْمِنَةِ حُجَّتَهَا فَاسْتَظْهَرَتْ عَلَی الْمُعَانِدَةِ فَفَرِحَتْ فَرَحاً شَدِیداً -فَقَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام: إِنَّ فَرَحَ الْمَلَائِکَةِ بِاسْتِظْهَارِکِ عَلَیْهَا أَشَدُّ مِنْ فَرَحِکِ، وَ إِنَّ حُزْنَ الشَّیْطَانِ وَ مَرَدَتِهِ بِحُزْنِهَا أَشَدُّ مِنْ حُزْنِهَا ،وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ لِمَلَائِکَتِهِ: أَوْجِبُوا لِفَاطِمَةَ بِمَا فَتَحَتْ عَلَی هَذِهِ الْمِسْکِینَةِ الْأَسِیرَةِ مِنَ الْجِنَانِ أَلْفَ أَلْفِ ضِعْفٍ مِمَّا کُنْتُ أَعْدَدْتُ لَهَا، وَ اجْعَلُوا هَذِهِ سُنَّةً فِی کُلِّ مَنْ یَفْتَحُ عَلَی أَسِیرٍ مِسْکِینٍ فَیَغْلِبُ مُعَانِداً مِثْلَ أَلْفِ أَلْفِ مَا کَانَ مُعَدّاً لَهُ مِنَ الْجِنَانِ.

«16»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام: وَ قَدْ حَمَلَ إِلَیْهِ رَجُلٌ هَدِیَّةً فَقَالَ لَهُ: أَیُّمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ ؟أَنْ أَرُدَّ عَلَیْکَ بَدَلَهَا عِشْرِینَ ضِعْفاً عِشْرِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ أَوْ أَفْتَحَ لَکَ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ تَقْهَرُ فُلَانَ النَّاصِبِیِّ فِی قَرْیَتِکَ، تُنْقِذُ بِهِ ضُعَفَاءَ أَهْلِ قَرْیَتِکَ إِنْ أَحْسَنْتَ الِاخْتِیَارَ جَمَعْتُ لَکَ الْأَمْرَیْنِ ،وَ إِنْ أَسَأْتَ الِاخْتِیَارَ خَیَّرْتُکَ لِتَأْخُذَ أَیَّهُمَا شِئْتَ، فَقَالَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَثَوَابِی فِی قَهْرِی ذَلِکَ النَّاصِبَ وَ اسْتِنْقَاذی لِأُولَئِکَ الضُّعَفَاءِ مِنْ یَدِهِ قَدْرُهُ عِشْرُونَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، قَالَ بَلْ أَکْثَرُ مِنَ الدُّنْیَا عِشْرِینَ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ :فَقَالَ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَکَیْفَ أَخْتَارُ الْأَدْوَنَ بَلْ أَخْتَارُ الْأَفْضَلَ: الْکَلِمَةَ الَّتِی أَقْهَرُ بِهَا عَدُوَّ اللَّهِ وَ أَذُودُهُ ⁽¹⁾عَنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ. فَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام: قَدْ أَحْسَنْتَ الِاخْتِیَارَ وَ عَلَّمَهُ الْکَلِمَةَ وَ أَعْطَاهُ عِشْرِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، فَذَهَبَ فَأَفْحَمَ الرَّجُلَ فَاتَّصَلَ خَبَرُهُ بِهِ فَقَالَ لَهُ إِذْ حَضَرَهُ :یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا رَبِحَ أَحَدٌ مِثْلَ رِبْحِکَ، وَ لَا اکْتَسَبَ أَحَدٌ مِنَ الْأَوِدَّاءِ مَا اکْتَسَبْتَ،

در قبر، این کلمات را به او تلقین فرماید: الله پروردگار من، و محمّد پیامبر او، و علی بن ابی طالب جانشین پیامبر است، و کعبه، قبله من، و قرآن مایه سعادت و خوشبختی من است، و اهل ایمان برادران من هستند.

آنگاه از جانب خداوند خطاب می رسد: حق را اظهار کردی و اعتقاد صحیحت را بیان نمودی، پس مقام و منازل رفیع بهشت را برایت واجب نمودم. در این حال قبر او تبدیل به یکی از باغ های خوش منظره بهشت می گردد.⁽²⁾

توضیح

«افحام» ساکت نمودن در خصومت و دشمنی است. «اِدلاء» به معنای فرستادن «البَهجَة» به معنای نیکی و خوشحالی است.

روایت 15

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: روزی دو زن که با هم در مسئله ای مذهبی اختلاف داشتند، به خدمت حضرت فاطمه علیها السلام رسیده و نظرشان را اظهار نمودند، آنگاه آن حضرت علیها السلام دلیل و برهان خود را مطابق عقیده آن که اعتقادش صحیح و ادعایش درست بود اقامه نمود، و پس از مشاهده سرور و خوشحالی زن مؤمنه به او فرمود: خوشحالی فرشتگان به سبب ظهور و غلبه حق، بیش از شادی تو بوده، و حزن و اندوه شیطان و یارانش بیش از حزن و اندوه آن زنی است که در عقیده باطل خود مغلوب شد. و پروردگار به فرشتگان دستور می دهد، به جهت این عمل، برای فاطمه هزار هزار برابر آنچه تهیه دیده بود را مهیا کنند. و این قانونی است همیشگی برای هر که موجبات پیروزی و غلبه بنده ام را [بر معاند و ناصب] فراهم کند.⁽³⁾

روایت 16

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام عسکری علیه السلام نقل شده که امام حسن مجتبی علیه السلام به کسی که هدیه ای برایش آورده بود فرمود: آیا مایلی در مقابل آن، بیست برابرش به تو بدهم، یا مطالبی به تو بیاموزم که بر فلان فرد ناصبی چیره شده و گروهی از مردم گمراه و ساده لوح را از تبلیغات شوم او نجات دهی؟ و اگر حسن انتخاب داشته و آن را که بهتر است برگزینی، برایت هر دو را جمع می کنم. و اگر در تشخیص بهتر خطا کنی، در هر حال، در انتخاب یکی از آن دو مخیر خواهی بود. آن مرد گفت: آیا اجر و ثواب من در غلبه بر دشمن حق، و نجات مردم از شر تبلیغات و سخنانش به اندازه ارزش بیست هزار درهم است؟ حضرت فرمود: نه، بلکه ارزش آن عمل برابر با هزار هزار قیمت همه دنیا است. گفت: پس چطور امر بی ارزش و پست تر را برگزینم. بلکه آن دیگر را انتخاب می کنم. امام علیه السلام فرمود: در اختیاری که داشتی بهترین را برگزیدی. پس آن مطالب را به او آموخته و بیست هزار درهم نیز به او عطا فرمود: باری آن مرد، پس از بازگشت به شهر خویش، با آن فرد ناصبی مباحثه و جدال نموده و او را ساکت و مجاب کرد. خبر این پیروزی به امام علیه السلام رسیده و در ملاقات بعدی به او فرمود: هیچ کس مانند تو در عمل و کسب،

اکْتَسَبْتَ مَوَدَّةَ اللَّهِ أَوَّلًا وَ مَوَدَّةَ مُحَمَّدٍ صلّی اللّٰه علیه و آله وَ عَلِیٍّ ثَانِیاً وَ مَوَدَّةَ الطَّیِّبِینَ مِنْ آلِهِمَا ثَالِثاً ،وَ مَوَدَّةَ مَلَائِکَةِ اللَّهِ رَابِعاً، وَ مَوَدَّةَ إِخْوَانِکَ الْمُؤْمِنِینَ خَامِساً ،فَاکْتَسَبْتَ بِعَدَدِ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ کَافِرٍ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الدُّنْیَا أَلْفَ مَرَّةٍ فَهَنِیئاً لَکَ هَنِیئاً.

«17»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام: قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا لِرَجُلٍ :أَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ؟ رَجُلٌ یَرُومُ قَتْلَ مِسْکِینٍ قَدْ ضَعُفَ أَ تُنْقِذُهُ مِنْ یَدِهِ ،أَوْ نَاصِبٌ یُرِیدُ إِضْلَالَ مِسْکِینٍ مِنْ ضُعَفَاءِ شِیعَتِنَا تَفْتَحُ عَلَیْهِ مَا یَمْتَنِعُ بِهِ وَ یُفْحِمُهُ وَ یَکْسِرُهُ بِحُجَجِ اللَّهِ تَعَالَی؟ قَالَ: بَلْ إِنْقَاذُ هَذَا الْمِسْکِینِ الْمُؤْمِنِ مِنْ یَدِ هَذَا النَّاصِبِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ :مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً. أَیْ وَ مَنْ أَحْیَاهَا وَ أَرْشَدَهَا مِنْ کُفْرٍ إِلَی إِیمَانٍ فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً مِنْ قِبَلِ أَنْ یَقْتُلَهُمْ بِسُیُوفِ الْحَدِیدِ.

بیان

إن الإحیاء فی الأول المراد به الهدایة من الضلال ،و الإحیاء ثانیا الإنجاء من القتل، و قوله: من قبل بکسر القاف و فتح الباء أی من جهة قتلهم بالسیوف و یحتمل فتح القاف و سکون الباء.

«18»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام :قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :لِرَجُلٍ أَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ صَدِیقٌ کُلَّمَا رَآکَ أَعْطَاکَ بَدْرَةَ دَنَانِیرَ ،أَوْ صَدِیقٌ کُلَّمَا رَآکَ نَصَرَکَ لِمَصِیدَةٍ مِنْ مَصَایِدِ الشَّیْطَانِ، وَ عَرَّفَکَ مَا تُبْطِلُ بِهِ کَیْدَهُمْ ،وَ تَخْرِقُ شَبَکَتَهُمْ ،وَ تَقْطَعُ حَبَائِلَهُمْ ؟قَالَ :بَلْ صَدِیقٌ کُلَّمَا رَآنِی عَلَّمَنِی کَیْفَ أُخْزِی الشَّیْطَانَ عَنْ نَفْسِی فَأَدْفَعُ عَنِّی بَلَاءَهُ قَالَ فَأَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ اسْتِنْقَاذُکَ أَسِیراً مِسْکِیناً مِنْ أَیْدِی الْکَافِرِینَ أَوِ اسْتِنْقَاذُکَ أَسِیراً مِسْکِیناً مِنْ أَیْدِی النَّاصِبِینَ؟ قَالَ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ سَلِ اللَّهَ أَنْ یُوَفِّقَنِی لِلصَّوَابِ فِی الْجَوَابِ .قَالَ :اللَّهُمَّ وَفِّقْهُ قَالَ :بَلِ اسْتِنْقَاذِی الْمِسْکِینَ الْأَسِیرَ مِنْ یَدَیِ النَّاصِبِ، فَإِنَّهُ تَوْفِیرُ الْجَنَّةِ عَلَیْهِ وَ إِنْقَاذُهُ مِنَ النَّارِ ،وَ ذَلِکَ تَوْفِیرُ الرُّوحِ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیَا ،وَ دَفْعُ الظُّلْمِ عَنْهُ فِیهَا ،وَ اللَّهُ یُعَوِّضُ هَذَا الْمَظْلُومَ بِأَضْعَافِ مَا لَحِقَهُ مِنَ الظُّلْمِ ،وَ یَنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِ بِمَا هُوَ عَادِلٌ بِحُکْمِهِ .قَالَ: وُفِّقْتَ لِلَّهِ أَبُوکَ: أَخَذْتَهُ مِنْ جَوْفِ صَدْرِی لَمْ تَخْرِمْ مِمَّا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله حَرْفاً وَاحِداً.

وَ سُئِلَ الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام: إِنْقَاذُ الْأَسِیرِ الْمُؤْمِنِ مِنْ مُحِبِّینَا ⁽¹⁾

سود نبرد. کاری کردی که موجب محبت خدا، و پیامبر، و جانشینان اطهار او، و فرشتگان مقرب، و برادران مؤمن به تو شد، و بهره ای که تو بردی، به اندازه تمام اهل ایمان و کفر، و بیش از هزار برابر دنیا بود. پس این نعمت بزرگ بر تو گوارا و خوش باد!.⁽²⁾

روایت 17

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: کدامین نزد شما محبوب تر است؟ مردی قصد کشتن مسکینی را می کند که بیچاره شده، این بیچاره را از دست قاتل نجات دهی، یا دشمن اهل بیت علیهم السلام که می خواهد بیچارگان شیعیان مرا گمراه کند، لال کنی و و آن ناصبی را به حجت خدای متعال بشکنی و مشکل [این بیچاره شیعه] را بگشایی؟ سائل گفت: نجات دادن این مؤمن بیچاره از دست این ناصبی و شکستن حجت آن، چون در قرآن فرمود: «مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽³⁾{و هر کس کسی را زنده بدارد، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است.} کسی که مردمان را از گمراهی هدایت کند و از کفر به سوی ایمان ارشادشان کند، گویا همه مردمان را پس از کشتن آنها با شمشیرهای آهنین زنده کرده است.⁽⁴⁾

توضیح

مراد از واژه «اِحیاء» اول که در حدیث آمده، هدایت از گمراهی است و مراد از «اِحیاء» دوم، نجات دادن از قتل است.

«من قِبَل»: یعنی در قبال کشتن آنان با شمشیرهای آهنین، و احتمال دارد «قَبل» خوانده شود.

روایت 18

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام سجاد علیه السلام به مردی فرمود: کدام یک از این دو نزد تو محبوب تر است: رفیقی که یک کیسه دینار به شما دهد، یا رفیقی که هر وقت شما را در شکارگاه شیطان دید یاری کند و شکارگاه های شیطان را به تو بشناساند و چیزی را که به آن کید و مکر شیطان را باطل کنی یادت دهد که شبکه شیاطین را بشکنی و ریسمان های شیاطین را ببرّی؟ گفت: بلکه آن رفیق که هر وقت مرا دید یادم دهد، چگونه شیطان را خوار گردانم و او را از خودم دور کنم.

امام فرمود: کدامین برای تو محبوب تر است: نجات گرفتار بیچاره ای را از دست کافران، یا اینکه بیچاره ای را از دست ناصبی و دشمنان ائمه طاهرین علیهم السلام نجات دهی؟ گفت: یابن رسول الله، از خدا بخواه که مرا در درست پاسخ دادن به ناصبی موفق کند. امام علیه السلام دعا فرمود: خدا او را موفق دارد. او گفت: ولی نجات دادن بیچاره گرفتار از دست ناصبی که باعث دخول من در بهشت و نجات او از آتش جهنم می شود، بهتر است. خداوند این مظلوم را به چند برابر آنچه او را که از ستم ناصبی رسیده، عوض می دهد و از ستمکار انتقام می گیرد، زیرا خداوند در حکمش عادل است و از ظالم برای مظلوم انتقام می گیرد. حضرت فرمود: خدا پدرت را خیر دهد. در گرفتن سخن از سینه من، یک حرف را هم از آنچه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده بود، ترک نکردی.

از امام باقر علیه السلام پرسیده شد: نجات دادن اسیر مؤمن از

مِنْ یَدِ الْغَاصِبِ یُرِیدُ أَنْ یُضِلَّهُ بِفَضْلِ لِسَانِهِ وَ بَیَانِهِ أَفْضَلُ، أَمْ إِنْقَاذُ الْأَسِیرِ مِنْ أَیْدِی أَهْلِ الرُّومِ ؟قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام :أَخْبِرْنِی أَنْتَ عَمَّنْ رَأَی رَجُلًا مِنْ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ یَغْرَقُ، وَ عُصْفُورَةٌ تَغْرَقُ لَا یَقْدِرُ عَلَی تَخْلِیصِهِمَا بِأَیِّهِمَا اشْتَغَلَ فَاتَهُ الْآخَرُ ،أَیُّهُمَا أَفْضَلُ أَنْ یُخَلِّصَهُ ؟قَالَ :الرَّجُلُ مِنْ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ ،قَالَ علیه السلام :فَبُعْدُ مَا سَأَلْتَ فِی الْفَضْلِ أَکْثَرُ مِنْ بُعْدِ مَا بَیْنَ هَذَیْنِ، إِنَّ ذَاکَ یُوَفِّرُ عَلَیْهِ دِینَهُ وَ جِنَانَ رَبِّهِ ،وَ یُنْقِذُهُ مِنْ نِیرَانِهِ، وَ هَذَا الْمَظْلُومُ إِلَی الْجِنَانِ یَصِیرُ.

بیان

بما هو عادل بحکمه أی بانتقام هو تعالی عادل بسبب الحکم به ،أی لا یجور فی الانتقام .و قال فی النهایة :و فی الحدیث: لله أبوک إذا أضیف الشی ء إلی عظیم شریف اکتسی عظما و شرفا کما قیل: بیت اللّٰه ،و ناقة اللّٰه. فإذا وجد من الولد ما یحسن موقعه و یحمد قیل لله أبوک. فی معرض المدح و التعجب ،أی أبوک لله خالصا حیث أنجب بک و أتی بمثلک. و قال :و فیه: ما خرمت من صلاة رسول اللّٰه صلی اللّٰه علیه و آله شیئا أی ما ترکت، و منه الحدیث: لم أخرم منه حرفا أی لم أدع.

«19»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام :مَنْ کَانَ هَمُّهُ فِی کَسْرِ النَّوَاصِبِ عَنِ الْمَسَاکِینِ مِنْ شِیعَتِنَا الْمُوَالِینَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ یَکْسِرُهُمْ عَنْهُمْ ،وَ یَکْشِفُ عَنْ مَخَازِیهِمْ، وَ یُبَیِّنُ عَوْرَاتِهِمْ وَ یُفَخِّمُ أَمْرَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ جَعَلَ اللَّهُ هِمَّةَ أَمْلَاکِ الْجِنَانِ فِی بِنَاءِ قُصُورِهِ وَ دُورِهِ یَسْتَعْمِلُ بِکُلِّ حَرْفٍ مِنْ حُرُوفِ حُجَجِهِ عَلَی أَعْدَاءِ اللَّهِ أَکْثَرَ مِنْ عَدَدِ أَهْلِ الدُّنْیَا أَمْلَاکاً قُوَّةُ کُلِّ وَاحِدٍ تَفْضُلُ عَنْ حَمْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ، فَکَمْ مِنْ بِنَاءٍ وَ کَمْ مِنْ نِعْمَةٍ وَ کَمْ مِنْ قُصُورٍ لَا یَعْرِفُ قَدْرَهَا إِلَّا رَبُّ الْعَالَمِینَ؟.

«20»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام :قَالَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیهما السلام: مَنْ أَعَانَ مُحِبّاً لَنَا عَلَی عَدُوٍّ لَنَا فَقَوَّاهُ وَ شَجَّعَهُ حَتَّی یَخْرُجَ الْحَقُّ الدَّالُّ عَلَی فَضْلِنَا بِأَحْسَنِ صُورَتِهِ، وَ یَخْرُجَ الْبَاطِلُ الَّذِی یَرُومُ بِهِ أَعْدَاؤُنَا و دَفْعَ حَقِّنَا فِی أَقْبَحِ صُورَةٍ، حَتَّی یُنَبِّهَ الْغَافِلِینَ وَ یَسْتَبْصِرَ الْمُتَعَلِّمُونَ وَ یَزْدَادَ فِی بَصَائِرِهِمُ الْعَالِمُونَ ،بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی أَعْلَی مَنَازِلِ الْجِنَانِ، وَ یَقُولُ :یَا عَبْدِیَ الْکَاسِرَ لِأَعْدَائِی، النَّاصِرَ لِأَوْلِیَائِی، الْمُصَرِّحَ بِتَفْضِیلِ مُحَمَّدٍ خَیْرِ أَنْبِیَائِی، وَ بِتَشْرِیفِ عَلِیٍّ أَفْضَلِ أَوْلِیَائِی، وَ یُنَاوِی مَنْ نَاوَاهُمَا ،وَ یُسَمَّی بِأَسْمَائِهِمَا

دست غاصبی که می خواهد او را گمراه کند، به فضل بیان و زبانش بهتر است، یا نجات دادن اسیری از دست رومیان؟

امام باقر علیه السلام فرمود: به من بگو، کسی از خوبان مؤمن در حال غرق شدن است و گنجشکی نیز در حال غرق شدن، به نجات کدامین آن ها مشغول شوم، و حال آنکه قدرت نجات هر دو را ندارم، کدامین بهتر است؟ گفت: نجات دادن مرد که از خوبان مؤمنین است، افضل است از نجات گنجشک.

امام فرمود: فضیلت نجات اسیر مومن از دست غاصب با بیان و زبان قابل مقایسه با نجات مومن در حال غرق شدن نیست زیرا با نجات اسیر مومن از دست غاصب او دینش را به دست آورده و سزاوار بهشت می شود و از جهنم نجات می یابد اما این مومن مظلوم در حال غرق شدن به خودی خود به سوی بهشت [در اثر غرق شدن] روانه است.⁽¹⁾

توضیح

خداوند در انتقام گرفتن هم عادل بوده، ستم نمی کند. در النهایة آمده است: بعضی اضافه ها تشریفیه است، مانند بیت اللّه و ناقة اللّه، به همین جهت وقتی فرزند کار در خور ستایشی انجام دهد، برای مدح و ستایش او گفته می شود «للّه ابوک» یعنی آفرین به پدرت که چه قدر خوب مانند تو را به دنیا آورده. و در کتاب النهایه گفته است: «ما خرمتُ من صلاة رسول الله شیئا» به معنای «ما ترکتُ» است یعنی چیزی از نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله را ترک نکردم. و از این قبیل است حدیث: «لم اُخرم منه حرفاً» به معنای لم أدع است، یعنی واگذار نکردم.

روایت 19

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل است: حضرت صادق علیه السلام فرمود: هر که تمام کوشش و تلاشش این باشد که شر مخالفان ما را از سر دوستان ناتوان ما کوتاه کند و ما را در شکست و کشف نقائص و نقاط ضعفشان یاری و حمایت نموده، و مقام پیامبر خدا و اهل بیت پاکش را تجلیل و تعظیم نماید، خداوند نیز به فرشتگان بهشت فرمان دهد که در ساختن قصرها و عمارات ویژه او همت گماشته، و به عدد هر سخنی که با دشمنان خدا احتجاج می کند، جمعی از فرشتگان مقتدر و توانا، در بنای قصرهای او کار و فعالیت کنند، و آن قدر برای او عمارت و قصر مهیا شود که مقدار آن را جز خداوند متعال نمی داند!.⁽²⁾

روایت 20

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: هر کس دوست ما را در برابر دشمن ما کمک کند، پس او را نیرو بخشد و شجاعت دهد تا حقیقتی که نشانگر فضیلت ما است به بهترین صورت جلوه کند و باطلی که دشمنان ما برای دفع حق ما در پی آنند، به زشت ترین صورت نمایانده شود تا غافلان بیدار شوند و متعلمان بصیرت یابند و به بصیرت دانشمندان نیز افزوده شود، خداوند روز قیامت او را در بالاترین منازل بهشت بر می انگیزاند. خداوند می فرماید: ای بنده شکننده دشمنانم و یاور دوستانم و تصریح کننده به فضائل محمد صلی الله علیه وآله بهترین انبیایم و به شرافت علی افضل دوستانم، که [این بنده] دشمنی کرد با کسی که با آن دو (محمد و علی) دشمنی نمود و نام آن دو و نام جانشینان آن دو را بلند آوازه کرد

وَ أَسْمَاءِ خُلَفَائِهِمَا وَ یُلَقَّبُ بِأَلْقَابِهِمْ ،فَیَقُولُ ذَلِکَ وَ یُبَلِّغُ اللَّهُ جَمِیعَ أَهْلِ الْعَرَصَاتِ فَلَا یَبْقَی کَافِرٌ وَ لَا جَبَّارٌ وَ لَا شَیْطَانٌ إِلَّا صَلَّی عَلَی هَذَا الْکَاسِرِ لِأَعْدَاءِ مُحَمَّدٍ علیه السلام، وَ لَعَنَ الَّذِینَ کَانُوا یُنَاصِبُونَهُ فِ الدُّنْیَا مِنَ النَّوَاصِبِ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا.

«21»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام: أَفْضَلُ مَا یُقَدِّمُهُ الْعَالِمُ مِنْ مُحِبِّینَا وَ مَوَالِینَا أَمَامَهُ لِیَوْمِ فَقْرِهِ وَ فَاقَتِهِ وَ ذُلِّهِ وَ مَسْکَنَتِهِ أَنْ یُغِیثَ فِی الدُّنْیَا مِسْکِیناً مِنْ مُحِبِّینَا مِنْ یَدِ نَاصِبٍ عَدُوٍّ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ ،یَقُومُ مِنْ قَبْرِهِ وَ الْمَلَائِکَةُ صُفُوفٌ مِنْ شَفِیرِ قَبْرِهِ ⁽¹⁾إِلَی مَوْضِعِ مَحَلِّهِ مِنْ جِنَانِ اللَّهِ فَیَحْمِلُونَهُ عَلَی أَجْنِحَتِهِمْ، وَ یَقُولُونَ :طُوبَاکَ طُوبَاکَ یَا دَافِعَ الْکِلَابِ عَنِ الْأَبْرَارِ، وَ یَا أَیُّهَا الْمُتَعَصِّبُ لِلْأَئِمَّةِ الْأَخْیَارِ.

«22»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام :قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْجَوَادُ علیهما السلام: إِنَّ حُجَجَ اللَّهِ عَلَی دِینِهِ أَعْظَمُ سُلْطَاناً یُسَلِّطُ اللَّهُ بِهَا عَلَی عِبَادِهِ، فَمَنْ وَفَّرَ مِنْهَا حَظَّهُ فَلَا یَرَیَنَّ ⁽²⁾أَنَّ مَنْ مَنَعَهُ ذَاکَ فَقَدْ فَضَّلَهُ عَلَیْهِ وَ لَوْ جَعَلَهُ فِی الذِّرْوَةِ ⁽³⁾الْعُلْیَا مِنَ الشَّرَفِ وَ الْمَالِ وَ الْجَمَالِ فَإِنَّهُ إِنْ رَأَی ذَلِکَ فَقَدْ حَقَّرَ عَظِیمَ نِعَمِ اللَّهِ لَدَیْهِ وَ إِنَّ عَدُوّاً مِنْ أَعْدَائِنَا النَّوَاصِبِ یَدْفَعُهُ بِمَا تَعَلَّمَهُ مِنْ عُلُومِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ لَأَفْضَلُ لَهُ مِنْ کُلِّ مَالٍ لِمَنْ فُضِّلَ عَلَیْهِ وَ لَوْ تَصَدَّقَ بِأَلْفِ ضِعْفِهِ.

«23»

م، ج: وَ بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ تَلَامِذَتِهِ لَمَّا اجْتَمَعَ قَوْمٌ مِنَ الْمَوَالِی وَ الْمُحِبِّینَ لِآلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله بِحَضْرَتِهِ، وَ قَالُوا :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ لَنَا جَاراً مِنَ النُّصَّابِ یُؤْذِینَا وَ یَحْتَجُّ عَلَیْنَا فِی تَفْضِیلِ الْأَوَّلِ وَ الثَّانِی وَ الثَّالِثِ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ،وَ یُورِدُ عَلَیْنَا حُجَجاً لَا نَدْرِی کَیْفَ الْجَوَابُ عَنْهَا وَ الْخُرُوجُ مِنْهَا ،قَالَ: مُرَّ بِهَؤُلَاءِ إِذَا کَانُوا مُجْتَمِعِینَ یَتَکَلَّمُونَ فَتَسَمَّعْ عَلَیْهِمْ ،فَیَسْتَدْعُونَ مِنْکَ الْکَلَامَ فَتَکَلَّمْ ،وَ أَفْحِمْ صَاحِبَهُمْ ،وَ اکْسِرْ غِرَّتَهُ وَ فُلَّ حَدَّهُ، وَ لَا تُبْقِ لَهُ بَاقِیَةً ،فَذَهَبَ الرَّجُلُ وَ حَضَرَ الْمَوْضِعَ وَ حَضَرُوا وَ کَلَّمَ الرَّجُلَ فَأَفْحَمَهُ وَ صَیَّرَهُ لَا یَدْرِی فِی السَّمَاءِ هُوَ أَوْ فِی الْأَرْضِ.

و خود را به لقب آنان ملقب نمود، پس خداوند این را می گوید و به تمام اهل محشر می رساند و هیچ کافر و ظالم و شیطانی نمی ماند مگر بر این شکننده دشمنان محمد صلی الله علیه وآله درود می فرستد و آن هایی را که با او در دنیا دشمنی می کردند، از دشمنان محمد و علی - صلوات خدا بر آن دو باد - مورد لعنت قرار می دهد. ⁽⁴⁾

روایت 21

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل است که حضرت رضا علیه السلام فرمود: بهترین توشه ای که شخص دانشمند دوستدار ما برای روز فقر و نیاز و ذلت خود ذخیره می کند، حمایت های علمی از دوستان ناتوان ما، و نجات ایشان از چنگال دشمنان خدا و رسول او است. (در این صورت) وقتی از قبر برخیزد، صفوف فرشتگانی را مشاهده کند که از محل قبر تا جایگاهش در بهشت برین صف کشیده اند، و او را با بال های خود بلند نموده و به عمارت مخصوصش در بهشت حمل کرده و به او می گویند: آفرین بر تو! خوش باد تو را، ای کسی که دشمنان خوبان را مقهور ساخته و از ائمه اطهار خود حمایت و طرفداری می نمودی!

روایت 22

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام جواد علیه السلام روایت کرده که فرمود: حجت های خدا بر دینش، بزرگ ترین سلطنت و موهبتی است که خدا آن را بر بندگانش مسلط و بخشش نموده است. هر کس بهره خودش را از حجت های خدا زیاد کند، هیچ گاه احساس نمی کند کسی که از این حجت ها بی بهره است بر او فضیلت پیدا کرده است، اگرچه این شخص بی بهره، در بلندترین قله مقام و مال و جمال قرار داشته باشد؛ اما اگر کسی که از آن حجت ها بهره مند است گمان برد که آن شخص صاحب مقام و مال و جمال بر او برتری دارد، بدون شک نعمت بزرگ خداوند را که نزدش می باشد، کوچک شمرده است. این که او شرّ دشمنی از دشمنان ناصبی ما را به واسطه آن علمی که از ما اهل بیت آموخته، دفع کند، بهتر است برای او از همه مالی که به آن شخص برتر از او داده شده است حتی اگر هزار برابر آن را صدقه داده باشد.⁽⁵⁾

روایت 23

اشارة

اشاره

اشاره

اشاره

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: و به اسناد گذشته نقل است: روزی گروهی از محبّین آل محمدصلی الله علیه وآله نزد امام حسن عسکری حاضر شده و گفتند: ای زاده رسول خدا، در همسایگی ما فردی از دشمنان اهل بیت زندگی می کند که پیوسته موجب آزار ما شده و در برتری خلفای سه گانه بر امیرالمؤمنین علیه السلام دلائلی ذکر می کند که ما در پاسخ آن ها می مانیم.

امام علیه السلام فرمود: فردی را به سوی شما می فرستم تا او را مجاب کرده و دلائلش را باطل نماید، سپس یکی از شاگردانش را مأمور ساخت تا در مجلس بحث آنان با فرد مزبور حاضر شده و به گفتارشان گوش دهد، و هنگامی که او تقاضای سخن نمود، تا حد امکان در بطلان سخن و پوچی اعتقاد آن فرد کوشیده و کاملاً مجابش کند. او نیز از جای برخاسته و به همراه آنان در مجلس بحثشان حاضر گشته و به همان شیوه امام علیه السلام وارد بحث شده و او را به سختی شکست داده و مجاب نمود.

قَالُوا :فَوَقَعَ عَلَیْنَا مِنَ الْفَرَحِ وَ السُّرُورِ مَا لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَی وَ عَلَی الرَّجُلِ وَ الْمُتَعَصِّبِینَ لَهُ مِنَ الْحُزْنِ وَ الْغَمِّ مِثْلُ مَا لَحِقَنَا مِنَ السُّرُورِ، فَلَمَّا رَجَعْنَا إِلَی الْإِمَامِ قَالَ لَنَا :إِنَّ الَّذِی فِی السَّمَاوَاتِ مِنَ الْفَرَحِ وَ الطَّرَبِ بِکَسْرِ هَذَا الْعَدُوِّ لِلَّهِ کَانَ أَکْثَرَ مِمَّا کَانَ بِحَضْرَتِکُمْ وَ الَّذِی کَانَ بِحَضْرَةِ إِبْلِیسَ وَ عُتَاةِ ⁽¹⁾مَرَدَتِهِ مِنَ الشَّیَاطِینِ مِنَ الْحُزْنِ وَ الْغَمِّ أَشَدُّ مِمَّا کَانَ بِحَضْرَتِهِمْ وَ لَقَدْ صَلَّی عَلَی هَذَا الْکَاسِرِ لَهُ مَلَائِکَةُ السَّمَاءِ وَ الْحُجُبِ وَ الْکُرْسِیِّ ،وَ قَابَلَهَا اللَّهُ بِالْإِجَابَةِ فَأَکْرَمَ إِیَابَهُ وَ عَظَّمَ ثَوَابَهُ، وَ لَقَدْ لَعَنَتْ تِلْکَ الْمَلَائِکَةُ عَدُوَّ اللَّهِ الْمَکْسُورَ وَ قَابَلَهَا اللَّهُ بِالْإِجَابَةِ فَشَدَّدَ حِسَابَهُ وَ أَطَالَ عَذَابَهُ.

بیان

التسمّع: الاستماع. و اکسر غرّته أی غلبته و شوکته .و الفلّ: الکسر .و الحدّ :طرف السیف و غیره ،و من الرجل بأسه ،و شدته أی اکسر حدته و بأسه و لا تبق له باقیة أی حجة باقیة. فأکرم إیابه أی رجوعه إلی اللّٰه عز و جل.

«24»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام إِنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام بِرَجُلٍ یَزْعُمُ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِیهِ فَاعْتَرَفَ فَأَوْجَبَ عَلَیْهِ الْقِصَاصَ، وَ سَأَلَهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُ لِیُعْظِمَ اللَّهُ ثَوَابَهُ فَکَأَنَّ نَفْسَهُ لَمْ تَطِبْ بِذَلِکَ، فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :لِلْمُدَّعِی لِلدَّمِ الْوَلِیِّ الْمُسْتَحِقِّ لِلْقِصَاصِ إِنْ کُنْتَ تَذْکُرُ لِهَذَا الرَّجُلِ عَلَیْکَ فَضْلًا فَهَبْ لَهُ هَذِهِ الْجِنَایَةَ وَ اغْفِرْ لَهُ هَذَا الذَّنْبَ .قَالَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَهُ عَلَیَّ حَقٌّ وَ لَکِنْ لَمْ یَبْلُغْ أَنْ أَعْفُوَ عَنْ قَتْلِ وَالِدِی. قَالَ: فَتُرِیدُ مَا ذَا ؟قَالَ :أُرِیدُ الْقَوَدَ ،⁽²⁾فَإِنْ أَرَادَ لِحَقِّهِ عَلَیَّ أَنْ أُصَالِحَهُ عَلَی الدِّیَةِ صَالَحْتُهُ وَ عَفَوْتُ عَنْهُ ،فَقَالَ عَلیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :فَمَا ذَا حَقُّهُ عَلَیْکَ؟ قَالَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَقَّنَنِی تَوْحِیدَ اللَّهِ وَ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ،وَ إِمَامَةَ عَلیّ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام، فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :فَهَذَا لَا یَفِی بِدَمِ أَبِیکَ ؟بَلَی وَ اللَّهِ هَذَا یَفِی بِدِمَاءِ أَهْلِ الْأَرْضِ کُلِّهِمْ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ سِوَی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام إِنْ قُتِلُوا، فَإِنَّهُ لَا یَفِی بِدِمَائِهِمْ شَیْ ءٌ أَنْ یُقْنَعَ مِنْهُ بِالدِّیَةِ .

قَالَ :بَلَی ،قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ لِلْقَاتِلِ :أَ فَتَجْعَلُ لِی ثَوَابَ تَلْقِینِکَ لَهُ حَتَّی أَبْذُلَ لَکَ الدِّیَةَ فَتَنْجُوَ بِهَا مِنَ الْقَتْلِ؟ قَالَ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا مُحْتَاجٌ إِلَیْهَا ،وَ أَنْتَ مُسْتَغْنٍ عَنْهَا فَإِنَّ

از این پیروزی، اصحاب و دوستان اهل بیت به قدری خوشحال شدند که جز خدا نداند، و به همان اندازه، مخالفین و معاندین محزون و شکسته گشتند. وقتی نزد امام بازگشتند فرمود: اهل آسمان به شکست و مغلوب شدن آن دشمن خدا، بیش از شما مسرور شدند، و ابلیس و یاران مستکبرش چندین برابر مخالفین، محزون و مغموم گشتند، و فرشتگان آسمان ها و عرش و کرسی برای این شخص غالب، طلب رحمت و مغفرت نموده، و برای آن دشمن مخالف لعن و نفرین کردند، و خداوند همه را مستجاب فرمود.⁽³⁾

توضیح

«التَسَمُّع» به معنای استماع و شنیدن است. «اکسر غُرّته» یعنی غلبه و شوکت او را شکست. «الفل» به معنای شکستن، «الحدّ» اطراف شمشیر و مانند آن را گویند. «من الرجل بأسه و شدته» یعنی حدّ، وقتی به مردی نسبت داده شود، به معنای عظمت و شوکت می آید، یعنی شوکت او را شکست و حجتی برای او باقی نگذاشت، بنابر این معنای حدیث چنین می شود. «فاکرم ایابه» یعنی بازگشت او را به سوی خدای عزوجل گرامی داشت.

روایت 24

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: مردی همراه با یک نفر دیگر که فکر می کرد قاتل پدرش است و او اعتراف کرده بود و قصاص بر او واجب شده بود، نزد امام سجاد علیه السلام آمد.

آن قاتل از آن مرد خواست که او را ببخشد تا خدا به او ثواب زیاد دهد، گویا نفسش به آن راضی نشده بود. امام سجاد علیه السلام فرمود: ای کسی که خواهان خون و ولی و مستحق قصاص هستی، اگر تو فکر می کنی که این شخص بر تو فضیلتی دارد، این جنایت را بر او ببخش و این گناهش را بیامرز. گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، او بر من حقی دارد ولی به اندازه ای نیست که از خون پدرم بگذرم! حضرت فرمود: چه می خواهی؟ گفت: می خواهم قصاص کنم، اگر بخواهد، با دیه مصالحه می کنم و او را می بخشم. امام سجاد علیه السلام فرمود: او چه حقی بر تو دارد؟ گفت: ای پسر رسول خدا، او توحید پروردگار و نبوت حضرت محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله و امامت علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام را به من تلقین نموده و یادم داده است. امام سجاد علیه السلام فرمود: آیا این با خون پدرت برابر نیست؟ چرا! به خدا قسم، این کار با خون تمام اهل زمین از اولین و آخرین جز پیامبران و ائمه علیهم السلام برابری می کند، زیرا اگر به دیه راضی شوند خون های آنها را هیچ چیزی جبران نمی کند، ولی مقتول گفت: بلی.

امام سجاد علیه السلام به قاتل فرمود: آیا ثواب تلقینت را برایم قرار می دهی تا دیه را برایت ببخشم و از کشتن نجات پیدا کنی؟ گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، من نیازمند به آن هستم و تو از آن بی نیازی،

ذُنُوبِی عَظِیمَةٌ، وَ ذَنْبِی إِلَی هَذَا الْمَقْتُولِ أَیْضاً بَیْنِی وَ بَیْنَهُ لَا بَیْنِی وَ بَیْنَ وَلِیِّهِ هَذَا، قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: فَتَسْتَسْلِمُ لِلْقَتْلِ أَحَبُّ إِلَیْکَ مِنْ نُزُولِکَ عَنْ هَذَا التَّلْقِینِ؟ قَالَ: بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ .فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ لِوَلِیِّ الْمَقْتُولِ: یَا عَبْدَ اللَّهِ قَابِلْ بَیْنَ ذَنْبِ هَذَا إِلَیْکَ وَ بَیْنَ تَطَوُّلِهِ عَلَیْکَ، قَتَلَ أَبَاکَ حَرَمَهُ لَذَّةَ الدُّنْیَا وَ حَرَمَکَ التَّمَتُّعَ بِهِ فِیهَا ،عَلَی أَنَّکَ إِنْ صَبَرْتَ وَ سَلَّمْتَ فَرَفِیقُکَ أَبُوکَ فِی الْجِنَانِ، وَ لَقَّنَکَ الْإِیمَانَ فَأَوْجَبَ لَکَ بِهِ جَنَّةَ اللَّهِ الدَّائِمَةَ وَ أَنْقَذَکَ مِنْ عَذَابِهِ الدَّائِمِ، فَإِحْسَانُهُ إِلَیْکَ أَضْعَافُ أَضْعَافِ جِنَایَتِهِ عَلَیْهِ ،فَإِمَّا أَنْ تَعْفُوَ عَنْهُ جَزَاءً عَلَی إِحْسَانِهِ إِلَیْکَ لِأُحَدِّثَکُمَا بِحَدِیثٍ مِنْ فَضْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله خَیْرٌ لَکَ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا ،وَ إِمَّا أَنْ تَأْبَی أَنْ تَعْفُوَ عَنْهُ حَتَّی أَبْذُلَ لَکَ الدِّیَةَ لِتُصَالِحَهُ عَلَیْهَا ،ثُمَّ أَخْبَرْتُهُ بِالْحَدِیثِ دُونَکَ فَلَمَا یَفُوتُکَ مِنْ ذَلِکَ الْحَدِیثِ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا لَوِ اعْتَبَرْتَ بِهِ فَقَالَ الْفَتَی :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ عَفَوْتُ عَنْهُ بِلَا دِیَةٍ وَ لَا شَیْ ءٍ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ لِمَسْأَلَتِکَ فِی أَمْرِهِ ،فَحَدِّثْنَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ بِالْحَدِیثِ. قَالَ عَلِی،ُّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله لَمَّا بُعِثَ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً إِلَی آخِرِ مَا سَیَأْتِی فِی أَبْوَابِ مُعْجِزَاتِهِ صلی اللّٰه علیه و آله.

«25»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام أَنَّهُ اتَّصَلَ بِهِ أَنَّ رَجُلًا مِنْ فُقَهَاءِ شِیعَتِهِ کَلَّمَ بَعْضَ النُّصَّابِ فَأَفْحَمَهُ بِحُجَّتِهِ حَتَّی أَبَانَ عَنْ فَضِیحَتِهِ، فَدَخَلَ عَلَی عَلیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام وَ فِی صَدْرِ مَجْلِسِهِ دَسْتٌ عَظِیمٌ مَنْصُوبٌ وَ هُوَ قَاعِدٌ خَارِجَ الدَّسْتِ، وَ بِحَضْرَتِهِ خَلْقٌ مِنَ الْعَلَوِیِّینَ وَ بَنِی هَاشِمٍ فَمَا زَالَ یَرْفَعُهُ حَتَّی أَجْلَسَهُ فِی ذَلِکَ الدَّسْتِ وَ أَقْبَلَ عَلَیْهِ فَاشْتَدَّ ذَلِکَ عَلَی أُولَئِکَ الْأَشْرَافِ :فَأَمَّا الْعَلَوِیَّةُ فَأَجَلُّوهُ عَنِ الْعِتَابِ، وَ أَمَّا الْهَاشِمِیُّونَ فَقَالَ لَهُ شَیْخُهُمْ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَکَذَا تُؤْثِرُ عَامِّیّاً عَلَی سَادَاتِ بَنِی هَاشِمٍ مِنَ الطَّالِبِیِّینَ وَ الْعَبَّاسِیِّینَ ؟فَقَالَ علیه السلام :إِیَّاکُمْ وَ أَنْ تَکُونُوا مِنَ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ. أَ تَرْضَوْنَ بِکِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَکَماً ؟قَالُوا :بَلَی .قَالَ :أَ لَیْسَ اللَّهُ یَقُولُ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللَّهُ لَکُمْ إِلَی قَوْلِهِ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ. فَلَمْ یَرْضَ لِلْعَالِمِ الْمُؤْمِنِ إِلَّا أَنْ یُرْفَعَ عَلَی الْمُؤْمِنِ

زیرا گناه من بزرگ است و گناه کشتن نیز بین مقتول و من است و نه بین من و این ولی او. حضرت فرمود: پس برای کشته شدن آماده باش که او محبوب تر است نزد تو از پائین آمدن ثواب ابن تلقین، گفت: بلی ای پسر رسول خدا. و سپس امام سجاد علیه السلام به ولی مقتول فرمود: ای بنده خدا، اگر بر گناه این شخص نسبت به شما در وارد کردن سختی در کشتن پدرت که لذت دنیا را بر او حرام کرد و تو را از بهره برداری پدر در لذت دنیا محروم کرد، صبر نمائی و تسلیم شوی، پس پدرت، رفیق تو در بهشت می باشد. این شخص به تو ایمان را تلقین نموده و بهشت جاویدان را برای تو واجب ساخته و تو را از عذاب همیشگی خدا نجات داده، پس احسان او به سوی تو، چندین برابر جنایت او بر پدرت است. پس اگر به خاطر احسانش به تو او را ببخشی، برای شما حدیث فضیلت رسول خدا صلی الله علیه و آله را نقل می کنم که از دنیا و آنچه در آن است بهتر باشد. اگر از بخشیدن او سرباز زنی تا به تو دیه پردازد و مصالحه نمائی سپس حدیث دیگری که فضیلت پایین تری برای شما را برمی شمارد روایت می کنم که نسبت به آن حدیث، بهتر از دنیا و آنچه در آن است را از دست می دهی، اگر پند گیری.

جوان گفت: ای پسر رسول خدا! من او را بدون پرداخت دیه و فقط برای رضای خدا و درخواست شما در این کار بخشیدم.

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تمام مردم به حق به عنوان بشارت دهنده و بیم دهنده فرستاده شد... تا آخر حدیث که در باب معجزات آن حضرت خواهد آمد. ⁽¹⁾

روایت 25

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام گوید: خبر به امام هادی علیه السلام رسید که یکی از فقهای شیعه در بحث با فردی ناصبی، او را با حجت خود مجاب ساخته، به طوری که رسوایی او را آشکار نموده است. پس روزی آن فقیه شیعی بر حضرت هادی علیه السلام وارد شد و در آن مجلس تشکی بزرگ پهن شده بود و او خارج از آن نشست، و نزد آن حضرت مردمی بسیار از جماعت علویان و بنی هاشم گرد آمده بودند. امام علیه السلام آن فقیه شیعی را پیوسته دعوت به بالا رفتن نمود تا این که بر روی آن تشک بزرگ نشانده و رو به جانب او کرد. این عمل بر اشراف حاضر در مجلس گران آمد، علویان هیچ نگفتند ولی شیخ هاشمیان رو به حضرت کرده و گفت: ای زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله، این گونه فردی عامی را بر سادات بنی هاشم از اولاد ابوطالب و هاشم ترجیح می دهی؟!

حضرت فرمود: مبادا مشمول افرادی شوید که خداوند درباره ایشان فرموده: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ»،⁽²⁾{آیا داستان کسانی را که بهره ای از کتاب [تورات] یافته اند ندانسته ای که [چون] به سوی کتاب خدا فراخوانده می شوند تا میانشان حکم کند، آنگه گروهی از آنان به حال اعراض، روی برمی تابند؟}آیا به حکم قرآن تن می دهید؟ گفتند: آری.

فرمود: مگر خداوند نمی فرماید: «یا أَیّهَا الّذینَ آمَنُوا إِذا قیلَ لَکُمْ تَفَسّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّهُ لَکُمْ وَ إِذا قیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّهُ الّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ»،⁽³⁾{ای کسانی که ایمان آورده اید، چون به شما گفته شود: «در مجالس جای باز کنید»، پس جای باز کنید تا خدا برای شما گشایش حاصل کند، و چون گفته شود: «برخیزید»، پس برخیزید. تا خدا [رتبه] کسانی از شما را که گرویده و کسانی را که دانشمندند [بر حسب] درجات بلند گرداند، و خدا به آنچه می کنید آگاه است.}و برای دانشمند مؤمن، جز ترفیع بر مؤمن غیر عالم رضایت نداده،

غَیْرِ الْعَالِمِ کَمَا لَمْ یَرْضَ لِلْمُؤْمِنِ إِلَّا أَنْ یُرْفَعَ عَلَی مَنْ لَیْسَ بِمُؤْمِنٍ أَخْبِرُونِی عَنْهُ؟ قَالَ :یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ. أَ وَ قَالَ :یَرْفَعُ اللَّهُ الَّذِینَ أُوتُوا شَرَفَ النَّسَبِ دَرَجَاتٍ؟ أَ وَ لَیْسَ قَالَ اللَّهُ: هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ؟ فَکَیْفَ تُنْکِرُونَ رَفْعِی لِهَذَا لَمَّا رَفَعَهُ اللَّهُ إِنَّ کَسْرَ هَذَا لِفُلَانٍ النَّاصِبِ بِحُجَجِ اللَّهِ الَّتِی عَلَّمَهُ إِیَّاهَا لَأَفْضَلُ لَهُ مِنْ کُلِّ شَرَفٍ فِی النَّسَبِ.

فَقَالَ الْعَبَّاسِیُّ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ شَرَّفْتَ عَلَیْنَا وَ قَصَّرْتَنَا عَمَّنْ لَیْسَ لَهُ نَسَبٌ کَنَسَبِنَا ،وَ مَا زَالَ مُنْذُ أَوَّلِ الْإِسْلَامِ یُقَدَّمُ الْأَفْضَلُ فِی الشَّرَفِ عَلَی مَنْ دُونَهُ فِیهِ .فَقَالَ علیه السلام :سُبْحَانَ اللَّهِ أَ لَیْسَ الْعَبَّاسُ بَایَعَ لِأَبِی بَکْرٍ وَ هُوَ تَیْمِیٌّ وَ الْعَبَّاسُ هَاشِمیٌّ؟ أَ وَ لَیْسَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ کَانَ یَخْدُمُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ هُوَ هَاشِمِیٌّ أَبُو الْخُلَفَاءِ وَ عُمَرُ عَدَوِیٌّ ؟وَ مَا بَالُ عُمَرَ أَدْخَلَ الْبُعَدَاءَ مِنْ قُرَیْشٍ فِی الشُّورَی وَ لَمْ یُدْخِلِ الْعَبَّاسَ ؟فَإِنْ کَانَ رَفْعُنَا لِمَنْ لَیْسَ بِهَاشِمِیٍّ عَلَی هَاشِمِیٍّ مُنْکَراً فَأَنْکِرُوا عَلَی الْعَبَّاسِ بَیْعَتَهُ لِأَبِی بَکْرٍ، وَ عَلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ خِدْمَتَهُ لِعُمَرَ بَعْدَ بَیْعَتِهِ ،فَإِنْ کَانَ ذَلِکَ جَائِزاً فَهَذَا جَائِزٌ فَکَأَنَّمَا أُلْقِمَ الْهَاشِمِیُّ حَجَراً ⁽¹⁾.

بیان

قال الفیروزآبادیّ: الدست من الثیاب و الورق ،و صدر البیت ،معربات.

قوله علیه السلام :لما رفعه اللّٰه بالتخفیف و التشدید.

«26»

لی: جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ، عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنْ عُمَرَ بْنِ زِیَادٍ، عَنْ مُدْرِکِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّاسَ فِی صَعِیدٍ وَاحِدٍ، وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِینُ فَتُوزَنُ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ ،فَیَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَی دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.

لی: و أنشدنا الشیخ الفقیه أبو جعفر لبعضهم:

العالم العاقل ابن نفسه *** أغناه جنس علمه عن جنسه

کم بین من تکرمه لغیره *** و بین من تکرمه لنفسه

همچنان که برای مؤمن، جز ترفیع بر غیر مؤمن رضایت نداده، به من بگویید بدانم که آیا خداوند فرموده: «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» یا این که فرموده: خدا کسانی از شما را که دارای شرف نسب هستند به پایه های بالا برد؟! مگر خداوند خود نفرموده: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ»،⁽²⁾{«آیا کسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند یکسانند؟»}پس چگونه منکر این ترفیع من نسبت به این مرد که خدا او را بالا برده، می شوید؟ به تحقیق شکست آن فلان فرد ناصبی با دلائل الهی که خداوند فقط به او تعلیم داده، از هر شرفی در نسب بالاتر است.

عباسی گفت: ای زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله، شما کسی را بر ما شرافت دادی که در نسب؛ در پایه و مکان ما نیست، حال اینکه تفضیل شرف نسبی، از آغاز اسلام تاکنون پیوسته متداول بوده است.

حضرت فرمود: سبحان الله! مگر عباس با ابوبکر بیعت نکرد، در حالی که او «تیمی» بود و عباس «هاشمی»؟ مگر عبدالله بن عباس گماشته عمر بن خطاب نشد با این که او هاشمی و پدر خلفای عباسی بود و عمر از قبیله عدی؟ و چرا عمر افراد دور از قریش را در شورای خلافت داخل کرد ولی از عباس صرف نظر نمود؟ اگر عمل ما مبنی بر ترفیع غیر هاشمی بر هاشمی منکر و غریب بوده، پس شما باید منکر عمل عباس در بیعت ابوبکر شده و بر عبدالله بن عباس در خدمت به عمر پس از بیعت با او خرده گیرید. اگر آن جایز بوده پس این هم جایز است، - این فرمایشاتی که بر زبان آن حضرت جاری شد - مانند این بود که سنگ در گلوی هاشمی فرو رفته باشد!!. ⁽³⁾

توضیح

فیروزآبادی گوید: (الدست) کلمه معرب است به معنای صدر مجلس، «الدست الثیاب» «والدست الورق» هم گفته می شود. (لما رفعه الله) با تشدید و بدون تشدید خوانده می شود.

روایت 26

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: روز قیامت خدای عزوجل مردم را در یک سرزمین جمع کند و موازین نهاده شود و خون شهداء را با مداد علماء بسنجند و مداد علماء بر خون شهداء بچربد.⁽⁴⁾

امالی صدوق: شیخ ما ابوجعفر صدوق این شعرها را برای ما خواند که شاعری به نظم آورده است:

دانای خردمند به خود موجود است

از علم ز جنسیت خود مستغنی است

آن را که به دیگری گرامی داری

از آن که به خود، تا به چه اندازه فرق است

«27»

لی: عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ: عَنِ الْأَسَدِیِّ ،عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَادی، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَمَّا کَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ علیهما السلام قَالَ مُوسَی :إِلَهِی مَا جَزَاءُ مَنْ دَعَا نَفْساً کَافِرَةً إِلَی الْإِسْلَامِ ؟قَالَ: یَا مُوسَی آذَنُ لَهُ فِی الشَّفَاعَةِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لِمَنْ یُرِیدُ.

أقول: سیجی ء الخبر بتمامه.

«28»

فس:حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّاسٍ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی، عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ ،عَنْ عُمَرَ بْنِ رُشَیْدٍ ،عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ ،قَالَ :قُلْ لِلَّذِینَ مَنَنَّا عَلَیْهِمْ بِمَعْرِفَتِنَا أَنْ یُعَرِّفُوا الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ فَإِذَا عَرَّفُوهُمْ فَقَدْ غَفَرُوا لَهُمْ.

«29»

ب: هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ ،عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَشْفَعُونَ إِلَی اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیُشَفِّعُهُمُ: الْأَنْبِیَاءُ ،ثُمَّ الْعُلَمَاءُ، ثُمَّ الشُّهَدَاءُ.

بیان

فیشفّعهم علی صیغة التفعیل، أی یقبل شفاعتهم.

«30»

ل: أَبِی، عَنْ عَلِیٍّ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ، عَنْ یُونُسَ ،یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِیمَا أَوْصَی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله عَلِیّاً: یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ مِنْ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ: الْإِنْفَاقُ مِنَ الْإِقْتَارِ ،وَ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ، وَ بَذْلُ الْعِلْمِ لِلْمُتَعَلِّمِ.

بیان

الإقتار التضیق فی المعاش.

«31»

ل: ابْنُ مَسْرُورٍ، عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ صُهَیْبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا یَجْمَعُ اللَّهُ لِمُنَافِقٍ وَ لَا فَاسِقٍ حُسْنَ السَّمْتِ وَ الْفِقْهَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ أَبَداً.

«32»

ن:بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا ،عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: مَنْ حَسُنَ فِقْهُهُ فَلَهُ حَسَنَةٌ.

بیان

لعلّ المراد :أن حصول الحسنة مشروط بحسن الفقه ،أو أن حسن الفقه فی کلّ مسألة یوجب حسنةً کاملةٌ.

روایت 27

امالی صدوق: عبدالعظیم حسنی از امام هادی از پدرانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که وقتی خدا با موسی سخن گفت، موسی گفت: معبودا! پاداش کسی که کافری را به اسلام دعوت کند چیست؟ خدا فرمود: ای موسی! روز قیامت برای هر که خواهد، به او اجازه شفاعت دهم.⁽¹⁾

مؤلف

تمام حدیث خواهد آمد.

روایت 28

تفسیر القمی: عبدالعظیم با سند خودش از امام صادق علیه السلام روایت کرده که در تفسیر آیه: «قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ»،{ به کسانی که ایمان آورده اند بگو تا از کسانی که به روزهای [پیروزیِ] خدا امید ندارند درگذرند.}⁽²⁾، فرمود: برای آنان که به معرفت ما به ایشان منت گذارده ایم، این که بشناساند آن هایی را که نمی دانند، وقتی به آنان شناساند، به تحقیق آن ها بخشیده شده است.⁽³⁾

روایت 29

قرب الاسناد: ابن صدقه از امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شفاعت کنندگان به سوی خدا در روز قیامت که شفاعت شان قبول می شود، سه کس است: 1. پیامبران 2. علماء 3. شهداء.⁽⁴⁾

توضیح

«فیشفعهم» صیغه فعل مضارع باب تفعیل، یعنی خداوند شفاعت آنان را قبول می کند.

روایت 30

الخصال: ای علی! سه کار از حقیقت ایمان است: بخشش در تنگی معیشت، حق دادن به مردم درباره خود، و یاد دادن علم به شاگرد.

بیان: «الاقتار» دست تنگی در امر معاش و زندگی است. ⁽⁵⁾

روایت 31

الخصال: سه خصلت را خدای عزوجل در منافق و فاسق جمع نکند. عباد بن صهیب گوید، از امام ششم شنیدم می فرمود: خداوند برای منافق و فاسق، نیک منظری و مسئله دانی و خوش خلقی را هرگز جمع نکند. ⁽⁶⁾

روایت 32

عیون اخبار الرضا علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که مسئله خود را نیکو کند، او را حسنه باشد.⁽⁷⁾

توضیح

مراد این است که به دست آمدن حسنه، مشروط به نیکو کردن آگاهی دینی است؛ یا این که نیکو کردن آگاهی دینی در هر مسئله، باعث حسنه کامل می شود.

«33»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی ،عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ :مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ ... فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ: مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ ضَلَالٍ إِلَی هُدًی فَقَدْ أَحْیَاهَا ،وَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ هُدًی إِلَی ضَلَالٍ فَقَدْ وَ اللَّهِ أَمَاتَهَا.

«34»

ما: بِإِسْنَادِ أَخِی دِعْبِلٍ، عَنِ الرِّضَا، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: فَقِیهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَی إِبْلِیسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.

«35»

ما: بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ: عَنِ الصَّادِقِ، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وُزِنَ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ بِدِمَاءِ الشُّهَدَاءِ فَیَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَی دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.

«36»

ع: الْعَطَّارُ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنْ یُونُسَ ،عَمَّنْ ذَکَرَهُ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَالِمَ وَ الْعَابِدَ فَإِذَا وَقَفَا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قِیلَ لِلْعَابِدِ انْطَلِقْ إِلَی الْجَنَّةِ ،وَ قِیلَ لِلْعَالِمِ :قِفْ تَشْفَعْ لِلنَّاسِ بِحُسْنِ تَأْدِیبِکَ لَهُمْ.

یر: الیقطینیّ، عن یونس، عمّن رواه مثله.

«37»

ع: أَبُو الْحَسَنِ طَاهِرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یُونُسَ الْفَقِیهُ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْهَرَوِیِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ تَمِیمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمِیدَةَ الرَّازِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَزِیدَ ،عَنْ أَبِی الدَّرْدَاءِ ⁽¹⁾قَالَ :سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ :إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَجْمَعُ الْعُلَمَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَقُولُ لَهُمْ: لَمْ أَضَعْ نُورِی وَ حِکْمَتِی فِی صُدُورِکُمْ إِلَّا وَ أَنَا أُرِیدُ بِکُمْ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اذْهَبُوا فَقَدْ غَفَرْتُ لَکُمْ عَلَی مَا کَانَ مِنْکُمْ.

«38»

مع:الْهَمْدَانِیُّ، عَنْ عَلِیّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ ،عَنْ یُونُسَ ،عَنْ سَعْدَانَ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الم هُوَ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ الْمُقَطَّعِ

روایت 33

امالی شیخ طوسی: سماعه گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: خداوند آیه «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽²⁾{هر کس کسی را - جز به قصاص قتل، یا [به کیفر] فسادی در زمین - بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد.} نازل فرمود، [به چه معنی است؟] فرمود: کسی که شخصی را از گمراهی به سوی هدایت بیرون آورد، به تحقیق آن نفس را زنده کرده است و کسی که نفس را از هدایت به سوی گمراهی بیرون برد، قسم به خدا آن را میرانده است.⁽³⁾

روایت 34

امالی شیخ طوسی: برادر دعبل از امام رضا از حضرت امیرالمؤمنین روایت کرده که فرمود: یک فقیه بر شیطان سخت تر از هزار عابد است.⁽⁴⁾

روایت 35

امالی شیخ طوسی: مشاجعی از امام رضا از حضرت صادق از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: روز قیامت مداد علماء با خون شهدا سنجیده می شود، مداد علماء بر خون شهدا سنگینی می کند.⁽⁵⁾

روایت 36

علل الشرائع: احمد بن محمّد، از پدرش، از احمد بن محمّد بن عیسی، از یونس بن عبدالرحمن، از کسی که ذکرش نموده، از حضرت ابی عبدالله علیه السلام که حضرت فرمودند: روز قیامت خداوند عزوجل، عالم و عابد را معبوث نموده و هر دو در مقابل حق می ایستند. به عابد گفته می شود: به بهشت برو و به عالم فرمان داده می شود: به بهشت برو. و به عالم فرمان داده می شود: بایست و به واسطه حسن تأدیب و تربیتی که مردم را نمودی، آن ها را شفاعت کن.⁽⁶⁾

بصائر الدرجات: یقطینی از یونس، مثل آن را روایت کرده است. ⁽⁷⁾

روایت 37

علل الشرائع: ابو الحسن طاهر بن یونس فقیه از محمّد بن عثمان هروی از ابو حامد احمد بن تمیم از محمّد بن عبیده از محمّد بن حمیده رازی از محمّد بن عیسی، از عبدالله بن زید، از ابی الدرداء نقل کرده که وی گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمودند: خداوند عزوجل روز قیامت علماء را جمع نموده و به ایشان می فرماید: نور و حکمت خود را در سینه های شما قرار ندادم مگر آن که خیر دنیا و آخرت را از آن قصد نمودم، بروید، تمام شما را آمرزیدم. ⁽⁸⁾

روایت 38

معانی الاخبار: ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «الم»، یک حرف از بعض حروف اسم اعظم خدا است که هر جزئی از آن

فِی الْقُرْآنِ ،الَّذِی یُؤَلِّفُهُ النَّبِیُّ صلی اللّٰه علیه و آله ،أَوِ الْإِمَامُ فَإِذَا دَعَا بِهِ أُجِیبَ، ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِین.َ قَالَ :بَیَانٌ لِشِیعَتِنَا ،الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ .قَالَ: مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ یَبُثُّونَ ،وَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ مِنَ الْقُرْآنِ یَتْلُونَ.

«39»

ل:الْأَرْبَعِمِائَةِ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :عَلِّمُوا صِبْیَانَکُمْ مَا یَنْفَعُهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا یَغْلِبُ عَلَیْهِمُ الْمُرْجِئَةُ بِرَأْیِهَا.

«40»

یر: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَاصِمٍ ،عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ سَالِمٍ ،عَنْ جَابِرٍ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: إِنَّ مُعَلِّمَ الْخَیْرِ یَسْتَغْفِرُ لَهُ دَوَابُّ الْأَرْضِ وَ حِیتَانُ الْبَحْرِ ،وَ کُلُّ ذِی رُوحٍ فِی الْهَوَاءِ ،وَ جَمِیعُ أَهْلِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ، وَ إِنَّ الْعَالِمَ وَ الْمُتَعَلِّمَ فِی الْأَجْرِ سَوَاءٌ ،یَأْتِیَانِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَفَرَسَیْ رِهَانٍ یَزْدَحِمَانِ.

بیان

أی کفرسی رهان یتسابق علیهما ،یزحم کل منهما صاحبه أی یجی ء بجنبه و یضیق علیه.

«41»

یر: ابْنُ هَاشِمٍ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ ،عَنْ جَابِرٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مُعَلِّمُ الْخَیْرِ تَسْتَغْفِرُ لَهُ دَوَابُّ الْأَرْضِ، وَ حِیتَانُ الْبَحْرِ وَ کُلُّ صَغِیرَةٍ وَ کَبِیرَةٍ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ سَمَائِهِ.

ثو:أبی، عن سعد ،عن ابن عیسی و ابن هاشم، عن الحسین بن سیف مثله.

«42»

یر: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :الْمُؤْمِنُ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِی فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ إِذَا مَاتَ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْ ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

بیان

الثلمة بالضمّ فرجة المکسور و المهدوم.

«43»

یر: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ ،عَنْ أَبِی حَمْزَةَ ،عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ عَلَّمَ خَیْراً فَلَهُ بِمِثْلِ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ .قُلْتُ: فَإِنْ عَلَّمَهُ غَیْرَهُ یَجْرِی ذَلِکَ لَهُ؟ قَالَ :إِنْ عَلَّمَهُ النَّاسَ کُلَّهُمْ جَرَی لَهُ. قُلْتُ :فَإِنْ مَاتَ؟ قَالَ: وَ إِنْ مَاتَ.

یر: أحمد ،عن محمّد البرقی، عن ابن أبی عمیر ،عن علیّ بن یقطین ،عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّٰه علیه السلام مثله.

در جایی از قرآن مجید آمده است، و پیامبر و امام معصوم که به مکان آن ها آگاهی دارند، هرگاه خواسته باشند خدا را به نام اعظمش بخوانند، آن حروف تقطیع شده را با هم تلفیق کرده و دعا می کنند، خدا نیز اجابت می فرماید. «ذلِک الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ»،⁽¹⁾{ این است کتابی که در [حقانیت] آن هیچ تردیدی نیست؛ [و] مایه هدایت تقواپیشگان است.}، فرمود: یعنی برای پیروان ما روشنگر است، «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ»،⁽²⁾{آنان که به غیب ایمان می آورند، و نماز را بر پا می دارند، و از آنچه به ایشان روزی داده ایم انفاق می کنند}، از آنچه به آنان می آموزیم آگاهی پیدا می کنند و همان مقدار از قرآن را که به آن ها آموخته ایم، خود می خوانند، و به دیگران یاد می دهند. ⁽³⁾

روایت 39

الخصال: به کودکانتان چیزی بیاموزید که خدا به وسیله آن به آنها سود دهد، نکند که مرجئه عقاید خود را بدان ها تحمیل کنند. ⁽⁴⁾

روایت 40

بصائر الدرجات: جابر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برای معلم کار خیر، چهار پایان زمین و ماهیان دریا و تمام جانداران هوا و تمام اهل آسمان و زمین استغفار می کنند. همانا دانشمندان و دانشجویان، روز قیامت در پاداش برابرند و مانند دو اسب مسابقه، بر همدیگر سبقت می گیرند.

توضیح

یعنی مانند دو اسب مسابقه از همدیگر سبقت می گیرند و هریک مزاحم دیگری می شوند، یعنی نزد اسبی که در کنارش است می آید و با همدیگر صحنه را ترک می کنند.⁽⁵⁾

روایت 41

بصائر الدرجات: جابر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: چهار پایان زمین و ماهیان دریا و هر کوچک و بزرگ در زمین و آسمان خدا، برای معلم کار خیر استغفار می کنند.

ثواب الأعمال: حسین بن سیف مثل آن را روایت کرده است.

روایت 42

بصائر الدرجات: ابن اسباط از امام صادق علیه السلام روایت کرده که امیرالمؤمنین فرمود: پاداش، مؤمن دانشمند از روزه دار، نمازگزار و جهادگر در راه خدا بزرگ تر است؛ وقتی مؤمن دانشمند بمیرد، در اسلام رخنه ای پیدا می شود که تا روز قیامت چیزی او را جبران نمی کند.⁽⁶⁾

توضیح

«الثلمه» شکاف چیزی شکسته و خراب شده را گویند.

روایت 43

بصائر الدرجات: ابوحمزه از ابوبصیر روایت کرده که شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود: کسی که کار خیری را یاد کرد، پاداشش مانند کسی است که به آن عمل نماید. عرض کردم: اگر به کسی دیگر آن را آموزش دهد، این مقدار ثواب می برد؟ فرمود: اگر به تمام مردم آن را یاد دهد، چنان ثوابی می برد. گفتم: اگر بمیرد؟ فرمود: گر چه بمیرد!⁽⁷⁾

بصائر الدرجات: ابوبصیر از امام صادق علیه السلام مثل آن را روایت کرده است.⁽⁸⁾

بیان

قوله: فإن علمه غیره أی المتعلم و یحتمل المعلم أیضا.

«44»

یر: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْحَارِثِیِ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :یَجِی ءُ الرَّجُلُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ کَالسَّحَابِ الرُّکَامِ أَوْ کَالْجِبَالِ الرَّوَاسِی فَیَقُولُ: یَا رَبِّ أَنَّی لِی هَذَا وَ لَمْ أَعْمَلْهَا؟ فَیَقُولُ :هَذَا عِلْمُکَ الَّذِی عَلَّمْتَهُ النَّاسَ یَعْمَلُ بِهِ مَنْ بَعْدَکَ.

بیان

الرکام بالضمّ: الضخم المتراکم بعضه فوق بعض.

«45»

یر: ابْنُ یَزِیدَ وَ ابْنُ هَاشِمٍ مَعاً ،عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ،عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ ،عَنِ الثُّمَالِیِّ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: عَالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ أَلْفَ عَابِدٍ.

«46»

یر: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنِ الْأَهْوَازِیِّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی ،عَنِ الْقَدَّاحِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ کَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَی سَائِرِ النُّجُومِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ.

«47»

یر: بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: فَضْلُ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ فَضْلِ الْعِبَادَةِ.

«48»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ حَسَّانَ ،⁽¹⁾عَنْ أَبِی طَاهِرٍ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَبَدٍ، عَنِ الدَّوَاوَنْدِیّ، ⁽²⁾عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: یَأْتِی صَاحِبُ الْعِلْمِ قُدَّامَ الْعَابِدِ بِرَبْوَةٍ مَسِیرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ.

بیان

الربوة مثلّثةً: ما ارتفع من الأرض، و لعلّ المراد أنّه یأتی إلی مکان مرتفع هو محلّ استقرارهم و موضع شرفهم قبل العابد بخمسمائة عام ،أو ارتفاع الربوة

توضیح

«فان علّمه غیره» دو معنا دارد: مقصود متعلم باشد، یعنی دانشجو چنین پاداشی دارد و احتمال دارد، مراد معلم باشد. یعنی آموزگار چنین پاداشی دارد.

روایت 44

بصائر الدرجات: حماد حارثی از امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: مردی روز قیامت می آید در حال که مانند ابر متراکم یا کوه های محکم و استوار حسنات دارد. می گوید: خدایا این ها برایم از کجا آمد، من که برای آن ها عملی نکرده ام. خداوند می فرماید: این دانش تو است که به مردم آموزش داده ای که بعد از تو به آن عمل کردند.⁽³⁾

توضیح

«الرکام» چیزی ضخیم و متراکم را گویند که روی هم انباشته باشد.

روایت 45

بصائر الدرجات: ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: دانشمندی که از دانشش بهره برد، بهتر است از عبادت هزار عابد.⁽⁴⁾

روایت 46

بصائر الدرجات: قداح از امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برتری دانشمند بر عابد، مانند ماه شب چهارده بر سایر ستارگان است. ⁽⁵⁾

روایت 47

بصائر الدرجات: از معصوم روایت شده که فرمود: فضیلت دانش نزد من از فضیلت عبادت دوست داشتنی تر می باشد.⁽⁶⁾

روایت 48

بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: عالم در جایگاه شرف و مقام خود، پانصد سال قبل از عابد وارد می گردد و نیز می توان گفت: بلندی جایگاه عالم نسبت به عابد، به اندازه پانصد سال راه می باشد. ⁽⁷⁾

توضیح

«الربوة» بلندی زمین را گویند، شاید مقصود این باشد که شخص عالم در جایگاه بلندی که محل استقرار و جایگاه شرافت آنان است، 500 سال قبل از عابد قرار می گیرد.

یا مراد طول

خمسمائة عام، أو أنهما یسیران فی المحشر و العالم قدام العابد مرتفعا علیه قدر خمس مائة عام.

«49»

یر: عُمَرُ بْنُ مُوسَی، عَنْ هَارُونَ ،عَنِ ابْنِ زِیَادٍ ،عَنِ الصَّادِقِ، عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: إِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی الْکَوَاکِبِ وَ فَضْلَ الْعَابِدِ عَلَی غَیْرِ الْعَابِدِ کَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَی الْکَوَاکِبِ.

«50»

یر: ابْنُ عِیسَی ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عَالِمٌ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ وَ مِنْ أَلْفِ زَاهِدٍ.

وَ قَالَ علیه السلام :عَالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ أَلْفَ عَابِدٍ.

ثو: ابن الولید ،عن الصفّار، عن ابن عیسی مثله.

«51»

یر: ابْنُ عِیسَی، عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَکْعَةٌ یُصَلِّیهَا الْفَقِیهُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ أَلْفَ رَکْعَةٍ یُصَلِّیهَا الْعَابِدُ.

«52»

ثو: الْعَطَّارُ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَمَّنْ رَوَاهُ ،عَنْ أَبَانٍ ،عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :لَا یَتَکَلَّمُ الرَّجُلُ بِکَلِمَةِ حَقٍّ یُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا ،وَ لَا یَتَکَلَّمُ بِکَلِمَةِ ضَلَالٍ یُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا کَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا.

«53»

سن: أَبِی ،عَنِ الْبَزَنْطِیِّ ،عَنْ أَبَانٍ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَلَّمَ بَابَ هُدًی کَانَ لَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ، وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أُجُورِهِمْ ،وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالٍ کَانَ لَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ، وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ.

«54»

سن: أَبِی ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْبَطَائِنِیِّ ،⁽¹⁾عَنْ أَبِی بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَطَاعُوا أَنْ یُحِبُّونَا لَأَحَبُّونَا.

500 سال است، یعنی اینکه عالم و عابد در محشر به گردش می پردازند در حالی که عالم پیش از عابد و 500 سال زودتر از او در آنجا به گردش پرداخته است.

روایت 49

بصائر الدرجات: ابن زیاد از امام صادق علیه السلام روایت می کند که پیامبر فرمود: برتری عالم بر عابد مانند برتری و فضیلت خورشید بر سائر ستارگان است و فضیلت عابد بر غیر عابد مانند برتری ماه بر سائر ستارگان است.⁽²⁾

روایت 50

بصائر الدرجات: محمد برقی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: عالم برتر از هزار عابد زاهد است. ⁽³⁾

ثواب الأعمال: صفار بن عیسی مثل آن روایت کرده است.⁽⁴⁾

روایت 51

بصائر الدرجات: بزنطی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: یک رکعت نماز فقیه افضل است از هفتاد رکعت که عابد می گذارد.

روایت 52

ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کس سخن حقّی نگوید و دیگران به آن عمل کنند، جز آنکه او را پاداشی همانند پاداش عمل کننده به آن باشد، و هیچ کس سخن گمراه کننده ای نگوید که به آن عمل کنند، جز آنکه او را بار گناهی همانند بار گناه عمل کننده به آن باشد. ⁽⁵⁾

روایت 53

المحاسن: محمد از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: کسی که باب هدایت را بداند، اجر و پاداش عمل کننده به آن را دارد و از پاداششان کاسته نخواهد شد و کسی که باب گمراهی را می داند، و زر و بال عمل کننده به آن را دارد و از بار گناهان آن ها چیزی کم نمی شود.⁽⁶⁾

روایت 54

المحاسن: ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: با مردم مجادله و دشمنی نکنید، چون مردم اگر بتوانند ما را دوست داشته باشند، دوست خواهند داشت. ⁽⁷⁾

بیان

لعلّ المراد النهی عن المجادلة و المخاصمة مع المخالفین إذا لم یؤثّر فیهم و لا ینفع فی هدایتهم ،و علّل ذلک بأنّهم بسوء اختیارهم بعدوا عن الحقّ بحیث یعسر علیهم قبول الحقّ کأنّهم لا یستطیعونه، أو صاروا بسوء اختیارهم غیر مستطیعین، و سیأتی الکلام فیه فی کتاب العدل.

«55»

سن: أَخِی ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ ،عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ ،عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنَّ لِی أَهْلَ بَیْتٍ وَ هُمْ یَسْمَعُونَ مِنِّی أَ فَأَدْعُوهُمْ إِلَی هَذَا الْأَمْرِ ؟قَالَ :نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ. الْمُرَادُ بِهَا الْأَصْنَامُ أَوْ حِجَارَةُ الْکِبْرِیتِ.

«56»

سن: عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی ،عَنْ سَمَاعَةَ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً فَقَالَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ ضَلَالٍ إِلَی هُدًی فَقَدْ أَحْیَاهَا وَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ هُدًی إِلَی ضَلَالٍ فَقَدْ قَتَلَهَا.

شی:عن سماعة مثله.

«57»

سن:عَلِیُّ بْنُ الْحَکَمِ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنْ فُضَیْلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام :قَوْلُ اللَّهِ فِی کِتَابِهِ :وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ: مِنْ حَرَقٍ أَوْ غَرَقٍ قُلْتُ فَمَنْ أَخْرَجَهَا منْ ضَلَالٍ إِلَی هُدًی؟ فَقَالَ :ذَلِکَ تَأْوِیلُهَا الْأَعْظَمُ.

«58»

سن: أَبِی عَنِ النَّضْرِ ،عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ ،عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ ،عَنْ حُمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :أَسْأَلُکَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ؟ قَالَ: نَعَمْ قَالَ کُنْتُ عَلَی حَالٍ وَ أَنَا الْیَوْمَ عَلَی حَالٍ أُخْرَی کُنْتُ أَدْخُلُ الْأَرْضَ فَأَدْعُو الرَّجُلَ وَ الِاثْنَیْنِ وَ الْمَرْأَةَ فَیُنْقِذُ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ وَ أَنَا الْیَوْمَ لَا أَدْعُو أَحَداً. فَقَالَ: وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ تُخَلِّیَ بَیْنَ النَّاسِ وَ بَیْنَ رَبِّهِمْ ؟فَمَنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُخْرِجَهُ مِنْ ظُلْمَةٍ إِلَی نُورٍ أَخْرَجَهُ. ثُمَّ قَالَ :وَ لَا عَلَیْکَ إِنْ آنَسْتَ مِنْ أَحَدٍ خَیْراً أَنْ تَنْبِذَ إِلَیْهِ الشَّیْ ءَ نَبْذاً .⁽¹⁾فَقُلْتُ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ :مِنْ حَرَقٍ أَوْ غَرَقٍ أَوْ غَدْرٍ، ثُمَّ سَکَتَ فَقَال: تَأْوِیلُهَا الْأَعْظَمُ أَنْ دَعَاهَا

توضیح

شاید مقصود این باشد که وقتی می دانید بحث و جدل در مخالفان اهل بیت اثر ندارد و باعث هدایت آن ها نمی شود، جدال را ترک کنید، چه این که آنان با اختیار بد خود از حق دور شدند، به گونه ای که پذیرش حق بر آنان سخت است و گویا نمی توانند آن را بپذیرند. یا آنان با انتخاب بد خود، قدرت و توانایی ندارند. در این مورد در کتاب العدل مطالب خواهد آمد.

روایت 55

المحاسن: سلیمان بن خالد می گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من اهل بیتی دارم که حرف مرا می پذیرند، آیا آنان را به امامت شما دعوت کنم؟ فرمود: بلی، خداوند می فرماید: و حضرت آیه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ»⁽²⁾{ای کسانی که ایمان آورده اید، خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگهاست حفظ کنید.} را تلاوت کرد که مراد از حجارة، بت ها یا سنگ آتش زنه است.

روایت 56

المحاسن: سماعه می گوید: آیه «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽³⁾{هر کس کسی را - جز به قصاص قتل، یا [به کیفر] فسادی در زمین - بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد. و هر کس کسی را زنده بدارد، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است.} را بر امام صادق علیه السلام عرضه داشتم. فرمود: کسی که مردم از گمراهی به هدایت رسانده است، او را زنده نموده و کسی که کسی را از هدایت به گمراهی برده است، او را کشته است.

تفسیر عیاشی: از سماعه مثل آن روایت شده است.⁽⁴⁾

روایت 57

المحاسن: فضیل گوید: از امام راجع به آیه «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽⁵⁾{و هر کس کسی را زنده بدارد، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است.} پرسیدم، فرمود: مراد نجات دادن از سوختن و غرق شدن است. عرض کردم کسی که شخصی را از گمراهی به هدایت رهنمون شده، چگونه است؟ فرمود: این تأویل اعظم این آیه است.⁽⁶⁾

روایت 58

المحاسن: حمران روایت کرده است که گفت: به خدمت امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم که: خدا کارهای شما را اصلاح کند! اجازه می فرمایید، سئوالی کنم؟ فرمود: «آری». عرض کردم که: پیش از این بر حالی بودم و امروز بر حالی دیگرم. پیش از این داخل محلی می شدم، پس یک مرد و دو مرد و یا زنی را به سوی حق (تشیّع) می خواندم، و خدا هر که را می خواست، می رهانید و از هلاکت نجات می بخشید، و من امروز کسی را دعوت نمی کنم. فرمود که: «بر تو حرجی و باکی نیست که میان مردم و پروردگار ایشان وا گذاری و به ایشان کار نداشته باشی؛ زیرا که هر که خدا اراده فرماید که او را از ظلمت و تاریکی ضلالت، به سوی نور و روشنی هدایت بیرون برد، او را بیرون می برد». بعد از آن فرمود که: «باکی بر تو نیست اگر خوبی ای را از کسی مشاهده کنی و اثر خیری در او ببینی چیز اندکی به سوی او اندازی» (یعنی گوشه ای از حقیقت را برای او بیان کنی).

عرض کردم : مرا خبر ده از قول خدای عز و جل: «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً» فرمود: «یعنی او را از سوختن یا غرق شدن نجات دهد». بعد از آن خاموش شد. پس فرمود: «تأویل اعظم آن، این است که او را به حق بخواند و آن شخص او را اجابت کند».⁽⁷⁾

فَاسْتَجَابَتْ لَهُ ⁽¹⁾.

شی: عن حمران مثله.

«59»

شی: عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ ،⁽²⁾عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی :الم ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ .قَالَ: کِتَابُ عَلِیٍّ لَا رَیْبَ فِیهِ .هُدیً لِلْمُتَّقِینَ .قَالَ :الْمُتَّقُونَ شِیعَتُنَا الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ، وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ ،وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ ،وَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ یَبُثُّونَ.

«60»

شی: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی :وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ :لَمْ یَقْتُلْهَا ⁽³⁾أَوْ أَنْجَاهَا مِنْ غَرَقٍ أَوْ حَرَقٍ، أَوْ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِکَ کُلِّهِ یُخْرِجُهَا مِنْ ضَلَالَةٍ إِلَی هُدًی.

«61»

شی: عَنْ أَبِی بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی :وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ مَنِ اسْتَخْرَجَهَا مِنَ الْکُفْرِ إِلَی الْإِیمَانِ.

«62»

سر: مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِابْنِ مَحْبُوبٍ ،عَنِ الْفَضْلِ ،عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی :أَبْلِغْ خَیْراً وَ قُلْ خَیْراً ،وَ لَا تَکُونَنَّ إِمَّعَةً.

مکسورة الألف مشددة المیم المفتوحة و العین غیر المعجمة.

قَالَ: وَ مَا الْإِمَّعَةُ ؟قَال:َ لَا تَقُولَنَّ :أَنَا مَعَ النَّاسِ ،وَ أَنَا کَوَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا هُمَا نَجْدَانِ: نَجْدُ خَیْرٍ، وَ نَجْدُ شَرٍّ، فَمَا بَالُ نَجْدِ الشَّرِّ أَحَبُّ إِلَیْکُمْ مِنْ نَجْدِ الْخَیْرِ..

جا: أحمد بن الولید ،عن أبیه، عن الصفّار ،عن أبی معروف ،عن ابن مهزیار ،عن ابن محبوب ،عن الفضل بن یونس مثله

تفسیر عیاشی: حمران مثل آن را روایت کرده است. ⁽⁴⁾

روایت 59

تفسیر عیاشی: سعد بن مسلم از امام صادق علیه السلام روایت می کند که درباره آیه «الم ذلِک الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ»، فرمود کتاب علی علیه السلام است که شکی در آن نیست و «هدی للمتقین» متقین و پرهیزکاران، شیعیان ما هستند که ایمان به غیب داشته، نماز را به پا می دارند و انفاق می کنند و آنچه را به آنان یاد دادیم، انتشار می دهند. ⁽⁵⁾

روایت 60

تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام در مورد آیه «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»، فرمود: معنایش این است که با این که قتل بر او ثابت است، او را نمی کشد؛ یا او را از غرق شدن و سوختن نجات می دهد و از همه مهم تر این است که کسی را از گمراهی به سوی هدایت بیرون برد. ⁽⁶⁾

روایت 61

تفسیر عیاشی: ابوبصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»، پرسیدم، فرمود: مقصود خارج کردن از کفر به سوی ایمان است.⁽⁷⁾

روایت 62

سرائر: فضل از امام هفتم علیه السلام روایت می کند که فرمود: خیررسان و خیرگو باش. نگو من با مردم و مانند یکی از آنان هستم. به هر کس نگو من با تو هستم، زیرا پیامبر فرمود: دو راه بیشتر نیست، یکی راه خیر و دیگری شر، چرا راه شر از راه خیر نزد شما محبوب تر است؟

مجالس مفید: فضل بن یونس مثل آن را روایت کرده است.⁽⁸⁾

بیان

قال فی النهایة :اُغد عالماً أو متعلّماً و لا تکن إمعة الإمّعةٌ بکسر الهمزة و تشدید المیم: الذی لا رأی له فهو یتابع کلٌ أحد علی رأیه، و الهاء فیه للمبالغة ،و یقال فیه: إمع أیضا ،و لا یقال للمرأة :إمّعة ،و همزته أصلیة لأنه لا یکون أفعل وصفاً ،و قیل: هو الّذی یقول لکلّ أحد أنا معک .و منه حدیث ابن مسعود لا یکوننَّ أحدکم إمّعةٌ، قیل: و ما الإمّعةً؟ قال :الّذی یقول: أنا مع الناس .انتهی .و النجد: الطریق الواضح المرتفع ،و الحاصل أنّه لا واسطة بین الحقّ و الباطل، فالخروج عن الحقّ لمتابعة الناس ینتهی إلی الباطل.

«63»

سر: مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ ،عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ ،عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: لَقِیَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِینَةِ لَیْلًا فَقَالَ لِی :یَا حَارِثُ فَقُلْتُ: نَعَمْ فَقَالَ: أَمَا لَتَحْمِلُنَّ ذُنُوبَ سُفَهَائِکُمْ ؟عَلَی عُلَمَائِکُمْ ثُمَّ مَضَی ،قَالَ: ثُمَّ أَتَیْتُهُ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَیْهِ فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ لِمَ قُلْتَ لَتُحْمَلَنَّ ذُنُوبُ سُفَهَائِکُم عَلَی عُلَمَائِکُمْ فَقَدْ دَخَلَنِی مِنْ ذَلِکَ أَمْرٌ عَظِیمٌ ،فَقَالَ: نَعَمْ مَا یَمْنَعُکُمْ إِذَا بَلَغَکُمْ عَنِ الرَّجُلِ مِنْکُمْ مَا تَکْرَهُونَهُ مِمَّا یَدْخُلُ بِهِ عَلَیْنَا الْأَذَی وَ الْعَیْبُ عِنْدَ النَّاسِ أَنْ تَأْتُوهُ فَتُؤَنِّبُوهُ ⁽¹⁾وَ تَعِظُوهُ وَ تَقُولُوا لَهُ قَوْلًا بَلِیغاً ؟فَقُلْتُ لَهُ: إِذًا لَا یَقْبَلُ مِنَّا وَ لَا یُطِیعُنَا ؟قَالَ: فَقَالَ: فَإِذًا فَاهْجُرُوهُ عِنْدَ ذَلِکَ وَ اجْتَنِبُوا مُجَالَسَتَهُ.

«64»

سر: مِنْ کِتَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ ،عَنِ الصَّادِقِ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ دَعَا إِلَی ضَلَالٍ لَمْ یَزَلْ فِی سَخَطِ اللَّهِ حَتَّی یَرْجِعَ مِنْهُ.

«65»

غو: قَالَ النَّبِیُّ صلی اللّٰه علیه و آله: إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٍ جَارِیَةٍ أَوْ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ ،أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ.

«66»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَا عَلِیُّ نَوْمُ الْعَالِمِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ رَکْعَةٍ یُصَلِّیهَا الْعَابِدُ، یَا عَلِیُّ لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ، وَ لَا عِبَادَةَ مِثْلُ التَّفَکُّرِ.

«67»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :عُلَمَاءُ أُمَّتِی کَأَنْبِیَاءِ بَنِی إِسْرَائِیلَ.

توضیح

در کتاب «النهایه» ابن اثیر آمده: صبح کنید در حالی که دانشمند یا دانشجو باشید و «امعة» نباشید، یعنی کسی که دارای هیچ رأی و نظری نیست و تابع نظر هر کسی است. ها، در امعه برای مبالغه است و «امع» نیز گفته می شود. برای زن امعه گفته نمی شود و همزه آن اصلی می باشد، زیرا آن افعل وصفی نیست، گفته شده که آن واژه برای کسی به کار می رود که به هر کس برسد بگوید، من با شما هستم. و از آن قبیل است حدیث ابن مسعود که گفت: هیچ کدام شما امعه نباشید. گفته شد: امعه چیست؟ گفت: کسی که می گوید من با مردم هستم. «نجد» راه روشن و بلندی را گویند و حاصل مطلب این است که واسطه ای بین حق و باطل نیست، بیرون رفتن از حق به خاطر پیروی کردن از مردم، لاجرم به باطل منجر می شود.

روایت 63

سرائر: حارث بن مغیره می گوید: شبی در یکی از راه های مدینه، امام صادق علیه السلام مرا دید، فرمود: گناه نادانان خود را به گردن علمایتان می اندازید. سپس حضرت رفت و من با فاصله ای نزد حضرت آمدم و عرض کردم: فرمایش شما بر من گران تمام شد. فرمود: بلی! مردی از شما ما را اذیت و نزد مردم از ما عیب جویی می کند، چرا شما او را با زبان رسا نصیحت نمی کنید؟ عرض کردم قبول نمی کند. فرمود: در این صورت از وی دوری کرده و از مجالستش بپرهیزید.⁽²⁾

روایت 64

سرائر: از کتاب عبدالله بن بکر از امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که به سوی گمراهی دعوت کند، همیشه در غضب خدا است تا از آن بر گردد.⁽³⁾

روایت 65

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: وقتی مؤمن بمیرد عملش قطع می شود مگر از سه چیز: 1. صدقه، جاریه؛ 2. علمی که به واسطه آن مردم منتفع می شوند؛ 3. اولاد نیکی که برایش دعا کند.⁽⁴⁾

روایت 66

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی، خواب عالم بهتر از هزار رکعت نمازی است که عابد بخواند.⁽⁵⁾

روایت 67

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دانشمندان امت من مثل پیامبران بنی اسرائیل هستند.⁽⁶⁾

«68»

جا:أَبُو غَالِبٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الزُّرَارِیِّ، ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی، عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ،عَنْ خَارِجَةَ بْنِ مُصْعَبٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ الْعَبْدِیِّ قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ بِطَلَبِ تِبْیَانِ الْعِلْمِ حَتَّی أَخَذَ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِبَیَانِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ قَبْلَ الْجَهْلِ.

بیان

فی الکافی: کان قبل الجهل. و هذا دلیل علی سبق أخذ العهد علی العالم ببذل العلم علی أخذ العهد علی الجاهل بالتعلم أو بیان لصحّته ،و المراد أنّ اللّٰه خلق الجاهل من العباد بعد وجود العالم کالقلم و اللوح و سائر الملائکة و کخلیفة اللّٰه آدم بالنسبة إلی أولاده.

«69»

م: قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام :قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ. عِبَادَ اللَّهِ هَذَا قِصَاصُ قَتْلِکُمْ لِمَنْ تَقْتُلُونَهُ فِی الدُّنْیَا وَ تُفْنُونَ رُوحَهُ .أَ وَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِأَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ ،وَ مَا یُوجِبُ اللَّهُ عَلَی قَاتِلِهِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقِصَاصِ؟ قَالُوا :بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ :أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ أَنْ تَقْتُلَهُ قَتْلًا لَا یَنْجَبِرُ وَ لَا یَحْیَا بَعْدَهُ أَبَداً .قَالُوا :مَا هُوَ قَالَ أَنْ یُضِلَّهُ عَنْ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلّی اللّٰه علیه و آله وَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ یَسْلُکَ بِهِ غَیْرَ سَبِیلِ اللَّهِ ،وَ یُغْوِیَهُ بِاتِّبَاعِ طَرِیقِ أَعْدَاءِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ الْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِمْ ،وَ دَفْعِ عَلِیٍّ علیه السلام عَنْ حَقِّهِ وَ جَحْدِ فَضْلِهِ فَهَذَا هُوَ الْقَتْلُ الَّذِی هُوَ تَخْلِیدُ هَذَا الْمَقْتُولِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ، فَجَزَاءُ هَذَا الْقَتْلِ مِثْلُ ذَلِکَ الْخُلُودِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ.

«70»

ضه: قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ :عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ صَدَقَةٍ تَجْرِی لَهُ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ.

«71»

ضه: قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: سَاعَةٌ مِنْ عَالِمٍ یَتَّکِیُ عَلَی فِرَاشِهِ یَنْظُرُ فِی عَمَلِهِ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ الْعَابِدِ سَبْعِینَ عَاماً.

روایت 68

مجالس مفید: محمد بن ابی عمیر عبدی روایت کرده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدا از اهل جهالت پیمان جستجوی روشن کردن علم را نگرفته که از اهل علم، پیمان بیان علم را برای جاهلان گرفته است.

توضیح

در کتاب کافی «کان قبل الجهل»، آمده است، و این دلیل جلو بودن پیمان عالم به بخشش علم، بر گرفتن پیمان بر جاهل به تعلم می شود؛ یا بیان برای صحیح بودن آن پیمان می شود و مراد این است که خدا بندگان جاهل را بعد از وجود عالم خلق کرده است، مثل لوح و قلم و باقی ملائکه و مثل حضرت آدم خلیفه خدا نسبت به اولادش.⁽²⁾

روایت 69

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام:

امام حسن عسکری علیه السلام از امام سجاد علیه السلام در تفسیر آیه مبارکه «وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»، فرمود: بندگان خدا، این قصاص کشتن شما برای کسی است که در دنیا او را می کشید و روحش را از بین می برید، آیا به بزرگ تر از این کشتن به شما خبر ندهم و آنچه خدا بر کشتنش قرار داده، چیزی بزرگ تر از قصاص است؟ گفتند: بلی! ای فرزند رسول خدا؛ فرمود: بزرگ تر از این کشتن، قتل است که جبران نشود و بعد از آن هرگز زنده نشود. گفتند: آن کدام کشتن است؟ فرمود: این که از نبوت حضرت محمد صلی الله علیه وآله و از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام کسی را گمراه کنی و راهی غیر راه خدا بروی و کسی را به خاطر پیروی دشمنان علی و قائل شدن به امامت آن ها گمراه کنی و علی از حقش دور کنی و فضیلت اش را انکار نمائی؛ پس این کشتن است که مقتول را در آتش جهنم جاویدان می کند، پس کیفر این کشتن، مثل آن، دائم بودن در آتش جهنم است.⁽³⁾

روایت 70

روضة الواعظین: پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده اند: چون آدمی می میرد عمل او قطع می شود مگر در سه مورد: دانشی که از آن بهره برده شود، یا صدقه ای که برای او جاری باشد، یا فرزند شایسته ای که برای او دعا کند.⁽⁴⁾

روایت 71

روضة الواعظین: و فرموده اند: یک ساعت عالم که بر بستر خویش تکیه زند و در عمل خویش بنگرد، بهتر از عبادت هفتاد سال عابد است.⁽⁵⁾

«72»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ سَبْعِینَ دَرَجَةً بَیْنَ کُلِّ دَرَجَتَیْنِ حُضْرُ الْفَرَسِ سَبْعِینَ عَاماً ،وَ ذَلِکَ أَنَّ الشَّیْطَانَ یَدَعُ الْبِدْعَةَ لِلنَّاسِ فَیُبْصِرُهَا الْعَالِمُ فَیَنْهَی عَنْهَا وَ الْعَابِدُ مُقْبِلٌ عَلَی عِبَادَتِهِ لَا یَتَوَجَّهُ لَهَا وَ لَا یَعْرِفُهَا.

«73»

ضه: قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَ لَا أُحَدِّثُکُمْ عَنْ أَقْوَامٍ لَیْسُوا بِأَنْبِیَاءَ وَ لَا شُهَدَاءَ یَغْبِطُهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ الْأَنْبِیَاءُ وَ الشُّهَدَاءُ بِمَنَازِلِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَلَی مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ، ⁽¹⁾فَقِیلَ :مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ ؟قَالَ :هُمُ الَّذِینَ یُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَی اللَّهِ ،وَ یُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَیَّ ،قَالَ: یَأْمُرُونَهُمْ بِمَا یُحِبُّ اللَّهُ وَ یَنْهَوْنَهُمْ عَمَّا یَکْرَهُ اللَّهُ، فَإِذَا أَطَاعُوهُمْ أَحَبَّهُمُ اللَّهُ.

«74»

غو: قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ لَا یَنْتَزِعُ الْعِلْمَ انْتِزَاعاً وَ لَکِنْ یَنْتَزِعُهُ بِمَوْتِ الْعُلَمَاءِ ،حَتَّی إِذَا لَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ اتَّخَذَ النَّاسُ رُؤَسَاءَ جُهَّالًا :فَأَفْتَوُا النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا.

«75»

ختص: قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام :مَنِ اسْتَنَّ بِسُنَّةٍ حَسَنَةٍ فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْ ءٌ ،وَ مَنِ اسْتَنَّ بِسُنَّةٍ سَیِّئَةٍ فَعَلَیْهِ وِزْرُهَا وَ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَیْ ءٌ.

«76»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ یَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً، أَوْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ، أَوْ نَهَی عَنْ مُنْکَرٍ، أَوْ دَلَّ عَلَی خَیْرٍ ،أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ وَ مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَیْهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیکٌ.

«77»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لَمْ یَمُتْ مَنْ تَرَکَ أَفْعَالًا تُقْتَدَی بِهَا مِنَ الْخَیْرِ وَ مَنْ نَشَرَ حِکْمَةً ذُکِرَ بِهَا.

«78»

وَ مِنْهُ: عَنِ النَّبیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: أَرْبَعٌ تَلْزَمُ کُلَّ ذِی حِجًی مِنْ أُمَّتِی ،قِیلَ :وَ مَا هُنَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ :اسْتِمَاعُ الْعِلْمِ وَ حِفْظُهُ ،وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ نَشْرُهُ.

«79»

عدة: عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: مِنَ الصَّدَقَةِ أَنْ یَتَعَلَّمَ الرَّجُلُ الْعِلْمَ وَ یُعَلِّمَهُ النَّاسَ.

روایت 72

و نیز فرموده اند: عالم هفتاد درجه بر عابد برتری دارد که میان هر دو درجه، فاصله هفتاد سال دویدن اسب است و این به آن سبب است که شیطان برای مردم بدعت می نهد، عالم آن را می بیند و از آن نهی می کند ولی عابد به عبادت خود روی آورده است و به آن توجه نمی کند و آن را نمی شناسد.⁽²⁾

روایت 73

روضة الواعظین: و پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده اند: آیا به شما خبر دهم از گروههایی که پیامبران و شهیدان نیستند و روز رستاخیز، پیامبران و شهیدان به جایگاههای ایشان در پیشگاه الهی که بر منابر نور است غبطه می خورند؟ گفته شد: ای رسول خدا! ایشان کیستند؟ فرمودند: آنانی هستند که محبت خدا را در دلهای بندگانش می افکنند و بندگان را هم محبوب خداوند قرار می دهند. گفتیم: محبت خدا را بر دل بندگان افکندن را فهمیدیم، ولی بندگان را چگونه محبوب خداوند قرار می دهند؟ فرمودند: بندگان را به آنچه خداوند دوست دارد فرمان می دهند و از آنچه ناخوش می دارد باز می دارند، و هر گاه آنان اطاعت کنند، خداوند ایشان را دوست می دارد.⁽³⁾

روایت 74

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانا خدا علم را نمی گیرد، ولی با مرگ دانشمند آن را می گیرد تا از علماء هیچ کس باقی نمی ماند. و مردم جاهلان را رؤسای خود انتخاب می کنند، پس آن ها بدون علم فتوا می دهند، پس گمراه می شوند و گمراه می کنند. ⁽⁴⁾

روایت 75

اختصاص: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: هر که سنت حسنه ای را بنا گذارد، پاداش آن برایش می باشد، و پاداش هر که به آن سنت حسنه عمل می کند نیز برای بانی آن است، بدون این که از پاداش عمل کنندگان چیزی کم شود؛ و هر که سنت سیئه را بنیان گذاری کند، گناهش به عهده او و گناه هر کس که به آن عمل کند نیز به عهده او است، بدون این که از گناهان آنان چیزی کم شود.⁽⁵⁾

روایت 76

نوادر الراوندی: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: هر کس وساطت و شفاعت خوبی انجام دهد، یا امر به معروف و نهی از منکر نماید، یا کسی را به کار خیری راهنمایی کند، یا اشاره به کار خیری کند، در این کارهای خیر شریک خواهد بود، چنان که اگر کسی با اشاره یا راهنمایی، کسی را به کار خلاف و ناروایی وادار کند، در عمل و مجازات با خلافکار شریک می باشد.⁽⁶⁾

روایت 77

کنز الکراجکی: حضرت علی علیه السلام فرمود: نمیرد آنکه کارهای نیکی از خود به جای نهد و دیگران از او پیروی کنند. هر که سخن حکیمانه ای منتشر سازد، بدان یادش کنند.⁽⁷⁾

روایت 78

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: چهار چیز باشد که برای هر خردمند از امتم لازم است. گفتند: یا رسول اللَّه، آنها چه باشند؟ فرمود: گوش گرفتن علم، و بدل سپردن علم، و عمل کردن بدان و نشر آن.⁽⁸⁾

روایت 79

عدة: [عدة الداعی] رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که علم را یاد بگیرد و برای مردم آموزش دهد، از جمله صدقه دادن است.⁽⁹⁾

«80»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :زَکَاةُ الْعِلْمِ تَعْلِیمُهُ مَنْ لَا یَعْلَمُهُ.

«81»

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: لِکُلِّ شَیْ ءٍ زَکَاةٌ وَ زَکَاةُ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمَهُ أَهْلَهُ.

«82»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَا عَلیُّ نَوْمُ الْعَالِمِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الْعَابِدِ ،یَا عَلِیُّ رَکْعَتَانِ یُصَلِّیهِمَا الْعَالِمُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَکْعَةً یُصَلِّیهَا الْعَابِدُ.

«83»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: رَحِمَ اللَّهُ خُلَفَائِی. فَقِیلَ :یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُکَ ؟قَالَ :الَّذِینَ یُحْیُونَ سُنَّتِی وَ یُعَلِّمُونَهَا عِبَادَ اللَّهِ.

«84»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :فَقِیهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَی الشَّیْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.

«85»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: إِنَّ مَثَلَ الْعُلَمَاءِ فِی الْأَرْضِ کَمَثَلِ النُّجُومِ فِی السَّمَاءِ یُهْتَدَی بِهَا فِی ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ،فَإِذَا طُمِسَتْ أَوْشَکَ أَنْ تَضِلَّ الْهُدَاةُ.

«86»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْعُلَمَاءِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ :إِنِّی لَمْ أَجْعَلْ عِلْمِی وَ حُکْمِی فِیکُمْ إِلَّا وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَغْفِرَ لَکُمْ عَلَی مَا کَانَ مِنْکُمْ وَ لَا أُبَالِی.

«87»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا تَصَدَّقَ النَّاسُ بِصَدَقَةٍ مِثْلَ عِلْمٍ یُنْشَرُ.

«88»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا أَهْدَی الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ عَلَی أَخِیهِ هَدِیَّةً أَفْضَلَ مِنْ کَلِمَةِ حِکْمَةٍ یَزِیدُهُ اللَّهُ بِهَا هُدًی وَ یَرُدُّهُ عَنْ رَدًی.

«89»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ أَنْ یَعْلَمَ الْمَرْءُ عِلْماً ثُمَّ یُعَلِّمَهُ أَخَاهُ.

«90»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: الْعَالِمُ وَ الْمُتَعَلِّمُ شَرِیکَانِ فِی الْأَجْرِ وَ لَا خَیْرَ فِی سَائِرِ النَّاسِ.

«91»

وَ قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَیْمَانَ: وَجَدْتُ فِی الْإِنْجِیلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ لِعِیسَی علیه السلام: عَظِّمِ الْعُلَمَاءَ وَ اعْرِفْ فَضْلَهُمْ فَإِنِّی فَضَّلْتُهُمْ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِی إِلَّا النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی الْکَوَاکِبِ، وَ کَفَضْلِ الْآخِرَةِ عَلَی الدُّنْیَا ،وَ کَفَضْلِی عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ ⁽¹⁾.

«92»

کِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ ،عَنْ حُمَیْدِ بْنِ شُعَیْبٍ ،عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: دَخَلَ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام رَجُلٌ فَقَالَ: رَحِمَکَ اللَّهُ أُحَدِّثُ أَهْلِی ؟قَالَ :نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ :یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ .وَ قَالَ: وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها.

روایت 80

از آن حضرت صلی الله علیه وآله: زکات دانش این است که آن را به کسی که نمی داند، بیاموزی.⁽²⁾

روایت 81

امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی زکات و مالیاتی دارد و زکات و مالیات علم این است که آن را به اهلش بیاموزد.

روایت 82

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی! خواب عالم برتر از عبادت عابد است. ای علی! دو رکعت نمازی که عالم بگذارد، برتر است از هفتاد رکعت نماز عابد.

روایت 83

منیة المرید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوندا! جانشینانم را رحمت کن. گفته شد: ای رسول خدا، جانشینان شما کیستند؟ فرمود: آنانی که سنت مرا زنده می کنند و سنتم را به بندگانم آموزش می دهند.⁽³⁾

روایت 84

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: یک فقیه بر شیطان سخت تر از هزار عابد است.⁽⁴⁾

روایت 85

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: مَثَل دانشمندان بر روی زمین مثل ستارگان آسمان است که در تاریکی های خشکی ها و دریاها به آنها هدایت می شوند، هنگامی که ناپدید شود یا شک نماید یا از راه راست گمراه شود. ⁽⁵⁾

روایت 86

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: خداوند روز قیامت به علماء می فرماید: من علم و حکمتم را در میان شما قرار ندادم مگر این که می خواهم هر گناهی که شما دارید را ببخشم و باکی ندارم.

روایت 87

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: مردم صدقه ای مانند منتشر ساختن دانش نداده اند.

روایت 88

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مرد مسلمان بر برادرش هدیه ای بهتر از کلمه حکمت که خدا هدایتش را بر آن بیافزاید یا او را از پستی برگرداند، نداده است.

روایت 89

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین صدقه آن است که شخصی علمی را بیاموزد و سپس به برادر دینی اش آموزش دهد.⁽⁶⁾

روایت 90

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عالم و متعلم هر دو در پاداش شریک اند و در سایر مردم خیری نیست.

روایت 91

مقاتل بن سلیمان گوید: در کتاب «انجیل» یافتم: خداوند متعال به عیسی علیه السلام فرمود: دانشمندان را گرامی دار، فضیلت آنان را بشناس، زیرا من دانشمندان را بر تمام آفریدگانم، جز پیامبران و رسولان خود، همانند فضیلت آفتاب بر ستارگان و مزیت آخرت بر دنیا، و همچون برتری من بر تمام اشیاء، برتری بخشیدم.⁽⁷⁾

روایت 92

کتاب جعفر بن محمد بن شریح: جابر جعفی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: شخصی بر امام باقر علیه السلام وارد شد و گفت: خدا تو را رحمت کند، در مورد خانواده ام به من حدیث کن. فرمود: بله! خدا در قرآن فرموده: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ»،⁽⁸⁾{ای کسانی که ایمان آورده اید، خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگهاست، حفظ کنید.} و فرموده: «وَ أْمُرْ أَهْلَک بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها»،{ و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش}.⁽⁹⁾

باب 9 استعمال العلم و الإخلاص فی طلبه و تشدید الأمر علی العالم

الآیات

البقرة: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (44)».

آل عمران: «وَلَکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِمَا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتَابَ وَبِمَا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (79)».

الشعراء: «وَالشُّعَرَاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (224)»«أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وَادٍ یَهِیمُونَ (225)»«وَأَنَّهُمْ یَقُولُونَ مَا لَا یَفْعَلُونَ (226)».

الزمر: «فَبَشِّرْ عِبادِ »(17)«الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ (18)».

الصف:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (2)» «کَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ (3)».

الأخبار

«1»

لی: ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام بِمَ یُعْرَفُ النَّاجِی؟ فَقَالَ :مَنْ کَانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَهُوَ نَاجٍ وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَإِنَّمَا ذَلِکَ مُسْتَوْدَعٌ ⁽¹⁾.

بیان

المستودع بفتح الدال: من استودع الإیمان أو العلم أیّاماً ثمّ یسلب منه أی یترکه بأدنی فتنة.

«2»

لی: فِی کَلِمَاتِ الرَّسُولِ صلّی اللّٰه علیه و آله زِینَةُ الْعِلْمِ الْإِحْسَانُ.

«3»

فس:فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ. قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :نَزَلَتْ فِی قَوْمٍ وَصَفُوا عَدْلًا ثُمَّ خَالَفُوهُ إِلَی غَیْرِهِ.

«4»

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ قَالَ: هُمْ بَنُو أُمَیَّةَ وَ الْغاوُونَ بَنُو فُلَانٍ.

بیان

قال الجوهریّ: کبّه لوجهه أی صرعه و کبکبه أی کبّه و منه قوله تعالی

باب نهم : عمل به علم و اخلاص در طلب دانش و وظیفه خطیر دانشمندان

آیات

{آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید، با اینکه شما کتاب [خدا] را می خوانید؟ آیا [هیچ] نمی اندیشید؟}

{بلکه [باید بگوید:] «به سبب آنکه کتاب [آسمانی] تعلیم می دادید و از آن رو که درس می خواندید، علمای دین باشید.»}

{و شاعران را گمراهان پیروی می کنند. آیا ندیده ای که آنان در هر وادیی سرگردانند؟ و آنانند که چیزهایی می گویند که انجام نمی دهند.}

{و[لی] آنان که خود را از طاغوت به دور می دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوی خدا بازگشته اند، آنان را مژده باد، پس بشارت ده به آن بندگان من که: به سخن گوش فرامی دهند و بهترین آن را پیروی می کنند؛ اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان.}

{ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا چیزی می گویید که انجام نمی دهید؟ نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید.}

روایات

روایت 1

أمالی صدوق: مفضل بن عمر گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: ناجی را به چه می توان شناخت؟ فرمود: هر که کردارش موافق گفتار باشد ناجی است و هر که کردارش با گفتارش موافق نیست، ایمان عاریتی دارد. ⁽²⁾

توضیح

«المُستَوْدَعْ» کسی که ایمان یا علم چند روزی نزد وی امانت است و با کوچکترین فتنه از بین می رود.

روایت 2

أمالی صدوق: از جمله سخنان رسول خدا صلی الله علیه وآله است: زیور دانش احسان است. ⁽³⁾

روایت 3

تفسیر القمی: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ»،⁽⁴⁾{پس آنها و همه گمراهان در آن [آتش] افکنده می شوند.} فرمود: این آیه درباره گروهی نازل شده است که عدالت را توصیف می کند و در عمل با آن مخالفت می نمایند.⁽⁵⁾

روایت 4

در روایت دیگری آمده: مراد از آنها بنی امیه و گمراهان بنی فلان است. ⁽⁶⁾

توضیح

فَکُبْکِبُوا فِیها .

أقول

ذکر أکثر المفسرین أنّ ضمیر «هُمْ »راجع إلی الآلهة، و لا یخفی أنّ ما ذکره علیه السلام أظهر. و العدل :کل أمر حق یوافق العدل و الحکمة من الطاعات و الأخلاق الحسنة و العقائد الحقة.

«5»

فس: أَبِی عَنِ الْأَصْفَهَانِیِّ،عَنِ الْمِنْقَرِیِّ، عَنْ حَفْصٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَا حَفْصُ مَا أَنْزَلْتُ ⁽¹⁾الدُّنْیَا مِنْ نَفْسِی إِلَّا بِمَنْزِلَةِ الْمَیْتَةِ إِذَا اضْطُرِرْتُ إِلَیْهَا أَکَلْتُ مِنْهَا یَا حَفْصُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلِمَ مَا الْعِبَادُ[ عَلَیْهِ ]عَامِلُونَ ،وَ إِلَی مَا هُمْ صَائِرُونَ، فَحَلُمَ عَنْهُمْ عِنْدَ أَعْمَالِهِمُ السَّیِّئَةِ لِعِلْمِهِ السَّابِقِ فِیهِمْ، فَلَا یَغُرَّنَّکَ حُسْنُ الطَّلَبِ مِمَّنْ لَا یَخَافُ الْفَوْتَ .ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَی :تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ .الْآیَةَ .وَ جَعَلَ یَبْکِی وَ یَقُولُ :ذَهَبَتْ وَ اللَّهِ الْأَمَانِیُّ عِنْدَ هَذِهِ الْآیَةِ ،ثُمَّ قَالَ: فَازَ وَ اللَّهِ الْأَبْرَارُ ،تَدْرِی مَنْ هُمْ؟[ هُمُ ]الَّذِینَ لَا یُؤْذُونَ الذَّرَّ کَفَی بِخَشْیَةِ اللَّهِ عِلْماً ،وَ کَفَی بِالاغْتِرَارِ بِاللَّهِ جَهْلًا یَا حَفْصُ إِنَّهُ یُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ یُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ ،وَ مَنْ تَعَلَّمَ وَ عَمِلَ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِیَ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً ،فَقِیلَ :تَعَلَّمَ لِلَّهِ ،وَ عَمِلَ لِلَّهِ ،وَ عَلَّمَ لِلَّهِ ،قُلْتُ :جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا حَدُّ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا ؟فَقَالَ :فَقَدْ حَدَّ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ :لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ. إِنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِاللَّهِ أَخْوَفُهُمْ لِلَّهِ، وَ أَخْوَفَهُمْ لَهُ أَعْلَمُهُمْ بِهِ، وَ أَعْلَمَهُمْ بِهِ أَزْهَدُهُمْ فِیهَا .فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَوْصِنِی، فَقَالَ: اتَّقِ اللَّهَ حَیْثُ کُنْتَ فَإِنَّکَ لَا تَسْتَوْحِشُ.

بیان

ما أنزلت الدنیا من نفسی لفظة من إما بمعنی فی أو للتبعیض أی من منازل نفسی ،کان للنفس مواطن و منازل للأشیاء تنزل فیها علی حسب درجاتها و منازلها عند الشخص .قوله علیه السلام :ذهبت و اللّٰه الأمانی أی ما یرجوه الناس و یحکمونه و یتمنونه علی اللّٰه بلا عمل، إذ الآیة تدل علی أن الدار الآخرة لیست إلا لمن لا یرید شیئا من العلو فی الأرض و الفساد، و کل ظلم علوّ و کل فسق فساد .و الذرّ :النمل الصغار ،و المراد عدم إیذاء أحد من الناس، أو ترک إیذاء جمیع المخلوقات حتّی الذرّ،و لا ینافی ما ورد فی بعض الأخبار من جواز قتل النمل و غیرها ،إذ الجواز لا ینافی الکراهة ،مع أنه یمکن حملها علی ما إذا کانت موذیةً ،قوله :لِکَیْلا تَأْسَوْا أی لکیلا تحزنوا .قوله: فإنّک لا تستوحش أی بل یکون اللّٰه تعالی أنیسک فی کلّ حال.

جوهری گوید: «کبّه لوجهه» یعنی او را به صورت انداخت. «کبکبه» یعنی او را انداخت، و پرت کرد. و به همین معنا است آیه مبارکه

« فَکُبْکِبُوا فیها هُمْ وَ الْغاوُونَ »،⁽²⁾{پس آنها و همه گمراهان در آن [آتش] افکنده می شوند.}

مؤلف

اکثر مفسرین گفته اند: ضمیر «هم» به خدایان برمی گردد پوشیده نیست آن چیزی که امام علیه السلام فرموده، آشکارتر است و «عدالت» هر کاری است که موافق عدل و حکمت باشد که عبارت از اطاعت ها و اخلاق نیک و اعتقادات بر حق است.

روایت 5

تفسیر القمی: حفص از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: دنیا نزد من فقط به منزله مردار است که در صورت ناچاری از آن استفاده می کنم. ای حفص، خداوند می داند که بندگآن چه اعمالی انجام داده و سرنوشتشان چیست؟ به همین جهت در صورت بروز اعمال بد از بندگان، خداوند حلم و بردباری می ورزد. مبادا اینکه خداوند فعلا پی گیر اعمال تو نیست فریبت بدهد، چون از دستش رهایی نداری. خداوند متعال می فرماید: «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یُریدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ»،⁽³⁾{آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که در زمین خواستار برتری و فساد نیستند، و فرجام [خوش] از آنِ پرهیزکاران است.}و شروع به گریه نمود و فرمود: به خدا قسم این آیه باعث رفتن آرزوها می گردد. سوگند به خدا که نیکان پیروزند، آنان کسانی اند که مورچه ای را نمی آزارند. ترس از خدا علم است و مغرور شدن به خداوند نادانی است. ای حفص، هفتاد جاهل آمرزیده می شوند، قبل از این که از دانشمند یک گناه آمرزیده شود. یاد گرفتن، عمل کردن، و برای خدا یاد دادن باعث می شود که انسان در ملکوت آسمان ها عظیم و بزرگ خوانده شود. بنابراین، یاد دادن، عمل کردن، یاد گرفتن تو برای خدا باشد.

از آن حضرت درباره زهد پرسیدم. حضرت فرمود: خدای متعال در قرآن حدود زهد را معین فرموده: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ»،⁽⁴⁾{تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید.}و فرمودند: داناترین مردم به خداوند، خداترس ترین آنانند، و اینان داناترین مردم به خداوند و پارساترین آنان در دنیا می باشد.

مردی عرض کرد: ای فرزند رسول خدا، سفارشم نما. فرمود: هر جا باشی از خدا بترس که در این صورت وحشت نخواهی کرد.⁽⁵⁾

توضیح

واژه «من» در «ما أنزلت الدنیا من نفسی» به معنای «فی» یا برای تبعیض است. گویا نفس دارای منزل گاه هایی برای اشیاء می باشد که به حسب درجه و منزلت آن جایگاه، نزد شخص فرود می آید.

«ذهبت و الله الأمانی» یعنی چیزهایی را که مردم امیدوارند و بدون عمل آن را آرزو می کنند؛ زیرا آیه می گوید: خانه آخرت برای کسانی است که هیچ تفوق طلبی و فساد انگیزی در زمین نداشته باشند. هر ظلمی بلند پروازی و هر فسقی فساد است.

«ذر» یعنی مورچه کوچک و مقصود در این حدیث این است که هیچ انسانی و یا هیچ مخلوقی را نیازارد و این منافاتی ندارد که در بعضی اخبار آمده که کشتن مورچه و غیر آن جایز است، چون جواز با کراهت ناسازگار نیست و می توان اخباری که کشتن آنها را جایز می داند را در صورتی دانست که آنها باعث اذیت شوند. قوله «لِکَیْلا تَأْسَوْا» یعنی تو را ناراحت نسازد. «فإنک لا تستوحش» بلکه خدا در همه حال مونس توست.

«6»

فس: أَبِی ،عَنِ الْأَصْفَهَانِیّ،ِ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ، رَفَعَهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ ،ثُمَّ عَادَ لِیَسْأَلَ عَنْ مِثْلِهَا، فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: مَکْتُوبٌ فِی الْإِنْجِیلِ: لَا تَطْلُبُوا عِلْمَ مَا لَا تَعْمَلُونَ وَ لَمَّا عَمِلْتُمْ بِمَا عَلِمْتُمْ ،فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا لَمْ یُعْمَلْ بِهِ لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً.

إیضاح

لعلّ المراد النهی عن طلب علم لا یکون غرض طالبه العمل به، و لا یکون عازماً علی الإتیان به ،و یحتمل أن یکون النهی راجعا إلی القید ،أی لا تکونوا غیر عاملین بما علمتم حتّی إذا طلبتم العلم الّذی یلزمکم طلبه یکون بعد عدم العمل بما علمتم ،فیکون مذموما من حیث عدم العمل لا من حیث الطلب.

«7»

ب: ابْنُ سَعْدٍ، عَنِ الْأَزْدِیِّ، قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَبْلِغْ مَوَالِیَنَا عَنَّا السَّلَامَ وَ أَخْبِرْهُمْ أَنَّا لَا نُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِلَّا بِعَمَلٍ ،وَ أَنَّهُمْ لَنْ یَنَالُوا وَلَایَتَنَا إِلَّا بِعَمَلٍ أَوْ وَرَعٍ ،وَ أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ.

تبیین

قال الجزریّ: یقال: أغن عنّی الشرک، أی اصرفه و کفّه ،و منه قوله تعالی :لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً ⁽¹⁾

«8»

ل: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ، عنِ الْقَدَّاحِ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا حَقُّ الْعِلْمِ ؟قَالَ :الْإِنْصَاتُ لَهُ ،قَالَ :ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: الِاسْتِمَاعُ لَهُ ،قَالَ :ثُمَّ مَهْ ؟قَالَ :الْحِفْظُ لَهُ، قَالَ: ثُمَّ مَهْ ؟قَالَ :ثُمَّ الْعَمَلُ بِهِ ،قَالَ :ثُمَّ مَهْ ؟قَالَ :ثُمَّ نَشْرُهُ.

ما: جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ ،عَنِ ابْنِ نَهِیکٍ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ، عَنِ الْقَدَّاحِ مِثْلَهُ.

بیان

لعلّ سؤال السائل کان عما یوجب العلم ،أو عن آداب طلب العلم ،و یحتمل أن یکون غرضه استعلام حقیقته ،فأجابه علیه السلام ببیان ما یوجب حصوله لأنه الذی ینفعه فالحمل علی المبالغة .و الإنصات: السکوت عند الاستماع فإن کثرة المجادلة عند العالم توجب الحرمان عن علمه.

روایت 6

تفسیر القمی: منقری گوید: مردی خدمت امام زین العابدین علیه السلام آمد و از آن حضرت سؤالاتی نمود و سپس برگشت تا مانند آن مسائل را سؤال کند. امام زین العابدین علیه السلام فرمود: در «انجیل» نوشته شده: چون به دانشتان عمل نکردید، علم آنچه را که نمی دانید طلب نکنید، زیرا علم، زمانی که به آن عمل نشود، جز از خدا دوری نمی افزاید.⁽²⁾

توضیح

شاید مراد، نهی از طلب علمی باشد که هدف طالب علم، عمل به آن نیست، و قصد عمل به آن را ندارد. و احتمال دارد مراد نهی باشد که به قید بر می گردد، یعنی شما عالمان بی عمل نباشید، که طلب علم شما بعد از ترک عمل به دانش های شما باشد که مذموم است، پس مذمت به خاطر عمل نکردن به آن علم است نه به خاطر طلب علم.

روایت 7

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام به ازدی فرمود: دوستانم را سلام برسان! و به آنان خبر بده، ما را از عذاب خدا چیزی جز عمل باز نمی دارد و آنان به ولایت ما نمی رسند جز به عمل یا تقوا. و با حسرت ترین مردم روز قیامت کسی است که عدالت را توصیف نموده ولی عملاً با آن مخالفت کرده است.⁽³⁾

توضیح

جزری گوید: «أغن عنی الشرک»، گفته می شود، مراد این است که شرک را از من دور گردان و او را بسنده کن.

و مقصود از آیه مبارکه « إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظَّالِمینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُتَّقین»،⁽⁴⁾{آنان هرگز در برابر خدا از تو حمایت نمی کنند [و به هیچ وجه به کار تو نمی آیند] و ستمگران بعضی شان دوستان بعضی [دیگر]ند، و خدا یار پرهیزگاران است.} نیز به همین معنا است.⁽⁵⁾

روایت 8

الخصال: علم پنج درجه دارد. امام ششم علیه السلام از قول پدرشان فرمود: مردی خدمت حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و عرض کرد: ای رسول خدا! علم چیست؟ فرمود: خاموشی در برابر معلم. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: گوش گرفتن علم. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: حفظ آن. عرض کرد:

سپس چیست؟ فرمود: عمل به آن. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: نشر دادن برای دیگران.⁽⁶⁾

امالی شیخ طوسی: گروهی از قداح، مثل حدیث بالا را روایت کرده اند.⁽⁷⁾

توضیح

شاید سؤال پرسشگر از چیزی بوده که سبب علم می شود. یا از آداب جستجوی علم بوده و احتمال دارد، غرض پرسشگر آگاهی از حقیقت علم باشد و امام علیه السلام او را به چیزی که سبب حاصل شدن علم می شود پاسخ گفت. زیرا آن چیز او را منفعت می رساند، پس حمل بر مبالغه و سکوت به هنگام استماع می شود، زیرا مجادله بسیار در نزد عالم موجب محروم شدن از علم او می گردد.

«9»

ن: الْوَرَّاقُ ،عَنِ ابْنِ مَهْرَوَیْهِ ⁽¹⁾،عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْغَازِی، عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ آبَائِهِ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ،أَنَّهُ قَالَ: الدُّنْیَا کُلُّهَا جَهْلٌ إِلَّا مَوَاضِعَ الْعِلْمِ ،وَ الْعِلْمُ کُلُّهُ حُجَّةٌ إِلَّا مَا عُمِلَ بِهِ ،وَ الْعَمَلُ کُلُّهُ رِیَاءٌ إِلَّا مَا کَانَ مُخْلَصاً وَ الْإِخْلَاصُ عَلَی خَطَرٍ حَتَّی یَنْظُرَ الْعَبْدُ بِمَا یُخْتَمُ لَهُ.

ید، محمّد بن عمرو بن علیّ البصری، عن علیّ بن الحسن المثنی، عن ابن مهرویه مثله .

بیان

لعلّ المراد بمواضع العلم الأنبیاء و الأئمة و من أخذ عنهم العلم.

«10»

ما:الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ هَارُونَ، عَنِ ابْنِ زِیَادٍ ،قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام -وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ -فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لِلْعَبْدِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَبْدِی أَ کُنْتَ عَالِماً ؟فَإِنْ قَالَ :نَعَمْ،،قَالَ لَهُ :أَ فَلَا عَمِلْتَ بِمَا عَلِمْتَ ؟وَ إِنْ قَالَ :کُنْتُ جَاهِلًا ،قَالَ لَهُ :أَ فَلَا تَعَلَّمْتَ حَتَّی تَعْمَلَ؟ فَیُخْصَمُ فَتِلْکَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ.

بیان

قوله :فیخصم .علی البناء للمفعول، یقال :خاصمه فخصمه أی غلبه.

«11»

ما: الْمُفِیدُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ،عَنْ أَبِیهِ وَ الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنِ الْمِنْقَرِیِّ ،عَنْ حَفْصٍ قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :مَنْ تَعَلَّمَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ عَمِلَ لِلَّهِ ،وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِیَ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً، وَ قِیلَ: تَعَلَّمَ لِلَّهِ ،وَ عَلَّمَ لِلَّهِ⁽²⁾.

«12»

ما: بِإِسْنَادِ أَخِی دِعْبِلٍ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام :أَنَّهُ قَالَ لِخَیْثَمَةَ: أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِالْعَمَلِ، وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ ،وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُمْ إِذَا قَامُوا بِمَا أُمِرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

بیان

من وصف عدلا أی لغیره و لم یعمل به .و یحتمل أن یکون المراد أن یقول بحقیة دین و لا یعمل بما قرّر فیه من الأعمال.

روایت 9

عیون أخبار الرضا: داود بن سلیمان گوید: امام رضا علیه السلام از پدرانشان از امیرالمؤمنین علیهم السلام نقل فرمودند: دنیا تماماً جهل است مگر مواضع علم، و علم - تماماً - بر انسان حجت است مگر آنچه به آن عمل شود؛ و عمل تماماً ریا می باشد مگر آنچه که خالصانه باشد؛ و اخلاص هم در معرض خطر است تا این که انسان ببیند عاقبت و پایان کارش چه می شود.⁽³⁾

توحید: محمد بن عمرو از ابن مهرویه، مثل حدیث بالا را نقل کرده است.⁽⁴⁾

توضیح

شاید مراد جایگاه علم پیامبران و ائمه علیهم السلام و کسی که از آنان علم اخذ می کند باشد.

روایت 10

امالی شیخ طوسی: ابن زیاد گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که آن حضرت از آیه: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ»، ⁽⁵⁾{بگو: «برهانِ رسا ویژه خداست.»} سؤال شد. آن حضرت فرمود: خدای متعال روز قیامت به بنده اش می گوید: ای بنده من، آیا عالم بودی؟ اگر گفت بله، می فرماید: چرا به علمت عمل نکردی، و اگر گوید: نادان بودم، خداوند می فرماید: چرا علم نیاموختی تا عمل کنی؟ پس خدا بر او پیروز شود. پس آن حجت رسا است.⁽⁶⁾

توضیح

«فیخصم» به صیغه مجهول است، گفته می شود: «خاصمه فخصمه» یعنی بر او غلبه پیدا کرد.

روایت 11

امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که برای خداوند علم آموزش دهد و برای خدا عمل کند و برای خداوند علم بیاموزد، در ملکوت آسمانها انسان بزرگ خوانده شود. و بعضی گفته اند: آن حضرت فرمود: کسی که برای خدا علم آموزش دهد و بیاموزد.⁽⁷⁾

روایت 12

امالی شیخ طوسی: برادر دعبل خزاعی روایت کرده که امام محمد تقی علیه السلام به خیثمه فرمود: به شیعیانم بگو، آن چیزی که در نزد خداست جز به عمل به دست نمی آید؛ و به شیعیانم برسان که روز قیامت با حسرت ترین مردم کسی است که عدالت را برای دیگران توصیف نموده و خودش عمل نکرده؛ و به شیعیانم برسان که آنان وقتی اوامر خدا را انجام دادند، آنگاه روز قیامت از جمله رستگارانند.⁽⁸⁾

توضیح

«من وصف عدلا» یعنی عدالت را برای دیگران تعریف کرده و خودش عملاً مخالفت نموده و احتمال دارد مراد این باشد که حقیقت دین را بیان کرده و به اعمال دینی عمل نکرده.

«13»

مع، ن: ابْنُ عُبْدُوسٍ ،عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ، عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ ،عَنِ الْهَرَوِیِّ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِیَّ بْنَ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام یَقُولُ :رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْیَا أَمْرَنَا فَقُلْتُ لَهُ وَ کَیْفَ یُحْیِی أَمْرَکُمْ؟ قَالَ :یَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ یُعَلِّمُهَا النَّاسَ، فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ کَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا ،قَالَ: قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَدْ رُوِیَ لَنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً لِیُمَارِیَ بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ یُبَاهِیَ بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ لِیُقْبِلَ بِوُجُوهِ النَّاسِ إِلَیْهِ فَهُوَ فِی النَّارِ .فَقَالَ علیه السلام: صَدَقَ جَدِّی علیه السلام أَ فَتَدْرِی مَنِ السُّفَهَاءُ ؟فَقُلْتُ: لَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ،قَالَ :هُمْ قُصَّاصُ مُخَالِفِینَا، وَ تَدْرِی مَنِ الْعُلَمَاءُ ؟فَقُلْتُ: لَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ،فَقَالَ :هُمْ عُلَمَاءُ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام الَّذِینَ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُمْ وَ أَوْجَبَ مَوَدَّتَهُمْ ،ثُمَّ قَالَ :وَ تَدْرِی مَا مَعْنَی قَوْلِهِ: أَوْ لِیُقْبِلَ بِوُجُوهِ النَّاسِ إِلَیْهِ ؟قُلْتُ: لَا، قَالَ یَعْنِی وَ اللَّهِ بِذَلِکَ ادِّعَاءَ الْإِمَامَةِ بِغَیْرِ حَقِّهَا، وَ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَهُوَ فِی النَّارِ.

«14»

ثو: أَبِی ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ ،عَنِ الْمِنْقَرِیِّ، عَنْ حَفْصٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ کُفِیَ مَا لَمْ یَعْلَمْ.

بیان

کُفِیَ مَا لَمْ یَعْلَم أی علمه اللّٰه بلا تعب.

«15»

سن: أَبِی ،عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ حَرِیزٍ ،عَنْ یَزِیدَ الصَّائِغِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: یَا یَزِیدُ أَشَدُّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ الَّذِینَ وَصَفُوا الْعَدْلَ ثُمَّ خَالَفُوهُ ،وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ.

بیان

فِی جَنْبِ اللَّهِ أی طاعة اللّٰه أو طاعة ولاة أمر اللّٰه الذین هم مقربوا جنابه فکأنهم بجنبه.

«16»

سن: فِی رِوَایَةِ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی أَوْ غَیْرِهِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُون.َ قَالَ: مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ ⁽¹⁾.

«17»

سن: أَبِی ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الْمُفَضَّلِ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْحَسْرَةَ وَ النَّدَامَةَ وَ الْوَیْلَ کُلَّهُ لِمَنْ لَمْ یَنْتَفِعْ بِمَا أَبْصَرَ، وَ مَنْ لَمْ یَدْرِ الْأَمْرَ الَّذِی هُوَ عَلَیْهِ مُقِیمٌ أَ نَفْعٌ هُوَ لَهُ أَمْ ضَرَرٌ ؟قَالَ :قُلْتُ :فَبِمَا یُعْرَفُ النَّاجِی؟ قَالَ: مَنْ کَانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً

روایت 13

معانی الأخبار، عیون أخبار الرضا علیه السلام: عبدالسلام بن صالح هروی گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم که چنین می فرمود: خداوند رحمت کند کسی را که امر ما را زنده بدارد. عرض کردم: چگونه امر شما را زنده بدارد؟ حضرت فرمودند: علوم ما را فراگیرد و به مردم بیاموزد، زیرا اگر مردم بر آن گفتار نیک اطلاع می یافتند، از ما پیروی می کردند. - راوی گوید: - عرض کردم: از امام صادق علیه السلام برای ما روایتی نقل شده است که آن حضرت فرمودند: هر کس مطلبی را بیاموزد تا با افراد نادان بحث و جدل کند یا با علماء به مباهات و فخر فروشی بپردازد و جماعتی از مردم را به سوی خود متوجه کند، چنین شخصی اهل جهنم است، امام رضا علیه السلام فرمودند: جدم درست فرمودند، آیا می دانی سفهاء و نادان چه کسانی هستند؟ عرض کردم: خیر، یابن رسول الله، حضرت فرمودند: آنان داستان پردازان اهل سنت اند. آیا می دانی علما چه کسانی هستند؟ عرض کردم: خیر، یابن رسول الله! حضرت فرمودند، آنان علماء آل محمّد هستند که خداوند اطاعت و دوستی شان را واجب کرده است، سپس فرمودند: آیا می دانی منظور آن حضرت از این که فرموده اند «تا مردم را به سوی خود متوجه کند» چه بوده است؟ عرض کردم خیر، فرمود: به خدا قسم، منظور آن حضرت، ادعای نابجا و ناروای امامت است، و هر کس چنین کند، اهل جهنم خواهد بود.⁽²⁾

روایت 14

ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که بر آنچه می داند عمل کند، از آنچه نمی داند بی نیاز باشد.⁽³⁾

توضیح

«کفی ما لم یعلم» یعنی خدا او را علم بدون زحمت می دهد.

روایت 15

المحاسن: یزید صائغ از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: ای یزید، روز قیامت باحسرت ترین مردم کسانی است که عدل را تعریف نموده و سپس با آن مخالفت کرده باشد، و آن قول خدای متعال است «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ»⁽⁴⁾.

توضیح

«فِی جَنْبِ اللَّهِ» یعنی طاعت خدا و یا فرمانبرداری والیان امر خدا، آنانی که به خدا نزدیک اند گویا در کنار خدا هستند.

روایت 16

المحاسن: امام صادق علیه السلام در تفسیر قول خدای متعال «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ و الْغاوُونَ» فرمود: مراد از آن کسی کاست که عدل را برای دیگران توصیف کند و خودش عملاً مخالفت نماید. ⁽⁵⁾

روایت 17

المحاسن: مفضل از امام صادق علیه السلام روایت کرده: آن حضرت فرمود: همانا حسرت و پشیمانی و ویل همه بر کسی باد که به بینائی اش بهره مند نگشته، و نداند ولایت اهل بیت را که دارد، آیا برایش مفید بوده یا مضر. عرض کردم: به چه چیزی انسان رستگار می شود؟ فرمود: کسی که کردارش موافق گفتارش باشد،

فَأُثْبِتَ لَهُ الشَّهَادَةُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَإِنَّمَا ذَلِکَ مُسْتَوْدَعٌ ⁽¹⁾.

«18»

ضا: أَرْوِی مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ لِیُمَارِیَ بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ یُبَاهِیَ بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ یَصْرِفَ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْهِ لِیُرَئِّسُوهُ وَ یُعَظِّمُوهُ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.

«19»

شا: فِی خُطْبَةٍ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام تَرَکْنَا صَدْرَهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا مِنَ الضَّلَالَةِ ،وَ بَصَّرَنَا مِنَ الْعَمَی، وَ مَنَّ عَلَیْنَا بِالْإِسْلَامِ ،وَ جَعَلَ فِینَا النُّبُوَّةَ ،وَ جَعَلَنَا النُّجَبَاءَ ،وَ جَعَلَ أَفْرَاطَنَا أَفْرَاطَ الْأَنْبِیَاءِ ،وَ جَعَلَنَا خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ،نَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ ،وَ نَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ ،وَ نَعْبُدُ اللَّهَ وَ لَا نُشْرِکُ بِهِ شَیْئاً ،وَ لَا نَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً ،فَنَحْنُ شُهَدَاءُ اللَّهِ ،وَ الرَّسُولُ شَهِیدٌ عَلَیْنَا، نَشْفَعُ فَنُشَفَّعُ فِیمَنْ شَفَعْنَا لَهُ ،وَ نَدْعُو فَیُسْتَجَابُ دُعَاؤُنَا ،وَ یُغْفَرُ لِمَنْ نَدْعُو لَهُ ذُنُوبُهُ ،أَخْلَصْنَا لِلَّهِ فَلَمْ نَدْعُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً ،أَیُّهَا النَّاسُ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی، وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ، وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ.

أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی ابْنُ عَمِّ نَبِیِّکُمْ وَ أَوْلَاکُمْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ⁽²⁾،فَاسْأَلُونِی ثُمَّ اسْأَلُونِی، وَ کَأَنَّکُمْ بِالْعِلْمِ قَدْ نَفِدَ ،وَ أَنَّهُ لَا یَهْلِکُ عَالِمٌ إِلَّا یَهْلِکُ بَعْضُ عِلْمِهِ ،وَ إِنَّمَا الْعُلَمَاءُ فِی النَّاسِ کَالْبَدْرِ فِی السَّمَاءِ ،یُضِی ءُ نُورُهُ عَلَی سَائِرِ الْکَوَاکِبِ ،خُذُوا مِنَ الْعِلْمِ مَا بَدَا لَکُمْ ،وَ إِیَّاکُمْ أَنْ تَطْلُبُوهُ لِخِصَالٍ أَرْبَعٍ :لِتُبَاهُوا بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ تُمَارُوا بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ تُرَاءُوا بِهِ فِی الْمَجَالِسِ، أَوْ تَصْرِفُوا وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْکُمْ لِلتَّرَؤُّسِ ،لَا یَسْتَوِی عِنْدَ اللَّهِ فِی الْعُقُوبَةِ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ، وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ نَفَعَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ بِمَا عَلِمْنَا ،وَ جَعَلَهُ لِوَجْهِهِ خَالِصاً إِنَّهُ سَمِیعٌ مُجِیبٌ.

بیان

الفرط: العلم المستقیم یهتدی به، و ما لم یدرک من الولد، و الذی یتقدم الواردة لیهیئ لهم ما یحتاجون إلیه .فقوله علیه السلام :و جعل أفراطنا أفراط الأنبیاء ،أی جعل أولادنا أولاد الأنبیاء أی نحن و أولادنا من سلالة النبیین، أو المراد أن الهادی منا أی الإمام إمام للأنبیاء، و قدوة لهم أیضا ،أو شفعاؤنا شفعاء الأنبیاء أیضا

کَمَا قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَنَا فَرَطُکُمْ عَلَی الْحَوْضِ.

«20»

مص: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْعِلْمُ أَصْلُ کُلِّ حَالٍ سَنِیٍّ، وَ مُنْتَهَی کُلِّ مَنْزِلَة

من به رستگاری او شهادت می دهم. و کسی که کردارش با گفتارش موافق نباشد، ایمان او ایمان عاریه است.⁽³⁾

روایت 18

فقه الرضا علیه السلام: کسی که علم بیاموزد تا با نادانان جدال یا با علماء فخرفروشی کند یا جلب توجه مردم نماید تا رئیس آنها باشد و او را تعظیم نمایند، جایگاهش را در آتش جهنم آماده کند. ⁽⁴⁾

روایت 19

ارشاد: حضرت علی علیه السلام در ضمن خطبه ای که ما آغاز آن را رها ساختیم و دنبال آن این است، فرماید:

و سپاس خداوندی را سزاست که ما را از گمراهی (به سعادت) راهنمائی فرمود، و از کوری بینایمان کرد، و به وسیله (دیانت) اسلام بر ما منت نهاد، و پیامبری را در ما قرار داد، و ما را از برگزیدگان گردانید، و نشانه های راه ما را نشانه های پیمبران قرار داد، و ما را بهترین امتهائی که آمدند گردانید، که امر به معروف کنیم و نهی از منکر نمائیم، و خدای را پرستش کرده و به او شرک نورزیم و جز او صاحب اختیاری نگیریم، پس ما گواهان خدائیم و رسول خدا صلی الله علیه و آله گواه بر ما است، ما (در روز رستاخیز) شفاعت کنیم و شفاعتمان در باره هر کس که شفاعت کرده ایم پذیرفته شود، و خدا را بخوانیم و به اجابت رسد، و گناهان هر کس که ما در باره اش دعا کنیم آمرزیده شود. ما به خدا اخلاص ورزیده ایم (و بندگی خود را خالص او کرده ایم) و جز او دیگری را فرمانروا نخوانده ایم،

ای گروه مردم، «تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ»،⁽⁵⁾{و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید، و در گناه و تعدّی دستیار هم نشوید، و از خدا پروا کنید که خدا سخت کیفر است.}.

همدیگر را بر نیکوکاری کمک کنید و بر گناه و ستم کمک نکنید و از خدا بترسید که همانا خداوند در عقوبت سخت است. ای گروه مردم، من پسر عموی پیامبر شما هستم و سزاوارترین شمایم به خدا و رسولش؛ پس از من پرسش کنید و باز پرسش کنید، که گویا شما می نگرید به دانش و علمی که برطرف گردیده و نابود شده، و براستی هیچ دانشمندی هلاک نگردد جز اینکه برخی از دانشش با او برود. جز این نیست که دانشمندان در میان مردم مانند ماه در آسمان هستند که نورش بر ستارگان دیگر درخشندگی دارد، هر چه برایتان از دانش آشکار شود، آن را فرا گیرید، و بپرهیزید از اینکه دانش را برای (این) چهار چیز بیاموزید:

1 . برای اینکه به دانشمندان مباهات کنید و به خود ببالید.

2 . یا برای اینکه با سبک مغزان، بدان وسیله پیکار و جدال کنید.

3 . یا بدان وسیله در انجمنها خودنمائی کنید.

توضیح

«الفرط» عبارت از دانش مستقیم است که سبب هدایت می گردد و به فرزندی که درک نشود نیز فرط گفته شده، همچنین به کسی که قبل از دیگران زودتر به خانه می رود تا مثلاً برای میهمانان وسایل مورد نیازشان را آماده کند، فرط می گویند. مقصود امام علیه السلام این است که خداوند فرزندان ما را فرزندان انبیاء قرار داده، یعنی ما و فرزندان ما از نسل انبیاء هستیم؛ یا مقصود این است که هدایتگر از ما است، یعنی امام پیشوای انبیاء و رهبر ایشان نیز است. همچنین می تواند معنا چنین باشد که شفاعت گران ما شفیعان انبیاء نیز هستند، چنانکه پیامبر فرمود: من شفیع شما نزد حوض کوثر هستم.

روایت 20

مصباح الشریعة: حضرت صادق علیه السلام فرموده است: علم، اصل و اساس هر حالت و صفت بلند مرتبه ای است و نهایت هر مقام

رَفِیعَةٍ، لِذَلِکَ قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ .أَیْ عِلْمِ التَّقْوَی وَ الْیَقِینِ.

«21»

وَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّینِ، وَ هُوَ عِلْمُ مَعْرِفَةِ النَّفْسِ ،وَ فِیهِ مَعْرِفَةُ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ.

«22»

قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ، ثُمَّ عَلَیْکَ مِنَ الْعِلْمِ بِمَا لَا یَصِحُّ الْعَمَلُ إِلَّا بِهِ، وَ هُوَ الْإِخْلَاصُ.

«23»

قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ ،وَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِی یُضَادُّ الْعَمَلَ بِالْإِخْلَاصِ ،وَ اعْلَمْ أَنَّ قَلِیلَ الْعِلْمِ یَحْتَاجُ إِلَی کَثِیرِ الْعَمَلِ لِأَنَّ عِلْمَ سَاعَةٍ یُلْزِمُ صَاحِبَهُ اسْتِعْمَالَهُ طُولَ عُمُرِهِ.

«24»

قَالَ عِیسَی علیه السلام :رَأَیْتُ حَجَراً مَکْتُوباً عَلَیْهِ: قَلِّبْنِی ،فَقَلَّبْتُهُ فَإِذَا عَلَی بَاطِنِهِ: مَنْ لَا یَعْمَلُ بِمَا یَعْلَمُ مَشُومٌ عَلَیْهِ طَلَبُ مَا لَا یَعْلَمُ ،وَ مَرْدُودٌ عَلَیْهِ مَا عَلِمَ.

«25»

أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام :أَنَّ أَهْوَنَ مَا أَنَا صَانِعٌ بِعَالِمٍ غَیْرِ عَامِلٍ بِعِلْمِهِ أَشَدُّ مِنْ سَبْعِینَ عُقُوبَةً أَنْ أُخْرِجَ مِنْ قَلْبِهِ حَلَاوَةَ ذِکْرِی ،وَ لَیْسَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ طَرِیقٌ یَسْلُکُ إِلَّا بِعِلْمٍ وَ الْعِلْمُ زَیْنُ الْمَرْءِ فِی الدُّنْیَا وَ سَائِقُهُ إِلَی الْجَنَّةِ ،وَ بِهِ یَصِلُ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَی ،وَ الْعَالِمُ حَقّاً هُوَ الَّذِی یَنْطِقُ عَنْهُ أَعْمَالُهُ الصَّالِحَةُ، وَ أَوْرَادُهُ الزَّاکِیَةُ وَ صِدْقُهُ وَ تَقْوَاهُ لَا لِسَانُهُ وَ تَصَاوُلُهُ وَ دَعْوَاهُ ،وَ لَقَدْ کَانَ یَطْلُبُ هَذَا الْعِلْمَ فِی غَیْرِ هَذَا الزَّمَانِ مَنْ کَانَ فِیهِ عَقْلٌ وَ نُسُکٌ وَ حِکْمَةٌ وَ حَیَاءٌ وَ خَشْیَةٌ ،وَ أَنَا أَرَی طَالِبَهُ الْیَوْمَ مَنْ لَیْسَ فِیهِ مِنْ ذَلِکَ شَیْ ءٌ وَ الْعَالِمُ یَحْتَاجُ إِلَی عَقْلٍ وَ رِفْقٍ وَ شَفَقَةٍ وَ نُصْحٍ وَ حِلْمٍ وَ صَبْرٍ وَ بَذْلٍ وَ قَنَاعَةٍ، وَ الْمُتَعَلِّمُ یَحْتَاجُ إِلَی رَغْبَةٍ وَ إِرَادَةٍ وَ فَرَاغٍ وَ نُسُکٍ وَ خَشْیَةٍ وَ حِفْظٍ وَ حَزْمٍ.

بیان

علم التقوی هو العلم بالأوامر و النواهی و التکالیف التی یتقی بها من عذاب اللّٰه و علم الیقین علم ما یتعلق من المعارف بأصول الدین، و یحتمل أن یکون علم التقوی أعم منهما و یکون الیقینمعطوفا علی العلم و تفسیرا له أی العلم المأمور به هو الیقین .

قوله علیه السلام :و فیه معرفة الرب أی معرفة الشئون التی جعلها اللّٰه تعالی للنفس، و معرفة معایبها و ما یوجب رفعتها و کمالاتها یوجب اکتساب ما یوجب کمال معرفته تعالی

بالا و بلندی می باشد، و از این روست که رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرموده است: طلب کردن و به دست آوردن علم واجب است، برای هر فردی از مرد و زن مسلمان. و مراد، علوم مربوط به تقوی و تحصیل یقین است.⁽¹⁾

روایت 21

امام علی علیه السلام فرمود: علم را بطلبید اگرچه در سرزمین چین باشد، و مراد علومی است که مربوط به معرفة النفس باشد، و شناختن نفس موجب معرفت پروردگار متعال خواهد بود.⁽²⁾

روایت 22

رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرموده است: کسی که نفس خود را بشناسد، البته خدای خود را شناخته است. و سپس بر تو باد که علومی را یاد بگیری که در اصلاح اعمال و تصحیح وظائف تو مؤثر باشد، و آن علوم مربوط به اخلاص است که بدون آن، عملی صحیح و قبول نمی شود.

روایت 23

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پناه می برم به خدا از علمی که فایده ندهد. و آن علمی است که با عمل خالصانه ضد است. و متوجه باش که اندکی از علم، مقتضی عمل بسیاری است؛ زیرا چون در موضوعی برای انسان علم حاصل گشت، می باید پیوسته و تا آخر عمر خود، مطابق آن عمل کند.

روایت 24

حضرت عیسی علیه السلام فرمود: سنگی را دیدم که روی آن نوشته شده بود: مرا بر گردان! پس آن را برگردانیدم، و در طرف دیگر آن نوشته شده بود: کسی که به علم خود عمل نکند، بر او طلب آنچه نمی داند شوم است و آنچه می داند، به او برمی گردد.⁽³⁾

روایت 25

خدای متعال به داوود وحی کرد: آسانترین چیزی که عالم بی عمل را به آن عذاب می کنند، سخت تر است از هفتاد کیفر، و شیرینی یاد خودم را از قلبش بیرون می سازم. و راهی که به سوی خدا رود، جز علم نیست و علم زینت مرد در دنیا و کشاننده او به بهشت است و عالم حقیقی که سزاوار است از او استفاده شود کسی است که اعمال صالح و پاک و درستی و پرهیزکاری او از درون و مقام او گواهی بدهد، نه زبان و بحث و جدل کردن و مقابل و برابر شدن با دیگران و نزاع و حمله کردن و ادعا نمودن او، که این معانی، مقام و مرتبت حقیقی او را نشان نخواهد داد. در زمان گذشته، کسی که در طلب علم و تحصیل آن بود، به عقل و عبادت و حیاء و خشوع توأم با خوف متصف می شد، ولی در زمان ما کسانی طلب علم می کنند که چیزی از این صفات در وجود آنها نیست. و شخص عالم نیازمند است به عقل داشتن و نرم و ملایم بودن و مهربانی و خلوص و صفا در رفتار و کردار و حلیم بودن و صبر و بردباری و بذل علم و دست و دل باز بودن و قناعت.

و شخص دانشجو نیز می باید دارای صفات علاقه و شوق و تصمیم و فراغت خاطر و عبادت و بندگی و خشوع توأم با خوف و محافظت بر وظائف و حفظ مطالب و احتیاط در امور باشد، تا بتواند در تحصیل علم توفیق پیدا کرده و در این راه پا برجا بوده و استقامت داشته باشد.

توضیح

«علم تقوا» همان دانش به اوامر و نواهی و تکالیفی است که به وسیله آنها از عذاب خداوند پرهیز می شود. «علم یقین» معارف و شناخت اصول دین است، هر چند احتمال دارد دانش تقوا شامل هر دو شود و یقین که بر علم عطف شده، تفسیر آن باشد. «عطف تفسیری» یعنی دانشی که به آن مأمور هستیم و عبارت از یقین است.

«شناخت امور مربوط به نفس» مانند شناخت عیب ها و کمالات نفسانی، باعث شناخت نسبتاً کاملی از عظمت و قدرت خداوند می گردد، هر چند که این شناخت نسبت

بحسب قابلیة الشخص ،و یوجب العلم بعظمته و کمال قدرته فإنها أعظم خلق اللّٰه إذا عرفت کما هی، أو المراد أن معرفة صفات النفس معیار لمعرفته تعالی إذ لو لا اتصاف النفس بالعلم لم یمکن معرفة علمه بوجه، و کذا سائر الصفات، أو المراد أنه کل ما عرف صفة فی نفسه نفاه عنه تعالی لأن صفات الممکنات مشوبة بالعجز و النقص، و إن الأشیاء إنما تعرف بأضدادها ،فإذا رأی الجهل فی نفسه و علم أنه نقص نزه ربه عنه ،و إذا نظر فی علمه و رأی أنه مشوب بأنواع الجهل،و مسبوق به و مأخوذ من غیره فنفی هذه الأشیاء عن علمه تعالی، و نزهه عن الاتصاف بمثل علمه .و قیل: إن النفس لما کان مجردا یعرف بالتفکر فی أمر نفسه ربه تعالی و تجرده، و قد عرفت ما فیه. ⁽¹⁾و قد ورد معنی آخر فی بعض الأخبار لهذا الحدیث النبوی، و هو أن المراد أن معرفته تعالی بدیهیة فکل من بلغ حد التمیز و عرف نفسه عرف أن له صانعا .قوله علیه السلام :العالم حقا« إلخ» أی العالم یلزم أن یکون أعماله شواهد علمه و دلائله، لا دعواه التی تکذبها أعماله القبیحة. و التصاول: التطاول و المجادلة، یقال :الفحلان یتساولان أی یتواثبان.

«26»

غو: عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله الْعِلْمُ عِلْمَانِ: عِلْمٌ عَلَی اللِّسَانِ فَذَلِکَ حُجَّةٌ عَلَی ابْنِ آدَمَ ،وَ عِلْمٌ فِی الْقَلْبِ فَذَلِکَ الْعِلْمُ النَّافِعُ ⁽²⁾.

«27»

سر: مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ⁽³⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا أَثْبَتَ اللَّهُ الْحِکْمَةَ فِی قَلْبِهِ، وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ ،وَ بَصَّرَهُ عُیُوبَ الدُّنْیَا دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا، وَ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْیَا سَالِماً إِلَی دَارِ السَّلَامِ.

«28»

سر: من کتاب أبی القاسم بن قولویه عن أبی ذر قال :مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ الْآخِرَةِ یُرِیدُ بِهِ الدنیا عَرَضاً مِنْ عَرَضِ الدُّنْیَا لَمْ یَجِدْ رِیحَ الْجَنَّةِ.

«29»

غو: عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: إِنَّ الْعِلْمَ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ ،فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.

به اشخاص متفاوت است. باید توجه داشت که اگر حقیقت نفس شناخته شود، از عظیم ترین آفریده های خداوند است.

می توان گفت: شاید معنا چنین باشد که شناخت صفات نفس، ملاک و میزان شناخت خداوند است، چون اگر نفس انسان از علم بی بهره باشد، به هیچ صورت نمی تواند از علم خداوند شناخت پیدا کند و بقیه صفات نیز این چنین اند.

احتمال دارد بگوئیم انسان هر صفتی که در نفس خود بیابد، آن صفت را از خداوند نفی می کند، چون صفات موجودات ممکن با صفات واجب الوجود و خداوند، قابل مقایسه نیست. صفات ممکن الوجود همراه با عجز و نقص است، به عبارت بهتر، اشیاء به وسیله ضد خود بهتر شناخته می شوند. «سیاهی را در مقایسه با سفیدی بهتر می توان شناخت، چون ضد همند». بنابراین اگر انسان در خود جهل را ببیند و بداند که جهل نقص است، خدا را از آن پیراسته می داند. همچنین وقتی در علم خود نگاه می کند که این علم مخلوط با انواع جهل و نادانی است، تازه این علم ناقص را هم از غیر خود دارد. دیدگاه بعضی هر چند ضعیف، چنین است که نفس به دلیل مجرد بودن از ماده، در امورات خودش تفکر می کند و با همین تفکر، خدا را نیز مجرد از مادیات می شناسد.

معنای دیگری نیز وجود دارد و آن اینکه شناخت خداوند بدیهی و روشن است. هر کس در حد تمیز از خوب و بد باشد و خود را بشناسد، می داند که آفریدگاری دارد.

دانشمند حقیقی کسی است که اعمالش گواه و دلیل دانش او باشد نه اینکه کارهای زشت او دانش و ادعاهای او را زیر سؤال ببرد. «والتصاول» به معنای دست درازی و بگو و مگو است. گفته می شود «الفحلان یتساولان» یعنی دو پهلوان به همدیگر پریدند و حمله کردند.

روایت 26

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: علم دو تا است: 1. علم بر زبان که آن حجت بر اولاد آدم است. 2. علم در قلب که آن علم پرفایده است.⁽⁴⁾

روایت 27

سرائر: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که در دنیا زاهد باشد، خدا حکمت را در دلش پابرجا می کند و زبانش را به آن گویا و او را به عیب ها و دردها و دواهای دنیا بینا می سازد و از دنیا به سوی بهشت به سلامت بیرون می برد.⁽⁵⁾

روایت 28

سرائر: ابن قولویه از ابوذر نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که علمی از علوم آخرت را برای رسیدن به متاع بی ارزش دنیا بیاموزد، بوی بهشت را استشمام نمی کند.⁽⁶⁾

روایت 29

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: علم طالب عمل است و شخص را به سوی عمل می خواند. پس کسی که به مقتضای علمش عمل نکند، علم از او کوچ می کند.⁽⁷⁾

بیان

یهتف بالعمل أی العلم طالب للعمل ،و یدعو الشخص إلیه، فإن لم یعمل الشخص بما هو مطلوب العلم و مقتضاه فارقه.

«30»

غو: رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ حَدَّثَ عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: الْعُلَمَاءُ رَجُلَانِ: رَجُلٌ عَالِمٌ آخِذٌ بِعِلْمِهِ فَهَذَا نَاجٍ ،وَ رَجُلٌ تَارِکٌ لِعِلْمِهِ فَهَذَا هَالِکٌ ،وَ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ لَیَتَأَذَّوْنَ مِنْ رِیحِ الْعَالِمِ التَّارِکِ لِعِلْمِهِ ،وَ إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَ قَبِلَ مِنْهُ، فَأَطَاعَ اللَّهَ فَأَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ، وَ أَدْخَلَ الدَّاعِیَ النَّارَ بِتَرْکِهِ عِلْمَهُ ⁽¹⁾.

«31»

غو: رَوَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ :طَالِبُ دُنْیَا ،وَ طَالِبُ عِلْمٍ ،فَمَنِ اقْتَصَرَ مِنَ الدُّنْیَا عَلَی مَا أُحِلَّ لَهُ سَلِمَ ،وَ مَنْ تَنَاوَلَهَا مِنْ غَیْرِ حِلِّهَا هَلَکَ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ أَوْ یُرَاجِعَ ،وَ مَنْ أَخَذَ الْعِلْمَ مِنْ أَهْلِهِ وَ عَمِلَ بِهِ نَجَا ،وَ مَنْ أَرَادَ بِهِ الدُّنْیَا فَهُوَ حَظُّهُ.

بیان

قال الجوهریّ: النهمة :بلوغ الهمة فی الشی ء، و قد نهم فهو منهوم أی مولع انتهی ،و قوله علیه السلام: أو یراجع یحتمل أن یکون التردید من الراوی أو یکون« أو »بمعنی« الواو» أی یتوب إلی اللّٰه و یردّ المال الحرام إلی صاحبه، أو تخص التوبة بما إذا لم یقدر علی رد المال، و المراجعة بما إذا قدر علیه ،و قرأ بعض الأفاضل علی البناء للمفعول أی یراجع اللّٰه علیه بفضله و یغفر له بلا توبة .و قال :یمکن أن یقرأ علی البناء للفاعل أی یراجع إلی اللّٰه بالأعمال الصالحة و ترک أکثر الکبائر.

«32»

م: هُدیً لِلْمُتَّقِینَ. الَّذِینَ یَتَّقُونَ الْمُوبِقَاتِ ،وَ یَتَّقُونَ تَسْلِیطَ السَّفَهِ عَلَی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی إِذَا عَلِمُوا مَا یَجِبُ عَلَیْهِمْ عِلْمُهُ عَمِلُوا بِمَا یُوجِبُ لَهُمْ رِضَا رَبِّهِمْ.

«33»

ضه: رُوِیَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلَّهِ لَمْ یُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلَّا ازْدَادَ فِی نَفْسِهِ ذُلًّا ،وَ فِی النَّاسِ تَوَاضُعا،ولله خوفاً

توضیح

«یهتف بالعمل» یعنی علم طالب عمل است و شخص را به سوی عمل می خواند، اگر شخص به خواسته و خواهش علم عمل نکرد، علم از او جدا می شود.

روایت 30

عوالی اللئالی: امیرمؤمنان علیه السلام از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد که آن حضرت فرمود: دانشمندان دو گروه هستند: 1. مرد عالمی که به علمش عمل می کند و اهل نجات است 2. مردی که به علمش عمل نمی کند و اهل هلاکت است. اهل آتش از بوی بد عالم بی عمل اذیت می شوند، پرحسرت ترین و پشیمان ترین اهل جهنم مردی است که کسی را به سوی خدا خوانده و او دعوتش را اجابت نموده و از وی پذیرفته پس خدا را اطاعت کرده، خدا آن شخص را وارد بهشت می کند. و دعوت کننده را به خاطر بی عملی اش به دوزخ می برد.⁽²⁾

روایت 31

عوالی اللئالی: امیرمؤمنان علیه السلام از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد که آن حضرت فرمود: دو گرسنه هرگز سیر نشوند: 1. طالب دنیا 2. طالب علم. کسی که بر حلال دنیا اکتفا کند سالم می ماند و کسی که حرام دنیا را بخورد هلاک می گردد، مگر توبه کند یا برگردد. و کسی که علم را از اهل آن بگیرد و به آن عمل کند نجات می یابد. و کسی که به آن علم دنیا را بخواهد، فقط همان دنیا بهره اوست.⁽³⁾

توضیح

جوهری گوید: «النهمة» همت بلند در چیزی را گویند. و «منهم» به معنای ولع کننده آمده است.⁽⁴⁾

مجلسی گوید: امام علیه السلام فرمود: «أو یراجع»، احتمال دارد تردید از راوی باشد یا أو به معنای «واو» باشد، یعنی آن شخص به سوی خدا توبه کند و مال حرام را به صاحبش برگرداند. یا توبه مخصوص زمانی است که قدرت بر رد کردن مال نداشته باشد و مراجعه زمانی است که بر آن قدرت داشته باشد. و بعضی فضلا آن را مجهول خوانده اند. یعنی خدا به فضل و کرمش او را بدون توبه می آمرزد و گفته شده، ممکن است معلوم خوانده شود یعنی آن شخص با اعمال نیک و ترک گناه، به سوی خدا برمی گردد.

روایت 32

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ» آنانی که از ارتکاب گناهان کبیره پرهیز می کنند و از مسلط ساختن نادانان بر خودشان دوری می نمایند تا واجباتشان را بدانند و به آنچه مورد رضای خدا است عمل کنند.⁽⁵⁾

روایت 33

روضة الواعظین: از علی بن ابی طالب علیه السلام روایت است که پیامبرصلی الله علیه وآله چنین فرموده اند: هر کس علم را برای خدا طلب کند، به هر مرحله از آن که برسد، در نفس خود نرمی بیشتری احساس می کند و نسبت به مردم فروتن تر می شود و بر بیم او از خدا

وَ فِی الدِّینِ اجْتِهَاداً، وَ ذَلِکَ الَّذِی یَنْتَفِعُ بِالْعِلْمِ فَلْیَتَعَلَّمْهُ، وَ مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلدُّنْیَا وَ الْمَنْزِلَةِ عِنْدَ النَّاسِ وَ الْحُظْوَةِ ⁽¹⁾عِنْدَ السُّلْطَانِ لَمْ یُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلَّا ازْدَادَ فِی نَفْسِهِ عَظَمَةً ،وَ عَلَی النَّاسِ اسْتِطَالَةً ،وَ بِاللَّهِ اغْتِرَاراً ،وَ مِنَ الدِّینِ جَفَاءً ،فَذَلِکَ الَّذِی لَا یَنْتَفِعُ بِالْعِلْمِ فَلْیَکُفَّ وَ لْیُمْسِکْ عَنِ الْحُجَّةِ عَلَی نَفْسِهِ ،وَ النَّدَامَةِ وَ الْخِزْیِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

بیان

لجفاء: البعد.

«34»

ین: النَّضْرُ ،عَنْ دُرُسْتَ ،عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ وَصَفَ عَدْلًا وَ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ کَانَ عَلَیْهِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

«35»

ین: النَّضْرُ ،عَنِ الْحَلَبِیِّ ،عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی :فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُون.َ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا عَدْلًا بِأَلْسِنَتِهِمْ ثُمَّ خَالَفُوا إِلَی غَیْرِهِ.

«36»

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَحْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ فَقَالَ یَا أَبَا بَصِیرٍ هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا عَدْلًا وَ عَمِلُوا بِخِلَافِهِ ⁽²⁾.

«37»

أَقُولُ :وَجَدْتُ فِی کِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ أَنَّهُ قَالَ :سَمِعْتُ عَلِیّاً یَقُولُ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ :مَنْهُومٌ فِی الدُّنْیَا لَا یَشْبَعُ مِنْهَا، وَ مَنْهُومٌ فِی الْعِلْمِ لَا یَشْبَعُ مِنْهُ، فَمَنِ اقْتَصَرَ مِنَ الدُّنْیَا عَلَی مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ سَلِمَ، وَ مَنْ تَنَاوَلَهَا مِنْ غَیْرِ حِلِّهَا هَلَکَ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ وَ یُرَاجِعَ ،وَ مَنْ أَخَذَ الْعِلْمَ مِنْ أَهْلِهِ وَ عَمِلَ بِهِ نَجَا، وَ مَنْ أَرَادَ بِهِ الدُّنْیَا هَلَکَ وَ هُوَ حَظُّهُ، الْعُلَمَاءُ عَالِمَانِ :عَالِمٌ عَمِلَ بِعِلْمِهِ فَهُوَ نَاجٍ ،وَ عَالِمٌ تَارِکٌ لِعِلْمِهِ فَقَدْ هَلَکَ، وَ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ لَیَتَأَذَّوْنَ مِنْ نَتْنِ رِیحِ الْعَالِمِ التَّارِکِ لِعِلْمِهِ، وَ إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَی اللَّهِ فَاسْتَجَابَ لَهُ فَأَطَاعَ اللَّهَ فَدَخَلَ الْجَنَّةَ، وَ أُدْخِلَ الدَّاعِی إِلَی النَّارِ بِتَرْکِهِ عِلْمَهُ وَ اتِّبَاعِهِ هَوَاهُ وَ عِصْیَانِهِ لِلَّهِ، إِنَّمَا هُمَا اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَی، وَ طُولُ

و کوشش او در دین افزوده می شود، و این کسی است که از علم بهره مند می شود و باید آن را آموزش دهد. و هر کس علم را برای امور دنیا و منزلت پیش مردم و بهره وری در پیشگاه پادشاه بیاموزد، هر چه از آن به او برسد، موجب خود بزرگ بینی و فخر فروشی بیشتر او به مردم می شود و مایه فریب خوردن بیشتر او در قبال خداوند و ستم به دین می شود. چنین کسی از دانش بهره مند نمی شود و از دلیل و برهان نسبت به خود عاجز می ماند و روز رستاخیز مایه زبونی و پشیمانی بیشتر او خواهد بود.⁽³⁾

توضیح

جوهری گوید: «النهمة» همت کردن چیزی را گویند که اسم فاعل آن منهوم می آید، یعنی حریص و آزمند.

روایت 34

کتاب حسین بن سعید و نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که عدل را برای دیگران توصیف کند و خودش مخالف آن رفتار نماید، حسرت روز قیامت بر اوست.⁽⁴⁾

روایت 35

کتاب حسین بن سعید و نوادر: امام باقر علیه السلام در قول خدای تعالی: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ». فرمود: آنان گروهی هستند که عدل را به زبانشان برای دیگران تعریف نمودند و سپس به آن عمل نکردند.⁽⁵⁾

روایت 36

کتاب حسین بن سعید و نوادر: امام صادق علیه السلام در قول خدای تعالی: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ». فرمود: ای ابوبصیر! آنان گروهی هستند که عدل را به زبانشان تعریف نمودند و سپس به آن عمل نکردند.

روایت 37

مجلسی گوید: در کتاب سلیم بن قیس هلالی یافتم که قیس از امیرالمؤمنین از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: دو حریصند که سیر نمی شوند: حریص دنیا که از آن سیر نمی شود، و حریص علم که از آن سیر نمی شود. هر کس از دنیا به قدری که خداوند برایش حلال کرده اکتفا کند سالم می ماند، و هر کس آن را از غیر راه حلال به دست آورد هلاک می شود، مگر آنکه توبه کند و برگردد. هر کس علم را از اهلش فرا گیرد و به آن عمل نماید نجات پیدا می کند، و هر کس از آن دنیا را در نظر داشته باشد هلاک می شود، و نصیب او همان دنیا خواهد بود.

علما دو نوعند: عالمی که به علمش عمل می کند، چنین کسی نجات پیدا می کند. و عالمی که عمل به علم خود را ترک می کند، چنین کسی هلاک می شود.

اهل جهنّم از بوی بد عالمی که علمش را ترک کند، در اذیّت خواهند بود.

پشیمان ترین و پر حسرت ترین اهل جهنّم کسی است که بنده ای را به سوی خدا دعوت کند و آن بنده قبول نماید و خدا را اطاعت کند و داخل بهشت شود، در حالی که دعوت کننده از دستور خداوند سرپیچی کند و به خاطر ترک علمش و دنباله روی از هوس و معصیتش نسبت به خداوند، داخل آتش شود.

دو مطلب در کار است: پیروی از هوای نفس و طولانی بودن

الْأَمَلِ، فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ ،وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ ⁽¹⁾.

أقول: تمامه فی باب علة عدم تغییر أمیر المؤمنین علیه السلام بعض البدع من کتاب الفتن.

«38»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ،عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: الْفُقَهَاءُ أُمَنَاءُ الرُّسُلِ مَا لَمْ یَدْخُلُوا فِی الدُّنْیَا. قِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا دُخُولُهُمْ فِی الدُّنْیَا ؟قَالَ :اتِّبَاعُ السُّلْطَانِ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِکَ فَاحْذَرُوهُمْ عَلَی أَدْیَانِکُمْ.

«39»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا ذَهَبَ خَوْفُ الْآخِرَةِ مِنْ قَلْبِهِ وَ مَا آتَی اللَّهُ عَبْداً عِلْماً فَازْدَادَ لِلدُّنْیَا حُبّاً إِلَّا ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی بُعْداً وَ ازْدَادَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَیْهِ غَضَباً.

«40»

کِتَابُ الدُّرَّةِ الْبَاهِرَةِ: قَالَ النَّبِیُ صلّی اللّٰه علیه و آله :الْعِلْمُ وَدِیعَةُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ، وَ الْعُلَمَاءُ أُمَنَاؤُهُ عَلَیْهِ ،فَمَنْ عَمِلَ بِعِلْمِهِ أَدَّی أَمَانَتَهُ ،وَ مَنْ لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ کُتِبَ فِی دِیوَانِ الْخَائِنِینَ.

«41»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تَجْعَلُوا عِلْمَکُمْ جَهْلًا وَ یَقِینَکُمْ شَکّاً ،إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا ،وَ إِذَا تَیَقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا.

«42»

وَ قَالَ علیه السلام :قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِینَ.

«43»

وَ قَالَ علیه السلام :الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ، وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ ،فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.

«44»

وَ قَالَ علیه السلام :لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیّ:ِ یَا جَابِرُ قِوَامُ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَةٍ: عَالِمٌ مُسْتَعْمِلٌ عِلْمَهُ ،وَ جَاهِلٌ لَا یَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ، وَ جَوَادٌ لَا یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ ،وَ فَقِیرٌ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْکَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ، وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ.

«45»

وَ قَالَ علیه السلام فِی بَعْضِ الْخُطَبِ :وَ اقْتَدُوا بِهَدْیِ نَبِیِّکُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْیِ وَ اسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَی السُّنَنِ ،وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ ،وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ، وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ،وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقِصَصِ، فَإِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذی لَا یَسْتَفِیقُ مِنْ

آرزوها. پیروی از هوای نفس مانع حق می شود و آرزوی طولانی آخرت را به فراموشی می سپارد.⁽²⁾

مجلسی گوید: تمام حدیث در باب علّت تغییر ندادن امیرالمؤمنین بعضی از بدعت ها را، در کتاب «الفتن» خواهد آمد.

روایت 38

نوادر الراوندی: امام موسی بن جعفر علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده که آن حضرت فرمود: فقها امینان پیامبرانند تا به دنیا داخل نشده اند. عرض شد: ای رسول خدا، داخل شدن آنها به دنیا چیست؟ فرمود: پیروی پادشاه؛ پس وقتی که آنان پیروی پادشاه را کردند، از آنها بر دینتان بترسید.⁽³⁾

روایت 39

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که دنیا را دوست بدارد، ترس آخرت از دلش بیرون می رود، هیچ بنده ای را خدا علم نداده که او دوستی دنیا را در دلش زیاد کند، مگر به همان اندازه از خدا دور می گردد و خدا غضبش را بر او می افزاید.⁽⁴⁾

روایت 40

کتاب الدرة الباهرة: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دانش امانت خدا در زمین و دانشمندان امانتداران آن هستند، پس هر کس که به دانشش عمل کند امانتش را ادا کرده است و هر کس که عمل نکند در دیوان الهی جزو خیانت کاران نوشته می شود.⁽⁵⁾

روایت 41

نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دانش خود را نادانی نیانگارید، و یقین خویش را گمان مپندارید، و چون دانستید دست به کار شوید، و چون یقین کردید، پای پیش گذارید.⁽⁶⁾

روایت 42

و فرمود: علم راه عذر بر بهانه جویان را بسته است.⁽⁷⁾

روایت 43

و فرمود: علم را با باید عمل همراه ساخت، و آن که آموخت به کار بایدش پرداخت؛ و علم عمل را خواند، اگر پاسخ داد، و گرنه روی از او بگرداند.⁽⁸⁾

روایت 44

و جابر بن عبد اللّه انصاری را فرمود: جابر! دنیا به چهار چیز برپاست: دانایی که دانش خود را به کار برد، و نادانی که از آموختن سرباز نزند، و بخشنده ای که در بخشش خود بخل نکند، و درویشی که آخرت خویش را به دنیای خود نفروشد. پس اگر دانشمند دانش خود را تباه سازد و نادان به آموختن نپردازد، و اگر توانگر در بخشش خویش بخل ورزد، درویش آخرتش را به دنیا در بازد.⁽⁹⁾

روایت 45

و آن حضرت در بعضی از خطبه هایش فرمود: به هدایت پیامبرتان اقتدا کنید، چون او بافضیلت ترین هدایت است و به سنت آن حضرت عمل کنید، زیرا آن با هدایت ترین سنت ها است و قرآن را بیاموزید، که بهترین گفتار است، و آن را نیک بفهمید که بهار دل هاست. از نور آن شفا و بهبودی خواهید که شفای سینه های بیمار است، و قرآن را نیکو تلاوت کنید که سود بخش ترین داستان هاست، زیرا عالمی که به غیر علم خود عمل کند، چونان جاهل سرگردانی است

جَهْلِهِ ،بَلِ الْحُجَّةُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ ،وَ الْحَسْرَةُ لَهُ أَلْزَمُ ،وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَلْوَمُ.

«46»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ: عَنِ النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: الْعِلْمُ عِلْمَانِ :عِلْمٌ فِی الْقَلْبِ فَذَلِکَ الْعِلْمُ النَّافِعُ ،وَ عِلْمٌ فِی اللِّسَانِ فَذَلِکَ حُجَّةٌ عَلَی الْعِبَادِ ⁽¹⁾.

«47»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنِ ازْدَادَ فِی الْعِلْمِ رُشْداً فَلَمْ یَزْدَدْ فِی الدُّنْیَا زُهْداً لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً.

«48»

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَوْ أَنَّ حَمَلَةَ الْعِلْمِ حَمَلُوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اللَّهُ وَ مَلَائِکَتُهُ وَ أَهْلُ طَاعَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ ،وَ لَکِنَّهُمْ حَمَلُوهُ لِطَلَبِ الدُّنْیَا فَمَقَتَهُمُ اللَّهُ وَ هَانُوا عَلَی النَّاسِ.

«49»

وَ قَالَ علیه السلام :تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ وَ تَعَلَّمُوا لِلْعِلْمِ السَّکِینَةَ وَ الْحِلْمَ ،وَ لَا تَکُونُوا جَبَابِرَةَ الْعُلَمَاءِ فَلَا یَقُومُ عِلْمُکُمْ بِجَهْلِکُمْ.

«50»

عدة: عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: مَنِ ازْدَادَ عِلْماً وَ لَمْ یَزْدَدْ هُدًی لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً.

«51»

وَ رَوَی حَفْصُ بْنُ الْبَخْتَرِیِّ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ النَّخَعِیِّ :تَبَذَّلْ وَ لَا تُشْهَرْ ،وَ وَارِ شَخْصَکَ وَ لَا تُذْکَرْ ،وَ تَعَلَّمْ وَ اعْمَلْ وَ اسْکُتْ تَسْلَمْ ،تَسُرُّ الْأَبْرَارَ، وَ تَغِیظُ الْفُجَّارَ، وَ لَا عَلَیْکَ إِذَا عَرَّفَکَ اللَّهُ دِینَهُ أَنْ لَا تَعْرِفَ النَّاسَ وَ لَا یَعْرِفُوکَ.

«52»

وَ رَوَی هِشَامُ بْنُ سَعِیدٍ ،قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَقُولُ :فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ. قَالَ: الْغَاوُونَ هُمُ الَّذِینَ عَرَفُوا الْحَقَّ وَ عَمِلُوا بِخِلَافِهِ.

«53»

وَ قَالَ علیه السلام :أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً عَالِمٌ لَا یَنْتَفِعُ مِنْ عِلْمِهِ بِشَیْ ءٍ.

«54»

وَ قَالَ علیه السلام: تَعَلَّمُوا مَا شِئْتُمْ أَنْ تَعَلَّمُوا فَلَنْ یَنْفَعَکُمُ اللَّهُ بِالْعِلْمِ حَتَّی تَعْمَلُوا بِهِ لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ هِمَّتُهُمُ الرِّعَایَةُ، وَ السُّفَهَاءُ هِمَّتُهُمُ الرِّوَایَةُ.

«55»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :الْعِلْمُ الَّذِی لَا یُعْمَلُ بِهِ کَالْکَنْزِ الَّذِی لَا یُنْفَقُ مِنْهُ ،أَتْعَبَ صَاحِبُهُ نَفْسَهُ فِی جَمْعِهِ وَ لَمْ یَصِلْ إِلَی نَفْعِهِ.

که از بیماری نادانی شفا نخواهد گرفت، بلکه حجّت بر او قویتر و حسرت و اندوه بر او استوارتر و در پیشگاه خدا سزاوارتر به نکوهش است.⁽²⁾

روایت 46

کنز الکراجکی: پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: علم دو علم است: علمی در دل که علم سودمند است و علمی در زبان که حجت است بر بندگان.⁽³⁾

روایت 47

و فرمود: کسی که رشد در علم را زیاد کند و زهد در دنیا را نیفزاید، چنین علمی او را از خدا جز دوری نیفزاید.⁽⁴⁾

روایت 48

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اگر حاملان علم آن را به شایستگی حمل کنند، آنان را خدا و فرشته هایش و فرمانبرانش از خلقش، دوست دارند، ولی آنها علم را برای دنیایشان بر می دارند، پس خدا آنان را دشمن می دارد و نزد مردم خوار باشند.⁽⁵⁾

روایت 49

و فرمود: دانش را بیاموزید و برایش وقار و بردباری بیاموزید و مبادا دانشمند زورگو باشید و شما را به نادانی بکشاند.⁽⁶⁾

روایت 50

عدة: [عدة الداعی] کسی که علمش زیاد شود اما هدایت (و عملش) افزون نگردد، نفعی جز دوری از خدا نبرده است.⁽⁷⁾

روایت 51

حفص بن بختری گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که آن حضرت از امیر المؤمنین علیه السلام نقل می کرد که فرمود: ای کمیل! بخشش کن ولی مشهور نشو. خود را پنهان نما و در خاطره ها نینداز. علم بیاموز و عمل کن. ساکت باش تا سالم بمانی. نیکان را مسرور و تبهکاران را به خشم آور. اگر خداوند دینش را به تو بشناساند، دیگر چه باک که نه تو مردم را بشناسی و نه مردم تو را بشناسند.⁽⁸⁾

روایت 52

حشام بن سعید گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ» و می فرمود: غاوون، کسانی هستند که حق را شناختند ولی بر خلافش عمل کردند.⁽⁹⁾

روایت 53

و فرمود: شدیدترین عذاب را عالمی دارد که از علمش بهره ای نبرده است.⁽¹⁰⁾

روایت 54

و فرمود: هر چه می خواهید بیاموزید، ولی خداوند متعال در برابر عملتان به شما بهره می رساند، نه علمتان، چون علما سعیشان در به کار بستن دانسته هاست ولی، بی خردان و سفیهان، همتشان جمع آوری و نقل سخنان می باشد.⁽¹¹⁾

روایت 55

و فرمود: علمی که بدان عمل نشود مانند گنجی است که خرج نگردد، صاحبش خود را در جمع آوری آن به زحمت انداخته، ولی به نفعش نرسیده است.⁽¹²⁾

«56»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَثَلُ الَّذِی یُعَلِّمُ الْخَیْرَ وَ لَا یَعْمَلُ بِهِ مَثَلُ السِّرَاجِ یُضِی ءُ لِلنَّاسِ وَ یُحْرِقُ نَفْسَهُ.

«57»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: مِنْ کَلَامِ الْمَسِیحِ علیه السلام :مَنْ عَلِمَ وَ عَمِلَ فَذَاکَ یُدْعَی عَظِیماً فِی مَلَکُوتِ السَّمَاءِ.

«58»

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً مِمَّا یُبْتَغَی بِهِ وَجْهُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَتَعَلَّمُهُ إِلَّا لِیُصِیبَ بِهِ عَرَضاً مِنَ الدُّنْیَا لَمْ یَجِدْ عَرْفَ الْجَنَّةِ ⁽¹⁾یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

«59»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً لِغَیْرِ اللَّهِ وَ أَرَادَ بِهِ غَیْرَ اللَّهِ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.

«60»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: لَا تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ لِتُمَارُوا بِهِ السُّفَهَاءَ ،وَ تُجَادِلُوا بِهِ الْعُلَمَاءَ ،وَ لِتَصْرِفُوا وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْکُمْ ،وَ ابْتَغُوا بِقَوْلِکُمْ مَا عِنْدَ اللَّهِ ،فَإِنَّهُ یَدُومُ وَ یَبْقَی وَ یَنْفَدُ مَا سِوَاهُ کُونُوا یَنَابِیعَ الْحِکْمَةِ ،مَصَابِیحَ الْهُدَی أَحْلَاسَ الْبُیُوتِ ⁽²⁾سُرُجَ اللَّیْلِ ،جُدُدَ الْقُلُوبِ،⁽³⁾خُلْقَانَ الثِّیَابِ ⁽⁴⁾تُعْرَفُونَ فِی أَهْلِ السَّمَاءِ وَ تُخْفَوْنَ فِی أَهْلِ الْأَرْضِ.

«61»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِأَرْبَعٍ دَخَلَ النَّارَ: لِیُبَاهِیَ بِهِ الْعُلَمَاءَ، أَوْ یُمَارِیَ بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ لِیَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْهِ ،أَوْ یَأْخُذَ بِهِ مِنَ الْأُمَرَاءِ.

«62»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا ازْدَادَ عَبْدٌ عِلْماً فَازْدَادَ فِی الدُّنْیَا رَغْبَةً إِلَّا ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ بُعْداً.

«63»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :کُلُّ عِلْمٍ وَبَالٌ عَلَی صَاحِبِهِ إِلَّا مَنْ عَمِلَ بِهِ.

«64»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً یَوْمَ الْقِیَامَةِ ،عَالِمٌ لَمْ یَنْفَعْهُ عِلْمُهُ.

«65»

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِیُبَاهِیَ بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ یُمَارِیَ بِهِ السُّفَهَاءَ ،أَوْ یَصْرِفَ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْهِ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ،إِنَّ الرِّئَاسَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِأَهْلِهَا.

«66»

وَ مِنْ کَلَامِ عِیسَی علیه السلام تَعْمَلُونَ لِلدُّنْیَا وَ أَنْتُمْ تُرْزَقُونَ فِیهَا بِغَیْرِ عَمَلٍ ،وَ لَا تَعْمَلُونَ لِلْآخِرَةِ وَ أَنْتُمْ لَا تُرْزَقُونَ فِیهَا إِلَّا بِالْعَمَلِ، وَیْلَکُمْ عُلَمَاءَ السُّوءِ :الْأَجْرَ تَأْخُذُونَ

روایت 56

و فرمود: آن کس که می داند ولی عمل نمی کند، مانند چراغی است که به مردم نور می رساند، ولی خود را به آتش می دهد.⁽⁵⁾

روایت 57

منیة المرید: از سخنان حضرت مسیح است: کسی که علم آموزد و به آن عمل کند، او همان کسی است که در ملکوت آسمانها (به نام) انسان بزرگ یاد می شود.⁽⁶⁾

روایت 58

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که علم دینی را در غیر رضای خدا بیاموزد و هدفش از آن متاع دنیا باشد، روز قیامت به بوی بهشت نمی رسد.⁽⁷⁾

روایت 59

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که علم را برای غیر خدا آموزد و هدفش از آن غیر خدا باشد، باید جایگاهش را در آتش جهنم آماده کند.⁽⁸⁾

روایت 60

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: علم را برای بگومگو با نابخردان و مجادله با علما و جلب توجه مردم به خود نیاموزید. با گفتار خود، رضای خدا را بخواهید، زیرا آن بادوام و ماندگار است و غیر از آن از بین خواهد رفت. چشمه های حکمت، چراغ های هدایت و خانه نشین باشید. چراغ های شب، تازه گر دل ها و کهنه کننده لباس ها باشید، تا در آسمان ها شناخته شده و در زمین گمنام بمانید.⁽⁹⁾

روایت 61

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: داخل جهنم می شود کسی که علم را برای چهار چیز بیاموزد؛ 1. به آن نزد دانشمندان فخرفروشی کند؛ 2. با نابخردان بگومگو نماید؛ 3. توجه مردم را به سوی خودش جلب نماید؛ 4. به وسیله آن از پادشاهان چیزی بگیرد.⁽¹⁰⁾

روایت 62

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: بنده ای علمش را زیاد نکرده که باعث زیادی رغبت به دنیا گردد؛ مگر همان اندازه از خدا دور می گردد.⁽¹¹⁾

روایت 63

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر دانشی بر صاحبش وبال است مگر آنچه بدان عمل شود.⁽¹²⁾

روایت 64

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: معذب ترین مردم در روز قیامت دانشمندی است که علمش او را فایده ندهد.⁽¹³⁾

روایت 65

امام باقر علیه السلام فرمود: کسی که علم آموزد تا به آن بر علما فخرفروشی کند، یا با نابخردان جدال نماید، یا جلب توجه مردم را به سوی خود کند، پس جایگاهش را در جهنم آماده سازد. قطعاً ریاست جز برای اهلش صلاحیت ندارد.⁽¹⁴⁾

روایت 66

از سخنان حضرت عیسی علیه السلام است: شما برای دنیا کار می کنید در حالی که روزی شما در دنیا بدون زحمت زیاد تأمین شده، لکن برای آخرت نمی کوشید در حالی که شما در آخرت روزی داده نمی شوید جز در سایه عمل. وای بر شما ای عالمان بد! مزد خویش دریافت می کنید،

وَ الْعَمَلَ تُضَیِّعُونَ :یُوشِکُ رَبُّ الْعَمَلِ أَنْ یَطْلُبَ عَمَلَهُ ،وَ تُوشِکُونَ أَنْ تَخْرُجُوا مِنَ الدُّنْیَا الْعَرِیضَةِ إِلَی ظُلْمَةِ الْقَبْرِ وَ ضِیقِهِ، اللَّهُ نَهَاکُمْ عَنِ الْخَطَایَا کَمَا أَمَرَکُمْ بِالصِّیَامِ وَ الصَّلَاةِ ،کَیْفَ یَکُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ سَخِطَ رِزْقَهُ ،وَ احْتَقَرَ مَنْزِلَتَهُ، وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِکَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ وَ قُدْرَتِهِ ؟وَ کَیْفَ یَکُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنِ اتَّهَمَ اللَّهَ فِیمَا قَضَی لَهُ فَلَیْسَ یَرْضَی شَیْئاً أَصَابَهُ ؟کَیْفَ یَکُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ دُنْیَاهُ عِنْدَهُ آثَرُ ⁽¹⁾مِنْ آخِرَتِهِ وَ هُوَ مُقْبِلٌ عَلَی دُنْیَاهُ ،وَ مَا یَضُرُّهُ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِمَّا یَنْفَعُهُ؟ کَیْفَ یَکُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ یَطْلُبُ الْکَلَامَ لِیُخْبِرَ بِهِ وَ لَا یَطْلُبُ لِیَعْمَلَ بِهِ؟

«67»

وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام وَیْلٌ لِلْعُلَمَاءِ السَّوْءِ تُصْلَی ⁽²⁾عَلَیْهِمُ النَّارُ .ثُمَّ قَالَ :اشْتَدَّتْ مَئُونَةُ الدُّنْیَا وَ مَئُونَةُ الْآخِرَةِ: أَمَّا مَئُونَةُ الدُّنْیَا فَإِنَّکَ لَا تَمُدُّ یَدَکَ إِلَی شَیْ ءٍ مِنْهَا إِلَّا فَاجِرٌ قَدْ سَبَقَکَ إِلَیْهِ وَ أَمَّا مَئُونَةُ الْآخِرَةِ فَإِنَّکَ لَا تَجِدُ أَعْوَاناً یُعِینُونَکَ عَلَیْهَا.

«68»

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَمَا یَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا ⁽³⁾.

«69»

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام- فِی کَلَامٍ لَهُ خَطَبَهُ عَلَی الْمِنْبَرِ -:أَیُّهَا النَّاسُ إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا بِمَا عَلِمْتُمْ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ،إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذی لَا یَسْتَفِیقُ عَنْ جَهْلِهِ، بَلْ قَدْ رَأَیْتُ الْحُجَّةَ عَلَیْهِ أَعْظَمَ وَ الْحَسْرَةَ أَدْوَمَ عَلَی هَذَا الْعَالِمِ الْمُنْسَلِخِ عَنْ عِلْمِهِ مِنْهَا عَلَی هَذَا الْجَاهِلِ الْمُتَحَیِّرِ فِی جَهْلِهِ ،وَ کِلَاهُمَا حَائِرٌ بَائِرٌ ⁽⁴⁾لَا تَرْتَابُوا فَتَشُکُّوا وَ لَا تَشُکُّوا فَتَکْفُرُوا ،وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِکُمْ ،فَتُدْهِنُوا ⁽⁵⁾وَ لَا تُدْهِنُوا فِی الْحَقِّ فَتَخْسَرُوا ،⁽⁶⁾وَ إِنَّ مِنَ الْحَقِّ أَنْ تَفَقَّهُوا، وَ مِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا ،وَ إِنَّ أَنْصَحَکُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُکُمْ لِرَبِّهِ،

ولی عملتان را تباه می سازید. ممکن است صاحب کار از کارش جویا شود؛ شما نزدیک است از این دنیای پهناور به تاریکی قبر منتقل شوید و خداوند قبر را برای شما تنگ خواهد کرد. خدا شما را از گناه آن طور نهی کرد که به شما فرمان روزه گرفتن و نماز خواندن داد، چگونه می توان کسی را که [طلب] روزی وی را به خشم در آورد و مقام و منزلتش را پست سازد، عالم و دانشمند دانست، در حالی که می داند این رزق و روزی او به علم و قدرت الهی تعیین می شود؟ چگونه از اهل علم به شمار می رود، کسی که خدا را در سرنوشت زندگانی خویش متهم می کند و به هیچ چیز در زندگانی اش راضی نمی شود.

چگونه اهل علم است کسی که دنیایش نزد او بر آخرتش برتری دارد؟ خود به دنیا روی آورده و چیزهایی که به او ضرر می رساند نزد او محبوب تر است از چیزهایی که به او منفعت می بخشد.

چگونه می توان کسی را اهل علم دانست که به منظور شهرت و نام سخن می گوید، ولی خود طبق گفتارش عمل نمی کند؟⁽⁷⁾

روایت 67

از سخنان عیسی علیه السلام است: وای بر دانشمندان بد سیرت که آتش دوزخ آن ها را بریان کند! سپس فرمود: چه قدر سخت است مخارج دنیا و آخرت؛ اما خرج دنیا، به چیزی از دنیا دست دراز نمی کنی مگر می بینی که فاسقی پیش از تو به آن دست یافته؛ و اما هزینه آخرت، یارانی برای خودت نمی یابی که در تأمین توشه آخرت تو را یاری دهند.⁽⁸⁾

روایت 68

امام صادق علیه السلام فرمود: اگر عالم به علم خود عمل نکند، موعظه او از دل ها همانند باران از روی سنگ صاف می لغزد.⁽⁹⁾

روایت 69

امیرالمؤمنین علیه السلام در ضمن خطبه خود بر روی منبر فرمود: ای مردم! آن گاه که دانا شدید به علم خود عمل کنید، شاید به راه راست هدایت شوید؛ عالمی که رفتارش موافق علمش نباشد، مانند نادان سرگردان است که از خواب نادانی بیدار نشود. این عالم و جاهل هر دو سرگردان و بی ثمرند، نگرانی به خود راه ندهید که ممکن است به شک منجر شود و شک نکنید که کافر می شوید. آن قدر ارزش خود را تنزل ندهید که باعث سازشکاری گردد. در مورد حق، سازشکاری نکنید که زیان می بینید. حقا شما باید در دین تفقه و بصیرت پیدا کنید، از بصیرت دین است که دچار غرور نمی شوید. هر که خود را بیشتر از دیگران نصیحت می کند، کسی است که طاعت او از پروردگارش از دیگران فزون تر است و کسی که خود را فزون تر از دیگران فریب می دهد، نسبت به پروردگارش گناهکارتر محسوب می شود، هر که خدای خویش

وَ أَغَشَّکُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاکُمْ لِرَبِّهِ ،وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یَأْمَنْ وَ یَسْتَبْشِرْ ،وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ یَخِبْ ⁽¹⁾وَ یَنْدَمْ.

«70»

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ علیه السلام جَلِیسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ قَدْ وَعی عِلْماً کَثِیراً ،فَاسْتَأْذَنَ مُوسَی فِی زِیَارَةِ أَقَارِبَ لَهُ ،فَقَالَ لَهُ مُوسَی: إِنَّ لِصِلَةِ الْقَرَابَةِ لَحَقّاً وَ لَکِنْ إِیَّاکَ أَنْ تَرْکَنَ إِلَی الدُّنْیَا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَمَّلَکَ عِلْماً فَلَا تُضَیِّعْهُ وَ تَرْکَنْ إِلَی غَیْرِهِ ،فَقَالَ الرَّجُلُ لَا یَکُونُ إِلَّا خَیْراً ،وَ مَضَی نَحْوَ أَقَارِبِهِ فَطَالَتْ غَیْبَتُهُ ،فَسَأَلَ مُوسَی علیه السلام عَنْهُ فَلَمْ یُخْبِرْهُ أَحَدٌ بِحَالِهِ، فَسَأَلَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام عَنْهُ، فَقَالَ لَهُ: أَخْبِرْنِی عَنْ جَلِیسِی فُلَانٍ أَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ؟قَالَ :نَعَمْ هُوَ ذَا عَلَی الْبَابِ قَدْ مُسِخَ قِرْداً فِی عُنُقِهِ سِلْسِلَةٌ فَفَزِعَ مُوسَی علیه السلام إِلَی رَبِّهِ وَ قَامَ إِلَی مُصَلَّاهُ یَدْعُو اللَّهَ ،وَ یَقُولُ: یَا رَبِّ صَاحِبِی وَ جَلِیسِی، فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا مُوسَی لَوْ دَعَوْتَنِی حَتَّی یَنْقَطِعَ تَرْقُوَتَاکَ ⁽²⁾مَا اسْتَجَبْتُ لَکَ فِیهِ ،إِنِّی کُنْتُ حَمَّلْتُهُ عِلْماً فَضَیَّعَهُ وَ رَکِنَ إِلَی غَیْرِهِ.

«71»

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَی الْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ، وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ ،وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ.

باب 10 حق العالم

الآیات

الکهف: «قَالَ لَهُ مُوسَی هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلَی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (66)»«قَالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْرًا (67)»«وَکَیْفَ تَصْبِرُ عَلَی مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (68)»«قَالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِی لَکَ أَمْرًا (69)»«قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلَا تَسْأَلْنِی عَنْ شَیْءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْرًا (70)».(إلی قوله تعالی): «قَالَ إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْرًا (76)».

تفسیر

اشارة

أقول: یظهر من کیفیّة معاشرة موسی علیه السلام مع هذا العالم الربّانیّ و تعلّمه منه أحکامٌ کثیرةٌ :من آداب التعلیم و التعلّم ،من متابعة العالم ،و ملازمته لطلب العلم، و کیفیّة

را فرمان برد از امنیت برخوردار می شود و شایسته بشارت الهی است. ولی آن که از فرمان خدا سرپیچی می کند نومید و پشیمان خواهد شد.⁽³⁾

روایت 70

امام صادق علیه السلام فرمود: موسی بن عمران علیه السلام در جمع یاران خود، همنشینی داشت که عملش از دیگران بیشتر بود. روزی از آن حضرت اجازه خواست تا به صله رحم خویشاوندانش رود. حضرت موسی علیه السلام فرمود: صله رحم یکی از حقوق است که خویشاوندان نسبت به هم دارند، ولی مبادا به دنیا تکیه کنی! زیرا خدای متعال بار علم را به دوش تو انداخته که آن را نباید ضایع نمایی و جز خدا تکیه گاهی دیگر برای خود انتخاب کنی! آن مرد عرض کرد هدفی جز کار خیر ندارم.

او از جا برخاست و برای صله ارحام به راه افتاد، این مسافرت طولانی شد تا جایی که حضرت موسی علیه السلام جویای احوال او شد، ولی کسی از حال او اطلاع نداشت. موسی از جبرئیل جویای احوال او گردید و از او پرسید، آیا از همنشین من اطلاع داری؟ جبرئیل گفت: آری، اکنون به صورت میمون کنار در ایستاده و زنجیر به گردن دارد.

حضرت موسی از شنیدن این خبر بیمناک شد و به نماز ایستاد. غصه اش را با خدا در میان گذاشت و دعا کرد؛ عرض کرد پروردگارا! همنشین مرا از این وضع دلخراش نجات بده! خدا به موسی فرمود: ای موسی! اگر برای نجات همنشینت مرا چنان بخوانی که رگ های گردنت قطع شود، دعای تو را در باره او اجابت نخواهم کرد. من بار علم را بر دوش او امانت گذاردم، ولی او علم را ضایع کرد و به دنیا روی آورد.⁽⁴⁾

روایت 71

امام صادق علیه السلام فرمود: دانش همراه با عمل است، هر که دانش آموزد عمل کند، و هر که عمل کند علم آموزد.⁽⁵⁾

دانش، خواهان عمل است، اگر به مقتضای علم عمل شود خوب است، والا علم کوچ می کند.

باب دهم : حق دانشمند

آیات

{موسی به او گفت: «آیا تو را - به شرط اینکه از بینشی که آموخته شده ای به من یاد دهی - پیروی کنم؟». گفت: «تو هرگز نمی توانی همپای من صبر کنی».}

و چگونه می توانی بر چیزی که به شناخت آن احاطه نداری صبر کنی ⁽⁶⁾

گفت ان شاء الله مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری تو را نافرمانی نخواهم کرد⁽⁷⁾

گفت اگر مرا پیروی می کنی پس از چیزی سؤال مکن تا [خود] از آن با تو سخن آغاز کنم⁽⁸⁾

(إلی قوله تعالی):

[موسی] گفت اگر از این پس چیزی از تو پرسیدم دیگر با من همراهی مکن [و] از جانب من قطعا معذور خواهی بود⁽⁹⁾

تفسیر

مجلسی گوید: از کیفیت معاشرت حضرت موسی علیه السلام با این عالم ربّانی و آموزش نزد وی، احکام زیادی آشکار می شود که عبارتند:

طلبه منه هذا الأمر مقرونا بغایة الأدب، مع کونه علیه السلام من أولی العزم من الرسل ،و عدم تکلیفه أن یعلمه جمیع علمه بل قال: «مِمَّا عُلِّمْتَ» ،و تأدیب المعلم للمتعلّم، و أخذ العهد منه أولا و عدم معصیة المتعلم للمعلّم، و عدم المبادرة إلی إنکار ما یراه من المعلم و الصبر علی ما لم یحط علمه به من ذلک ،و عدم المبادرة بالسؤال فی الأمور الغامضة ،و عفو العالم عن زلة المتعلم فی قوله: لا تُؤاخِذْنِی بِما نَسِیتُ وَ لا تُرْهِقْنِی ⁽¹⁾مِنْ أَمْرِی عُسْراً. إلی غیر ذلک مما لا یخفی علی المتدبر.

الأخبار

«1»

لی:أَبِی ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ، عَنْ أَبَانٍ وَ غَیْرِهِ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنِّی لَأَرْحَمُ ثَلَاثَةً وَ حَقٌّ لَهُمْ أَنْ یُرْحَمُوا :عَزِیزٌ أَصَابَتْهُ مَذَلَّةٌ بَعْدَ الْعِزِّ، وَ غَنِیٌ أَصَابَتْهُ حَاجَةٌ بَعْدَ الْغِنَی، وَ عَالِمٌ یَسْتَخِفُّ بِهِ أَهْلُهُ وَ الْجَهَلَةُ.

ل:ابن الولید ،عن الصفار ،عن ابن عیسی ،عن ابن محبوب ،عن عبد اللّٰه بن سنان عنه علیه السلام مثله.

«2»

لی: ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ ،عَنِ الْحِمْیَرِیِّ ،عَنْ أَبِی الْخَطَّابِ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ،عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ علیه السلام یَقُولُ: اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ تَزَیَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَ الْوَقَارِ ،وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ، وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ، وَ لَا تَکُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِینَ فَیَذْهَبَ بَاطِلُکُمْ بِحَقِّکُمْ.

«3»

ب:هَارُونُ ،عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ،عَنْ جَعْفَرٍ، عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: ارْحَمُوا عَزِیزاً ذَلَّ ،وَ غَنِیّاً افْتَقَرَ وَ عَالِماً ضَاعَ فِی زَمَانِ جُهَّالٍ.

«4»

ل: ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَشْکُونَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: مَسْجِدٌ خَرَابٌ لَا یُصَلِّی فِیهِ أَهْلُهُ، وَ عَالِمٌ بَیْنَ جُهَّالٍ ،وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِ غُبَارٌ لَا یُقْرَأُ فِیهِ.

«5»

ما: جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِیِّ ،عَنْ مِسْعَرِ بْنِ عَلِّیِ بْنِ زِیَادٍ الْمُقْرِی، عَنْ جَرِیرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مَالِکٍ الْإِیَادِیِّ، قَالَ: سَمِعْتُ الْعَبَّاسَ بْنَ الْمَأْمُونِ یَقُولُ :قَالَ لِی عَلِیُّ بْنُ

روایات

روایت 1

أمالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: من سه کس را ترحم کنم که سزاوار ترحم اند؛ عزیزی که پس از عزت خوار شده، توانگری که محتاج شده، عالمی که خاندانش و نادان ها، او را خوار شمارند.⁽²⁾

الخصال: مثل حدیث بالا روایت شده.⁽³⁾

روایت 2

أمالی صدوق: امام صادق علیه السلام می فرمود: دانش جویید و با آن بردباری و وقار را زیور خود کنید و برای شاگرد و استادان خود تواضع کنید و دانشمندان جبّار نباشید که رفتار باطل شما، حق شما را از بین ببرد.⁽⁴⁾

روایت 3

قرب الإسناد: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: بر عزیزی که خوار شده و فقیری که محتاج گشته و عالمی که در زمان نادانان، ضایع شده رحم کنید.⁽⁵⁾

روایت 4

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز پیش خدای عزوجل شکایت کنند؛ مسجد ویرانی که اهلش در آن نماز نمی خوانند، و دانشمندی که میان نادانان گرفتار است، و قرآنی که به گوشه آویخته اند و غبار بر روی آن نشسته و آن را قرائت نمی کنند.⁽⁶⁾

روایت 5

امالی شیخ طوسی: عباس بن مأمون گوید:

مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام :ثَلَاثَةٌ مُوَکَّلٌ بِهَا ثَلَاثَةٌ: تَحَامُلُ الْأَیَّامِ عَلَی ذَوِی الْأَدَوَاتِ الْکَامِلَةِ ،وَ اسْتِیلَاءُ الْحِرْمَانِ عَلَی الْمُتَقَدِّمِ فِی صَنَعْتِهِ ،وَ مُعَادَاةُ الْعَوَامِّ عَلَی أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ.

بیان

قال الفیروزآبادیّ: تحامل علیه: کلفه ما لا یطیقه .و الأدوات الکاملة کالعقل و العلم و السخاء من الکمالات التی هی وسائل السعادات، أو الأعم منها و مما هو من الکمالات الدنیویة کالمناصب و الأموال، أی یحمل الأیام و أهلها علیهم فوق طاقتهم و یلتمسون منهم من ذلک ما لا یطیقون ،و یحتمل أن یکون المراد جور الناس علی أهل الحق و مغلوبیّتهم.

«6»

ضه،ل، لی:- سَیَجِی ءُ فِی خَبَرِ الْحُقُوقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام-: وَ حَقُّ سَائِسِکَ ⁽¹⁾بِالْعِلْمِ :التَّعْظِیمُ لَهُ، وَ التَّوْقِیرُ لِمَجْلِسِهِ، وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهِ ،وَ الْإِقْبَالُ عَلَیْهِ ،وَ أَنْ لَا تَرْفَعَ عَلَیْهِ صَوْتَکَ، وَ لَا تُجِیبَ أَحَداً یَسْأَلُهُ عَنْ شَیْ ءٍ حَتَّی یَکُونَ هُوَ الَّذِی یُجِیبُ ،وَ لَا تُحَدِّثَ فِی مَجْلِسِهِ أَحَداً، وَ لَا تَغْتَابَ عِنْدَهُ أَحَداً ،وَ أَنْ تَدْفَعَ عَنْهُ إِذَا ذُکِرَ عِنْدَکَ بِسُوءٍ ،وَ أَنْ تَسْتُرَ عُیُوبَهُ، وَ تُظْهِرَ مَنَاقِبَهُ، وَ لَا تُجَالِسَ لَهُ عَدُوّاً ،وَ لَا تُعَادِیَ لَهُ وَلِیّاً ،فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ شَهِدَ لَکَ مَلَائِکَةُ اللَّهِ بِأَنَّکَ قَصَدْتَهُ وَ تَعَلَّمْتَ عِلْمَهُ لِلَّهِ جَلَّ اسْمُهُ لَا لِلنَّاسِ.

«7»

ل، مع:ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ، عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ، عَنِ النَّوْفَلِیّ،ِ عَنِ السَّکُونِیِّ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :غَرِیبَتَانِ فَاحْتَمِلُوهُمَا :کَلِمَةُ حِکْمَةٍ مِنْ سَفِیهٍ فَاقْبَلُوهَا ،وَ کَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَکِیمٍ فَاغْفِرُوهَا.

«8»

ل: عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِیِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ ،عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَشْرَمٍ ،عَنْ عِیسَی ،عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَعْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: إِنَّمَا الْخَوْفُ ⁽²⁾عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی ثَلَاثُ خِصَالٍ: أَنْ یَتَأَوَّلُوا الْقُرْآنَ عَلَی غَیْرِ تَأْوِیلِهِ ،أَوْ یَتَّبِعُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ، أَوْ یَظْهَرَ فِیهِمُ الْمَالُ حَتَّی یَطْغَوْا وَ یَبْطَرُوا ،وَ سَأُنَبِّئُکُمُ الْمَخْرَجَ مِنْ ذَلِکَ :َمَّا الْقُرْآنُ فَاعْمَلُوا بِمُحْکَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ، وَ أَمَّا الْعَالِمُ فَانْتَظِرُوا فَیْئَهُ ⁽³⁾وَ لَا تَتَّبِعُوا زَلَّتَهُ، وَ أَمَّا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَخْرَجَ مِنْهُ شُکْرُ النِّعْمَةِ وَ أَدَاءُ حَقِّهِ.

امام رضا علیه السلام به من فرمود: سه چیز موکل سه چیز است: طاقت فرسا بودن روزگار بر انسان هایی که از نظر عقل، دانش و سخاوت کاملند، چیره شدن محرومیت بر کسی که در کاری پیش قدم بوده، دشمنی عوام الناس با اهل معرفت و شناخت.⁽⁴⁾

توضیح

فیروز آبادی می گوید: «تحامل علیه» به معنای مشقت و فوق توان بودن است. «الأدوات الکاملة» یا به معنای؛ سخاوت و کمالاتی که ابزار خوشبختی است و یا اعم است که هم شامل کمالات مذکور و هم کمالات دنیوی مانند منصب و اموال می شود، یعنی روزگار و اهل آن، به صاحبان کمال امور طاقت فرسا را تحمیل می کنند و از آنان چیزی می خواهند که در توان ایشان نیست.

احتمال دارد معنا این باشد که مردم به اهل حق ظلم نموده، بر آنان چیره می گردند.

روایت 6

روضة الواعظین و الخصال و أمالی صدوق: در خبر حقوق که در آینده می آید، از امام سجاد علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: حق معلم بر تو، تعظیم و احترام مجلس او است، و خوب گوش دادن به او، و رو کردن بر او، و بلند نکردن صدایت بر او، و جواب ندادن سؤالی که از او سؤال می شود تا خودش جواب گوید، در حضور او با کسی گفتگو مکن و از کسی غیبت مکن، اگر بد او را گفتند تو از او دفاع کن، عیبش را بپوش، مناقبش را اظهار کن، با دشمنش منشین و با دوستش دشمنی مکن، چون چنین کردی فرشتگان خدا گواهت باشند که به او رو کردی و علم آموختی برای خدای جلّ اسمه، نه برای خاطر مردم.⁽⁵⁾

روایت 7

الخصال و معانی الأخبار: امام صادق علیه السلام از پدرانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دو غریبند که باید آن ها را پذیرایی کنید، سخن حکیمانه ای که از سفیه سر زند، آن را بپذیرید؛ و سخن سفیهانه ای که از حکیمی سر زند، از آن درگذرید.⁽⁶⁾

روایت 8

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: من بر امت خود از سه خصلت پس از مرگ خود ترسانم، از اینکه قرآن را به غیر از معنای حقیقی و صحیح آن تفسیر کنند، یا اینکه لغزش و خطای عالم دانشمند دینی را پیروی کنند، یا اینکه دارایی و ثروت در میان آنها نمایان شود تا سرکشی و هرزگی و خوشگذرانی کنند، اکنون من شما را به راه چاره از این گرفتاری ها آگاه می کنم:

اما راجع به قرآن، وظیفه شما این است که به محکمات آن یعنی آیاتی که دستورات عملی واضحی را می فهماند عمل کنید و به متشابهات آن یعنی آیاتی که مطالب عالم غیب و احوال قبر و قیامت و بهشت و دوزخ را بیان می کنند و مفاد آنها در خور فهم ناقص شما نیست، ایمان و عقیده داشته باشید.

اما راجع به شخص عالم، منتظر آزمایش و امتحان او باشید و او را بپایید و لغزش و خطای او را پیروی نکنید.

و اما راجع به مال و ثروت دنیا، چاره آن شکر نعمت و ادای حق آن است.⁽⁷⁾

«9»

سن:أَبِی ،عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ ،عَنْ رَجُلٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ :إِنَّ مِنْ حَقِّ الْعَالِمِ أَنْ لَا تُکْثِرَ عَلَیْهِ السُّؤَالَ، وَ لَا تَجُرَّ بِثَوْبِهِ، وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَیْهِ وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ فَسَلِّمْ عَلَیْهِمْ جَمِیعاً ،وَ خُصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ دُونَهُمْ، وَ اجْلِسْ بَیْنَ یَدَیْه، وَ لَا تَجْلِسْ خَلْفَهُ ،وَ لَا تَغْمِزْ بِعَیْنَیْکَ ،وَ لَا تُشِرْ بِیَدِکَ ،وَ لَا تُکْثِرْ مِنْ قَوْلِ قَالَ فُلَانٌ وَ قَالَ فُلَانٌ خِلَافاً لِقَوْلِهِ ،وَ لَا تَضْجَرْ بِطُولِ صُحْبَتِهِ ،فَإِنَّمَا مَثَلُ الْعَالِمِ مَثَلُ النَّخْلَةِ یُنْتَظَرُ بِهَا مَتَی یَسْقُطُ عَلَیْکَ مِنْهَا شَیْ ءٌ ،وَ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِی فِی سَبِیلِ اللَّهِ ،وَ إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْ ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

بیان

قوله علیه السلام :و لا تجرّ بثوبه، کنایة عن الإبرام فی السؤال،و المنع عن قیامه عند تبرّمه.

«10»

سن: أَبِی، عَنْ سَعْدَانَ، ⁽¹⁾عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ بْنِ مُسْلِمٍ ،⁽²⁾عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :مَنْ قَامَ مِنْ مَجْلِسِهِ تَعْظِیماً لِرَجُلٍ ؟قَالَ :مَکْرُوهٌ إِلَّا لِرَجُلٍ فِی الدِّینِ.

«11»

سن: بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا جَلَسْتَ إِلَی الْعَالِمِ فَکُنْ عَلَی أَنْ تَسْمَعَ أَحْرَصَ مِنْکَ عَلَی أَنْ تَقُولَ، وَ تَعَلَّمْ حُسْنَ الِاسْتِمَاعِ کَمَا تَعَلَّمُ حُسْنَ الْقَوْلِ وَ لَا تَقْطَعْ عَلَی حَدِیثِهِ.

«12»

شا: رَوَی حَارِثٌ الْأَعْوَرُ، قَالَ :سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: مِنْ حَقِّ الْعَالِمِ أَنْ لَا یُکْثَرَ عَلَیْهِ السُّؤَالُ، وَ لَا یُعَنَّتَ فِی الْجَوَابِ ⁽³⁾وَ لَا یُلَحَّ عَلَیْهِ إِذَا کَسِلَ ،وَ لَا یُؤْخَذَ بِثَوْبِهِ إِذَا نَهَضَ ،وَ لَا یُشَارَ إِلَیْهِ بِیَدٍ فِی حَاجَةٍ ،وَ لَا یُفْشَی لَهُ سِرٌّ، وَ لَا یُغْتَابَ عِنْدَهُ أَحَدٌ ،وَ یُعَظَّمَ کَمَا حَفِظَ أَمْرَ اللَّهِ ،وَ یَجْلِسَ الْمُتَعَلِّمُ أَمَامَهُ ،وَ لَا یُعْرِضَ مِنْ طُولِ صُحْبَتِهِ، وَ إِذَا جَاءَهُ طَالِبُ عِلْمٍ وَ غَیْرُهُ فَوَجَدَهُ فِی جَمَاعَةٍ عَمَّهُمْ بِالسَّلَامِ ،وَ خَصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ، وَ لْیَحْفَظْ شَاهِداً وَ غَائِباً ،وَ لْیَعْرِفْ لَهُ حَقَّهُ ،فَإِنَّ الْعَالِمَ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ،

روایت 9

المحاسن: سلیمان جعفری از مردی نقل می کند که علی علیه السلام می فرمود: بعضی از حقوق دانشمندان، موارد زیر است:

زیاد از او سؤال نکن، لباسش را نکش، وقتی نزد عالم وارد شدی که در محضر گروهی نشسته بود، بر همه سلام نما و سلام دیگری مخصوصاً به عالم کن، پیش روی وی بنشین نه پشت سرش، به روی او چشمک نزن و با دستت به وی اشاره نکن، و نزد وی زیاد، فلان چنین گفت و فلان چنان گفت، بر خلاف قولش نگو. با طولانی نمودن صحبت آزارش نده، چه این که عالم فقط مانند نخل خرما است که منتظر باشی کی میوه ای می افتد تا استفاده کنی. اجر و پاداش عالم از روزه دار نمازگزار مجاهد راه خدا بزرگتر است.

با مردن دانشمند رخنه ای در اسلام ایجاد می شود که تا قیامت جبران ناپذیر است.⁽⁴⁾

توضیح

اینکه گفته شده لباس عالم را نکش، کنایه از این است که سؤال پیچش نکن و وقتی خسته شد و خواست برخیزد، مانع رفتن او مشو.

روایت 10

المحاسن: اسحاق بن عمار می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: از جا برخاستن به احترام کسی، چگونه است؟ فرمود: جز برای مرد دین مکروه است.⁽⁵⁾

روایت 11

المحاسن: علی علیه السلام فرمود: وقتی نزد دانشمندی نشستی، به شنیدن حریص تر باش تا گفتن. خوب شنیدن را مانند خوب گفتن بیاموز. کلام دانشمند را قطع مکن.⁽⁶⁾

روایت 12

الإرشاد: حارث اعور گفت: علی علیه السلام می فرمود: حق عالم آن است که از وی زیاد پرسش نکنند و در پاسخ به تندی جواب نگوید و هنگامی که کسالت دارد، اصرار بر جواب نداشته باشد، و چون از جا برخاست جامه او را نکشند و با دست به طرف او اشاره نکنند، سرّی را در پیش او افشا نکنند و در حضور او از کسی غیبت ننمایند و به او به خاطر اینکه حافظ ناموس الهی است، احترام گذارند.

شاگرد باید در برابر استاد بنشیند و از مصاحبت طولانی او خسته نشود و چون او را در میان عده ای مشاهده کند، نخست سلام و احترام عمومی بجا آورده و از او بخصوص احترام نموده، سلام کند و در غیبت و حضور از وی نگهداری نماید و حق او را مراعات کند.

زیرا شخص دانشمند از روزه دار پارسا که مجاهد در راه خدا باشد، اجر و مزدش بالاتر است.

فَإِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا إِلَّا خَلَفٌ مِنْهُ، وَ طَالِبُ الْعِلْمِ یَسْتَغْفِرُ لَهُ کُلُّ الْمَلَائِکَةِ وَ یَدْعُو لَهُ مَنْ فِی السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

«13»

غو: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :مَنْ أَکْرَمَ فَقِیهاً مُسْلِماً لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ، وَ مَنْ أَهَانَ فَقِیهاً مُسْلِماً لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبَانُ.

«14»

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ عَلَّمَ شَخْصاً ⁽¹⁾مَسْأَلَةً فَقَدْ مَلَکَ رَقَبَتَه،ُ فَقِیلَ لَهُ :یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ یَبِیعُهُ؟ فَقَالَ: لَا وَ لَکِنْ یَأْمُرُهُ وَ یَنْهَاهُ.

«15»

ما: جَمَاعَةٌ ،عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْقِلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ بِنْتِ إِلْیَاسَ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ الرِّضَا ،عَنْ آبَائِهِ ،علیهم السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله غَرِیبَانِ :کَلِمَةُ حِکْمَةٍ مِنْ سَفِیهٍ فَاقْبَلُوهَا ،وَ کَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَکِیمٍ فَاغْفِرُوهَا ،فَإِنَّهُ لَا حَکِیمَ إِلَّا ذُو عَثْرَةٍ ،وَ لَا سَفِیهَ إِلَّا ذُو تَجْرِبَةِ ⁽²⁾.

«16»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ:قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: ارْحَمُوا عَزِیزَ قَوْمٍ ذَلَّ وَ غَنِیَّ قَوْمٍ افْتَقَرَ وَ عَالِماً تَتَلَاعَبُ بِهِ الْجُهَّالُ ⁽³⁾.

«17»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَی مَنْ أَنْطَقَکَ، وَ بَلَاغَةَ قَوْلِکَ عَلَی مَنْ سَدَّدَکَ.

بیان

الذرابة حدة اللسان ،و الذرب محرکة :فساد اللسان ،و الغرض رعایة حق المعلّم ،و ما ذکره ابن أبی الحدید من أن المراد بمن أنطقه و من سدّده هو اللّٰه سبحانه فلا یخفی بعده.

«18»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تُحَقِّرَنَّ عَبْداً آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً ،فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یُحَقِّرْهُ حِینَ آتَاهُ إِیَّاهُ.

«19»

عدة: رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُعَلِّمِ عَلَی الْمُتَعَلِّمِ أَنْ لَا یُکْثِرَ السُّؤَالَ عَلَیْه، و لَا یَسْبِقَهُ فِی الْجَوَابِ ،وَ لَا یُلِحَّ عَلَیْهِ إِذَا أَعْرَضَ، وَ لَا یَأْخُذَ بِثَوْبِهِ إِذَا کَسِلَ، وَ لَا یُشِیرَ إِلَیْهِ بِیَدِهِ ،وَ لَا یَغْمِزَهُ بِعَیْنِهِ ،وَ لَا

چون عالمی بمیرد، رخنه در اسلام بیفتد که چیزی به جز جانشین صالح او نمی تواند آن رخنه را مسدود کند.

فرشتگان برای طالب علم استغفار می نمایند و تمام موجودات آسمان و زمین برای او دعا می کنند.⁽⁴⁾

روایت 13

عوالی اللئالی: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که فقیه مسلمانی را گرامی دارد، روز قیامت خداوند از او راضی است و اگر کسی چنین فقیهی را اهانت نموده، خوار سازد، هنگام ملاقات با خدا در روز قیامت، خداوند بر او خشمناک خواهد بود.⁽⁵⁾

روایت 14

از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود» کسی که به شخصی مسئله ای بیاموزد مالک وی گشته است. عرض شد: آیا می تواند او را بفروشد؟ فرمود: نه، ولی می تواند او را امر و نهی کند.⁽⁶⁾

روایت 15

امالی شیخ طوسی: ابن الیاس می گوید که امام رضا علیه السلام از قول پیامبر فرمود: دو چیز اندک است؛ اول: کلمات حکمت آمیز از انسان های نادان و کم عقل که آن را بپذیرید، دوم: کلمات نابخردانه از حکیم که در این صورت وی را ببخشید، چه این که هر حکیمی را لغزش و هر سفیهی را تجربه است.⁽⁷⁾

روایت 16

الدرة الباهرة: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بر سه کس رحم کنید: عزیز قومی که خوار شده، و توانگر قومی که تهی دست گشته، و دانایی که نادانان او را به بازی گرفته اند.⁽⁸⁾

روایت 17

نهج البلاغه: علی علیه السلام فرمود: به آن کسی که تو را سخن آموخت به تندی سخن مگوی، و با کسی که گفتارت را نیکو گرداند، راه بلاغت گویی مپوی.⁽⁹⁾

توضیح

«ذرابه» تیز زبانی و تحریک کننده فساد زبانی می باشد و مقصود رعایت کردن حق معلم است. بنابراین گفتار ابن ابی الحدید مبنی بر این که مراد از جمله «ممن انطق» و «من سدته» خداوند باشد، دور از ذهن است.

روایت 18

کنز الکراجکی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: بنده ای را که خدایش دانش داد کوچک مشمار؛ زیرا خدا کوچکش نشمرده که دانشش داده.⁽¹⁰⁾

روایت 19

عدة الداعی: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از حقوق استاد بر شاگرد این است:

حالش مناسب نیست، دست به دامن او نگردد. 5. با دستش به سوی او اشاره نکند. 6. با گوشه چشم به او نگاه نکند.

یُشَاوِرَ فِی مَجْلِسِهِ ،وَ لَا یَطْلُبَ وَرَاءَهُ ،وَ أَنْ لَا یَقُولَ: قَالَ فُلَانٌ خِلَافَ قَوْلِهِ ،وَ لَا یُفْشِیَ لَهُ سِرّاً وَ لَا یَغْتَابَ عِنْدَهُ، وَ أَنْ یَحْفَظَهُ شَاهِداً وَ غَائِباً ،وَ یَعُمَّ الْقَوْمَ بِالسَّلَامِ،وَ یَخُصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ، وَ یَجْلِسَ بَیْنَ یَدَیْهِ، وَ إِنْ کَانَ لَهُ حَاجَةٌ سَبَقَ الْقَوْمَ إِلَی خِدْمَتِهِ، وَ لَا یَمَلَّ مِنْ طُولِ صُحْبَتِهِ ،فَإِنَّمَا هُوَ مِثْلُ النَّخْلَةِ تُنْتَظَرُ مَتَی تَسْقُطُ عَلَیْهِ مِنْهَا مَنْفَعَةٌ ،وَ الْعَالِمُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ،وَ إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ انْثَلَمَ ⁽¹⁾فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا تَنْسَدُّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ،وَ إِنَّ طَالِبَ الْعِلْمِ یُشَیِّعُهُ سَبْعُونَ أَلْفاً مِنْ مُقَرَّبِی السَّمَاءِ.

وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَلَلْتُ طَالِباً فَعَزَزْتُ مَطْلُوباً.

«20»

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله لَیْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ إِلَّا فِی طَلَبِ الْعِلْمِ.

باب 11 صفات العلماء و أصنافهم

الآیات

الکهف: «فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَیْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (65)».

الحج: «وَلِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ (54)».

فاطر: « إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ (28)».

الأخبار

«1»

ب: هَارُونُ، عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ، عَنِ الصَّادِقِ ،عنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: نِعْمَ وَزِیرُ الْإِیمَانِ الْعِلْمُ، وَ نِعْمَ وَزِیرُ الْعِلْمِ الْحِلْمُ .وَ نِعْمَ وَزِیرُ الْحِلْمِ الرِّفْقُ وَ نِعْمَ وَزِیرُ الرِّفْقِ اللِّینُ.

بیان

الحلم و الرفق و اللّین و إن کانت متقاربةٌ فی المعنی لکن بینها فرق یسیر ،فالحلم هو ترک مکافاة من یسی ء إلیک و السکوت فی مقابلة من یسفه علیک ،و وزیره و معینه :الرفق أی اللطف و الشفقة و الإحسان إلی العباد، فإنه یوجب أن لا یسفه علیک و لا یسی ء إلیک أکثر الناس ،و وزیره و معینه: لین الجانب و ترک الخشونة و الغلظة و إضرار الخلق. و فی الکافی: و نعم وزیر الرفق الصبر. و فی بعض نسخه :العبرة.

عالم نظیر روزه دار شب زنده دار مجاهد در راه خداست؛ وقتی عالمی بمیرد، شکافی در اسلام ایجاد می شود که تا روز قیامت مسدود نخواهد گردید.

طالب علم را هفتاد هزار از مقربین آسمان همراهی می کنند.⁽²⁾

ابن عباس گوید: برای طلب علم خواری کشیدم و برای استادی عزّت یافتم.⁽³⁾

روایت 20

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تملّق از اخلاق انسان با ایمان نیست، مگر در راه کسب دانش.⁽⁴⁾

باب یازدهم : اقسام دانشمندان و ویژگی های آنان

آیات

{تا بنده ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خود به او رحمتی عطا کرده و از نزد خود بدو دانشی آموخته بودیم.}

{و تا آنان که دانش یافته اند بدانند که این [قرآن] حق است [و] از جانب پروردگار توست. و بدان ایمان آورند و دلهایشان برای او خاضع گردد. و به راستی خداوند کسانی را که ایمان آورده اند، به سوی راهی راست راهبر است.}⁽⁵⁾

{و از مردمان و جانوران و دامها که رنگهایشان همان گونه مختلف است [پدید آوردیم]. از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می ترسند. آری، خدا ارجمندِ آمرزنده است.}

روایات

روایت 1

قرب الإسناد: امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دانش وزیری نیکو برای ایمان است و بردباری وزیری نیکو برای دانش و مدارا وزیری نیکو برای برد باری و نرم خویی وزیری نیکو برای مدارا است.

هارون از ابن صدقه از امام صادق علیه السلام روایت می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: علم وزیر ایمان، حلم و بردباری وزیر علم، رفق وزیر حلم و بردباری و رفق وزیر نرمی و مدارا است و همه این وزیران در خور مدح و ستایشند.⁽⁶⁾

توضیح

با این شرح که «حلم» ترک مقابله به مثل با کسی است که به تو بدی کرده و سکوت در مقابل کسی است که با تو بی خردی نموده؛ و «و وزیره و معینه الرفق» همکار و یاور او رفق است، یعنی لطف و مهربانی و احسان با بندگان خدا، زیرا آن باعث می شود که بر تو بیخردی روا ندارد و بیشتر مردم با تو بی خردی و بدی نکنند، و وزیر و یاور او «لین» است که همان ترک خشونت، درشتی و ضرر زدن به مردم باشد.

البته باید توجه داشت که در کتاب کافی: «نعم وزیر الرفق الصبر» و در بعضی نسخه های «العبرة» آمده است.⁽⁷⁾

«2»

ل: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ ،عَنِ الْفَارِسِیِّ ⁽¹⁾عَنِ الْجَعْفَرِیِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ الصَّادِقِ ،عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا جُمِعَ شَیْ ءٌ إِلَی شَیْ ءٍ أَفْضَلُ مِنْ حِلْمٍ إِلَی عِلْمٍ.

لی: ابن شاذویه المؤدب، عن محمّد بن عبد اللّٰه بن جعفر ،عن أبیه ،عن هارون ،عن ابن صدقة، عن الصادق ،عن آبائه ،عن أمیر المؤمنین علیه السلام مثله.

«3»

ل: الخصال سُلَیْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ اللَّخْمِیُّ ،عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ خَرَاجَةَ ،عَنْ أَبِی کُرَیْبٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَفْصٍ الْعَبْسِیِّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَلَوِیِّ ،عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عنْ أَبِیهِ ،عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ:قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ مَا جُمِعَ شَیْ ءٌ إِلَی شَیْ ءٍ أَفْضَلُ مِنْ حِلْمٍ إِلَی عِلْمٍ.

«4»

لی: ابْنُ مَسْرُورٍ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنِ ابْنِ تَغْلِبَ ⁽²⁾عَنْ عِکْرِمَةَ ،عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ :سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهم السلام یَقُولُ: طَلَبَةُ هَذَا الْعِلْمِ عَلَی ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ أَلَا فَاعْرِفُوهُمْ بِصِفَاتِهِمْ وَ أَعْیَانِهِمْ :صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلْمِرَاءِ وَ الْجَهْلِ ،⁽³⁾وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ ،وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلْفِقْهِ وَ الْعَقْل،ِ ⁽⁴⁾فَأَمَّا صَاحِبُ الْمِرَاءِ وَ الْجَهْلِ تَرَاهُ مُؤْذِیاً مُمَارِیاً لِلرِّجَالِ فِی أَنْدِیَةِ الْمَقَالِ، قَدْ تَسَرْبَلَ بِالتَّخَشُّعِ ،وَ تَخَلَّی مِنَ الْوَرَعِ، فَدَقَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا حَیْزُومَهُ ،وَ قَطَعَ مِنْهُ خَیْشُومَهُ ،وَ أَمَّا صَاحِبُ الِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ

روایت 2

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: جمع نشده چیزی با چیزی، که بهتر از جمع شدن حلم با علم باشد.⁽⁵⁾

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانش از امام علی علیه السلام مثل حدیث بالا را نقل کرده است.⁽⁶⁾

روایت 3

الخصال: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: قسم به کسی که نفس من در دست قدرت او است؛ چیزی با چیزی جمع نشده که بهتر باشد از جمع شدن خصلت حلم با علم.⁽⁷⁾

روایت 4

امالی صدوق: ابن عباس گوید از امیرالمؤمنین علیه السلام شنیدم که آن حضرت می فرمود: طالبان این علم سه دسته اند، آن ها را به وصف و خاصیتشان بشناسید؛ یک دسته برای خودنمایی و جدل می آموزند، و دسته ای برای گردن فرازی و به خود بالیدن، و دسته سوم برای فهمیدن و عمل کردن. آن که برای خود نمایی و جدل باشد، ملاحظه اش کن که آزار کننده است و با مردان در انجمن ها مباحثه دراندازد، برونی خاشع دارد و درونی تهی از تقوی، خدا از این راه کمرش را بشکند و بینیش را ببرّد. آن که گردن فراز است و خودنما،

فَإِنَّهُ یَسْتَطِیلُ عَلَی أَشْبَاهِهِ مِنْ أَشْکَالِهِ ،وَ یَتَوَاضَعُ لِلْأَغْنِیَاءِ مِنْ دُونِهِمْ ،فَهُوَ لِحَلْوَائِهِمْ هَاضِمٌ ،وَ لِدِینِهِ حَاطِمٌ ،⁽¹⁾فَأَعْمَی اللَّهُ مِنْ هَذَا بَصَرَهُ، وَ قَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ ،وَ أَمَّا صَاحِبُ الْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ ⁽²⁾تَرَاهُ ذَا کَآبَةٍ وَ حَزَنٍ ،قَدْ قَامَ اللَّیْلَ فِی حِنْدِسِهِ وَ قَدِ انْحَنَی فِی بُرْنُسِهِ، یَعْمَلُ وَ یَخْشَی ،خَائِفاً وَجِلًا مِنْ کُلِّ أَحَدٍ إِلَّا مِنْ کُلِّ ثِقَةٍ مِنْ إِخْوَانِهِ، فَشَدَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا أَرْکَانَهُ، وَ أَعْطَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَمَانَهُ.

«5»

ل: ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ، عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ ،عَنِ الْبَرْقِیّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ أَبِی الْجَارُودِ ،عَنْ سَعِیدِ بْنِ عِلَاقَةَ قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :طَلَبَةُ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ وَ فِیهِ :یَتَعَلَّمُونَ الْعِلْمَ لِلْمِرَاءِ.

بیان

روی فی الکافی بأدنی تغییر بسند مرفوع عن أبی عبد اللّٰه علیه السلام و المراء :الجدال .و الجهل: السفاهة و ترک الحلم ،و الختل بالفتح :الخدعة و الأندیة جمع النادی و هو مجتمع القوم و مجلسهم .و السربال :القمیص، و تسربل أی لبس السربال، و التخشع تکلف الخشوع و إظهاره ،و تخلا أی خلا جدا قوله: فدق اللّٰه من هذا أی بسبب کل واحدة من تلک الخصال ،و یحتمل أن تکون الإشارة إلی الشخص فکلمة من تبعیضیة .و الحیزوم: ما استدار بالظهر و البطن ،أو ضلع الفؤاد ،أو ما اکتنف بالحلقوم من جانب الصدر. و الخیشوم :أقصی الأنف. و هما کنایتان عن إذلاله. و فی الکافی: فدق اللّٰه من هذا خیشومه و قطع منه حیزومه. و المراد بالثانی قطع حیاته. قوله: فهو لحلوائهم .أی لأطعمتهم اللذیذة. و فی بعض النسخ لحلوانهم أی لرشوتهم .و الحطم: الکسر، و الأثر :ما یبقی فی الأرض عند المشی، و قطع الأثر إما دعاء علیه بالزمانة کما ذکره الجزریّ، أو بالموت و لعله أظهر .و الکأبة بالتحریک و المدّ و بالتسکین :سوء الحال و الإنکار من شدة الهم و الحزن، و المراد حزن الآخرة .و الحندس بالکسر :الظلمة .و قوله: فی حندسه بدل من اللیل ،و یحتمل أن یکون« فی »بمعنی «مع» و یکون حالا من اللیل. و قوله علیه السلام: قد انحنی للرکوع و السجود کائنا فی برنسه. و البرنس :قلنسوة طویلة کان یلبسها النساک فی صدر الإسلام کما ذکره

بر همانندش گردن فرازی کند و برای توانگران فرومایه تر از خودش تواضع نماید؛ شیرینی آن را بخورد و دین خود را ببرد، خدا از این رو دیده اش را نابینا کند و از میان علمایش براندازد. آن که صاحب فهم و عمل است، او را بینی که دل گرفته و غمگین است، در تاریکی شب برخیزد و زیر شب کلاهش بخمد و کار کند و از هر کسی نگران است جز برادران مورد وثوقش، خدا ارکانش را محکم کند و در قیامت امانش دهد.⁽³⁾

روایت 5

الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: دانشجویان دینی سه دسته اند؛ هان که آنان را با علائم و مشخصات بشناسید: دسته ای از آنان دانش را به منظور خود نمائی و جهالت ورزی می آموزند و دسته دیگر هدفشان گردن فرازی و نیرنگ بازی است و یک دسته برای فهمیدن و پایبند بودن... تا آخر حدیث بالا.⁽⁴⁾

توضیح

در کتاب کافی این حدیث با تفاوت اندکی، با سندی مرفوع از امام صادق علیه السلام روایت شده است. «فدق الله من هذا» یعنی به سبب هر یک از این اوصاف، خدا بازرسی می کند و احتمال دارد اشاره به سوی شخص باشد، پس «من» تبعیضیه می باشد، و در کتاب کافی «فدق الله من هذا خیشومه و قطع منه حیزومه» که مراد از قطع حیزم، بریدن حیاتش است. «فهو لحلوائهم» یعنی تا لذت ها را به آنها بچشاند و در بعضی نسخه ها «لحلوانهم» به خاطر رشوه دادن آنها. «قطع الأثر» به معنای نفرین به زمین گیر شدن است، چنانچه جزری گوید، یا نفرین به مرگ است و این احتمال دوم آشکارتر است. مراد به «الکأبة» اندوه آخرت است. «برنسه» مراد کلاه قدیمی است که عابدان در صدر اسلام آن ها را می پوشیدند،

الجوهریّ، أو کل ثوب رأسه منه ملتزق به ،من دراعة أو جبة أو ممطر أو غیره کما ذکره الجزریّ. و فی الکافی: قد تحنک فی برنسه .قوله :یعمل و یخشی أی أن لا یقبل منه. قوله علیه السلام :فشد اللّٰه من هذا أرکانه، أی أعضاءه و جوارحه، أو الأعم منها و من عقله و فهمه و دینه و أرکان إیمانه، و الفرق بین الصنفین الأولین بأن الأول غرضه الجاه و التفوق بالعلم ،و الثانی غرضه المال و الترفَّع به ،أو الأوّل غرضه إظهار الفضل علی العوام و إقبالهم إلیه، و الثانی قرب السلاطین و التسلّط علی الناس بالمناصب الدنیویّة.

«6»

ل ن: اَبِی ،َعنِ الْکُمَیْدَانِیِّ ،⁽¹⁾عَنِ ابْنِ عِیسَی، عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ :قَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ الْحِلْمُ وَ الْعِلْمُ وَ الصَّمْتُ إِنَّ الصَّمْتَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِکْمَةِ إِنَّ الصَّمْتَ یَکْسِبُ الْمَحَبَّةَ،ِنَّهُ دَلِیلٌ عَلَی کُلِّ خَیْرٍ.

أقول: فی ل :ثلاث من علامات.

«7»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنْ أَبِی حَفْصٍ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْرَوَیْهِ ،عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْغَازِی ،عَنِ الرِّضَا، عَنْ آبَائِهِ، عَنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ :الْمُلُوکُ حُکَّامٌ عَلَی النَّاسِ، وَ الْعِلْمُ حَاکِمٌ عَلَیْهِمْ ،وَ حَسْبُکَ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ تَخْشَی اللَّهَ ،وَ حَسْبُکَ مِنَ الْجَهْلِ أَنْ تُعْجَبَ بِعِلْمِکَ.

بیان

حسبک من العلم أی من علامات حصوله، و کذا الفقرة الثانیة.

«8»

مع: أَبِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ ،عَنْ أَبِی سُمَیْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ،عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ ،عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ ،عَنِ الثُّمَالِیِّ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِالْفَقِیهِ حَقّاً؟ قَالُوا :بَلَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، قَالَ :مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ ،وَ لَمْ یُرَخِّصْ لَهُمْ فِی مَعَاصِی اللَّهِ ،وَ لَمْ یَتْرُکِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلَی

یا هر چیزی که روی سر گذارند که از سر محافظت کند، مثل کلاه خود یا بارانی یا غیر آن. «فشد الله من هذا» یعنی خدا اعضا و جوارحش را محکم می کند، یا مراد اعم از آن است که شامل عقل و فهم و دین و ارکان دینش نیز می گردد. فرق بین این دو قسم این است که مراد از اولی مقام و منصب و بلندی به علم است، و مراد از دومی، بلندی به مال است؛ یا مراد از اولی، آشکار کردن فضل بر عوام است و رو آوردن مردم به سوی آن، و مراد از دومی، نزدیکی به سلاطین و تسلط بر مردم است به خاطر منصب های دنیایی.

روایت 6

الخصال و عیون اخبار الرضا علیه السلام: ابونصر بزنطی گوید: امام رضا علیه السلام فرمود: از جمله علامات فقیه سه چیز است: حلم، علم و سکوت. سکوت دری از درهای حکمت است. سکوت، جلب محبت می کند و راهنمای هر خیری است.⁽²⁾

روایت 7

امالی شیخ طوسی: داود بن سلیمان غازی از امام رضا از پدرانش از امام حسین علیهم السلام روایت می کند که فرمود: از علی علیه السلام شنیدم که می فرمود: پادشاهان، حاکمان مردم و دانش حاکم بر پادشاهان است. از نشانه های حصول علم این اندازه تو را کفایت می کند که از خدا بترسی و از نشانه های نادانی تو این است که درباره علمت گرفتار خود پسندی گردی.⁽³⁾

توضیح

«حسبک من العلم» یعنی نشانه های حاصل شدن علم.

روایت 8

معانی الأخبار: ابوحمزه ثمالی از حضرت باقر علیه السلام روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: آیا آگاه نسازم شما را از کسی که حقیقتاً فقیه (آگاه به مسائل دین) است؟ گفتند: چرا ای امیرالمؤمنین! فرمود: شخصی است که مردم را از رحمت خدا نومید نگرداند، و آنان را از عذاب او ایمن نسازد! و در نافرمانی از خدا برایشان تسهیل قائل نشود و به آنان اجازه نافرمانی ندهد، و قرآن را به دلیل علاقه به چیزهای دیگر ترک نگوید!

غَیْرِهِ ،أَلَا لَا خَیْرَ فِی عِلْمٍ لَیْسَ فِیهِ تَفَهُّمٌ ،أَلَا لَا خَیْرَ فِی قِرَاءَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَدَبُّرٌ، أَلَا لَا خَیْرَ فِی عِبَادَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَفَقُّهٌ.

«9»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: رَوَی الْحَلَبِیُّ فِی الصَّحِیحِ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِالْفَقِیهِ حَقِّ الْفَقِیهِ، مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ«إِلَی قَوْلِهِ»: أَلَا لَا خَیْرَ فِی عِبَادَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَفَکُّرٌ.

«10»

ل:الْعَطَّارُ، عَنْ أَبِیهِ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ ،عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ، عَنِ السَّکُونِیِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِی، إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِی وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِی قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ هُمَا ؟قَالَ الْفُقَهَاءُ وَ الْأُمَرَاءُ.

«11»

ل: أَبِی ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ ،عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ ⁽¹⁾قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا یَکُونُ الرَّجُلُ فَقِیهاً حَتَّی لَا یُبَالِیَ أَیَّ ثَوْبَیْهِ ابْتَذَلَ ؟وَ بِمَا سَدَّ فَوْرَةَ الْجُوعِ؟

بیان

ابتذال الثوب :امتهانه و عدم صونه، و البذلة ما یمتهن من الثیاب، و المراد أن لا یبالی أی ثوب لبس ؟سواء کان رفیعاً أو خسیساً ،جدیداً أو خلقاً ،و یمکن أن یقرأ ابتذل علی البناء للمفعول ،أی لا یبالی أی ثوب من أثوابه بلی و خلق؟ و فورة الجوع غلیانه و شدّته.

«12»

ل: الْعَسْکَرِیُّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أُسَیْدٍ الْأَصْفَهَانِیِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الصُّوفِیِّ ،عَنْ أَبِی غَسَّانَ ،عَنْ مَسْعُودِ بْنِ سَعْدٍ الْجُعْفِیِّ وَ کَانَ مِنْ خِیَارِ مَنْ أَدْرَکْنَا ،عَنْ یَزِیدَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ ،عَنْ مُجَاهِدٍ ،عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :أَشَدُّ مَا یُتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی ثَلَاثَةٌ: زَلَّةُ عَالِمٍ ،أَوْ جِدَالُ مُنَافِقٍ بِالْقُرْآنِ، أَوْ دُنْیَا تَقْطَعُ رِقَابَکُمْ فَاتَّهِمُوهَا عَلَی أَنْفُسِکُمْ.

«13»

ل: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِی ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمُقْرِی ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمَوْصِلِیِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَاصِمٍ الطَّرِیفِیِّ ،عَنْ عَیَّاشِ بْنِ زَیْدِ بْنِ الْحَسَنِ ،عَنْ یَزِیدَ بْنِ

آگاه باشید! در دانشی که به دیگران انتقال پیدا نکند، خیری نیست و بدانید، در قرائتی که تدبّر و چاره اندیشی در آن نباشد، و در عبادتی که آگاهی و فهم و دانستن مسائل دین در آن نباشد، خیری نیست.⁽²⁾

روایت 9

منیة المرید: امام صادق علیه السلام روایت کرده که امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: آیا آگاه نسازم شما را از کسی که حقیقتاً فقیه (آگاه به مسائل دین) است؟ گفتند: چرا ای امیرالمؤمنین! فرمود: شخصی است که مردم را از رحمت خدا نومید نگرداند. . . و در عبادتی که در آن تفکر نباشد خیری نیست.⁽³⁾

روایت 10

الخصال: امام صادق علیه السلام از قول پدرش فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دو صنف از امت من چون صالح باشند، امت من صالحند، و چون فاسد شوند، امت فاسد می شوند. سؤال شد: ای رسول خدا، این دو کدامند؟ فرمود: فقها و امرا.⁽⁴⁾

روایت 11

الخصال: موسی بن اکیل گوید، از امام صادق علیه السلام شنیدم می فرمود: مرد فقیه نیست تا این که هوی و هوس را ترک کرده باشد و باک نداشته باشد که چه لباسی پوشیده و با چه چیز شکم خود را سیر کرده.⁽⁵⁾

توضیح

«ابتذال الثوب» کهنه شدن لباس و عدم نگهداری آن. مراد این است که باک نداشته باشد چه لباسی را پوشیده، لباس فاخر یا لباس فقیرانه، جدید یا مندرس و ممکن است «ابتذل» به صیغه مجهول خوانده شود، یعنی باک ندارد لباسهایش نو باشد یا کهنه. «فورة الجوع» شدت گرسنگی .

روایت 12

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از سه چیز بر امت خود بیش تر می ترسم، لغزش عالم و استدلال منافق برای مدعای باطل خود به قرآن، یا دنیایی که گردن شما را بزند، از دنیا برای خود بدبین باشید.⁽⁶⁾

الْحَسَنِ قَالَ: حَدَّثَنِی مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ،عَنْ أَبِیهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: النَّاسُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ :جَاهِلٌ مُتَرَدٍّ مُعَانِقٌ لِهَوَاهُ ،وَ عَابِدٌ مُتَقَوٍّ کُلَّمَا ازْدَادَ عِبَادَةً ازْدَادَ کِبْراً ،وَ عَالِمٌ یُرِیدُ أَنْ یُوطَأَ عُقْبَاهُ وَ یُحِبُّ مَحْمَدَةَ النَّاسِ، وَ عَارِفٌ عَلَی طَرِیقِ الْحَقِّ یُحِبُّ الْقِیَامَ بِهِ فَهُوَ عَاجِزٌ أَوْ مَغْلُوبٌ ،فَهَذَا أَمْثَلُ أَهْلِ زَمَانِکَ وَ أَرْجَحُهُمْ عَقْلًا.

بیان

التردیّ، الهلاک، و الوقوع فی المهالک الّتی یعسر التخلّص منها کالمتردیّ فی البئر. و قوله علیه السلام :متقوی أی کثیر القوة فی العبادة أو غرضه من العبادة ،طلب القوة و الغلبة و العزّ، أو من قوی کرضی إذا جاع شدیداً. قوله علیه السلام :فهو عاجز أی فی بدنه، أو مغلوب من السلاطین خائف .فهذا أمثل أی أفضل أهل زمانک.

«14»

ل: أَبِی، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ ⁽¹⁾عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ :سَبْعَةٌ یُفْسِدُونَ أَعْمَالَهُمْ :الرَّجُلُ الْحَلِیمُ ذُو الْعِلْمِ الْکَثِیرِ لَا یُعْرَفُ بِذَلِکَ وَ لَا یُذْکَرُ بِهِ، وَ الْحَکِیمُ الَّذِی یُدَبِّرُ مَالَهُ کُلُّ کَاذِبٍ مُنْکِرٍ لِمَا یُؤْتِی إِلَیْهِ ،وَ الرَّجُلُ الَّذِی یَأْمَنُ ذَا الْمَکْرِ وَ الْخِیَانَةِ ،وَ السَّیِّدُ الْفَظُّ الَّذِی لَا رَحْمَةَ لَهُ، وَ الْأُمُّ الَّتِی لَا تَکْتُمُ عَنِ الْوَلَدِ السِّرَّ وَ تُفْشِی عَلَیْهِ ،وَ السَّرِیعُ إِلَی لَائِمَةِ إِخْوَانِهِ ،وَ الَّذِی یُجَادِلُ أَخَاهُ مُخَاصِماً لَهُ.

إیضاح

قوله لا یعرف بذلک أی لا ینشر علمه لیعرف به. و قوله :منکر لما یؤتی إلیه صفة للکاذب، أی کلما یعطیه ینکره و لا یقرُّ به، أو لا یعرف ما أحسن إلیه. قال الفیروزآبادیّ: أتی إلیه الشی ء: ساقه إلیه .و قوله :یأمن ذا المکر أی یکون آمنا منه لا یحترز من مکره و خیانته. قوله علیه السلام :و الذی یجادل أخاه أی فی النسب أو فی الدین.

روایت 13

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: مردم چهار صنفند: نادان هلاک شده هواپرست، عابد نیروطلب که هر چه بیشتر عبادت کند بیشتر متکبر شود، و عالمی که می خواهد دنبالش افتند و تمجید مردم را خوش دارد، و شخص با معرفتی که بر طریقه حق رود و دوست دارد به حق قیام کند ولی درمانده یا شکست خورده است، این شخص بهترین اهل زمان تو است و عقلش بر همه می چربد.⁽²⁾

توضیح

«التردی» هلاک و واقع شدن در پرتگاه که رها شدن ا ز آن سخت باشد، مثل کسی که در چاه افتاده است. «متقوی» کسی که نیروی زیاد برای عبادت داشته باشد یا هدفش از عبادت، نیرو و غلبه و عزت باشد یا از ماده «قوی» بمعنی شدت گرسنگی است. «فهو عاجز» یعنی در بدن او، یا مغلوب پادشاهان ترسان است. «فهذا امثل» یعنی این مرد افضل اهل زمان تو است.

روایت 14

الخصال: عمران حلبی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم آن حضرت می فرمود: هفت کس کار خود را تباه کنند: مرد بردبار، دانشمندی که علم زیادی دارد و علم خود را نشر ندهد و مردم او را نشناسند و از او استفاده نکنند و نام او برده نشود؛ شخص فرزانه و حکمت اندوزی که سرمایه خود را به نااهلان بدهد که دروغگو هستند و باور ندارند؛ کسی که شخص مکار و خیانتکار را امین خود کند؛ بزرگی که مهرورز نیست؛ مادری که راز فرزند خود را نگه ندارد و اسرار او را فاش کند؛ کسی که در سرزنش برادرانش شتاب کند؛ کسی که همیشه با همنوع و همکیش خود ستیزه می کند.⁽³⁾

توضیح

«لا یعرف بذلک» علمش را انتشار دهد تا شناخته شود. «منکر لما یؤتی إلیه صفة للکاذب» چیزی که به او بدهند را انکار نموده و اقرار به آن نمی کند، یا احسان و نیکی را نمی فهمد. «یأمن ذا المکر» از مکر و خیانتش دوری نمی جوید. «و الذی یجادل أخاه»، مجادله در نسب یا در دین

فکلّ هؤلاء یفسدون مساعیهم و أعمالهم بترک متمّماتها فالعالم بترک النشر یفسد علمه، و ذو المال یفسد ماله بترک الحزم، و کذا الّذی یأمن ذا المکر یفسد ماله و نفسه و عزّه و دینه. و السیّد الفظّ الغلیظ یفسد سیادته و دولته أو إحسانه إلی الخلق و الأُمّ تفسد رأفتها و مساعیها بولدها و کذا الأخیران.

«15»

ل: الْعَطَّارُ ،عَنْ أَبِیهِ وَ سَعْدٍ ،عَنِ الْبَرْقِیِّ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ ،عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ ،عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :عَشَرَةٌ یُعَنِّتُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ غَیْرَهُمْ ذُو الْعِلْمِ الْقَلِیلِ یَتَکَلَّفُ أَنْ یُعَلِّمَ النَّاسَ کَثِیراً ،وَ الرَّجُلُ الْحَلِیمُ ذُو الْعِلْمِ الْکَثِیرِ لَیْسَ بِذِی فِطْنَةٍ، وَ الَّذِی یَطْلُبُ مَا لَا یُدْرِکُ وَ لَا یَنْبَغِی لَهُ ،وَ الْکَادُّ غَیْرُ الْمُتَّئِدِ ،وَ الْمُتَّئِدُ: الَّذِی لَیْسَ لَهُ مَعَ تُؤَدَتِهِ عِلْمٌ وَ عَالِمٌ غَیْرُ مُرِیدٍ لِلصَّلَاحِ، وَ مُرِیدٌ لِلصَّلَاحِ وَ لَیْسَ بِعَالِمٍ ،وَ الْعَالِمُ یُحِبُّ الدُّنْیَا ،وَ الرَّحِیمُ بِالنَّاسِ یَبْخَلُ بِمَا عِنْدَهُ ،وَ طَالِبُ الْعِلْمِ یُجَادِلُ فِیهِ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ فَإِذَا عَلَّمَهُ لَمْ یَقْبَلْ مِنْهُ.

توضیح

قال الفیروزآبادیّ: العنت محرّکةٌ :الفساد و الإثم و الهلاک و دخول المشقة علی الإنسان ،و أعنته غیره. قوله :لیس بذی فطنة أی حصل علما کثیرا لکن لیس بذی فطانة و فهم یدرک حقائقها فهو ناقص فی جمیعها .و التؤدة :الرزانة و التأنی، و الفعل: اتأد و توأد .أی من یکدّ و یجدّ فی تحصیل أمر لکن لا بالتأنّی بل بالتسرع و عدم التثبّت ،فهؤلاء لا یحصل لهم فی سعیهم سوی العنت و المشقّة.

«16»

سن: أَبِی، عَنْ فَضَالَةَ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام سُئِلَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَ فِیهَا ،فَقَالَ الرَّجُلُ: إِنَّ الْفُقَهَاءَ لَا یَقُولُونَ هَذَا ،فَقَالَ لَهُ أَبِی :وَیْحَکَ إِنَّ الْفَقِیهَ: الزَّاهِدُ فِی الدُّنْیَا ،الرَّاغِبُ فِی الْآخِرَةِ ،الْمُتَمَسِّکُ بِسُنَّةِ النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله.

«17»

سن: الْوَشَّاءُ ،عَنْ مُثَنَّی بْنِ الْوَلِید،ِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: کَانَ فِی خُطْبَةِ أَبِی ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ: یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ لَا یَشْغَلُکَ أَهْلٌ وَ مَالٌ عَنْ نَفْسِکَ، أَنْتَ یَوْمَ تُفَارِقُهُمْ کَضَیْفٍ بِتَّ فِیهِمْ ثُمَّ غَدَوْتَ عَنْهُمْ إِلَی غَیْرِهِمْ، الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ کَمَنْزِلٍ تَحَوَّلْتَ مِنْهُ إِلَی غَیْرِهِ، وَ مَا بَیْنَ الْمَوْتِ وَ الْبَعْثِ إِلَّا کَنَوْمَةٍ نِمْتَهَا ثُمَّ اسْتَیْقَظْتَ

با برادران دینی که کار و زحمت و کوشش های انسان را نابود می کند، بنابر این دانشمندی که علمش را نشر نمی دهد، آن را تباه ساخته. صاحب مال با ترک دور اندیشی و احتیاط، مالش را نابود می کند، و همچنین با احساس امنیت از اهل مکر، مال و جان، عزت، و دینش را تباه می سازد. «السید الفظ» خشونت مایه تباهی آقایی، و دولت یا نیکی به مردم است. مادر با افشای راز فرزند، مهربانی و تلاش خود را به فرزندش و دیگران از دست می دهد.

روایت 15

الخصال: امام علی علیه السلام فرمود: ده کسند که خود را و دیگران را گرفتار کنند و به رنج اندازند: کم دانشی که می خواهد بسیار به مردم بیاموزد؛ مرد با حلم و دانشمندی که هوشمند نیست؛ کسی که دنبال چیزی رود که به دستش نمی آید و سزاوار نیست؛ کسی که رنج فراوان کشد و آرامش ندارد؛ و کسی که آرامش دارد و دانش و بصیرت ندارد؛ و دانشمندی که فکر صلاح در سر او نیست؛ و کسی که در فکر صلاح است و دانشمند نیست؛ و دانشمند دنیا دوست؛ و کسی که به مردم مهربان است و نسبت به آنچه خودش دارد بخل می ورزد و می خواهد از کیسه دیگران برای مردم دلسوزی کند؛ دانش آموزی که با دانشمندتر از خود جدال می کند و چون مطلب را به او می آموزد، از او نمی پذیرد.⁽¹⁾

توضیح

فیروز آبادی گوید: «عنت» تحریک کننده فساد، گناه، هلاکت و باعث سختی بر انسان است. «بذی فطنة» علم زیاد اما بدون زیرکی و فهم حقائق ناقص است، کسی که زحمت کشد و در کاری بدون درنگ و اندیشه کوشش نماید، بلکه با سرعت و عجله انجام دهد، نتیجه ای جز سختی ندارد.

روایت 16

المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: از امام باقر علیه السلام از مسئله ای پرسش شد، و آن را جواب داد. پرسش کننده گفت: فقها چنین نمی گویند!

پدرم به او فرمود: وای بر تو! قطعاً فقیه کسی است که زاهد در دنیا و راغب در آخرت و چنگ زننده به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد.⁽²⁾

روایت 17

المحاسن: ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: از جمله سخنان ابوذر - رحمه الله - این بود: ای طالبان علم، خانواده و مال شما را از طلب دانش باز ندارد، مثل مهمان عازم سفر در میان آنهایی، روزی از آنها جدا خواهی شد، سپس دنیا به دست دیگری خواهد افتاد. دنیا و آخرت مانند دو منزل است که از یکی به دیگری منتقل می شوی، فاصله بین مرگ و زنده شدن روز قیامت جز خواب کوچکی نیست.

مِنْهَا ،یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ إِنَّ قَلْباً لَیْسَ فِیهِ شَیْ ءٌ مِنَ الْعِلْمِ کَالْبَیْتِ الْخَرِبِ لَا عَامِرَ لَهُ.

بیان

علّ المراد بقوله :ما بین الموت و البعث أنّه مع قطع النظر عن نعیم القبر و عذابه فهو سریع الانقضاء ،و ینتهی الأمر إلی العذاب أو النعیم بغیر حساب ،و إلّا فعذاب القبر و نعیمه متّصلان بالدنیا ،فهذا کلام علی التنزّل ⁽¹⁾،أو یکون هذا بالنظر إلی الملهوّ عنهم لا جمیع الخلق.

«18»

مص: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :الْخَشْیَةُ مِیرَاثُ الْعِلْمِ ،وَ الْعِلْمُ شُعَاعُ الْمَعْرِفَةِ وَ قَلْبُ الْإِیمَانِ، وَ مَنْ حُرِمَ الْخَشْیَةَ لَا یَکُونُ عَالِماً وَ إِنْ شَقَّ الشَّعْرَ فِی مُتَشَابِهَاتِ الْعِلْمِ. قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ وَ آفَةُ الْعُلَمَاءِ .ثَمَانِیَةُ أَشْیَاءَ :الطَّمَعُ ،وَ الْبُخْلُ ،وَ الرِّیَاءُ، وَ الْعَصَبِیَّةُ .وَ حُبُّ الْمَدْحِ ،وَ الْخَوْضُ فِیمَا لَمْ یَصِلُوا إِلَی حَقِیقَتِهِ، وَ التَّکَلُّفُ فی تَزْیِینِ الْکَلَامِ بِزَوَائِدِ الْأَلْفَاظِ ،وَ قِلَّةُ الْحَیَاءِ مِنَ اللَّهِ ،وَ الِافْتِخَارُ، وَ تَرْکُ الْعَمَلِ بِمَا عَلِمُوا.

«19»

قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام :أَشْقَی النَّاسِ مَنْ هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ النَّاسِ بِعِلْمِهِ مَجْهُولٌ بِعَمَلِهِ.

«20»

قَالَ النَّبِیُّ صلی اللّٰه علیه و آله :لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ کُلِّ دَاعٍ مُدَّعٍ یَدْعُوکُمْ مِنَ الْیَقِینِ إِلَی الشَّکِّ، وَ مِنَ الْإِخْلَاصِ إِلَی الرِّیَاءِ، وَ مِنَ التَّوَاضُعِ إِلَی الْکِبْرِ ،وَ مِنَ النَّصِیحَةِ إِلَی الْعَدَاوَةِ، وَ مِنَ الزُّهْدِ إِلَی الرَّغْبَةِ .وَ تَقَرَّبُوا إِلَی عَالِمٍ یَدْعُوکُمْ مِنَ الْکِبْرِ إِلَی التَّوَاضُعِ، وَ مِنَ الرِّیَاءِ إِلَی الْإِخْلَاص،ِ وَ مِنَ الشَّکِّ إِلَی الْیَقِینِ ،وَ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَی الزُّهْدِ ،وَ مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَی النَّصِیحَةِ .وَ لَا یَصْلُحُ لِمَوْعِظَةِ الْخَلْقِ إِلَّا مَنْ خَافَ هَذِهِ الْآفَاتِ بِصِدْقِهِ، وَ أَشْرَفَ عَلَی عُیُوبِ الْکَلَامِ ،وَ عَرَفَ الصَّحِیحَ مِنَ السَّقِیمِ وَ عِلَلَ الْخَوَاطِرِ وَ فِتَنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَی.

ای طالب علم! دلی که در آن دانش نیست، مانند خانه خرابی است که آبادگر ندارد.⁽²⁾

توضیح

«ما بین الموت و البعث» با قطع نظر از نعمت ها و عذاب قبر، دوران قبر کوتاه است که منتهی به عذاب یا نعمت بدون حساب می گردد، و گر نه عذاب و سخت قبر متصل به دنیا می باشند؛ پس می توان گفت، بین مرگ و قیامت که مانند خواب است، یا این جمله نسبت به کسانی است که از آن ها اعراض می کنند یعنی به آن ها کاری ندارند.

روایت 18

مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام می فرماید: خوف الهی نتیجه علم است، و علم شعاع معرفت و قلب ایمان است، و هر که از خوف الهی محروم است عالم به حساب نمی آید، هر چند در متشابهات علم موشکاف باشد. خداوند متعال فرمود: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»،⁽³⁾{از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می ترسند.}

آفت دانشمندان ده چیز است که علم را نابود می کند: 1. طمع، 2. بخل، 3. ریا، 5. عصبیّت، 6. دوست داشتن ستایش 7. فرو رفتن در چیزی که به حقیقتش نمی رسد، 8. تکلف در زینت دادن سخن با حرفهای اضافی، 9. کم شرمی از خدا، 10. افتخار و عمل نکردن به علمش.⁽⁴⁾

روایت 19

حضرت عیسی علی نبیّنا و آله علیه السلام، می فرماید: شقی ترین مردمان کسی است که در میان مردم به علم مشهور باشد و به عمل مجهول. یعنی با وجود علم، به علم خود عمل نکند.⁽⁵⁾

روایت 20

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: نزد هر دعوت کننده که شما را از یقین به سوی شکّ و از اخلاص به سوی ریا، و از فروتنی به سوی گردن فرازی، و از خیرخواهی به سوی دشمنی، و از زهد به سوی رغبت به دنیا می خواند، ننشینید و به عالمی که شما را از گردن فرازی به سوی فروتنی، و از خود نمایی به سوی اخلاص، و از شک به سوی یقین، و از شوق به دنیا به سوی زهد، و از دشمنی به سوی خیرخواهی می خواند نزدیک شوید. کسی نمی تواند واعظ مردم باشد مگر از این آفات با صدقه دادن بترسد و بر عیب های سخن مشرف باشد و سخن سالم را از بیمار بشناسد، و به مرض های روحی و فتنه ها و هوای نفس آشنا باشد.⁽⁶⁾

«21»

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :کُنْ کَالطَّبِیبِ الرَّفِیقِ⁽¹⁾الَّذِی یَدَعُ الدَّوَاءَ بِحَیْثُ یَنْفَعُ.

إیضاح

قوله علیه السلام :العلم شعاع المعرفة أی هو نور شمس المعرفة و یحصل من معرفته تعالی، أو شعاع به یتّضح معرفته تعالی ،و الأخیر أظهر .و قلب الإیمان أی أشرف أجزاء الإیمان و شرائطه و بانتفائه ینتفی الإیمان. قوله علیه السلام :بصدقه أی خوفاً صادقاً، أو بسبب أنّه صادق فیما یدعیه و فیما یعظ به الناس.

«22»

شا: رَوَی إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ السَّکُونِیُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: مَا شِیبَ شَیْ ءٌ أَحْسَنُ مِنْ حِلْمٍ بِعِلْمٍ.

«23»

جا:الْجِعَابِیّ،ُ⁽²⁾عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ خَاقَانَ، عَنْ سُلَیْمٍ الْخَادِمِ،عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُقْبَةَ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ صَاحِبَ الدِّینِ فَکَّرَ فَعَلَتْهُ السَّکِینَةُ ،وَ اسْتَکَان فَتَوَاضَعَ ،وَ قَنِعَ فَاسْتَغْنَی ،وَ رَضِیَ بِمَا أُعْطِیَ، وَ انْفَرَدَ فَکُفِیَ الْأَحْزَانَ ،وَ رَفَضَ الشَّهَوَاتِ فَصَارَ حُرّاً ،وَ خَلَعَ الدُّنْیَا فَتَحَامَی الشُّرُورَ ،وَ طَرَحَ الْحِقْدَ فَظَهَرَتِ الْمَحَبَّةُ ،وَ لَمْ یُخِفِ النَّاسَ فَلَمْ یَخَفْهُمْ ،وَ لَمْ یُذْنِبْ إِلَیْهِمْ فَسَلِمَ مِنْهُمْ ،وَ سَخِطَ نَفْسَهُ عَنْ کُلِّ شَیْ ءٍ فَفَازَ وَ اسْتَکْمَلَ الْفَضْلَ، وَ أَبْصَرَ الْعَاقِبَةَ فَأَمِنَ النَّدَامَةَ.

بیان

فکّر أی فی خساسة أصله و معایب نفسه و عاقبة أمره أو فی الدنیا و فنائها و معایبها .فعلته أی غلبت علیه السکینة و اطمئنان النفس و ترک العلوّ و الفساد و عدم الانزعاج عن الشهوات .و استکان أی خضع و ذلّت نفسه ،و ترک التکبّر فتواضع عند الخالق

روایت 21

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید: مانند طبیب مهربان باش، چنان که طبیب مهربان دوا را به جایی که نافع باشد و به بیمار منفعت رساند می گذارد.⁽³⁾

توضیح

«العلم شعاع المعرفة» علم نور خورشید معرفت است که با شناخت آن، شناخت خداوند حاصل می گردد؛ و یا شعاع نوری است که به وسیله آن شناخت خداوند واضح و آشکار گردد و این دیدگاه بهتر است. «قلب الایمان» یعنی شریف ترین اجزاء و شرائط ایمان که با نابودی آن ها، ایمان نیز نخواهد بود. «بصدقة» یعنی ترس راستین، یا در دعوتش و پندهایی که به مردم می دهد راستگو است.

روایت 22

الإرشاد: حسن بن صالح گوید: امام باقر علیه السلام می فرمود: بردباری توأم با دانش، از هر دو چیز دیگری که با یکدیگر مخلوط شوند بهتر است.⁽⁴⁾

روایت 23

مجالس مفید: ابراهیم بن عقبه از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: اندیشه نمودن دین دار در پستی اصلش یا عیب های نفس و عاقبت کارش یا اندیشه درباره دنیا و عیب هایش، باعث غلبه آرامش درونی، ترک فساد و شهوت گشته، در نتیجه، خواری نفس باعث ترک تکبر و فروتنی در مقابل خدا و خلق می شود. فروتنی و قناعت سبب بی نیازی، و رضایت به آنچه دارد می شود. جدایی از وابستگی دنیا باعث از میان رفتن اندوهی می شود که در طلب دنیا لازم است، ترک شهوت سبب آزادگی، دل از دنیا کندن باعث دوری از آن، و افکندن کینه از دل، باعث آشکار شدن دوستی می گردد.

مردم را نترساند تا او را نترسانند، درباره آنان گناهی مرتکب نشود تا از دست آنان سالم بماند، بر نفس از هر چیزی خشمگین باشد تا به پیروی و کمال فضیلت دست یابد، عاقبت کار را اندیشه کند تا از پشیمانی برهد.⁽⁵⁾

توضیح

«فَکَّر»، انسان با دین در پستی اصل و عیب های نفس و عاقبت کارش فکر می کند، یا در باره دنیا و فنای آن و عیب های آن می اندیشد.

«فَعَلَتهُ أی غلبت علیه السَکینه» یعنی آرامش و اطمینان نفس و رها کردن بلند پروازی و فساد و بی قرار نبودن و واندادن در برابر شهوتها.

«استکان» یعنی نفسش خاضع و ذلیل می شود و تکبر را ترک می کند و نزد خدا

و الخلق، و انفرد عن علائق الدنیا فارتفعت عنه أحزانه التی کانت تلزم لتحصیلها. قوله علیه السلام :فتحامی الشرور أی اجتنبها، قال الجوهریّ: تحاماه الناس أی توقوه و اجتنبوه .قوله :عن کلّ شی ء عن للبدل، أی بدلا عن سخط کل شی ء ،و لا یبعد أن یکون :و سخت نفسه .بالتاء المنقوط فصحف منهم.

«24»

جا:للمفید أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِید،ِ عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ الصَّفَّارِ، عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ ،عَنِ ابْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ أَخْبَرَنِی ابْنُ إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِیُّ صَاحِبٌ کَانَ لَنَا قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ :لَا تَرْتَابُوا فَتَشُکُّوا وَ لَا تَشُکُّوا فَتَکْفُرُوا ،وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِکُمْ فَتُدْهِنُوا ،وَ لَا تُدَاهِنُوا فِی الْحَقِّ فَتَخْسَرُوا ،وَ إِنَّ مِنَ الْحَزْمِ أَنْ تَتَفَقَّهُوا ،وَ مِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا ،فوَ إِنَّ أَنْصَحَکُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُکُمْ لِرَبِّهِ، وَ إِنَّ أَغَشَّکُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاکُمْ لِرَبِّهِ، مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یَأْمَنْ وَ یَرْشُدْ ،وَ مَنْ یَعْصِهِ یَخِبْ وَ یَنْدَمْ ،وَ اسْأَلُوا اللَّهَ الْیَقِینَ، وَ ارْغَبُوا إِلَیْهِ فِی الْعَافِیَةِ، وَ خَیْرُ مَا دَارَ فِی الْقَلْبِ الْیَقِین،ُ أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ الْکَذِب،َ فَإِنَّ کُلَّ رَاجٍ طَالِبٌ وَ کُلَّ خَائِفٍ هَارِبٌ.

بیان

لا ترتابوا أی لا تتفکروا فیما هو سبب للریب من الشبهة، أو لا ترخصوا لأنفسکم فی الریب فی بعض الأشیاء فإنه ینتهی إلی الشک فی الدین و الشک فیه کفر. و لا ترخصوا لأنفسکم فی ترک الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، أو مطلق الطاعات، فینتهی إلی المداهنة و المساهلة فی الدین. و من الفقه أن لا تغتروا أی بالعلم و العمل أو بالدنیا و زهراتها .قوله علیه السلام :إیاکم و الکذب أی فی دعوی الخوف و الرجاء بلا عمل فإن کل راج یعمل لما یرجوه و کل خائف یهرب مما یخاف منه.

«25»

ضه: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: عُلَمَاءُ هَذِهِ الْأُمَّةِ رَجُلَانِ :رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَطَلَبَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ بَذَلَهُ لِلنَّاسِ وَ لَمْ یَأْخُذْ عَلَیْهِ طَمَعاً وَ لَمْ یَشْتَرِ بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا، فَذَلِکَ یَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِی الْبُحُورِ ،وَ دَوَابُّ الْبَحْرِ وَ الْبَرِّ ،وَ الطَّیْرُ فِی جَوِّ السَّمَاءِ ،وَ یَقْدَمُ عَلَی اللَّهِ سَیِّداً شَرِیفاً ،وَ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِ اللَّه،ِ وَ أَخَذَ عَلَیْهِ طَمَعاً ،وَ اشْتَرَی بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا، فَذَلِکَ یُلْجَمُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ، وَ یُنَادِی مَلَکٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ عَلَی رُءُوسِ الْأَشْهَادِ :هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فِی دَارِ الدُّنْیَا فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِهِ ،حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ.

و مردم فروتنی می کند و از علائق و دلبستگی های دنیا دور می شود، پس اندوه هایی که به خاطر به دست آوردن دنیا لازم بود از او برطرف می شود. «فتحامی الشرور» یعنی از بدی ها و شرارت ها دوری می کند. جوهری گوید: «تحاماه الناس» یعنی مردم از او حمایت و از او دوری کردند. «عن کل شی»، عن برای بدلیّت است یعنی به جای خشم بر چیزهای دیگر، بر خودش خشم می کند. و احتمال دارد عبارت «سخت نفسه» باشد، پس اشتباه از صورت نساخ و (سخط نفسه) گردیده است.

روایت 24

مجالس مفید: ابن اسحاق خراسانی می گوید: علی علیه السلام می فرمود: در مورد چیزهای که سبب شک می شود فکر ننموده و به نفس خود این اجازه را ندهید که منجر به شک در دین گردیده و به کفر می گرائید؛ اجازه ترک امر به معروف و نهی از منکر را به خود ندهید که کار به سازش و سهل انگاری در دین می کشد؛ در مورد حق سازش کاری مکنید که زیان می کنید. تفقه و آگاهی دینی، احتیاط و دور اندیشی است. بخشی از فقه این است که مغرور به علم، عمل یا دنیا نشوید. ناصح ترین مردم نسبت به خود، فرمان بردارترین آنان نسبت به خداوند است. فریب کارترین مردم نسبت به خود، نافرمان ترین آنان نسبت به خداوند است. اطاعت خدا باعث امنیت و رشد گردیده، معصیت او ناامیدی و پشیمانی به دنبال دارد. از خدا یقین و عافیت بخواهد که بهترین چیز در قلب، یقین است.

ای مردم! از دروغ بپرهیزید: «ادعای خوف و امید بدون عمل، دروغ است»، چه این که هر امیدواری خواهان بر آورده شدن امید به وسیله عمل است و هر ترسانی، از آنچه می ترسد فرار می کند.⁽¹⁾

توضیح

«لا ترتابوا» یعنی در شبهاتی که موجب شک می شود فکر نکنید. یا در بعضی چیزها اجازه شک کردن به خودتان ندهید، زیرا که این کار به شک در دین می انجامد و شک در دین کفر است. و به خودتان اجازه ترک امر به معروف و نهی از منکر یا مطلق طاعت ها را ندهید که منجر به مسامحه و آسان گیری در دین می شود. «و من الفقه ان لا تغتسروا» یعنی از جمله آگاهی و تفقه در دین این است که به عمل یا به دنیا و آلایش های آن مغرور نشوید. «ایاکم و الکذب» یعنی در ادعای خوف و رجاء بدون عمل کردن از دروغگویی بپرهیزید، زیرا هر امیدواری به آنچه امیدوار است عمل می کند و هر ترسانی از آنچه ترس دارد فرار می کند.

روایت 25

روضة الواعظین: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرود: عالمان این امت دو گروهند، گروهی که خداوند به آنان دانش ارزانی فرموده است و آنان با دانش، رضای خداوند و سعادت جهان دیگر را طلب می کنند و آن را برای مردم بذل می کنند و طمع و آزی ندارند و دانش خود را به بهای اندک نمی فروشند. برای اینان، همه جانداران دریا و خشکی و پرندگان آسمان آمرزش خواهی می کنند و به پیشگاه الهی وارد می شوند، در حالی که سرور و شریفند. گروه دیگر، خداوند به آنان دانش ارزانی فرموده است ولی آنان در آن باره بر بندگان خدا بخل می ورزند و آزمند می شوند و آن را به بهای اندک می فروشند. اینان روز قیامت به لگام های آتشین لگام زده می شوند و فرشته ای از فرشتگان، در حضور همگان ندا می دهد که این فلان پسر فلان است، خدایش در جهان دانش ارزانی داشت ولی او بر بندگان از بخشش آن بخل ورزید، و همچنان تا از حساب فارغ شود، آن فرشته ندا می دهد.⁽²⁾

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْهُ صلّی اللّٰه علیه و آله مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ :فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ، وَ أَخَذَ عَلَیْهِ طَمَعاً وَ اشْتَرَی بِهِ ثَمَناً، وَ کَذَلِکَ حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ

«26»

ختص: قَالَ الرِّضَا علیه السلام :مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ الْحِلْمُ وَ الْعِلْمُ وَ الصَّمْتُ.

«27»

ختص: فُرَاتُ بْنُ أَحْنَفَ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :تَبَذَّلْ لَا تُشْهَرْ، وَ وَارِ شَخْصَکَ لَا تُذْکَرْ ،وَ تَعَلَّمْ وَ اکْتُمْ، وَ اصْمُتْ تَسْلَمْ، قَالَ: وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ ،فَقَالَ :یسُرُّ الْأَبْرَارَ وَ یَغِیظُ الْفُجَّارَ.

بیان

قال الجزریّ: فی حدیث الاستسقاء: فخرج متبذلا التبذّل: ترک التزّین ،و التهیّؤ بالهیئة الحسنة الجمیلة علی جهة التواضع انتهی. أقول: یحتمل هنا معنی آخر بأن یکون المراد ابتذال النفس بالخدمة، و ارتکاب خسائس الأعمال ،و الإیماء إلی الصدر لبیان تعیین الفرد الکامل من الأبرار.

«28»

ما: جَمَاعَةٌ ،عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ ،عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ سُلَیْمَانَ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ قَیْسٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی ،عَنِ ابْنِ أُذَیْنَة،عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ، عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ قِلَّةُ کَلَامِهِ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ.

«29»

ما: الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیُّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ ،عَنِ الْبَرْقِیِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ،عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ.

بیان

أی بیّن للناس خیرا و لم یعمل به، أو قبل دینا حقا و أظهره و لم یعمل بمقتضاه.

«30»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: یَبْعَثُ اللَّهُ الْمُقَنِّطِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُغَلَّبَةً وُجُوهُهُمْ یَعْنِی غَلَبَةَ السَّوَادِ عَلَی الْبَیَاضِ فَیُقَالُ لَهُمْ: هَؤُلَاءِ: الْمُقَنِّطُونَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ.

«31»

ما: ابْنُ الصَّلْتِ ،عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الضَّرِیرِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیَّا

منیة المرید: از رسول خدا صلی الله علیه وآله مثل حدیث فوق نقل شده جز این که در آخر آن دارد: کسی که بر بندگان خدا بخل می ورزد و به خاطر طمع، علمش را نگه داری می کند و با بهای اندک می فروشد، و همچنین آن فرشته ندا می کند تا مردم از حساب خارج گردند.⁽¹⁾

روایت 26

اختصاص: امام رضا علیه السلام فرمود: از نشانه های فهم دین، بردباری و دانش و سکوت است.⁽²⁾

روایت 27

اختصاص: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: بخشش کن، مشهور نشو. خودت را نشان بده، به سر زبان ها میفت. بیاموز، پنهان کن. ساکت بمان، سالم خواهی ماند و با دست مبارکش به سینه اش اشاره کرد و فرمود: نیکوکاران خوشحال گردند و بدکاران خشمناک.⁽³⁾

توضیح

جزری گوید: در حدیث استسقاء، «فخرج متبذلا» دارد، یعنی با قیافه خوب و هیئت نیکو بیرون شد. مجلسی گوید: در اینجا معنای دیگری احتمال دارد، این که مراد، واداشتن نفس به خدمت و انجام دادن کارهای پست باشد و اشاره آن حضرت به سینه خودش، به خاطر تعیین فرد کامل از ابرار بوده است.

روایت 28

امالی شیخ طوسی: سلیم بن قیس از علی علیه السلام روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: از دانش و فهم انسان، کم گوئی درباره چیزی است که برای او نفعی ندارد.⁽⁴⁾

روایت 29

امالی شیخ طوسی: ابن ابی یعفور از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: پرحسرت ترین مردم روز قیامت کسی است که عدالت را توصیف و بیان نماید و خودش به آن عمل نکند.⁽⁵⁾

توضیح

یعنی برای مردم کار خیری را بیان کند و خودش به آن عمل ننماید، یا دین حق را قبول نموده و اظهار سازد و به مقتضای آن عمل نکند.

روایت 30

نوادر الراوندی: امام موسی کاظم علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدا روز قیامت ناامیدان را با روی های سیاه بر می انگیزاند، گفته می شود: این ها کسانی هستند که از رحمت خدا ناامید بودند.⁽⁶⁾

روایت 31

امالی شیخ طوسی:

الْمَکِّیِّ ،عَنْ کَثِیرِ بْنِ طَارِقٍ ،عَنْ زَیْدٍ، عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام :مَنْ أَفْصَحُ النَّاسِ؟ قَالَ :الْمُجِیبُ الْمُسْکِتُ عِنْدَ بَدِیهَةِ السُّؤَالِ.

«32»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: فِی کَلَامٍ لَهُ :وَ النَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ ،سَائِلُهُمْ مُتَعَنِّتٌ ،وَ مُجِیبُهُمَ مُتَکَلِّفٌ، یَکَادُ أَفْضَلُهُمْ رَأْیاً یَرُدُّهُ عَنْ فَضْلِ رَأْیِهِ الرِّضَاءُ وَ السُّخْطُ وَ یَکَادُ أَصْلَبُهُمْ عُوداً تَنْکَؤُهُ اللَّحْظَةُ وَ تَسْتَحِیلُهُ الْکَلِمَةُ الْوَاحِدَةُ.

«33»

وَ قَالَ علیه السلام :مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَعَلَیْهِ أَنْ یَبْدَأَ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیْرِهِ، وَ لْیَکُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ ،وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ.

«34»

وَ قَالَ علیه السلام :الْفَقِیهُ کُلُّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَ لَمْ یُؤْیِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللَّهِ.

«35»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ أَوْضَعَ الْعِلْمِ مَا وَقَفَ عَلَی اللِّسَانِ ،وَ أَرْفَعَهُ مَا ظَهَرَ فِی الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْکَانِ.

«36»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَی نَفْسِهِ فَاسْتَشْعَرَ ،الْحُزْنَ وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ، فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَی فِی قَلْبِهِ، وَ أَعَدَّ الْقِرَی لِیَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ .فَقَرَّبَ عَلَی نَفْسِهِ الْبَعِیدَ، وَ هَوَّنَ الشَّدِیدَ ،نَظَرَ فَأَبْصَرَ ،وَ ذَکَرَ فَاسْتَکْثَرَ وَ ارْتَوَی مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ ،فَشَرِبَ نَهَلًا ،⁽¹⁾وَ سَلَکَ سَبِیلًا جَدَداً ،⁽²⁾قَدْ خَلَعَ سَرَابِیلَ الشَّهَوَاتِ، وَ تَخَلَّی مِنَ الْهُمُومِ إِلَّا هَمّاً وَاحِداً ⁽³⁾انْفَرَدَ بِهِ، فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَی وَ مُشَارَکَةِ أَهْلِ الْهَوَی، وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِیحِ أَبْوَابِ الْهُدَی ،وَ مَغَالِیقِ أَبْوَابِ الرَّدَی قَدْ أَبْصَرَ طَرِیقَهُ ،وَ سَلَکَ سَبِیلَهُ ،وَ عَرَفَ مَنَارَهُ ،وَ قَطَعَ غِمَارَهُ ،وَ اسْتَمْسَکَ مِنَ الْعُرَی بِأَوْثَقِهَا ،وَ مِنَ الْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا ،فَهُوَ مِنَ الْیَقِینِ عَلَی مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ، قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِی أَرْفَعِ الْأُمُورِ مِنْ إِصْدَارِ کُلِّ وَارِدٍ عَلَیْهِ ،وَ تَصْیِیرِ کُلِّ فَرْعٍ إِلَی أَصْلِهِ ،مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ ،کَشَّافُ عَشَوَاتٍ، ⁽⁴⁾مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ،

از امام علی علیه السلام از فصیح ترین مردم پرسش شد، فرمود: جواب گوی ساکت کننده به هنگام سؤال های روشن.⁽⁵⁾

روایت 32

نهج البلاغه: امیرمؤمنان علیه السلام فرود: مردم ناقص العقل و بیمارند، جز کسی که خدا او را نگه دارد. پرسنده شان مردم آزارند و پاسخ دهنده شان به تکلف در گفتار مبتلا هستند. آنهایی که رأیی بهتر دارند، با فضیلت ترین آنهایند که خشنودی و خشم رأیش را بگرداند، و آن که از همه استوارتر است، با نیم نگاهی مردم را بیازارد، و یک کلمه وی را دگرگون سازد.⁽⁶⁾

روایت 33

امام علی علیه السلام فرمود: آن که خود را پیشوای مردم سازد، پیش از تعلیم دیگری باید به ادب کردن خویش پردازد، و پیش از آنکه به گفتار تعلیم فرماید، باید به کردار مردم را ادب نماید؛ و آن که خود را تعلیم دهد و ادب اندوزد، شایسته تر به تعظیم است، از آن که دیگری را تعلیم دهد و ادب آموزد.⁽⁷⁾

روایت 34

امام علی علیه السلام فرمود: فقیه کامل کسی است که مردم را از آمرزش خدا مأیوس نسازد، و از مهربانی او نومیدشان نکند و از عذاب ناگهانی وی ایمنشان ندارد.⁽⁸⁾

روایت 35

امام علی علیه السلام فرمود: پائین ترین علم آن است که بر سر زبان است و برترین، آن که میان دل و جان است.⁽⁹⁾

روایت 36

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ای بندگان خدا! همانا بهترین و محبوب ترین بنده نزد خدا، بنده ای است که خدا او را در پیکار با نفس یاری داده است، آن کس که جامه ی زیرین او اندوه، و لباس رویین او ترس از خداست، چراغ هدایت در قلبش روشن شده و وسائل لازم برای روزی او فراهم آمده و دوری ها و دشواری ها را بر خود نزدیک و آسان ساخته است. حقایق دنیا را با چشم دل نگریسته، همواره به یاد خدا بوده و اعمال نیکو، فراوان انجام داده است. از چشمه گوارای حق سیراب گشته، چشمه ای که به آسانی به آن رسید و از آن نوشید و سیراب گردید. در راه هموار و مستقیم قدم برداشته، پیراهن شهوات را از تن بیرون کرده، و جز یک غم، از تمام غم ها خود را می رهاند. از صف کور دلان و مشارکت با هواپرستان خارج شده، کلید باز کننده درهای هدایت و قفل درهای گمراهی و خواری گردید. راه هدایت را با روشن دلی دید و از همان راه رفت، و نشانه های آن را شناخت و از امواج سرکش شهوات گذشت. به استوارترین دستاویزها و محکم ترین طناب ها چنگ انداخت، چنان به یقین و حقیقت رسید که گویی نور خورشید بر او تابید. در برابر خداوند خود را به گونه ای تسلیم کرد که هر فرمان او را انجام می دهد و هر فرعی را به اصلش باز می گرداند. چراغ تاریکی ها، و روشنی بخش تیرگی ها، کلید درهای بسته

دَفَّاعُ ⁽¹⁾مُعْضِلَاتٍ دَلِیلُ فَلَوَاتٍ ،یَقُولُ فَیُفْهِمُ ،وَ یَسْکُتُ فَیَسْلَمُ،قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ ،فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِینِهِ ،وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ، فَکَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْیُ الْهَوَی عَنْ نَفْسِهِ، یَصِفُ الْحَقَّ وَ یَعْمَلُ بِهِ لَا یَدَعُ لِلْخَیْرِ غَایَةً إِلَّا أَمَّهَا ⁽²⁾وَ لَا مَظِنَّةً إِلَّا قَصَدَهَا قَدْ أَمْکَنَ الْکِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ، یَحُلُّ حَیْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ ،وَ یَنْزِلُ حَیْثُ کَانَ مَنْزِلُهُ .

وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّی عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ، فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ ،وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلَّالٍ ،وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاکاً مِنْ حِبَالِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ ،قَدْ حَمَلَ الْکِتَابَ عَلَی آرَائِهِ ،وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَی أَهْوَائِهِ ،یُؤْمِنُ مِنَ الْعَظَائِمِ، وَ یُهَوِّنُ کَبِیرَ الْجَرَائِمِ ،یَقُولُ: أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ ،وَ یَقُولُ: أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَیْنَهَا اضْطَجَعَ ،فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ ،وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ، لَا یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَی فَیَتَّبِعَهُ، وَ لَا بَابَ الْعَمَی فَیَصُدَّ عَنْهُ، فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ ،فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ؟ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ ؟وَ الْأَعْلَامُ قَائِمَةٌ ،وَ الْآیَاتُ وَاضِحَةٌ، وَ الْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ .إِلَی آخِرِ الْخُطْبَةِ.

بیان

فاستشعر الحزن أی جعله شعارا له. و تجلبب الخوف أی جعله جلبابا ً،و هو ثوب یشمل البدن فزهر أی أضاء .و القری :الضیافة. فقرّب علی نفسه البعید أی مثل الموت بین عینیه. و هوّن الشدید أی الموت و رضی به .و استعد له، أو المراد بالبعید أمله الطویل و بتقریبه تقصیره له بذکر الموت. و هوّن الشدید أی کلّف نفسه الریاضة علی المشاق من الطاعات و قیل أرید بالبعید رحمة اللّٰه أی جعل نفسه مستعدّة لقبولها بالقربات و بالشدید عذاب اللّٰه فهوّنه بالأعمال الصالحة، أو شدائد الدنیا باستحقارها فی جنب ما أعد له من الثواب. نظر أی بعینه فاعتبر، أو بقلبه فأبصر الحق من عذب فرات أی العلوم الحقة و الکمالات الحقیقیّة. و قیل: من حبّ اللّٰه .فشرب نهلاً أی شرباً أوّلاً سابقاً علی أمثاله .سبیلاً جدداً أی لا غبار فیه و لا وعث. و السربال :القمیص. و الردی: الهلاک و قطع غماره أی ما کان مغمورا فیه من شدائد الدنیا من إصدار کلّ وارد علیه أی هدایة الناس .فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ أی تصرفون.

و بر طرف کننده دشواری ها، و راهنمای گمراهان در بیابان های سرگردانی است. سخن می گوید، خوب می فهماند، سکوت کرده، به سلامت می گذرد، اعمال خویش را برای خدا خالص کرده، آن چنان که خدا پذیرفته است. از گنجینه های آیین خدا و ارکان زمین است. خود را به عدالت واداشته و آغاز عدالت او آن که، هوای نفس را از دل بیرون رانده است، حق را می شناساند و به آن عمل می کند. کار خیری نیست مگر که به آن قیام می کند، و در هیچ جا گمان خیری نبرده جز آن که به سوی آن شتافته. اختیار خود را به قرآن سپرده، و قرآن را راهبر و پیشوای خود قرار داده است، هر جا که قرآن بار اندازد فرود آید، و هر جا که قرآن جای گیرد مسکن گزیند.

و دیگری که او را دانشمند نامند امّا از دانش بی بهره است، یک دسته از نادانی ها را از جمعی نادان فرا گرفته، و مطالب گمراه کننده را از گمراهان آموخته، و به هم بافته، و دام هایی از طناب های غرور و گفته های دروغین بر سر راه مردم افکنده، قرآن را بر امیال و خواسته های خود تطبیق می دهد، و حق را به هوس های خود تفسیر می کند.

مردم را از گناهان بزرگ ایمن می سازد، و جرائم بزرگ را سبک جلوه می دهد. ادّعا می کند از ارتکاب شبهات پرهیز دارد امّا در آنها غوطه می خورد. می گوید: از بدعت ها دورم، ولی در آنها غرق شده است. چهره ظاهر او چهره انسان، و قلبش قلب حیوان درنده است، راه هدایت را نمی شناسد که از آن سو برود، و راه خطا و باطل را نمی داند که از آن بپرهیزد، پس مرده ای است در میان زندگان.

مردم! کجا می روید؟ چرا از حق منحرف می شوید؟ پرچم های حق و نشانه های آن آشکار است، با اینکه چراغهای هدایت، روشنگر راهند،... تا آخر خطبه.⁽³⁾

توضیح

«فاستشعر الحزن» یعنی غم و اندوه را شعار خود قرار داده و «تجلبب الخوف» یعنی ترس را لباس خود قرار داده که تمام بدن او را پوشانده است. «فزهر» یعنی روشنایی بخشید. «والقری» یعنی مهمانی. «فقرب علی نفسه البعید» یعنی مرگ را پیش چشمش می بیند و «هون الشدید» مرگ را آسان ساخت و به آن راضی شد و برایش آمادگی یافت، یا مراد از «بعید» آرزوهای طولانی است. و مراد از قریب نمودن آرزو، کوتاه کردن آن با یادآوری مرگ است. «و هون الشدید» یعنی نفس خود را به ریاضت کشیدن مشقت اطاعت خدا مکلّف ساخت. و بعضی گویند، مراد از «بعید»، رحمت خدا است که خود را آماده برای قبول رحمت خدا برای تقرّب می نماید و عذاب سخت خدا را با اعمال نیک آسان می سازد، یا سختی های دنیا را به خاطر کوچک شمردن آنها در کنار ثواب های آخرتی، در چشمش یا در دلش حقیر می نماید و به علوم حقه و کمالات حقیقی بینا می شود. «و من عزب فرات» یعنی علوم حقه و کمالات حقه، بعضی گفته اند، مراد دوستی خداست. «فشرب نهلاً» اولین آشامیدنی که بر دیگران پیشی گیرد. «سبیل جدداً» راهی که خار و خاشاک ندارد، «السربال» یعنی پیراهن. «الردی» هلاکت. «قطع غماره» سختی های دنیا را بریده است. «من اصدار کل وارد علیه» یعنی هدایت مردم «و أنی تؤفکون» به کجا می روید.

«37»

نهج:قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ ،وَ کَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ لَا یَعْرِفَ قَدْرَهُ، وَ إِنَّ أَبْغَضَ الرِّجَالِ إِلَی اللَّهِ الْعَبْدُ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ جَائِراً عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ سَائِراً ،إِنْ دُعِیَ إِلَی حَرْثِ الدُّنْیَا عَمِلَ ،وَ إِلَی حَرْثِ الْآخِرَةِ کَسِلَ، کَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَیْهِ ،وَ کَأَنَّ مَا وَنَی فِیهِ سَاقِطٌ عَنْهُ.

بیان

قال ابن میثم :من عرف قدره أی مقداره و منزلته بالنسبة إلی مخلوقات اللّٰه تعالی ،و أنه أی شی ء منها ،و لأی شی ء خلق، و ما طوره المرسوم فی کتاب ربّه، و سنن أنبیائه. و کان ما ونی فیه أی ما فتر فیه و ضعف عنه.

«38»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :رَأْسُ الْعِلْمِ الرِّفْقُ وَ آفَتُهُ الْخُرْقُ ⁽¹⁾.

«39»

وَ قَالَ علیه السلام :زَلَّةُ الْعَالِمِ کَانْکِسَارِ السَّفِینَةِ تَغْرَقُ وَ تُغْرِقُ.

«40»

وَ قَالَ علیه السلام :الْآدَابُ تَلْقِیحُ الْأَفْهَامِ وَ نَتَائِجُ الْأَذْهَانِ.

و قال رحمه اللّٰه من عجیب ما رأیت و اتفق لی أنی توجهت یوما لبعض أشغالی و ذلک بالقاهرة فی شهر ربیع الآخر سنة ست و عشرین و أربعمائة، فصحبنی فی طریقی رجل کنت أعرفه بطلب العلم و کتب الحدیث فمررنا فی بعض الأسواق بغلام حدث، ⁽²⁾فنظر إلیه صاحبی نظرا استربت منه.. ثم انقطع عنی و مال إلیه و حادثه، فالتفتت انتظارا له فرأیته یضاحکه، فلما لحق بی عذلته ⁽³⁾علی ذلک و قلت له لا یلیق هذا بک فما کان بأسرع من أن وجدنا بین أرجلنا فی الأرض ورقة مرمیّة ،فرفعتها لئلا یکون فیها اسم اللّٰه تعالی، فوجدتها قدیمة فیها خط رقیق قد اندرس بعضه و کأنها مقطوعة من کتاب فتأملتها ،فإذا فیها حدیث ذهب أوله و هذه نسخته: قال :إنی أنا أخوک فی الإسلام ،و وزیرک فی الإیمان ،و قد رأیتک علی أمر لم یسعنی أن أسکت فیه عنک و لست أقبل فیه العذر منک ،قال :و ما هو؟ حتی أرجع عنه و أتوب إلی اللّٰه تعالی منه ،قال :رأیتک تضاحک حدثا غرا جاهلا بأمور اللّٰه و ما یجب من حدود اللّٰه ،و أنت رجل قد رفع اللّٰه قدرک بما تطلب

روایت 37

نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید: دانا کسی است که قدر خود را بشناسد، و در نادانی انسان این بس که ارزش خویش نداند. دشمن روی ترین افراد نزد خدا کسی است که خدا او را به حال خود واگذاشته تا از راه راست منحرف گردد، و بدون راهنما برود. اگر به محصولات دنیا دعوت شود، تا مرز جان تلاش کند اما چون به آخرت و نعمتهای گوناگونش دعوت شود، سستی ورزد، گویا آنچه برای آن کار می کند بر او واجب و آنچه نسبت به آن کوتاهی و تنبلی می کند را از او نخواسته اند.⁽⁴⁾

توضیح

ابن میثم گوید: «من عرف قدره» یعنی اندازه و منزلت خودش را نسبت به مخلوقات خدا بشناسد که او در چه منزلتی قرار دارد و برای چه خلق شده و در کتاب پروردگار و سنت پیامبرانش چه موقعیتی دارد و از چه چیز سستی ورزیده است.⁽⁵⁾

روایت 38

کنز الکراجکی: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: سرِ دانش نرمش و آفت آن درشتی است.⁽⁶⁾

روایت 39

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: لغزش دانشمند، چون شکستن کشتی است که خود غرق شود و سرنشینان را غرق کند.⁽⁷⁾

روایت 40

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: آداب از فهم مایه می گیرد و در ذهن می زاید.⁽⁸⁾

کراجکی گوید: از شگفتی ها که دیدم و برایم رخ داد این است که روزی در شهر قاهره به دنبال کاری رفتم. ماه ربیع الآخر سال 424 بود. مردی در راه همراهم شد که او را به دانشجوئی و کتابت حدیث واداشته بودم در بازاری به جوانی نورس برخوردیم و آن مرد بدو نگاه عاشقانه ای کرد و از من برید و بدو پیوست و به گفتگو نشست و نظر دیگران را به خود جلب کرد و با او خوش گفت و خوش خندید و چون به من رسید، بر آن کار سرزنشش کردم و گفتم شایسته تو نباشد. به زودی زود جلو پای خود روی زمین برگ نوشته ای افتاده یافتیم و من آن را برداشتم مبادا در آن نام خدا تعالی باشد. دیدم کهنه است و خط نازکی در آن نوشته و برخی از آن هم محو شده و گویا از یک کتابی بوده و چون آن را مطالعه کردم، در آن یک حدیث نوشته بود که آغازش از میان رفته بود و این قسمتش مانده بود: گفت: من برادر مسلمان توام و پشت و پناهت در ایمان و تو را در کاری بینم که نتوانم دم بندم از آن در باره تو و عذرت را نپذیرم، گفت: آن چیست؟ تا از آن باز گردم و از خدای تعالی توبه خواهم. گفت دیدم تو با یک نوجوان فریبا و نادان به فرمان های خدا و حدود او خوش می گوئی و می خندی، با اینکه به خاطر دانشجویی، خدا قدر تو را بالا برده

من العلم ،و إنّما أنت بمنزلة رجل من الصدیقین ،لأنک تقول :حدثنا فلان ،عن فلان، عن رسول اللّٰه صلّی اللّٰه علیه و آله ،عن جبرئیل ،عن اللّٰه فیسمعه الناس منک و یکتبونه عنک و یتخذونه دینا یعوّلون علیه ،و حکما ینتهون إلیه، و إنما أنهاک أن تعود لمثل الذی کنت علیه فإنی أخاف علیک غضب من یأخذ العارفین قبل الجاهلین، و یعذّب فسّاق حملة القرآن قبل الکافرین. فما رأیت حالا أعجب من حالنا ،و لا عظة أبلغ مما اتفق لنا ،و لمّا وقف صاحبی اضطرب لها اضطرابا بان فیها أثر لطف اللّٰه تعالی لنا، و حدّثنی بعد ذلک أنه انزجر عن تفریطات کانت تقع منه فی الدین و الدنیا و الحمد لله.

«41»

عدة: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی: إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ .قَالَ :یَعْنِی مَنْ یُصَدِّقُ قَوْلَهُ فِعْلُهُ ،وَ مَنْ لَمْ یُصَدِّقْ قَوْلَهُ فِعْلُهُ فَلَیْسَ بِعَالِمٍ.

«42»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ :کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ :إِنَّ لِلْعَالِمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ: الْعِلْمَ، وَ الْحِلْمَ ،وَ الصَّمْتَ وَ لِلْمُتَکَلِّفِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ: یُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِیَةِ وَ یَظْلِمُ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ ،وَ یُظَاهِرُ الظَّلَمَةَ ⁽¹⁾.

باب 12 آداب التعلیم

الآیات

الکهف: «قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِی بِمَا نَسِیتُ وَلَا تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْرًا (73)».

الأخبار

«1»

ما: أَبُو الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِیُّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ الْعَبَّادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ السَّدُوسِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَوْنِ بْنِ أَبِی حَرْبِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِیِّ قَالَ :حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ أَبِی حَرْبِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ، عَنْ أَبِیهِ ،أَبِی الْأَسْوَدِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَنْ سُؤَالٍ فَبَا،دَرَ فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ :أَیْنَ السَّائِلُ ؟فَقَالَ الرَّجُلُ :هَا ،أَنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ :مَا مَسْأَلَتُکَ؟ قَالَ :کَیْتَ وَ کَیْتَ، فَأَجَابَهُ عَنْ سُؤَالِهِ، فَقِیلَ :یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کُنَّا عَهِدْنَاکَ إِذَا سُئِلْتَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ کُنْتَ فِیهَا کَالسِّکَّةِ الْمُحْمَاةِ جَوَاباً ،فَمَا بَالُکَ أَبْطَأْتَ الْیَوْمَ عَنْ جَوَابِ هَذَا

و همانا تو چون مردی از صدیقانی که می گوئی. به من باز گفت: فلان از قول فلان از رسول خدا صلی الله علیه و آله، از قول جبرئیل از قول خدای تعالی: و مردم از تو شنوند و بنویسند و احکام دین خود دانند و بدان اعتماد کنند و آن را حکم خدا شمارند و بدان عمل کنند، و همانا من تو را از چنین کاری که کردی، باز دارم؛ زیرا بر تو نگرانم از خشم آن که، عارفان را پیش از نادانان بازپرسی کند و فاسقان قرآن دان را پیش از کافران عذاب نماید، و ندیدم شگفت آورتر از آن و پندی رساتر از آنچه برای ما رخ داد، و چون یار همراهم از آن نوشته آگاه شد، سخت پریشان شد که از رخساره اش نمایان گردید اثر لطف خدا تعالی به ما، و از آن پس به من گفت که از تقصیرهای گذشته خود در دینداری و در کار دنیا دست کشیده و منزجر شده؛ و الحمد للَّه.⁽²⁾

روایت 41

عدة الداعی: و از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریفه: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» آمده است: یعنی: عالم کسی است که کردارش، گفتارش را تصدیق نماید و کسی که گفتارش به وسیله کردارش تصدیق نگردد، عالم نیست.⁽³⁾

روایت 42

منیة المرید: امیرمؤمنان علیه السلام همیشه می فرمود: عالم سه نشانه دارد: دانش، بردباری و سکوت. و متکلف سه نشانه دارد: با بالادست با معصیت دشمنی می کند و بر زیردستش با غلبه ظلم می کند، و پشتیبان ظالمان است.⁽⁴⁾

باب دوازدهم : آداب آموزش

آیات

{[موسی] گفت: «به سبب آنچه فراموش کردم، مرا مؤاخذه مکن و در کارم بر من سخت مگیر.»}

روایات

روایت 1

شخصی از حضرت علی علیه السلام پرسشی نمود و آن حضرت با شتاب وارد خانه اش شد و سپس بیرون آمد و فرمود: پرسشگر کجاست؟ آن شخص گفت یا امیرالمومنین من اینجا هستم. حضرت پرسید: سؤالت چیست؟ او گفت: چنین و چنان است. حضرت پاسخش را داد. به آن حضرت گفته شد: یا امیرالمومنین، هر وقت ما از شما سؤالی داشتیم، مانند سکه داغ، جواب حاضر داشتی، چه شد که امروز جواب این مرد را دیر پاسخ

الرَّجُلِ حَتَّی دَخَلْتَ الْحُجْرَةَ ثُمَّ خَرَجْتَ فَأَجَبْتَهُ ؟فَقَالَ :کُنْتُ حَاقِناً وَ لَا رَأْیَ لِثَلَاثَة:ٍ لَا رَأْیَ لِحَاقِنٍ ،وَ لَا حَازِقٍ، ثُمَّ أَنْشَأَ یَقُولُ:

إِذَا الْمُشْکِلَاتُ تَصَدَّیْنَ لِی*** کَشَفْتُ حَقَائِقَهَا بِالنَّظَرِ

وَ إِنْ بَرَقَتْ فِی مَخِیلِ الصَّوَابِ*** عَمْیَاءُ لَا یَجْتَلِیهَا الْبَصَرُ

مُقَنَّعَةٌ بِغُیُوبِ الْأُمُورِ*** وَضَعْتُ عَلَیْهَا صَحِیحَ النَّظَرِ⁽¹⁾

لِسَاناً کَشِقْشِقَةِ الْأَرْحَبِی***أَوْ کَالْحُسَامِ الْبَتَّارِ الذَّکَرِ

وَ قَلْباً إِذَا اسْتَنْطَقَتْهُ الْهُمُومُ***أَرْبَی عَلَیْهَا بَوَاهِیَ الدُّرَرِ

وَ لَسْتُ بِإِمَّعَةٍ فِی الرِّجَالِ***أُسَائِلُ هَذَا وَ ذَا مَا الْخَبَرُ ⁽²⁾

وَ لَکِنَّنِی مُدَرَّبُ الْأَصْغَرَیْنِ*** أُبَیِّنُ مَعَ مَا مَضَی مَا غَبَرَ

بیان

قال الفیروزآبادیّ: کیت و کیت و یکسر آخرهما، أی کذا و کذا و التاء فیهما هاء فی الأصل. و السکة: المسمار و المراد هنا الحدیدة التی یکویّ بها ،و هذا کالمثل فی السرعة فی الأمر، أی کالحدیدة التی حمیت فی النار کیف یسرع فی النفوذ فی الوبر عند الکیّ، کذلک کنت تسرع فی الجواب، و سیأتی فی الأخبار :کالمسمار المحمرة فی الوبر. قوله علیه السلام لا رأی لثلاثة الظاهر أنه سقط أحد الثلاثة من النساخ و هو الحاقب قال الجزریّ: فیه لا رأی لحازق الحازق: الذی ضاق علیه خفه فخرق رجله، أی عصرها و ضغطها ،و هو فاعل بمعنی مفعول، و منه الحدیث الآخر :لا یصلی و هو حاقن أو حاقب أو حازق؛ و قال فی حقب: فیه لا رأی لحاقب و لا لحاقن الحاقب :الذی احتاج إلی الخلاء فلم یتبرز فانحصر غائطه؛ و قال فی حقن: فیه لا رأی لحاقن هو الذی حبس بوله کالحاقب للغائط انتهی. و یحتمل أن یکون المراد بالحاقن هنا حابس الأخبثین فهو فی موضع اثنین منهما ،و یقال تصدی له أی تعرض.

و قوله: إن برقت أی تلألأت و ظهرت .فی مخیل الصواب أی فی محل تخیل الأمر الحق أو التفکر فی تحصیل الصواب من الرأی ،و عمیاء فاعل برقت و هی المسألة

گفتی و به خانه وارد شدی و پس از بیرون آمدن جواب دادی؟ حضرت فرمود: نیاز شدید به قضای حاجت داشتم و سه کس رأیش بی ارزش است؛ کسی که نیاز شدید به قضای حاجت داشته باشد (بول یا غائط) و کسی که پاپوشش تنگ باشد، سپس آن حضرت این شعر را انشاء نمود:

توضیح

فیروز آبادی گوید: «کیت و کیت» یعنی کذا و کذا. تاء در کیت و کیت در اصل هاء بوده است. «والسکة» به معنای آهن، مقصود از آن در اینجا آهن داغ است که به واسطه آن داغ نهاده می شود و این ضرب المثل است برای سرعت در کار؛ یعنی مانند آهن که در آتش داغ شده باشد، چگونه هنگام داغ نهادن در پشم سرعت دارد، همچنین شما در جواب دادن سریع بودی. و در آینده احادیثی می آید که در آنها آمده است که شما مانند سیخ داغ در پشم بودی.

«لا رأی لثلاثة» ظاهراً یکی از موارد سه گانه از دست نساخ افتاده است که آن (حاقب) بوده است.«لا رأی لحاذق»، جزری گوید: حازق کسی است که کفشش تنگ باشد، و پایش را در میان کفش بفشارد. «حازق» اسم فاعل به معنای مفعول است یعنی محزوق. و از این قبیل است حدیث دیگری که فرمود: نماز نخواند کسی که در حال حاقن یا حاقب یا حازق باشد. جزری گوید: «حقب» کسی است که بولش او را محصور کرده باشد. پایان کلام جزری. احتمال دارد مراد به «حاقن» در این جا، حبس کننده بول و غایط باشد. «تصدی له» یعنی مشکلات عارضم شد.

«ان برقت» برق زد و تلؤلو کرد و ظاهر شد. «مخیل الصواب» یعنی در جای خیال پردازی امر حق یا اندیشیدن در به دست آوردن رأی درست. «عمیاء» فاعل برقت است. مراد از عمیاء،

المشتبهة الّتی یشکل استعلامها ،یقال :عمی علیه الأمر إذا التبس، و یقال :اجتلیت العروس إذا نظرت إلیها مجلوّةً، و المراد بالبصر بصر القلب ،و قوله: مقنّعة صفة أُخری لعمیاء ،أو حال عنها أی مستورة بالأمور المغیّبة المستورة عن عقول الخلق، و قال الجزریّ: فی حدیث علی علیه السلام: إن کثیرا من الخطب من شقاشق الشیطان ،الشقشقة: الجلدة الحمراء الّتی یخرجها الجمل العربیّ من جوفه ینفخ فیها فتظهر من شدقه ،و لا یکون إلّا للعربیّ، کذا قال الهرویّ، و فیه نظر شبّه الفصیح المنطیق بالفحل الهادر و لسانه بشقشقته. ثم قال: و منه حدیث علیّ علیه السلام فی خطبة له ،تلک شقشقةٌ هدرت ثمّ قرّت .و یروی له شعر فیه: لسانا کشقشقة الأرحبیّ أو کالحسام الیمان الذکر انتهی .فقوله علیه السلام: لسانا لعله مفعول فعل محذوف أی أُظهر أو أُخرج أو أُعطیت ،و یحتمل عطفها علی صحیح الفکر ،فحذف العاطف للضرورة ،و قال الفیروزآبادیّ: بنو رحب محرّکة بطن من همدان، و أرحب قبیلة منهم أو محل أو مکان، و منه النجائب الأرحبیات انتهی .فشبه علیه السلام لسانه بشقشقة الفحل الأرحبیّ النجیب .و فی النهایة :کالحسام الیمان أی السیف الیمنیّ فإنّ سیوف الیمن کانت مشهورةً بالجودة، و فی المنقول عنه: البتّار قال الفیروزآبادیّ: البتر :القطع أو مستأصلاً، و سیف باتر و بتّار و بُتار کغراب و قال :الذکر: أیبس الحدید و أجوده ،و هو أذکر منه: أحدّ. و المذکر من السیف ذو الماء. فتارة أخری شبّه علیه السلام لسانه بالسیف القاطع الأصیل الحدید الّذی هو فی غایة الجودة و قوله علیه السلام :أربی أی زاد و ضاعف علیها أی کائنا علی الهموم. بواهی الدرّر جمع باهیة من البهاء بمعنی الحسن أی الدرر الحسنة ،و هی مفعول أربی و فاعله الضمیر الراجع إلی القلب.

و قوله :مدرب الأصغرین فی بعض النسخ بالذال المعجمة ،یقال :فی لسانه ذرابةٌ أی حدّةٌ و فی بعضها بالدال المهملة ،قال الفیروزآبادیّ: المدرَّب کمعظَّمً :المنجّذ، المجرَّب. و الذُّربة بالضمّ: عادة و جرأة علی الأمر، و قال :الأصغران: القلب و اللسان .و فی بعض النسخ أقیس بما قد مضی ما غبر.

«2»

غو، ل، ف: فِی خَبَرِ الْحُقُوقِ عَنْ زَیْنِ الْعَابِدِینَ علیه السلام قَالَ: وَ أَمَّا حَقُّ رَعِیَّتِکَ

مسئله مشتبه است که آگاهی از آن سخت باشد. و «عمی علیه الأمر» زمانی گفته می شود که کار مشتبه شود. «اجتیت العروس» زمانی گفته می شود که به عروس نگاه کنی در حالی که آرایش کرده و روشنایی می دهد؛ مراد از «بصر» چشم قلب است. «مقنّعة» صفت دیگری برای عمیاء است، یا حال از برای عمیاء می باشد. یعنی به کارهای غیبی پوشیده شده است که از عقل مردمان مخفی است. جزری گوید: در حدیث امام علی علیه السلام آمده است: قطعاً بیشترین سخنرانیها از شقشقه های شیطان است. «الشقشقة» پوست سرخی است که شتر عربی از درونش بیرون می آورد، پس در آن می دمد و از کنج دهانش آشکار می شود و این پوست در غیر شتر عربی نمی باشد. هروی چنین گفته است: در این حدیث، حضرت علی علیه السلام انسان فصیح و زبان آور را به شتر نری که پوستی سرخ رنگ از دهانش یک دفعه بیرون آید تشبیه کرده است. و زبانش را به پوست پربادی که از دهان شتر بیرون می آید، و این محل تأمل است.

پس گفته است: از این جمله است، حدیث علی علیه السلام در خطبه آن حضرت که فرمود: این سخن شقشقه ای بود که بیرون آمد و سپس آرام گرفت.

و در این مورد، شعری هم است: «زبان مانند پوست سرخ پرباد دهان شتر یا مانند تیغ یمنی برنده است.»

«لساناً» شاید مفعول فعل محذوف باشد که آن فعل ها «أظهر» یا «اخرج» یا «أعطیت» می باشد. و احتمال دارد بر صحیح الفکر عطف شود و واو عاطفه حذف شده باشد. فیروز آبادی گوید: «بنو رحب» طائفه ای از همدان است. و «أرحب» قبیله ای از آن طائفه است، یا مکان آن طائفه است؛ از این قبیل است «النجائب الارحبیات» یعنی اسب های نجیب این طائفه . پایان سخن فیروز آبادی. پس امام علیه السلام زبانش را به پوست سرخ بیرون آمده از دهان شتر نر نجیب ارحبی تشبیه کرده است. و در کتاب النهایة آمده است: «کالحسام الیمان» یعنی شمشیر یمنی، زیرا شمشیر های یمنی به خوبی معروف بوده است و در شعر کلمه «بتّار» هم بعد از «حسام» ذکر شده است. فیروز آبادی گوید: «البتر» به معنی قطع یا مستأصل یا از بین رفته است. و «سیف باتر و بتّار» و «بتار» بر وزن غراب هم به کار رفته است. فیروز آبادی گوید: «الذکر» خشک ترین و بهترین آهن را می گویند، و از این جمله است «هو اذکر منه» یعنی از آن دیگر برنده تر است. شمشیر مذکر به شمشیر آبدار گویند. گوید: دفعه دیگر آن حضرت زبانش را به شمشیر برنده اصیل که در آخرین درجه خوبی باشد معرفی کرده است. «أربی» یعنی غمها زیاد شده، و دو برابر گردیده است. «بواهی الدرر» جمع باهیة از ماده بهاء به معنای نیکویی است، یعنی دُر های نیکو «بواهی» مفعول اربی است و فاعل «اربی» ضمیری است که به قلب بر می گردد. «مدرب الأصغرین»، در بعضی از نسخه ها «مذب» آمده است . گفته می شود «فی لسانه ذرابه» یعنی در زبان فلانی، تیزی و برّندگی است. و در بعضی نسخه ها «مدرب» آمده است. فیروز آبادی گوید: «المدّرب» مانند معظّم، چیزی تجربه شده و ثابت را می گویند. «الذربه» عادت و جرأت به کاری را گویند. فیروز آبادی گوید: «اصغران» قلب و زبان را گویند و در بعضی نسخه ها «أقیس بما قد مضی ما غبر» آمده است.

روایت 2

عوالی اللئالی و الخصال و تحف العقول: امام زین العابدین علیه السلام در حدیث حقوق فرمود: و اما حق شاگردانی که در زیر پرورش و سرپرستی

بِالْعِلْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا جَعَلَکَ قَیِّماً لَهُمْ فِیمَا آتَاکَ مِنَ الْعِلْمِ ،وَ فَتَحَ لَکَ مِنْ خَزَائِنِهِ، فَإِنْ أَحْسَنْتَ فِی تَعْلِیمِ النَّاسِ وَ لَمْ تَخْرَقْ بِهِمْ وَ لَمْ تَضْجَرْ عَلَیْهِمْ ،زَادَکَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ،وَ إِنْ أَنْتَ مَنَعْتَ النَّاسَ عِلْمَکَ وَ خَرِقْتَ بِهِمْ عِنْدَ طَلَبِهِمُ الْعِلْمَ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَسْلُبَکَ الْعِلْمَ وَ بَهَاءَهُ ،وَ یُسْقِطَ مِنَ الْقُلُوبِ مَحَلَّکَ.

بیان

الخرق :ترک الرفق، و الغلظة ،و السفاهة ،و الضجر، التبرم و ضیق القلب عن کثرة السؤال.

«3»

أَقُولُ :وَجَدْتُ بِخَطِّ الشَّیْخِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْجُبَّائِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ نَقْلًا مِنْ خَطِّ الشَّهِیدِ قُدِّسَ سِرُّهُ ،عَنْ یُوسُفَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله مَنْ نَظَرَ إِلَی فَرْجِ امْرَأَةٍ لَا تَحِلُّ لَهُ ،وَ رَجُلًا خَانَ أَخَاهُ فِی امْرَأَتِهِ، وَ رَجُلًا احْتَاجَ النَّاسُ إِلَیْهِ لِیُفَقِّهَهُمْ فَسَأَلَهُمُ الرِّشْوَةَ.

«4»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مِنْ أَخْلَاقِ الْجَاهِلِ الْإِجَابَةُ قَبْلَ أَنْ یَسْمَعَ ،وَ الْمُعَارَضَةُ قَبْلَ أَنْ یَفْهَمَ ،وَ الْحُکْمُ بِمَا لَا یَعْلَمُ.

«5»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام: یَا مَعْشَرَ الْحَوَارِیِّینَ⁽¹⁾لِی إِلَیْکُمْ حَاجَةٌ فَاقْضُوهَا لِی. قَالُوا :قُضِیَتْ حَاجَتُکَ یَا رُوحَ اللَّهِ، فَقَامَ فَغَسَلَ أَقْدَامَهُمْ، فَقَالُوا: کُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهَذَا یَا رُوحَ اللَّهِ، فَقَالَ :إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِالْخِدْمَةِ الْعَالِمُ ،إِنَّمَا تَوَاضَعْتُ هَکَذَا لِکَیْمَا تَتَوَاضَعُوا بَعْدِی فِی النَّاسِ کَتَوَاضُعِی لَکُمْ، ثُمَّ قَالَ عِیسَی علیه السلام :بِالتَّوَاضُعِ تَعْمَرُ الْحِکْمَةُ لَا بِالتَّکَبُّرِ ،کَذَلِکَ فِی السَّهْلِ یَنْبُتُ الزَّرْعُ لَا فِی الْجَبَلِ.

«6»

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی هَذِهِ الْآیَةِ :وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ. قَالَ: لِیَکُنِ النَّاسُ عِنْدَکَ فِی الْعِلْمِ سَوَاءً.

«7»

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله لَیِّنُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَ وَ لِمَنْ تَتَعَلَّمُونَ مِنْهُ.

«8»

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله لِأَصْحَابِهِ: إِنَّ النَّاسَ لَکُمْ تَبَعٌ وَ إِنَّ رِجَالًا یَأْتُونَکُمْ مِنْ أَقْطَارِ الْأَرْضِ یَتَفَقَّهُونَ فِی الدِّینِ فَإِذَا أَتَوْکُمْ فَاسْتَوْصُوا بِهِمْ خَیْراً.

«9»

وَ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ :یَدْعُو عِنْدَ خُرُوجِهِ مُرِیداً لِلدَّرْسِ بِالدُّعَاءِ الْمَرْوِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله

دانش تو اند این است که بدانی، خدای عزوجل تو را سرپرست آنان کرده و آن دانشی که به تو داده و از گنجینه دانش خویش دری بر تو گشوده، اگر به خوش رفتاری مردم را بیاموزی و با آن ها بد اخلاقی نکنی و دلتنگ نشوی، خدا از فضل خویش بیشترت بدهد و اگر از دانش خود به مردم دریغ کنی و چون از دانش تو خواهند بر آن ها تنگ خلقی نمایی، سزاوار است که خداوند دانش و آبروی آن را از تو بگیرد و جاه تو را از دل ها براند.⁽²⁾

توضیح

«الخرق» رها کردن، مدارا و خشونت و بی خردی را گویند. «الضجر» به ستوه آمدن و ملول گردیدن و دل تنگی از بسیاری پرسش را گویند.

روایت 3

مجلسی گوید: به دست خط شیخ محمد بن علی جبایی - رحمه الله - که از خط شهید نقل کرده بود، از یوسف بن جابر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله لعنت کرد کسی را که به عورت زنی که برایش حلال نیست نگاه کند، و مردی که به ناموس برادر دینی اش خیانت کند، و مردی که مردم نیازمند پرسش مسائل از او شوند و وی درخواست رشوه کند.

روایت 4

الدرة الباهرة: امام صادق علیه السلام فرمود: از ویژگی های نادان، پاسخ گفتن پیش از شنیدن، و ستیزه کردن پیش از فهمیدن، و به نادانی حکم دادن است.⁽³⁾

روایت 5

منیة المرید: عیسی ابن مریم علیه السلام فرمود: ای حواریین و یاران پاک من، از شما خواهشی دارم که می خواهم آن را برآورده سازید. گفتند: یا روح الله، حاجتت برآورده است. عیسی بن مریم برخاست و پاهای حواریین را شستشو داد، آنان به عیسی عرض کردند: شایسته بود که ما پای شما را می شستیم. فرمود: سزاوارترین مردم در خدمت کردن، خود عالم است. سپس عیسی علیه السلام فرمود: یگانه هدف من از این کار این بود که با اظهار تواضع خود نسبت به شما، شما بعد از من در میان مردم تواضع کنید. سپس فرمود: علم و حکمت با تواضع آباد می شود نه با تکبر. و همچنین زراعت در زمین نرم و هموار می روید نه در کوه ها.⁽⁴⁾

روایت 6

امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّک لِلنَّاسِ»،⁽⁵⁾{و از مردم [به نِخوت] رُخ برمتاب.} فرمود: باید همه مردم در آموختن علم نزدت برابر باشند.⁽⁶⁾

روایت 7

پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: در برابر شاگردان و استادانتان نرمخویی کنید.⁽⁷⁾

روایت 8

رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم به اصحابش فرمود: قطعاً مردم از شما پیروی خواهند کرد و مردانی از اطراف زمین برای یادگیری مسائل دینی به نزد شما خواهند آمد؛ وقتی نزدتان آمدند، آنها را به کار خیر وصیت نمایید.⁽⁸⁾

روایت 9

شهید ثانی - رحمه الله - هنگام خارج شدن از منزل برای درس، این دعای روایت شده از پیامبر را می خواند:

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ، وَ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ ،وَ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ، وَ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ ،عَزَّ جَارُکَ ،وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ، وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ ،وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ .ثُمَّ یَقُولُ :بِسْمِ اللَّهِ ،حَسْبِیَ اللَّهُ، تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ ،وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ، اللَّهُمَّ ثَبِّتْ جَنَانِی، وَ أَدِرِ الْحَقَّ عَلَی لِسَانِی.

«10»

و قال ناقلا عن بعض العلماء :یقول قبل الدرس اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ، أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ ،أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ ،أَوْ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ ،اللَّهُمَّ انْفَعْنِی بِمَا عَلَّمْتَنِی ،وَ عَلِّمْنِی مَا یَنْفَعُنِی، وَ زِدْنِی عِلْماً ،وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ، اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ ،وَ مِنْ قَلْبٍ لَا یَخْشَعُ ،وَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ، وَ مِنْ دُعَاءٍ لَا تُسْمَعُ.

«11»

وَ رُوِیَ أَنَّ مَنِ اجْتَمَعَ مَعَ جَمَاعَةٍ وَ دَعَا یَکُونُ مِنْ دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْیَتِکَ مَا یَحُولُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِکَ، وَ مِنْ طَاعَتِکَ مَا تُبَلِّغُنَا بِهِ جَنَّتَکَ ،وَ مِنَ الْیَقِینِ مَا تُهَوِّنُ بِهِ عَلَیْنَا مَصَائِبَ الدُّنْیَا ،اللَّهُمَّ مَتِّعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَ أَبْصَارِنَا وَ قُوَّتِنَا ⁽¹⁾مَا أَحْیَیْتَنَا، وَ اجْعَلْهَا الْوَارِثَ مِنَّا ،وَ اجْعَلْ ثَارَنَا عَلَی مَنْ ظَلَمَنَا ،وَ انْصُرْنَا عَلَی مَنْ عَادَانَا، وَ لَا تَجْعَلْ مُصِیبَتَنَا فِی دِینِنَا، وَ لَا تَجْعَلْ دُنْیَانَا أَکْبَرَ هَمِّنَا ،وَ لَا مَبْلَغَ عِلْمِنَا ،وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْنَا مَنْ لَا یَرْحَمُنَا.

«12»

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله: أَنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الصَّوْتَ الْخَفِیضَ، وَ یُبْغِضُ الصَّوْتَ الرَّفِیعَ.

«13»

وَ رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی اللّٰه علیه و آله کَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ حَدِیثِهِ وَ أَرَادَ أَنْ یَقُومَ مِنْ مَجْلِسِهِ یَقُولُ :اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنَا مَا أَخْطَأْنَا وَ مَا تَعَمَّدْنَا وَ مَا أَسْرَرْنَا وَ مَا أَعْلَنَّا وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَ أَنْتَ الْمُؤَخِّرُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ .وَ یَقُولُ إِذَا قَامَ مِنْ مَجْلِسِه: سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْتَغْفِرُکَ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ ،سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ .رَوَاهُ جَمَاعَةٌ مِنْ فِعْلِ النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله.

«14»

وَ فِی بَعْضِ الرِّوَایَاتِ أَنَّ الثَّلَاثَ آیَاتٍ کَفَّارَةُ الْمَجْلِسِ.

«15»

وَ رُوِیَ أَنَّ أَنْصَارِیّاً جَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله یَسْأَلُهُ ،وَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ ثَقِیفٍ، فَقَالَ

«اللَّهُمَ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَ أَوْ أُضِلَ وَ أَزِلَ أَوْ أُزِلَّ وَ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ وَ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ عَزَّ جَارُکَ وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ سپس می فرمود: بِسْمِ اللَّهِ حَسْبِیَ اللَّهُ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ ثَبِّتْ جَنَانِی وَ أَدِرِ الْحَقَّ عَلَی لِسَانِی.»⁽²⁾

خداوندا، به تو پناه می برم از این که گمراه کنند یا گمراه گردم، بلغزانند یا بلغزم، ستم کنم یا ستم بینم، به نادانی بکشاندم یا خود دچار نادانی گردم. عزیز است همسایگی ات، پاک است نام هایت، با جلالت است مدح و ثنایت، خدایی غیر تو نیست، به نام خدا، مرا خدا کفایت می کند، به خدا توکل می کنم، حول و قوه ای جز به خدای بزرگ نیست. بار خدایا قلبم را ثابت و عقل را بر زبانم جاری گردان.

روایت 10

شهید ثانی از برخی از دانشمندان نقل کرده که پیش از درس این دعا را می خواندند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ أَوْ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ اللَّهُمَّ انْفَعْنِی بِمَا عَلَّمْتَنِی وَ عَلِّمْنِی مَا یَنْفَعُنِی وَ زِدْنِی عِلْماً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ وَ مِنْ قَلْبٍ لَا یَخْشَعُ وَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ وَ مِنْ دُعَاءٍ لَا تُسْمَعُ»،⁽³⁾خداوندا به تو پناه می برم از این که گمراه کنند یا گمراه گردم، بلغزانند یا بلغزم، ستم کنم یا ستم بینم، به نادانی بکشاندم یا خود دچار نادانی گردم. بار خدایا، علمی را که به من آموختی سودمند گردان، مرا به علمی رهنمون ساز که مرا سودمند افتد. خداوندا، بر مراتب علم و آگاهی من بیفزای. سپاس حقیقی در تمام حالات از آن خداوند متعال است، خدایا به تو پناه می برم از علمی که سودمند نیافتد و از قلبی که خشوع و نرمی در برابر حق به آن راه نیابد و از هوسی که اشباع نگردد و از دعایی که اجابت نگردد.

روایت 11

روایت شده که اگر کسی با گروهی جمع شود و بخواهد دعا بخواند، باید این دعا را بخواند: «اللَّهُمَ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْیَتِکَ مَا یَحُولُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِکَ وَ مِنْ طَاعَتِکَ مَا تُبَلِّغُنَا بِهِ جَنَّتَکَ وَ مِنَ الْیَقِینِ مَا تُهَوِّنُ بِهِ عَلَیْنَا مَصَائِبَ الدُّنْیَا اللَّهُمَّ مَتِّعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَ أَبْصَارِنَا وَ قُوَّتِنَا مَا أَحْیَیْتَنَا وَ اجْعَلْهَا الْوَارِثَ مِنَّا وَ اجْعَلْ ثَارَنَا عَلَی مَنْ ظَلَمَنَا وَ انْصُرْنَا عَلَی مَنْ عَادَانَا وَ لَا تَجْعَلْ مُصِیبَتَنَا فِی دِینِنَا وَ لَا تَجْعَلْ دُنْیَانَا أَکْبَرَ هَمِّنَا وَ لَا مَبْلَغَ عِلْمِنَا وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْنَا مَنْ لَا یَرْحَمُنَا.»⁽⁴⁾

پروردگارا، ترسی نصیب ما کن که بین ما و نافرمانی تو فاصله شود و به ما از اطاعت خود آن چند ببخش که ما را به بهشت برساند، یقینی بما بده که مصیبتهای دنیا را بر ما آسان کند. بار خدایا، از چشم و گوش و قوت، تا وقتی ما را زنده نگه می داری، بهره خوبی به ما بده و همان را وارث ما قرار ده و خون ما را به ضرر ستمگران و متجاوزان به ما قرار ده، ما را بر دشمنان یاری ده و پیروز کن و مصیبت و گرفتاری ما را در دین ما قرار مده و دنیای ما را به عنوان هدف اساسی کوشش های ما و مقصد نهایی دانش ما قرار مده و کسانی که به ما رحم نمی کنند را بر ما مسلط و چیره نگردان.

روایت 12

از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم روایت شده که خداوند آواز پایین را دوست دارد و صدای بلند را دشمن می دارد.⁽⁵⁾

روایت 13

از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم روایت شده که آن حضرت هنگامی که سخنش تمام می شد و می خواست از مجلس بلند شود، این دعا را می خواند. «اللَّهُمَ اغْفِرْ لَنَا مَا أَخْطَأْنَا وَ مَا تَعَمَّدْنَا وَ مَا أَسْرَرْنَا وَ مَا أَعْلَنَّا وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَ أَنْتَ الْمُؤَخِّرُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْت»، بار خدایا، گناهان ما را ببخش، گناهانی که عمداً یا سهواً، پنهان یا آشکارا مرتکب شده ایم. و گناهی که تو از ما به آن داناتری و تو پیش آهنگ و پایان کاری و خدایی جز تو نیست. و هنگام برخاستن از مجلسش این دعا را می خواند «سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْتَغْفِرُکَ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»، بار خدایا، تو پاک و منزهی، به واسطه حمدت تو را ستایش می کنم و گواهی می دهم که جز تو خدایی نیست و از تو طلب بخشش می کنم و به سوی تو باز می گردم. پاک و منزه است پروردگار تو، پروردگار عزت از آنچه وصف می کنند او را، پس درود بر پیامبران و ستایش مخصوص الله پروردگار آدمیان است. گروهی این دعا را از جمله کارهای پیامبر برشمرده اند.⁽⁶⁾

روایت 14

در بعضی روایات آمده است: این سه آیه، کفاره گناهان مجلس است: «سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ * وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلینَ * وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمین»،⁽⁷⁾{منزّه است پروردگار تو، پروردگار شکوهمند، از آنچه وصف می کنند. و درود بر فرستادگان. و ستایش ویژه خدا، پروردگار جهانیان است.} ⁽⁸⁾

روایت 15

روایت شده که مرد انصاری نزد پیامبر آمد و از آن حضرت پرسشی نمود و مردی از طائفه ثقیف هم آمد.

رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَا أَخَا ثَقِیفٍ إِنَّ الْأَنْصَارِیَّ قَدْ سَبَقَکَ بِالْمَسْأَلَةِ فَاجْلِسْ کَیْمَا نَبْدَأَ بِحَاجَةِ الْأَنْصَارِیِّ قَبْلَ حَاجَتِکَ.

باب 13 النهی عن کتمان العلم و الخیانة و جواز الکتمان عن غیر أهله

الآیات

البقرة: «وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَکْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (42)».

(و قال تعالی): «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالْهُدَی مِنْ بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُولَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (159)» (و قال تعالی): «الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَعْرِفُونَهُ کَمَا یَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِیقًا مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ یَعْلَمُونَ (146)» (و قال تعالی): «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتَابِ وَیَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِیلًا أُولَئِکَ مَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ (174)».

آل عمران:«یَا أَهْلَ الْکِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (71)» (و قال تعالی): «وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِیلًا فَبِئْسَ مَا یَشْتَرُونَ (187)».

الأخبار

«1»

جا: ابْنُ قُولَوَیْهِ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ سَعْدٍ ،عَنِ الْبَرْقِیِّ، عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ سَلَمَةَ ،عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ، وَ عِیسَی بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ، عَنِ ابْنِ تَغْلِبَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَفَسُ الْمَهْمُومِ لِظُلْمِنَا تَسْبِیحٌ ،وَ هَمُّهُ لَنَا عِبَادَةٌ، وَ کِتْمَانُ سِرِّنَا جِهَادٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ .ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَجِبُ أَنْ یُکْتَبَ هَذَا الْحَدِیثُ بِمَاءِ الذَّهَبِ.

«2»

م: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: هُدیً لِلْمُتَّقِینَ قَالَ :بَیَانٌ وَ شِفَاءٌ لِلْمُتَّقِینَ مِنْ شِیعَةِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ- صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا -إِنَّهُمُ اتَّقَوْا أَنْوَاعَ الْکُفْرِ فَتَرَکُوهَا ،وَ اتَّقَوُا الذُّنُوبَ الْمُوبِقَاتِ ⁽¹⁾فَرَفَضُوهَا، وَ اتَّقَوْا إِظْهَارَ أَسْرَارِ اللَّهِ تَعَالَی وَ أَسْرَارِ أَزْکِیَاءِ عِبَادِهِ الْأَوْصِیَاءِ بَعْدَ مُحَمَّدٍ صلی اللّٰه علیه و آله فَکَتَمُوهَا وَ اتَّقَوْا سَتْرَ الْعُلُومِ عَنْ أَهْلِهَا الْمُسْتَحِقِّینَ لَهَا وَ فِیهِمْ نَشَرُوهَا.

«3»

ج: عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ ،قَالَ کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام ،فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای برادر ثقیف، مرد انصاری زودتر از شما مسئله پرسیده، پس بنشین تا اول جواب او را بگویم.⁽²⁾

باب سیزدهم : پرهیز از پنهان داشتن دانش و خیانت به علم و جواز پنهان داشتن علم از نااهل

آیات

{و حق را به باطل درنیامیزید، و حقیقت را - با آنکه خود می دانید - کتمان نکنید.}

{کسانی که نشانه های روشن، و رهنمودی را که فرو فرستاده ایم، بعد از آنکه آن را برای مردم در کتاب توضیح داده ایم، نهفته می دارند، آنان را خدا لعنت می کند، و لعنت کنندگان لعنتشان می کنند.}

{کسانی که به ایشان کتاب [آسمانی] داده ایم، همان گونه که پسران خود را می شناسند، او [= محمد] را می شناسند؛ و مسلماً گروهی از ایشان حقیقت را نهفته می دارند، و خودشان [هم] می دانند.}

{کسانی که آنچه را خداوند از کتاب نازل کرده، پنهان می دارند و بدان بهای ناچیزی به دست می آورند، آنان جز آتش در شکمهای خویش فرو نبرند. و خدا روز قیامت با ایشان سخن نخواهد گفت، و پاکشان نخواهد کرد، و عذابی دردناک خواهند داشت.}

{ای اهل کتاب، چرا حق را به باطل درمی آمیزید و حقیقت را کتمان می کنید، با اینکه خود می دانید؟}

{و [یاد کن] هنگامی را که خداوند از کسانی که به آنان کتاب داده شده، پیمان گرفت که حتماً باید آن را [به وضوح] برای مردم بیان نمایید و کتمانش مکنید. پس، آن [عهد] را پشتِ سرِ خود انداختند و در برابر آن، بهایی ناچیز به دست آوردند، و چه بد معامله ای کردند.}

روایات

روایت 1

مجالس مفید: ابن تغلب از امام صادق علیه السلام روایت کرد که آن حضرت فرمود: آه محزون در مظلومیت ما، مانند تسبیح گفتن ثواب دارد. غمناک بودن او به خاطر ما در حکم عبادت است، پوشاندن اسرار ما، جهاد در راه خداست. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: واجب است این حدیث با آب طلا نوشته شود.⁽³⁾

روایت 2

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام در تفسیر آیه «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ»⁽⁴⁾فرمود: قرآن روشنی بخش و شفای پرهیزکاران از شیعه محمد و علی علیهما السلام است که آنان از همه انواع کفر پرهیز کردند و سپس گناهان کبیره را رها کردند و از آن پرهیز نموده و آنها را ترک نمودند و از آشکار کردن اسرار خداوند متعال و اسرار پاکان بندگان خدا از اوصیاء حضرت محمد صلی الله علیه وآله دوری گزیدند و اسرار آنان را کتمان کردند. و از پرده پوشی دانش برای اهلش پرهیز نمودند و در میان آنان منتشر کردند.⁽⁵⁾

روایت 3

الاحتجاج: از عبدالله بن سلیمان نقل است که گفت: نزد امام باقر علیه السلام نشسته بودم که مردی از

أَهْلِ الْبَصْرَةِ یُقَالُ لَهُ :عُثْمَانُ الْأَعْمَی: إِنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِیَّ ⁽¹⁾یَزْعُمُ أَنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ الْعِلْمَ یُؤْذِی رِیحُ بُطُونِهِمْ مَنْ یَدْخُلُ النَّارَ ،فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: فَهَلَکَ إِذاً مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ اللَّهُ مَدَحَهُ بِذَلِکَ ،وَ مَا زَالَ الْعِلْمُ مَکْتُوماً مُنْذُ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ نُوحاً .فَلْیَذْهَبِ الْحَسَنُ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَوَ اللَّهِ مَا یُوجَدُ الْعِلْمُ إِلَّاههنَا، وَ کَانَ علیه السلام یَقُولُ :مِحْنَةُ النَّاسِ عَلَیْنَا عَظِیمَةٌ، إِنْ دَعَوْنَاهُمْ لَمْ یُجِیبُونَا، وَ إِنْ تَرَکْنَاهُمْ لَمْ یَهْتَدُوا بِغَیْرِنَا ⁽²⁾.

«4»

لی:ابْنُ شَاذَوَیْهِ الْمُؤَدِّبُ، عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ،عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ،عَنْ مُدْرِکِ بْنِ الْهَزْهَازِ قَالَ :قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: یَا مُدْرِکُ رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اجْتَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَیْنَا فَحَدَّثَهُمْ بِمَا یَعْرِفُونَ ،وَ تَرَکَ مَا یُنْکِرُونَ⁽³⁾.

ل: أبی ،عن سعد ،عن أیوب بن نوح ،عن ابن أبی عمیر، مثله.

«5»

کش: آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّقَّاقِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی السَّمَّانِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ ،عَنْ أَخِیهِ جَعْفَرٍ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام وَ عِنْدَهُ.

اهل بصره به نام عثمان اعمی به آن حضرت گفت: حسن بصری معتقد است، افرادی که علم را کتمان می کنند، بوی گند شکمشان اهل جهنم را می آزارد. فرمود: پس مؤمن آل فرعون هلاک شده! حال این که قرآن او را به کتمان علم ستوده! از زمان بعثت نوح علیه السلام، علم پنهان و مکتوم بوده، پس حسن بصری به هر راهی که خواهد برود، به خدا سوگند که علم جز در این خاندان یافت نشود.

و پیوسته آن امام می فرمود: بلا و آزمایش مردم بر ما سخت گران است، اگر ایشان را بخوانیم اجابت نمی کنند، و چون ترکشان گوییم، جز به ما هدایت نشوند.⁽⁴⁾

روایت 4

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: ای مُدرک! خدا رحمت کند بنده ای را که دوستی مردم را برای ما جلب کند، آنچه می فهمند برای آن ها حدیث کند و آنچه منکرند وانهد.⁽⁵⁾

الخصال: مثل این حدیث نقل شده است.⁽⁶⁾

روایت 5

رجال کشی: عیسی بن عبید از برادرش جعفر روایت کرده که گفت: نزد امام رضا علیه السلام نشسته بودم،

یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِذِ اسْتَأْذَنَ عَلَیْهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَأَوْمَأَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام إِلَی یُونُسَ: ادْخُلِ الْبَیْتَ ،فَإِذَا بَیْتٌ مُسْبَلٌ عَلَیْهِ سِتْرٌ ،وَ إِیَّاکَ أَنْ تَتَحَرَّکَ حَتَّی یُؤْذَنَ لَکَ ،فَدَخَلَ الْبَصْرِیُّونَ فَأَکْثَرُوا مِنَ الْوَقِیعَةِ وَ الْقَوْلِ فِی یُونُسَ⁽¹⁾وَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام مُطْرِقٌ حَتَّی لَمَّا أَکْثَرُوا ،فَقَامُوا وَ وَدَّعُوا وَ خَرَجُوا ،فَأَذِنَ یُونُسَ بِالْخُرُوجِ فَخَرَجَ بَاکِیاً، فَقَالَ: جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ إِنِّی أُحَامِی عَنْ هَذِهِ الْمَقَالَةِ ،وَ هَذِهِ حَالِی عِنْدَ أَصْحَابِی ،فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: یَا یُونُسُ فَمَا عَلَیْکَ مِمَّا یَقُولُونَ إِذَا کَانَ إِمَامُکَ عَنْکَ رَاضِیاً یَا یُونُسُ حَدِّثِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ، وَ اتْرُکْهُمْ مِمَّا ،لَا یَعْرِفُونَ کَأَنَّکَ تُرِیدُ أَنْ تُکَذَّبَ عَلَی اللَّهِ فِی عَرْشِهِ، یَا یُونُسُ وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ لَوْ کَانَ فِی یَدِکَ الْیُمْنَی دُرَّةٌ ثُمَّ قَالَ النَّاسُ: بَعْرَةٌ ،أَوْ بَعْرَةٌ وَ قَالَ النَّاسُ :دُرَّةٌ ،هَلْ یَنْفَعُکَ شَیْئاً ؟فَقُلْتُ :لَا، فَقَالَ: هَکَذَا أَنْتَ یَا یُونُسُ ،إِذَا کُنْتَ عَلَی الصَّوَابِ وَ کَانَ إِمَامُکَ عَنْکَ رَاضِیاً لَمْ یَضُرَّکَ مَا قَالَ النَّاسُ.

«6»

کش: حَمْدَوَیْهِ، عَنِ الْیَقْطِینِیِّ ،عَنْ یُونُسَ، قَالَ: قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ علیه السلام :یَا یُونُسُ ارْفُقْ بِهِمْ ،فَإِنَّ کَلَامَکَ یَدِقُّ عَلَیْهِمْ قَالَ :قُلْتُ :إِنَّهُمْ یَقُولُونَ لِی :زِنْدِیقٌ، قَالَ لِی :مَا یَضُرُّکَ أَنْ تَکُونَ فِی یَدَیْکَ لُؤْلُؤَةٌ فَیَقُولَ لَکَ النَّاسُ :هِیَ حَصَاةٌ ،وَ مَا کَانَ یَنْفَعُکَ إِذَا کَانَ فِی یَدِکَ حَصَاةٌ فَیَقُولُ النَّاسُ: هِیَ لُؤْلُؤَةٌ.

«7»

مع، لی: الْوَرَّاقُ ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ، عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ ،عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ ،عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ ،عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ ،عَنِ الصَّادِقِ ،عَنْ آبَائِهِ ،عَنِ النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ قَامَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ: یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تُحَدِّثُوا بِالْحِکْمَةِ الْجُهَّالَ فَتَظْلِمُوهَا ⁽²⁾،وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ، وَ لَا تُعِینُوا الظَّالِمَ عَلَی ظُلْمِهِ فَیَبْطُلَ فَضْلُکُمْ ،الْخَبَرَ.

«8»

لی: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ، عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ ،عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ، عَنْ یُونُسَ ،عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ ،عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: قَامَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام خَطِیباً فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ :یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ ،لَا تُحَدِّثُوا الْجُهَّالَ بِالْحِکْمَةِ فَتَظْلِمُوهَا ، وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ.

یونس بن عبدالرحمان نیز در جمع ما بود، ناگهان گروهی از مردم بصره برای دیدار آن حضرت اجازه خواستند، امام رضا علیه السلام به یونس اشاره نمود وارد اطاق شو و تا به تو اجازه نداده ام از جایت برنخیز! بصری ها وارد منزل امام شدند، در مورد یونس بن عبدالرحمان حرف و گفتار زیادی زدند و امام رضا علیه السلام خاموش بود، حتی آنها زیاده روی کردند؛ پس از جایشان برخاسته و خداحافظی کرده و بیرون رفتند. پس امام به یونس اجازه بیرون آمدن از اطاق داد. یونس در حالی که اشک می ریخت از اطاق بیرون آمده، عرض کرد: فدایت گردم! من از این گفتار دفاع می کنم و یاران هم این را به خوبی می دانند. امام رضا علیه السلام به او فرمود: ای یونس! وقتی امامت از تو راضی باشد، از گفتار آنآنچه باکی داری؟ ای یونس! با مردم به اندازه معرفت آنها سخن بگوی و چیزهایی را که آنان نمی شناسند رها کن، زیرا مانند این است که گویا خدا را روی عرش تکذیب کرده ای. ای یونس! اگر در دست راستت دُرّی باشد و مردم بگویند پشکل شتر است، یا در دستت پشکل شتری باشد و مردم بگویند دُرّ است، آیا فایده ای برایت دارد؟ عرض کرد: نه. فرمود: همچنین تو ای یونس! وقتی در راه حق باشی و امامت از تو راضی باشد، گفتار مردم به تو ضرری نمی رساند.⁽³⁾

روایت 6

رجال کشی: حمدویه از یقطینی از یونس روایت کرده که گفت: امام کاظم علیه السلام فرمود: ای یونس با مردم مدارا کن، زیرا سخنانت بر آنها سخت می گذرد. عرض کردم آنها مرا زندیق می خوانند. فرمود: وقتی در دستت جواهر باشد و مردم بگویند ریگ است، تو را چه ضرر دارد، و زمانی که در دستت سنگ ریزه باشد و مردم بگویند جواهر است، چه فایده دارد؟⁽⁴⁾

روایت 7

معانی الأخبار و امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدارنش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: به راستی عیسی بن مریم در بنی اسرائیل به پا خاست و فرمود: ای بنی اسرائیل، حکمت را به نادان نیاموزید تا بدان ستم کنید و از اهلش دریغ مدارید تا بدان ها ستم کنید و به ستمکار در ستمش کمک نکنید تا فضل خود را باطل کنید،... تا آخر حدیث.⁽⁵⁾

روایت 8

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم میان بنی اسرائیل به خطبه ایستاد و فرمود: ای بنی اسرائیل، حکمت را به نادانان نگویید تا بدان ستم کرده باشید و آن را از اهلش دریغ نکنید تا به آنان ستم کرده باشید.⁽⁶⁾

«9»

ل: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنِ الْبَرْقِیِّ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ،عَنْ جَمِیلٍ ،عَنْ زُرَارَةَ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: قِوَامُ الدِّینِ بِأَرْبَعَةٍ :بِعَالِمٍ نَاطِقٍ مُسْتَعْمِلٍ لَهُ ،وَ بِغَنِیٍّ لَا یَبْخَلُ بِفَضْلِهِ عَلَی أَهْلِ دِینِ اللَّهِ ،وَ بِفَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ ،وَ بِجَاهِلٍ لَا یَتَکَبَّرُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ ،فَإِذَا کَتَمَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ ،وَ بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَالِهِ، وَ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ ،وَ اسْتَکْبَرَ الْجَاهِلُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ ،رَجَعَتِ الدُّنْیَا إِلَی وَرَائِهَا الْقَهْقَرَی، فَلَا تَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَةُ الْمَسَاجِدِ وَ أَجْسَادُ قَوْمٍ مُخْتَلِفَةٍ، قِیلَ :یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کَیْفَ الْعَیْشُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ؟ فَقَالَ :خَالِطُوهُمْ بِالْبَرَّانِیَّةِ -یَعْنِی فِی الظَّاهِرِ- وَ خَالِفُوهُمْ فِی الْبَاطِنِ، لِلْمَرْءِ مَا اکْتَسَبَ، وَ هُوَ مَعَ مَنْ أَحَبَّ، وَ انْتَظِرُوا مَعَ ذَلِکَ الْفَرَجَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

«10»

ل:ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنِ الْعُبَیْدِیِّ، عَنِ الدِّهْقَانِ ،عَنْ دُرُسْتَ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ یَذْهَبْنَ ضَیَاعاً: مَوَدَّةٌ تَمْنَحُهَا مَنْ لَا وَفَاءَ لَهُ ،وَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ مَنْ لَا یَشْکُرُ لَهُ ،وَ عِلْمٌ عِنْدَ مَنْ لَا اسْتِمَاعَ لَهُ، وَ سِرٌّ تُودِعُهُ عِنْدَ مَنْ لَا حَصَافَةَ لَهُ.

بیان

قال الفیروزآبادیّ: حصف ککرم :استحکم عقله فهو حصیف، و أحصف الأمر :أحکمه، و فی بعض النسخ من لا حفاظ له.

«11»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ،عَنْ آبَائِهِ ،علیهم السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنْ نَکَثَ بَیْعَةً أَوْ رَفَعَ لِوَاءَ ضَلَالَةٍ أَوْ کَتَمَ عِلْماً أَوِ اعْتَقَلَ ⁽¹⁾مَالًا ظُلْماً أَوْ أَعَانَ ظَالِماً عَلَی ظُلْمِهِ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّهُ ظَالِمٌ فَقَدْ بَرِیَ مِنَ الْإِسْلَامِ.

«12»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :مَنْ کَتَمَ عِلْماً فَکَأَنَّهُ جَاهِلٌ.

«13»

وَ قَالَ علیه السلام :الْجَوَادُ مَنْ بَذَلَ مَا یُضَنُّ بِمِثْلِهِ⁽²⁾.

«14»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَأْخُذْ عَلَی الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّی أَخَذَ عَلَی الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ کَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ ⁽³⁾.

روایت 9

الخصال: حضرت علی علیه السلام فرمود: قوام دین به چهار کس است: دانشمند سخنوری که به علم خود عمل کند، ثروتمندی که مازاد دارایی خود را از اهل دین دریغ نکند، فقیهی که آخرتش را به دنیا نفروشد، نادانی که از تحصیل علم تکبر نورزد. چون عالم علم خود را کتمان کند و ثروتمند بخل ورزد و فقیر آخرتش را به دنیا بفروشد و نادان از طلب علم تکبر کند، دنیا به قهقرا برگردد. در این حال، بسیاری مساجد و کثرت افرادی که در آن ها رفت و آمد کنند، شما را نفریبد.

عرض شد: ای امیرمؤمنان، در آن زمان زندگی چگونه است؟ فرمود: در ظاهر با آنان معاشرت کنید و در باطن مخالفت آنها کنید. برای هر انسان چیزی است که به دست می آورد و همراه با کسی است که دوست می دارد، و در آن زمان منتظر گشایش از طرف خدا باشید.⁽⁴⁾

روایت 10

الخصال: امام ششم علیه السلام فرمود: چهار چیز هدر شوند. دوستی بی وفایان، احسان به کسی که شکر نکند، آموزش کسی که گوش شنوا ندارد، رازی که به کسی که راز دار نیست سپرده شود.⁽⁵⁾

توضیح

فیروز آبادی گوید: «حصف» بر وزن کرم، به معنی استحکام و رشد عقلی می آید اسم فاعل آن حصیف است. «احصف الامر»: به معنای محکم کردن کاری است. و در بعض نسخه ها: «من لا حفاظ له» دارد.

روایت 11

نوادر راوندی: امام کاظم علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که بیعتی را بشکند یا پرچم گمراهی بلند کند یا دانشی را پنهان کند یا مال شخصی را ظالمانه حبس نماید یا ظالم را بر ستمش کمک کند در حالی که می داند آن شخص ظالم است، به تحقیق از اسلام بیرون رفته است.⁽⁶⁾

روایت 12

کنز الکراجکی: حضرت علی علیه السلام فرمود: هر که علم و دانش را (در جایی که بیان آن سزاوار است) پنهان نماید، به آن ماند که جاهل و نادان است.⁽⁷⁾

روایت 13

حضرت علی علیه السلام فرمود: بخشنده کسی است که علمش را ببخشد.⁽⁸⁾

روایت 14

منیة المرید: از حضرت امام صادق علیه السلام رسیده که فرمود: در کتاب علیّ علیه السلام خواندم که خدا از نادانان برای طلب و به دست آوردن علم و دانش عهد و پیمان نگرفته تا آنکه (پیش از آن،) از علماء و دانشمندان به بخشش علم به نادانان پیمان گرفته است، زیرا علم پیش از جهل و نادانی بوده است.⁽⁹⁾

«15»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ أَبِی عَلِیٍّ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ الْإِسْکَافِیِّ، عَنِ الْحِمْیَرِیِّ ،عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ، عَنِ ابْنِ حَدِیدٍ ،عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ ،عَنْ مُدْرِکِ بْنِ الْهَزْهَازِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: یَا مُدْرِکُ إِنَّ أَمْرَنَا لَیْسَ بِقَبُولِهِ فَقَطْ ،وَ لَکِنْ بِصِیَانَتِهِ وَ کِتْمَانِهِ عَنْ غَیْرِ أَهْلِهِ، أَقْرِیْ أَصْحَابَنَا السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَ بَرَکَاتِهِ ،وَ قُلْ لَهُمْ: رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً اجْتَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَیْنَا فَحَدَّثَهُمْ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ تَرَکَ مَا یُنْکِرُونَ ⁽¹⁾.

بیان

قال الفیروزآبادیّ: قرأ علیه :أبلغه،کأقرأه ،و لا یقال: أقرأه إلا إذا کان السلام مکتوبا.

«16»

کش: الْقُتَیْبِیُّ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَصْرِیِّ ⁽²⁾قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَی الرِّضَا علیه السلام فَشَکَا إِلَیْهِ مَا یَلْقَی مِنْ أَصْحَابِهِ مِنَ الْوَقِیعَةِ، فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام :دَارِهِمْ فَإِنَّ عُقُولَهُمْ لَا تَبْلُغُ ⁽³⁾.

«17»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ الْمَرَاغِیِّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَمْرٍو الْکُوفِیِّ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الدَّلَّالِ ،عَنْ عُبَیْدِ بْنِ یَعِیشَ ،عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَلَّامٍ ،عَنْ أَبِی سَعِیدٍ ،عَنْ عِکْرِمَةَ ،عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :تَنَاصَحُوا فِی الْعِلْمِ فَإِنَّ خِیَانَةَ أَحَدِکُمْ فِی عِلْمِهِ أَشَدُّ مِنْ خِیَانَتِهِ فِی مَالِهِ ،وَ إِنَّ اللَّهَ مُسَائِلُکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

«18»

ما: بِإِسْنَادِ أَخِی دِعْبِلٍ ،عَنِ الرِّضَا ،عَنْ آبَائِهِ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ،قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: لَا خَیْرَ فِی عِلْمٍ إِلَّا لِمُسْتَمِعٍ وَاعٍ أَوْ عَالِمٍ نَاطِقٍ.

«19»

ما: الْحَفَّارُ ،عَنْ إِسْمَاعِیلَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ غَالِبِ بْنِ حَرْبٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الْبَزَّازِ، عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَیْرٍ الْکُوفِیِّ ،عَنِ الْحَکِیمِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ،عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ یَزِیدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ،قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَیُّمَا رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَکَتَمَهُ وَ هُوَ یَعْلَمُهُ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ.

روایت 15

امالی شیخ طوسی: مدرک بن هزهاز گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: ای مدرک! امر ما (تشیع) فقط قبول کردن آن نیست، بلکه نگهداری و پوشاندن از نااهل است. یارانم را سلام برسان و به آنها بگو، خدا کسی را رحمت کند که دوستی مردم را به سوی ما بکشاند و برای آنها حدیثی گوید که می شناسند (می فهمند) و احادیثی را که آنان درک نمی کنند رها کند.⁽⁴⁾

بیان

قال الفیروزآبادی قرأ علیه أبلغه کأقرأه و لا یقال أقرأه إلا إذا کان السلام مکتوبا.

روایت 16

رجال الکشی: از ابی جعفر بصری رسیده که گفت: من با یونس بن عبد الرّحمن بر حضرت رضا علیه السلام وارد شدم و یونس بن عبد الرّحمن از آنچه می دید، از بدگویی اصحاب و یارانش، به آن حضرت شکایت و گله نمود، حضرت رضا علیه السلام فرمود: با ایشان با مدارا و نرمی رفتار کن، زیرا عقل های آنها نمی رسد (درک نکرده و نمی فهمند که باید از گفتار و کردار ناروا دوری گزینند).⁽⁵⁾

روایت 17

امالی شیخ طوسی: ابن عباس روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در دانش با همدیگر خیرخواهی کنید؛ زیرا خیانت یکی از شما در دانشش، سخت تر از خیانت وی در مالش است و خداوند متعال روز قیامت از شما خواهد پرسید.⁽⁶⁾

روایت 18

امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدارانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در دانش خیری جز برای دو کس نیست؛ شنونده با ظرفیت یا دانشمند سخن گو.⁽⁷⁾

روایت 19

امالی شیخ طوسی: عبدالله ابن مسعود گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی را که خدا به او دانش داده و او آگاهانه علمش را کتمان کند، روز قیامت در حالی که لگام آتشین در دهانش زده شده، خدا را ملاقات می کند.⁽⁸⁾

«20»

کش:جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ، عَنْ ذَرِیحٍ ⁽¹⁾الْمُحَارِبِیِّ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ وَ مَا رَوَی ،فَلَمْ یُجِبْنِی وَ أَظُنُّهُ قَالَ: سَأَلْتُهُ بِجَمْعٍ فَلَمْ یُجِبْنِی فَسَأَلْتُهُ الثَّالِثَةَ فَقَالَ لِی: یَا ذَرِیحُ دَعْ ذِکْرَ جَابِرٍ ،فَإِنَّ السَّفِلَةَ إِذَا سَمِعُوا بِأَحَادِیثِهِ شَنَّعُوا أَوْ قَالَ :أَذَاعُوا ⁽²⁾.

«21»

کش:علیّ بن محمّد ،عن محمّد بن أحمد ،عن ابن یزید ،عن عمرو بن عثمان، عن أبی جمیلة، عن جابر ،قال :رُوِّیتُ خَمْسِینَ أَلْفَ حَدِیثٍ مَا سَمِعَهُ أَحَدٌ مِنِّی.

«22»

کش: جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنِ الْیَقْطِینِیِّ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ ،عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ ،عَنْ جَابِرٍ، قَالَ: حَدَّثَنِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام تِسْعِینَ أَلْفَ حَدِیثٍ لَمْ أُحَدِّثْ بِهَا أَحَداً قَطُّ، وَ لَا أُحَدِّثُ بِهَا أَحَداً أَبَداً ،قَالَ جَابِرٌ :فَقُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام :جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّکَ قَدْ حَمَلْتَنِی وِقْراً عَظِیماً بِمَا حَدَّثْتَنِی بِهِ مِنْ سِرِّکُمُ الَّذِی لَا أُحَدِّثُ بِهِ أَحَداً ،فَرُبَّمَا جَاشَ فِی صَدْرِی حَتَّی یَأْخُذَنِی مِنْهُ شِبْهُ الْجُنُونِ ،قَالَ :یَا جَابِرُ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ فَاخْرُجْ إِلَی الْجِبَالِ: ⁽³⁾فَاحْفِرْ حَفِیرَةً وَ دَلِّ رَأْسَکَ فِیهَا ،ثُمَّ قُلْ :حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ بِکَذَا وَ کَذَا.

«23»

ما: جَمَاعَةٌ ،عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحِ بْنِ فَیْضٍ الْعِجْلِیِّ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیّ،،ِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :إِنَّا أُمِرْنَا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ أَنْ نُکَلِّمَ النَّاسَ بِقَدْرِ عُقُولِهِمْ ،قَالَ :فَقَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :أَمَرَنِی رَبِّی بِمُدَارَاةِ النَّاسِ کَمَا أَمَرَنَا بِإِقَامَةِ الْفَرَائِضِ.

«24»

ید: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدٍ ،قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا علیه السلام فَقَالَ لِی: قُلْ لِلْعَبَّاسِیِّ: یَکُفَّ عَنِ الْکَلَامِ فِی التَّوْحِیدِ وَ غَیْرِهِ، وَ یُکَلِّمِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ ،وَ یَکُفَّ عَمَّا یُنْکِرُونَ وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ التَّوْحِیدِ فَقُلْ- کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ -:قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ. وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ الْکَیْفِیَّةِ فَقُلْ :-کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ -لَیْسَ کَمِثْلِهِ

روایت 20

رجال الکشی: عبدالله پسر جبله گوید: ذریح محاربی گفت: از امام صادق علیه السلام در مورد جابر جعفی و روایت هایش پرسیدم: امام جواب نفرمود - و گمانم گفت: از آن حضرت در جمعی از جابر جعفی و احادیث وی پرسیدم، جواب نداد -. برای سومین بار از آن حضرت پرسیدم، فرمود: ای ذریح، صحبت درباره جابر را رها کن، زیرا مردمان نابخرد وقتی احادیش را شنیدند او را سرزنش کردند، - یا فرمود: پخش کردند -.⁽⁴⁾

روایت 21

رجال الکشی: ابوجمیله از جابر روایت کرده که وی گفت: پنجاه هزار حدیث روایت شده ام که هیچ کس آن احادیث را از من نشنیده است.⁽⁵⁾

روایت 22

رجال الکشی: ابو جمیله از جابر جعفی روایت کرده که گفت: امام باقر علیه السلام خود هزار حدیث برایم گفته است که تا کنون به احدی آنها را حدیث نکرده ام و در آینده هم به هیچ کس آن احادیث را نخواهم گفت.

جابر گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: فدایت گردم، شما بار سنگینی به دوشم گذاشته اید که اسرارتان را برایم حدیث کرده اید، و تا کنون آنها را برای هیچ کس نقل نکرده ام، چه بسیار سینه ام جوش می زند حتی نزدیک است دیوانه شوم. امام علیه السلام فرود: ای جابر، وقتی چنین شد به کوه بیرون شو و گودالی حفر کن و سرت را در آن فرو بر، سپس بگو، محمد بن علی برایم چنین و چنین حدیث کرد.⁽⁶⁾

روایت 23

امالی شیخ طوسی: عبدالعظیم حسنی از امام جواد از پدانش از امیرالمؤمنین علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده که آن حضرت فرمود: ما گروه پیامبران مأمور شدیم با مردم به اندازه عقل های آنان سخن گوییم.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: پروردگارم مرا به مدارا کردن با مردم امر نمود، آن طور که برای بپا داشتن واجبات امرم نمود.⁽⁷⁾

روایت 24

توحید: محمد بن عبید گوید: بر امام رضا علیه السلام وارد شدم، پس به من فرمود: به عباسیان بگو، از سخن گفتن در مورد توحید و غیر آن بس کنند. و مردم را به اندازه معرفتشان سخن گویند و از آن چیزی که انکار می کنند باز دارند. وقتی از تو در مورد توحید سؤال کردند، پس آن چیزی را بگو که خدای متعال فرموده: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ»،⁽⁸⁾{به نام خداوند رحمتگر مهربان. بگو: «او خدایی است یکتا، خدای صمد. نه کس را زاده، نه زاییده از کَس، و او را هیچ همتایی نباشد.»} وقتی از کیفیت خدا سؤال کردند، در جواب آنطوری که خدا فرموده بگو: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ ءٌ»،⁽⁹⁾{چیزی مانند او نیست.}

شَیْ ءٌ .وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ السَّمْعِ فَقُلْ- کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ -هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ .کَلِّمِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ.

«25»

شی: عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْأُمُورِ الْعِظَامِ الَّتِی تَکُونُ مِمَّا لَمْ تَکُنْ فَقَالَ: لَمْ یَأْنِ أَوَانُ کَشْفِهَا بَعْدُ ،وَ ذَلِکَ قَوْلِهِ: بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ.

«26»

شی: عَنْ حُمْرَانَ ،قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْأُمُورِ الْعِظَامِ: مِنَ الرَّجْعَةِ وَ غَیْرِهَا، فَقَالَ :إِنَّ هَذَا الَّذِی تَسْأَلُونِّی عَنْهُ لَمْ یَأْتِ أَوَانُهُ قَالَ اللَّهُ :بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ.

«27»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام، قَالَ: قَالَ رَجُلٌ -وَ أَنَا عِنْدَهُ-: إِنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِیَّ یَرْوِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ :مَنْ کَتَمَ عِلْماً جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنَ النَّار.ِ قَالَ :کَذَبَ وَیْحَهُ فَأَیْنَ قَوْلُ اللَّهِ ؟وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ. ثُمَّ مَدَّ بِهَا أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام صَوْتَهُ فَقَالَ :لِیَذْهَبُوا حَیْثُ شَاءُوا ،أَمَا وَ اللَّهِ لَا یَجِدُونَ الْعِلْمَ إِلَّا ههنَا ،ثُمَّ سَکَتَ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام :عِنْدَ آلِ مُحَمَّدٍ ⁽¹⁾.

أقول

قد أوردنا بعض أسانید هذا الخبر فی باب من یجوز أخذ العلم منه ،و کثیرا من الأخبار فی باب أن علمهم صعب مستصعب.

«28»

کش: جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنِ الشُّجَاعِیِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ ،عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ ،،عَنْ جَابِرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ أَنَا شَابٌّ فَقَالَ: مَنْ أَنْتَ ؟قُلْتُ :مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ جِئْتُکَ لِطَلَبِ الْعِلْمِ ،فَدَفَعَ إِلَیَّ کِتَاباً وَ قَالَ لِی: إِنْ أَنْتَ حَدَّثْتَ بِهِ حَتَّی تَهْلِکَ بَنُو أُمَیَّةَ فَعَلَیْکَ لَعْنَتِی وَ لَعْنَةُ آبَائِی ،وَ إِنْ أَنْتَ کَتَمْتَ مِنْهُ شَیْئاً بَعْدَ هَلَاکِ بَنِی أُمَیَّةَ فَعَلَیْکَ لَعْنَتِی وَ لَعْنَةُ آبَائِی، ثُمَّ دَفَعَ إِلَیَّ کِتَاباً آخَرَ ثُمَّ قَالَ :وَ هَاکَ هَذَا ،فَإِنْ حَدَّثْتَ بِشَیْ ءٍ مِنْهُ أَبَداً فَعَلَیْکَ لَعْنَتِی وَ لَعْنَةُ آبَائِی.

«29»

کش: آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَلْخِیُّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ،

وقتی از شنوایی خدا از تو سؤال کردند، پس آنطور که خدا فرموده بگو: «هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»،⁽²⁾{و اوست شنوای بینا}. با مردم به اندازه معرفتشان سخن بگو.⁽³⁾

روایت 25

تفسیر عیاشی: مسعدة بن صدقه از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت از کارهای بزرگی که تاکنون به وجود نیامده و در آینده به وجود خواهد آمد پرسش شد، فرمود: ا کنون وقت کشف آن نرسیده است و اشاره به آن است قول خدای متعال: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ»،⁽⁴⁾{بلکه چیزی را دروغ شمردند که به علم آن احاطه نداشتند و هنوز تأویل آن برایشان نیامده است.}⁽⁵⁾

روایت 26

تفسیر عیاشی: حمران گوید: از امام باقر علیه السلام از اتفاقات بزرگ از جمله رجعت و دیگر چیزها پرسیدم، فرمود: چیزی که سؤال می کنی، ا کنون وقت آن نرسیده است، خدای متعال فرموده: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ»⁽⁶⁾.

روایت 27

بصائر الدرجات: حلبی از پدرش از امام باقر علیه السلام روایت کرده که من نزد امام علیه السلام حاضر بودم که مردی گفت: حسن بصری از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که رسول خدا فرمود: هر که علم را کتمان کند، روز قیامت لگام زده به لگام آتشین در صحرای محشر خواهد آمد. فرمود: او دروغ گفته، وای بر او! پس کجاست قول خدای متعال که فرمود: «وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ»،⁽⁷⁾{و مردی مؤمن از خاندان فرعون که ایمان خود را نهان می داشت، گفت: «آیا مردی را می کشید که می گوید: پروردگار من خداست؟} پس امام باقر علیه السلام آن آیه را با آواز بلند خواند و فرمود: هر جا می خواهند بروند؛ قسم به خدا، دانش را جز در اینجا نمی یابند. پس لحظه ای سکوت کرد و سپس فرمود: علم نزد آل محمدصلی الله علیه وآله است.⁽⁸⁾

مؤلف:

بعضی از اسناد این حدیث را در «باب کسی که علم گرفتن از او جایز است » و احادیث بسیار «در باب این که علم اهل بیت علیهم السلام سخت و مشکل است» آورده ام.

روایت 28

رجال الکشی: عمرو بن شمر از جابر روایت کرد که گفت: در جوانی خدمت امام باقر علیه السلام وارد شدم، فرمود: شما کی هستید؟ عرض کردم: از اهل کوفه و برای طلب علم نزد شما آمده ام. پس کتابی به من داد و فرمود: تا زمانی که بنی امیه زنده اند، اگر از این کتاب حدیث نقل کردی، لعنت من و پدارنم بر تو باد! و اگر از او چیزی را بعد از هلاکت بنی امیه پنهان داشتی، پس لعنت من و لعنت پدرانم بر تو باد! و سپس کتابی دیگر به من داد فرمود: این را بگیر، پس اگر هر زمان تو چیزی از آن را نقل کردی، پس بر تو لعنت من و لعنت پدرانم باد.⁽⁹⁾

روایت 29

رجال الکشی:

عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ ،عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ الْمُفَضَّلِ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ تَفْسِیرِ جَابِرٍ قَالَ: لَا تُحَدِّثْ بِهِ السَّفِلَةَ فَیُذِیعُونَهُ ،أَ مَا تَقْرَأُ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ. إِنَّ مِنَّا إِمَاماً مُسْتَتِراً فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ إِظْهَارَ أَمْرِهِ نَکَتَ فی قَلْبِهِ فَظَهَرَ فَقَامَ بِأَمْرِ اللَّهِ.

بیان

لعلّ المراد أنّ تلک الأسرار إنّما تظهر عند قیام القائم علیه السلام و رفع التقیّة، و یحتمل أن یکون الاستشهاد بالآیة لبیان عسر فهم تلک العلوم التی یظهرها القائم علیه السلام و شدتها علی الکافرین، کما یدلّ علیه تمام الآیة و ما بعدها.

«30»

یر:سَلَمَةُ بْنُ الْخَطَّابِ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی ،عَنْ جَدِّهِ ،عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَالِطُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ، وَ دَعُوهُمْ مِمَّا یُنْکِرُونَ، وَ لَا تَحْمِلُوا عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ عَلَیْنَا ،إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ، أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ، أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.

«31»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ ،عَنْ جَابِرٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَمْرَنَا سِرٌّ مُسْتَتِرٌ ،وَ سِرٌّ ،لَا یُفِیدُهُ إِلَّا سِرٌّ ،وَ سِرٌّ عَلَی سِرٍّ ،وَ سِرٌّ مُقَنَّعٌ بِسِرٍّ.

«32»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ الْکُوفِیِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِی الْیَسَرِ، عَنْ زَیْدِ بْنِ الْمُعَدِّلِ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنَّ أَمْرَنَا هَذَا مَسْتُورٌ مُقَنَّعٌ بِالْمِیثَاقِ ،مَنْ هَتَکَهُ أَذَلَّهُ اللَّهُ.

«33»

یر: رُوِیَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مُرَازِمٍ ،قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنَّ أَمْرَنَا هُوَ الْحَقُّ، وَ حَقُّ الْحَقِّ، وَ هُوَ الظَّاهِرُ، وَ بَاطِنُ الظَّاهِرِ ،وَ بَاطِنُ الْبَاطِنِ، وَ هُوَ السِّرُّ وَ سِرُّ ،السِّرِّ وَ سِرُّ ،الْمُسْتَسِرِّ ⁽¹⁾وَ سِرٌّ مُقَنَّعٌ بِالسِّرِّ.

«34»

یر: ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ، عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ حَفْصٍ التَّمَّارِ ،قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام، أَیَّامَ صَلْبِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ :فَقَالَ لِی :یَا حَفْصُ إِنِّی أَمَرْتُ الْمُعَلَّی بْنَ خُنَیْسٍ بِأَمْرٍ فَخَالَفَنِی فَابْتُلِیَ بِالْحَدِیدِ ،إِنِّی نَظَرْتُ إِلَیْهِ

مفضل گوید: از امام صادق علیه السلام از تفسیر جابر جعفی پرسیدم: فرمود: به نابخردان از آن حدیث نگو که ضایعش می کنند. آیا در کتاب خدا نخواندی: «فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ»،⁽²⁾{ پس چون در صور دمیده شود.} قطعاً امامی از ما خانواده پشت پرده غیبت است، وقتی خدا بخواهد ظهور فرماید، دلش را شکوفا نموده، پس ظهور می فرماید و امر خدا را بپا می دارد.⁽³⁾

توضیح

شاید مراد حدیث این است که آن اسرار فقط هنگام ظهور امام زمان(عج) و برطرف شدن تقیه آشکار می شود و احتمال دارد که مراد از استشهاد آیه مبارکه قرآن، مشکل بودن فهم آن علومی است که امام زمان آنها را ظاهر می سازد. و سختی آن علوم بر کافران، آنطور که آیه و ما بعد آن دلالت دارد.

روایت 30

بصائر الدرجات: ابو بصیر و محمد بن مسلم از ابی عبدالله علیه السلام نقل می کنند که فرمود: با مردم به آنچه شناخت دارند معاشرت کنید و از آنچه شناخت ندارند دوری کنید و باعث سختی بر ما و خودتان نشوید، براستی که امر و دستور ما سخت و سختگیر است و نیروی حمل آن را جز فرشته ای مقرب یا نبی به رسالت بر انگیخته شده و یا بنده مؤمنی که خدا قلبش را از نظر ایمان امتحان نموده، ندارد.⁽⁴⁾

روایت 31

بصائر الدرجات: جابر از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: قطعاً امر ما سرّی پوشیده شده است و سرّی است که او را جز سرّ دیگر فایده نمی دهد. و سرّ بالای سرّ، و سرّ سرپوشیده شده به سرّ است.⁽⁵⁾

روایت 32

بصائر الدرجات: ابان بن عثمان گفت: امام صادق علیه السلام برایم فرمود: به راستی این امر ما به پیمانی پوشیده، پوشیده شده است که هر کسی آن را پاره کند، خداوند او را به ذلت افکند.⁽⁶⁾

روایت 33

بصائر الدرجات: مرازم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: قطعاً امر ما حق است و حق حق ها است و آن ظاهر و باطن ظاهر است و باطن باطن می باشد و آن سرّی است و سرّ سرّ، و سرّ پوشیده شده و سرّ سرپوشیده به سرّ می باشد.⁽⁷⁾

روایت 34

بصائر الدرجات: حفص تمار گوید: در ایّامی که معلی بن خنیس بر دار آویخته شده بود، بر امام صادق علیه السلام وارد شدم. آن حضرت به من فرمود: ای حفص! به درستی که من معلی بن خنیس را به کاری دستور دادم و او مخالفت کرد، پس مبتلا به شمشیر شد. من روزی او را دیدم

یَوْماً وَ هُوَ کَئِیبٌ حَزِینٌ ،فَقُلْتُ لَهُ :مَا لَکَ یَا مُعَلَّی کَأَنَّکَ ذَکَرْتَ أَهْلَکَ وَ مَالَکَ وَ وَلَدَکَ وَ عِیَالَکَ ،قَالَ :أَجَلْ ،قُلْتُ :ادْنُ مِنِّی، فَدَنَا مِنِّی، فَمَسَحْتُ وَجْهَهُ ،فَقُلْتُ :أَیْنَ تَرَاکَ؟ قَالَ: أَرَانِی فِی بَیْتِی، هَذِهِ زَوْجَتِی، وَ هَذَا وَلَدِی ،فَتَرَکْتُهُ حَتَّی تَمَلَّأَ مِنْهُمْ ،وَ اسْتَتَرْتُ مِنْهُمْ حَتَّی نَالَ مِنْهَا مَا یَنَالُ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِهِ، ثُمَّ قُلْتُ لَهُ :ادْنُ مِنِّی فَدَنَا مِنِّی، فَمَسَحْتُ وَجْهَهُ ،فَقُلْتُ: أَیْنَ تَرَاکَ ؟فَقَالَ: أَرَانِی مَعَکَ فِی الْمَدِینَةِ، هَذَا بَیْتُکَ ،قَالَ :قُلْتُ لَهُ :یَا مُعَلَّی إِنَّ لَنَا حَدِیثاً، مَنْ حَفِظَ عَلَیْنَا حَفِظَ اللَّهُ عَلَیْهِ دِینَهُ وَ دُنْیَاهُ .یَا مُعَلَّی لَا تَکُونُوا أَسْرَی فِی أَیْدِی النَّاسِ بِحَدِیثِنَا ،إِنْ شَاءُوا مَنُّوا عَلَیْکُمْ ،وَ إِنْ شَاءُوا قَتَلُوکُمْ .یَا مُعَلَّی إِنَّهُ مَنْ کَتَمَ الصَّعْبَ مِنْ حَدِیثِنَا جَعَلَهُ اللَّهُ نُوراً بَیْنَ عَیْنَیْهِ ،وَ رَزَقَهُ اللَّهُ الْعِزَّةَ فِی النَّاسِ ،.وَ مَنْ أَذَاعَ الصَّعْبَ مِنْ حَدِیثِنَا لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَعَضَّهُ السِّلَاحُ أَوْ یَمُوتَ کَبْلًا ⁽¹⁾یَا مُعَلَّی بْنَ خُنَیْسٍ وَ أَنْتَ مَقْتُولٌ فَاسْتَعِدَّ.

کش: إبراهیم بن محمّد بن العباس ،عن أحمد بن إدریس ،عن الأشعری ،عن ابن أبی الخطاب، مثله.

«35»

سن: ابْنُ یَزِیدَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْقُمِّیِّ رَفَعَهُ ،قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدْعَةُ فِی أُمَّتِی فَلْیُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ ،فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ.

غو: مثله مرسلا.

«36»

سن: أَبِی، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ،عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام، قَالَ: قَالَ علیه السلام :إِنَّ الْعَالِمَ الْکَاتِمَ عِلْمَهُ یُبْعَثُ أَنْتَنَ أَهْلِ الْقِیَامَةِ رِیحاً، تَلْعَنُهُ کُلُّ دَابَّةٍ حَتَّی دَوَابُّ الْأَرْضِ الصِّغَارُ.

«37»

م:قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ :مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَکَتَمَهُ حَیْثُ یَجِبُ إِظْهَارُهُ ،وَ تَزُولُ عَنْهُ التَّقِیَّةُ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنَ النَّارِ،

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ :إِذَا کَتَمَ الْعَالِمُ الْعِلْمَ أَهْلَهُ ،وَ زَهَا ⁽²⁾لْجَاهِلُ فِی تَعَلُّمِ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ ،وَ بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ ،وَ بَاعَ الْفَقِیرُ دِینَهُ بِدُنْیَا غَیْرِهِ جَلَّ الْبَلَاءُ وَ عَظُمَ الْعِقَابُ.

در حالی که غمگین و اندوهناک بود. پس به او گفتم: ای معلی، چه ناراحتی داری؟ گویا یاد اهل و عیال و فرزندانت افتاده ای؟ گفت: بلی. گفتم: نزدیکم بیا. پس نزد من آمد، دست به صورتش کشیدم و به او گفتم، الان کجایی؟ گفت: من در خانه ام هستم، و این همسرم و فرزندم است، پس او را در خانه اش تنها گذاشتم و خودم را از چشم آنها پنهان کردم تا مدتی نزد همسرش ماند و با او خلوت کرد.

پس دوباره به او گفتم: نزدیک من آی و آمد، و دستی بر صورتش کشیدم و گفتم: چه می بینی؟ گفت: خودم را با شما در مدینه می بینم، این خانه شماست. گفتم: ای معلی! ما احادیثی داریم، کسی که آنها را بر ما حفظ کند، خدا دین و دنیایش را بر او حفظ نماید. ای معلی! به خاطر احادیث ما اسیر دست مردم نباشید که اگر خواستند شما را امان دهند و اگر خواستند شما را بکشند. ای معلی! هر کس احادیث مشکل ما را کتمان کند، خداوند میان دو چشمش نوری قرار می دهد و عزت را در میان مردم روزی او می گرداند و هر کسی امور مشکل از احادیث ما را افشا کند، نمی میرد مگر با سلاح و او را به قتل می رسانند و یا به بند و زندان اندازند، و تو کشته می شوی ای معلی بن خنیس! آماده باش.⁽³⁾

رجال الکشی: ابن ابی الخطاب مثل حدیث فوق را نقل کرده است.⁽⁴⁾

روایت 35

المحاسن: محمد بن جمهور قمی به سندی مرفوع از رسول خدا خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد که آن حضرت فرمود: هنگامی که در امت من بدعت آشکار گشت، باید عالم و دانشمند علم خود را ظاهر کند و اگر علم خود را ظاهر نکند، پس لعنت خدا بر او باد.⁽⁵⁾

عوالی اللئالی: با سند مرسل مثل حدیث فوق نقل شده است.⁽⁶⁾

روایت 36

المحاسن: امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: به درستی که عالِمی که علم خود را کتمان می کند، خداوند متعال روز قیامت او را بدبوترین اهل قیامت برمی انگیزاند که تمام جنبنده ها حتی حشرات زمین او را لعنت می کنند.⁽⁷⁾

روایت 37

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امیرمؤمنان علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که همیشه می فرمود: کسی که از دانش پرسش شود و آن را در جایی که آشکار ساختنش واجب باشد و تقیه در کار نباشد کتمان کند، روز قیامت در حالی که لگام آتشین بر دهانش بسته اند در صحرای محشر می آید.⁽⁸⁾

و امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: وقتی دانشمندی علم را از اهلش کتمان کند و جاهل در مسائل مبتلابه اش کاهلی ورزد و مال دار در انفاق مالش بخل ورزد و فقیر دینش را به دنیای دیگران بفروشد، بلای بزرگ و عقاب عظیم خواهد آمد.⁽⁹⁾

بیان

أقول :بهذا الخبر یجمع بین أخبار هذا الباب، و الّذی یظهر من جمیع الأخبار إذا جمع بعضها مع بعض أنّ کتمان العلم عن أهله و عمّن لا ینکره و لا یخاف منه الضرر مذموم ،و فی کثیر من الموارد محرّم .و فی مقام التقیّة، و خوف الضرر ،أو الإنکار و عدم القبول ،لضعف العقل أو عدم الفهم و حیرة المستمع، لا یجوز إظهاره ،بل یجب أن یحمل علی الناس ما تطیقه عقولهم ،و لا تأبی عنه أحلامهم.

«38»

سن: بَعْضُ أَصْحَابِنَا ،عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِالْکَلِمَةِ فَیَکْتُبُ اللَّهُ بِهَا إِیمَاناً فِی قَلْبِ آخَرَ ،فَیَغْفِرُ لَهُمَا جَمِیعاً.

«39»

غط:قَرْقَارَةُ ،عَنْ أَبِی حَاتِمٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ الْآدَمِیِّ بَغْدَادِیٌّ عَابِدٌ، عَنْ یَحْیَی بْنِ سُلَیْمٍ الطَّائِفِیِّ ،عَنْ سمیل شِبْلِ بْنِ عَبَّادٍ ،قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا الطُّفَیْلِ یَقُولُ :سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام یَقُولُ: أَظَلَّکُمْ فِتْنَةٌ مُظْلِمَةٌ عَمْیَاءُ مُکْتَنِفَةٌ لَا یَنْجُو مِنْهَا إِلَّا النُّوَمَةُ ،قِیلَ: یَا أَبَا الْحَسَنِ وَ مَا النُّوَمَةُ قَالَ: الَّذِی لَا یَعْرِفُ النَّاسُ مَا فِی نَفْسِهِ.

بیان

قال الجزریّ: فی حدیث علیّ علیه السلام و ذکر آخر الزمان و الفتن ثمّ قال: خیر ذلک الزمان کلّ مؤمن نومة، النومة بوزن الهمزة: الخامل الذکر الّذی لا یؤبه له. ⁽¹⁾و قیل: الغامض فی الناس الّذی لا یعرف الشرّ و أهله ،و قیل النومة بالتحریک: الکثیر النوم، فأمّا الخامل الّذی لا یؤبه له فهو بالتسکین. و من الأوّل حدیث ابن عباس أنّه قال لعلیّ علیه السلام: ما النومة؟ قال الّذی یسکت فی الفتنة فلا یبدو منه شی ءٌ.

«40»

سن:أَبِی ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ، عَنِ حُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ، عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ، قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :أُمِرَ النَّاسُ بِخَصْلَتَیْنِ فَضَیَّعُوهُمَا فَصَارُوا مِنْهُمَا عَلَی غَیْرِ شَیْ ءٍ :کَثْرَةِ الصَّبْرِ وَ الْکِتْمَانِ.

«41»

سن: أَبِی ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی ،عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ السِّجِسْتَانِیِّ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ ،قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا مُعَلَّی، اکْتُمْ أَمْرَنَا وَ لَا تُذِعْهُ، فَإِنَّهُ مَنْ کَتَمَ أَمْرَنَا وَ لَمْ یُذِعْهُ أَعَزَّهُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا ،وَ جَعَلَهُ نُوراً بَیْنَ عَیْنَیْهِ فِی الْآخِرَةِ یَقُودُهُ إِلَی الْجَنَّةِ یَا مُعَلَّی مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا وَ أَمْرَنَا وَ لَمْ یَکْتُمْهَا أَذَلَّهُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا ،وَ نَزَعَ النُّورَ مِنْ

توضیح

مؤلف: با این خبر بین احادیث این باب جمع می شود، آنچه از تمام احادیث، وقتی بعضی از آنها را با بعضی دیگر جمع کنی آشکار می شود، این است که کتمان علم از اهلش و از کسی که او را انکار نمی کند و از او خوف و ضرر مذمت شده ای نیست و در بسیاری از جاها، حرام است. و اما در جای تقیه و خوف و ضرر و یا انکار و یا قبول نکردن به خاطر ناتوانی عقل یا نفهمیدن یا سرگردانی شنونده، آشکار کردن علم جایز نیست بلکه بر مردم به اندازه ای که عقلهایشان توان دارد، واجب است بار شود [تا حدی ] که بردباری شان تمام نشود.

روایت 38

المحاسن: ابوبکر حضرمی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: مردی حرف می زند و خداوند به وسیله آن حرف، ایمان را در قلب شخص دیگر ثبت می کند که در نتیجه هر دو آمرزیده می شوند.⁽²⁾

روایت 39

غیبة شیخ طوسی: ابوطفیل می گوید: از علی علیه السلام شنیدم که می فرمود: فتنه کور و تاریکی شما را می گیرد و جز «نومه» نجات نمی یابد. عرض کردند: یا اباالحسن، نومه چیست؟ فرمود: کسی که مردم ندانند در قلب او چیست.⁽³⁾

توضیح

جزری گوید: «نومة» عبارت است از فرد گمنامی که به او توجه نمی شود، یا کسی که اهل خیر و شر را نمی شناسد، یا کسی که در فتنه خاموش است و در این رابطه چیزی از او آشکار نمی شود.⁽⁴⁾

روایت 40

المحاسن: زید شحام می گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: مردم به دو خصلت و ویژگی مأمور شدند اما آن دو را تباه ساخته و ناچیز شمردند؛ یکی صبر و دیگری کتمان و رازداری.⁽⁵⁾

روایت 41

المحاسن: معلی بن خنیس می گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امر ما را پنهان دار و افشا مکن که در صورت رازداری در دنیا عزیز می شوی و در آخرت خداوند آن را به صورت نور پیش دو چشمت در آخرت قرار می دهد که تو را به بهشت می کشاند.

ای معلی! هر کس حدیث ما را افشا نماید، در دنیا ذلیل گشته، و در آخرت نیز نور از

بَیْنِ عَیْنَیْهِ فِی الْآخِرَةِ :وَ جَعَلَهُ ظُلْمَةً یَقُودُهُ إِلَی النَّارِ ،یَا مُعَلَّی إِنَّ التَّقِیَّةَ دِینِی وَ دِینُ آبَائِی،وَ لَا دِینَ لِمَنْ لَا تَقِیَّةَ لَهُ. یَا مُعَلَّی إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ أَنْ یُعْبَدَ فِی السِّرِّ کَمَا یُحِبُّ أَنْ یُعْبَدَ فِی الْعَلَانِیَةِ .یَا مُعَلَّی إِنَّ الْمُذِیعَ لِأَمْرِنَا کَالْجَاحِدِ بِهِ.

«42»

کش: أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ السُّکَّرِیُّ ،عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ یَزِیدَ ،عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ ،عَنِ الْمُفَضَّلِ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَوْمَ صُلِبَ فِیهِ الْمُعَلَّی فَقُلْتُ لَهُ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ،أَ لَا تَرَی هَذَا الْخَطْبَ الْجَلِیلَ الَّذِی نَزَلَ بِالشِّیعَةِ فِی هَذَا الْیَوْمِ ؟قَالَ: وَ مَا هُوَ؟ قَالَ :قُلْتُ: قُتِلَ الْمُعَلَّی بْنُ خُنَیْسٍ قَالَ :رَحِمَ اللَّهُ الْمُعَلَّی قَدْ کُنْتُ أَتَوَقَّعُ ذَلِکَ لِأَنَّهُ أَذَاعَ سِرَّنَا ،وَ لَیْسَ النَّاصِبُ لَنَا حَرْباً بِأَعْظَمَ مَئُونَةً عَلَیْنَا مِنَ الْمُذِیعِ عَلَیْنَا سِرَّنَا .فَمَنْ أَذَاعَ سِرَّنَا إِلَی غَیْرِ أَهْلِهِ لَمْ یُفَارِقِ الدُّنْیَا حَتَّی یَعَضَّهُ السِّلَاحُ أَوْ یَمُوتَ بِخَبْلٍ⁽²⁾.

«43»

سن:ابْنُ الدَّیْلَمِیِّ ،عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ، وَ مُفَضَّلٍ، وَ فُضَیْلٍ ،قَالَ: کُنَّا جَمَاعَةً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی مَنْزِلِهِ یُحَدِّثُنَا فِی أَشْیَاءَ، فَلَمَّا انْصَرَفْنَا وَقَفَ عَلَی بَابِ مَنْزِلِهِ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ ،ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ: رَحِمَکُمُ اللَّهُ لَا تُذِیعُوا أَمْرَنَا وَ لَا تُحَدِّثُوا بِهِ إِلَّا أَهْلَهُ، فَإِنَّ الْمُذِیعَ عَلَیْنَا سِرَّنَا أَشَدُّ عَلَیْنَا مَئُونَةً مِنْ عَدُوِّنَا ،انْصَرِفُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ وَ لَا تُذِیعُوا سِرَّنَا.

«44»

سن: ابْنُ سِنَانٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ ،قَالَ: تَلَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذِهِ الْآیَةَ :ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ.

فَقَالَ :وَ اللَّهِ مَا ضَرَبُوهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ لَا قَتَلُوهُمْ بِأَسْیَافِهِمْ ،وَ لَکِنْ سَمِعُوا أَحَادِیثَهُمْ فَأَذَاعُوهَا، فَأُخِذُوا عَلَیْهَا ،فَقُتِلُوا، فَصَارَ ذَلِکَ قَتْلًا وَ اعْتِدَاءً وَ مَعْصِیَةً.

شی:عن إسحاق مثله.

«45»

سن: ابْنُ فَضَّالٍ ،عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ، عَمَّنْ ذَکَرَهُ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا قَتَلَنَا مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا خَطَأً وَ لَکِنْ قَتَلَنَا قَتْلَ عَمْدٍ.

«46»

سن: أَبِی ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبَانٍ، عَنْ ضُرَیْسٍ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ

پیش دو چشمش برداشته شده، تبدیل به تاریکی گشته، او را به آتش می کشاند. ای معلی! تقیه دین من و دین پدران من است. آنکه تقیه نمی کند دین ندارد. ای معلی! خداوند دوست دارد در پنهان و آشکار پرستش شود. معلی! کسی که امر ما را افشا کند، مانند منکر آن است.⁽³⁾

روایت 42

رجال الکشی: مفضل می گوید نزد امام صادق علیه السلام رفتم - در روزی که معلی بن خنیس به دار آویخته شده بود - و عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، نمی بینی چه حادثه مهمی به شیعه وارد شده که معلی به دار زده شد؟! حضرت فرمود: خدا او را رحمت کند، انتظار چنین حادثه ای را داشتم؛ زیرا او را راز ما را فاش کرد. افشای راز ما از جنگ با ما کم هزینه تر نیست. هر کس راز ما را به غیر اهلش بسپارد، از دنیا نمی رود جز با کشته شدن با اسلحه یا با رنج، تباهی و قطع اعضاء.⁽⁴⁾

روایت 43

المحاسن: مفضل و فضیل می گویند: گروهی در منزل امام صادق علیه السلام نزد ایشان بودیم، درباره چیزهایی با ما سخن گفت؛ وقتی خواستیم برگردیم، ایشان بر در منزلش ایستاد و قبل از اینکه وارد خانه شود رو به ما کرده و فرمود: خدا شما را رحمت کند، درباره امر و راز ما (ولایت) جز با اهلش سخن مگوئید، چه اینکه هزینه آن از دشمنی با ما سنگین تر است. بروید خدا شما را رحمت کند، راز ما را فاش نکنید.⁽⁵⁾

روایت 44

المحاسن: اسحاق بن عمار می گوید: امام صادق علیه السلام آیه «ذلِک بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِک بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ»،⁽⁶⁾{چرا که آنان به نشانه های خدا کفر ورزیده بودند، و پیامبران را بناحق می کشتند؛ این، از آن روی بود که سرکشی نموده، و از حد درگذرانیده بودند.} را تلاوت نموده، فرمود: به خدا سوگند آنان انبیاء را با دست هایشان نزده و با شمشیرهایشان نکشته بودند، بلکه احادیثشان را شنیده و افشا می کردند، و در نتیجه افشای آنها، انبیاء دستگیر و کشته می شدند. این کار باعث قتل، تجاوز و گناه می شد.⁽⁷⁾

تفسیر عیاشی: از اسحاق مثل حدیث فوق روایت شده است.⁽⁸⁾

روایت 45

المحاسن: یونس بن یعقوب از افرادی روایت می کند، که امام صادق علیه السلام فرمود: افشاء کننده راز ما، ما را به قتل عمد کشته است نه از روی اشتباه.⁽⁹⁾

روایت 46

المحاسن: واحد بن

الْمُخْتَارِ ،عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ لِأَلْسِنَتِکُمْ أَوْکِیَةً ⁽¹⁾لَحُدِّثَ کُلُّ امْرِئٍ بِمَا لَهُ.

«47»

سن: أَبِی، عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ ،عَنْ أَبِی بَصِیرٍ ،قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :مَا لَنَا لَنْ تُخْبِرَنَا بِمَا یَکُونُ کَمَا کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یُخْبِرُ أَصْحَابَهُ ،فَقَالَ: بَلَی وَ اللَّهِ ،وَ لَکِنْ هَاتِ حَدِیثاً وَاحِداً حَدَّثْتُکَهُ فَکَتَمْتَهُ ؟فَقَالَ أَبُو بَصِیرٍ :فَوَ اللَّهِ مَا وَجَدْتُ حَدِیثاً وَاحِداً کَتَمْتُهُ.

«48»

سن: أَبِی ،عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی، عَنْ حُسَیْنِ بْنِ مُخْتَارٍ ،عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ حَدِیثٍ کَثِیرٍ، فَقَالَ :هَلْ کَتَمْتَ عَلَیَّ شَیْئاً قَطُّ؟ فَبَقِیتُ أَتَذَکَّرُ ،فَلَمَّا رَأَی مَا بِی قَالَ أَمَّا مَا حَدَّثْتَ بِهِ أَصْحَابَکَ فَلَا بَأْسَ ،إِنَّمَا الْإِذَاعَةُ أَنْ تُحَدِّثَ بِهِ غَیْرَ أَصْحَابِکَ.

«49»

شی: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ، قَالَ :سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَیَّرَ قَوْماً بِالْإِذَاعَةِ فَقَالَ: وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ .فَإِیَّاکُمْ وَ الْإِذَاعَةَ.

«50»

کش: رُوِیَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ ،عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ ،قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :بِالْمَدِینَةِ "مَا تَقُولُ فِی أَحَادِیثِ جَابِرٍ؟ فَقَالَ تَلْقَانِی بِمَکَّةَ ؛قَالَ: فَلَقِیتُهُ بِمِنًی فَقَالَ لِی: مَا تَصْنَعُ بِأَحَادِیثِ جَابِرٍ ؟الْهُ عَنْ أَحَادِیثِ جَابِرٍ ،فَإِنَّهَا إِذَا وَقَعَتْ إِلَی السَّفِلَةِ أَذَاعُوهَا ⁽²⁾.

«51»

کش: مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ،عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ ،قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَا دَاوُدُ إِذَا حَدَّثْتَ عَنَّا بِالْحَدِیثِ فَاشْتَهَرْتَ بِهِ فَأَنْکِرْهُ.

«52»

کش: حَمْدَوَیْهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ السَّائِیِّ قَالَ: کَتَبَ إِلَیَّ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام وَ هُوَ فِی الْحَبْسِ: لَا تُفْشِ مَا اسْتَکْتَمْتُکَ ،أُخْبِرُکَ أَنَّ مِنْ أَوْجَبِ حَقِّ أَخِیکَ أَنْ لَا تَکْتُمَهُ شَیْئاً یَنْفَعُهُ لَا مِنْ دُنْیَاهُ وَ لَا مِنْ آخِرَتِهِ.

مختار می گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر زبان بند می داشتید (رازدار می بودید) از سرنوشت هر یک از شما خبر داده می شد.⁽³⁾

روایت 47

المحاسن: ابوبصیر می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: در ما چه اشکالی وجود دارد که ما را هرگز از آینده خبر نمی دهید؟ امام علی علیه السلام اصحابش را از آینده خبر می داد. امام فرمود: بلی، حدیثی را بیاور که به تو گفته باشم و تو پنهان کرده باشی؟ ابوبصیر می گوید: به خدا سوگند یک حدیث نیافتم که پنهان کرده باشم (همه را گفته بودم).⁽⁴⁾

روایت 48

المحاسن: ابوبصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام حدیث زیاد پرسیدم، فرمود: آیا حدیثی را پنهان هم کرده ای یا همه را گفتی؟ می خواستم به یاد بیاورم که چه بگویم، وقتی امام آن حالت را در من دید فرمود: حدیث گفتن به یارانت مانعی ندارد، افشای راز ما این است که به غیر اصحابت (غیر شیعیان) حدیث بگویی.⁽⁵⁾

روایت 49

تفسیر عیاشی: محمد بن عجلان می گوید: از وی شنیدم که فرمود: خداوند گروهی را به خاطر افشاکاری سرزنش کرده «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ»،⁽⁶⁾{و چون خبری [حاکی] از ایمنی یا وحشت به آنان برسد، انتشارش دهند.} بپرهیزید از افشای راز.⁽⁷⁾

روایت 50

رجال الکشی: ذریح محاربی می گوید: در مدینه به امام صادق علیه السلام عرض کردم: درباره احادیث جابر چه می فرمائید؟ فرمود: در مکه نزدم بیا. آن حضرت را در منی زیارت نمودم، فرمود: چه کار به احادیث جابر داری؟! از آن بپرهیز، چون اگر در دست انسان های پست بیفتد، آن را فاش می کنند.⁽⁸⁾

روایت 51

رجال الکشی: داود بن کثیر می گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: اگر از ما حدیث گفتی و مشهور گشتی، آن حدیث را انکار نما.⁽⁹⁾

روایت 52

رجال الکشی: علی بن سوید سائی می گوید: امام موسی کاظم علیه السلام از زندان به من نامه نوشت که آنچه از تو خواستم که پنهان داری را به تو می گویم: از واجب ترین حق برادرت این است که آنچه به درد دنیا و آخرت او می خورد را از وی پنهان نداری.⁽¹⁰⁾

«53»

شی: عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ،عَمَّنْ ذَکَرَهُ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی فِی عَلِیٍّ علیه السلام .

«54»

شی: عَنْ حُمْرَانَ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ :إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ. یَعْنِی بِذَلِکَ نَحْنُ ،وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ.

«55»

شی: عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ عَذَابِ الْقَبْرِ قَالَ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام حَدَّثَنَا أَنَّ رَجُلًا أَتَی سَلْمَانَ الْفَارِسِیَّ فَقَالَ :حَدِّثْنِی ،فَسَکَتَ عَنْهُ ،ثُمَّ عَادَ فَسَکَتَ، فَأَدْبَرَ الرَّجُلُ وَ هُوَ یَقُولُ وَ یَتْلُو هَذِهِ الْآیَةَ: إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ. فَقَالَ لَهُ: أَقْبِلْ إِنَّا لَوْ وَجَدْنَا أَمِیناً لَحَدَّثْنَاهُ ،وَ لَکِنْ أَعِدَّ لِمُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ إِذَا أَتَیَاکَ فِی الْقَبْرِ فَسَأَلَاکَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله ،فَإِنْ شَکَکْتَ أَوِ الْتَوَیْتَ ضَرَبَاکَ عَلَی رَأْسِکَ بِمِطْرَقَةٍ ⁽¹⁾مَعَهُمَا ،تَصِیرُ مِنْهُ رَمَاداً ،فَقُلْتُ: ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: تَعُودُ ثُمَّ تُعَذَّبُ، قُلْتُ :وَ مَا مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ؟ قَالَ :هُمَا قَعِیدَا الْقَبْرِ قُلْتُ :أَ مَلَکَانِ یُعَذِّبَانِ النَّاسَ فِی قُبُورِهِمْ ؟فَقَالَ: نَعَمْ.

بیان

قال الجزریّ: القعید: الّذی یصاحبک فی قعودک، فعیل بمعنی مفاعل

«56»

شی: عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِهِ :إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ.

قَالَ :نَحْنُ یَعْنی بِهَا ،وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ، إِنَّ الرَّجُلَ مِنَّا إِذَا صَارَتْ إِلَیْهِ لَمْ یَکُنْ لَهُ أَوْ لَمْ یَسَعْهُ إِلَّا أَنْ یُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَنْ یَکُونُ بَعْدَهُ ⁽²⁾.

«57»

وَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْکِتَابِ.

«58»

شی: عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ أَبی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ: أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ. قَالَ :نَحْنُ هُمْ .وَ قَدْ قَالُوا :هَوَامُّ الْأَرْضِ.

بیان

ضمیر «هم »راجع إلی اللاعنین. قوله: و قد قالوا إمّا کلامه علیه السلام فضمیر

روایت 53

تفسیر عیاشی: ابن ابی عمیر از کسانی نقل می کند، که امام صادق علیه السلام فرمود: آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی»،⁽³⁾{کسانی که نشانه های روشن، و رهنمودی را که فرو فرستاده ایم، بعد از آنکه آن را برای مردم در کتاب توضیح داده ایم، نهفته می دارند.}، درباره علی نازل شده است.⁽⁴⁾

روایت 54

تفسیر عیاشی: حمران از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: مقصود از آیه: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ»،⁽⁵⁾ما هستیم و خداوند یاور است.⁽⁶⁾

روایت 55

تفسیر عیاشی: زید شحام می گوید: از امام صادق علیه السلام درباره عذاب قبر سؤال شد؟ فرمود: امام باقر علیه السلام فرموده است که مردی نزد سلمان فارسی آمد و گفت: برایم حدیث بگو. سلمان ساکت شد، دوباره پرسید باز ساکت ماند، آن مرد خواست برود ولی آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ» را تلاوت کرد. سلمان گفت بیا! اگر ما شخص امینی می یافتیم به او حدیث می گفتیم، ولی خود را برای نکیر و منکر آماده کن که در قبر درباره پیامبر از تو می پرسند، اگر شک نموده یا بر تو گران آید، با گرزی بر سرت می کوبند که تبدیل به خاکستر می شوی. پرسیدم بعدش چه؟ گفت: به حالت اول بازمی گردی و عذاب می شوی! گفتم: منکر و نکیر چیستند؟ فرمود: آن دو همراه تو در قبرند. عرض کردم: آیا دو فرشته اند که مردم را در قبرهایشان عذاب می کنند؟ فرمود: بلی.⁽⁷⁾

توضیح

«القعید» بر وزن فعیل به معنای فاعل آمده است، یعنی کسی که تو را در نشستنت در میان قبر همراهی می کند.⁽⁸⁾

روایت 56

تفسیر عیاشی: عیاشی از بعضی اصحاب از امام صادق علیه السلام روایت کرده که به آن حضرت عرض کردم: مرا از تفسیر آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ» خبر بده؟ فرمود: مراد از آن آیه ما هستیم. خدا کمک کننده است. مردی از ما وقتی به پیشش بیایند، نمی تواند و وسعت ندارد مگر این که برای مردم بیان کند که چه کسی بعد از اوست.⁽⁹⁾

روایت 57

محمد بن مسلم روایت کرده: مراد از این آیه، اهل کتاب (یهود و نصاری که علم را کتمان می کردند) است.⁽¹⁰⁾

روایت 58

تفسیر عیاشی: عبدالله بن بکیر از امام صادق علیه السلام روایت کرد که ایشان در تفسیر آیه مبارکه: «أُولئِک یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ»، {آنان را خدا لعنت می کند، و لعنت کنندگان لعنتشان می کنند.} فرمود: مراد از لعنت کنندگان آن آیه، ما هستیم و دیگران گفته اند: جنبندگان زمین است!⁽¹¹⁾

توضیح

ضمیر «هم» راجع به لعنت کنندگان است. «و قد قالوا» ضمیر جمع

الجمع راجع إلی العامة، أو کلام المؤلف ،أو الرواة فیحتمل إرجاعه إلی أهل البیت علیهم السلام أیضا.

«59»

کِتَابُ النَّوَادِرِ:لِعَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام :حَمِّلْنِی حَمْلَ الْبَاذِلِ ،قَالَ: فَقَالَ لِی: إِذًا تَنْفَسِخَ.

بیان

حمل الباذل أی حملا ثقیلا من العلم .إذا تنفسخ أی لا تطیق حمله و تهلک.

«60»

نی: ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ حَازِمٍ ،عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ ،عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ ،عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ ⁽¹⁾،عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ، قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :أَ تُحِبُّونَ أَنْ یُکَذَّبَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ ؟حَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ أَمْسِکُوا عَمَّا یُنْکِرُونَ.

«61»

نی: الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّد،ٍ عَنْ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ ،عَنْ خَلَفٍ الْبَزَّازِ ،عَنْ یَزِیدَ بْنِ هَارُونَ، عَنْ حُمَیْدٍ الطَّوِیلِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِکٍ قَالَ :سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ :لَا تُحَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا لَا یَعْرِفُونَ، أَ تُحِبُّونَ أَنْ یُکَذَّبَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ.

«62»

نی: ابْنُ عُقْدَةَ، عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ ،عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی ،قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام :یَا عَبْدَ الْأَعْلَی إِنَّ احْتِمَالَ أَمْرِنَا لَیْسَ مَعْرِفَتَهُ وَ قَبُولَهُ إِنَّ احْتِمَالَ أَمْرِنَا هُوَ صَوْنُهُ وَ سترته سَتْرُهُ عَمَّنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِه،ِ فَأَقْرِئْهُمُ السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ -یَعْنِی الشِّیعَةَ- وَ قُلْ" قَالَ لَکُمْ "رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اسْتَجَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَی نَفْسِهِ وَ إِلَیْنَا ؛بِأَنْ یُظْهِرَ لَهُمْ مَا یَعْرِفُونَ وَ یَکُفَّ عَنْهُمْ مَا یُنْکِرُونَ ⁽²⁾.

«63»

نی:ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ،عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی ،عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ هَذَا الْأَمْرُ مَعْرِفَتَهُ وَ وَلَایَتَهُ فَقَطْ حَتَّی تَسْتُرَهُ عَمَّنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهِ، وَ بِحَسْبِکُمْ أَنْ تَقُولُوا مَا قُلْنَا ،وَ تَصْمُتُوا عَمَّا صَمَتْنَا، فَإِنَّکُمْ إِذَا قُلْتُمْمَا نَقُولُ وَ سَلَّمْتُمْ لَنَا فِیمَا سَکَتْنَا عَنْهُ

راجع به اهل سنت است، یا سخن مؤلف یا راوی، و احتمال دارد به اهل بیت علیهم السلام نیز برگردد.

روایت 59

کتاب النوادر: ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السلام عرض کردم: بار سنگینی از علم بر دوش ما است. و به من فرمود: اگر شما طاقت داشته باشید!⁽³⁾

توضیح

یعنی شما طاقت بار سنگین را ندارید و هلاک می شوید.

روایت 60

الغیبة النعمانی: ابو الطّفیل گوید: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مگر می خواهید خدا و رسولش مورد انکار واقع شوند؟ با مردم از آنچه که می شناسند از سخنان ما بگوئید و از نقل آنچه باور ندارند خودداری کنید.⁽⁴⁾

روایت 61

الغیبة النعمانی: انس بن مالک گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: «با مردم در باره آنچه نسبت به آن آشنایی ندارند حدیث نگوئید، آیا می خواهید خدا و رسول او را مورد تکذیب قرار دهند؟⁽⁵⁾

روایت 62

الغیبة النعمانی: عبد الأعلی بن أعین گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای عبد الأعلی، بر دوش داشتن و پایداری بر ولایت ما، تنها آگاهی بدان و پذیرفتن آن نیست، بلکه بر دوش داشتن آن، همانا نگهداری و پوشیده داشتنش از کسی است که با آن بیگانه است، پس سلام ما و رحمت خدا را به آنان (شیعیان) برسان و بگو: آن حضرت به شما فرموده است: خداوند رحمت کند آن کسی را که با بیان آنچه مردم بدان آشنائی دارند و خودداری از اظهار آنچه بدان باور ندارند، محبّت و دوستی آنان را نسبت به خود و نیز به سوی ما جلب نمایند.⁽⁶⁾

روایت 63

الغیبة النعمانی: عبد الأعلی بن أعین از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: ولایت ما تنها به شناختن آن و دوست داشتن آن نیست، مگر هنگامی که آن را از کسی که با آن بیگانه است پوشیده بداری، و برای شما همین قدر کافی است که آنچه ما گفته ایم بگوئید و نسبت به آنچه ما خاموش بوده ایم، شما نیز لب فرو بندید. پس اگر شما فقط آنچه را ما گفته ایم بگوئید و در باره آنچه ما سکوت کرده ایم تسلیم باشید،

فَقَدْ آمَنْتُمْ بِمِثْلِ مَا آمَنَّا ،وَ قَالَ اللَّهُ: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا.

قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: حَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ لَا تُحَمِّلُوهُمْ مَا لَا یُطِیقُونَ، فَتَغُرُّونَهُمْ بِنَا.

«64»

نی:ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ ،عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی ،قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: إِنَّ احْتِمَالَ أَمْرِنَا سَتْرُهُ وَ صِیَانَتُهُ عَنْ غَیْرِ أَهْلِهِ فَأَقْرِئْهُمُ السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ- یَعْنِی الشِّیعَةَ وَ قُلْ لَهُمْ :یَقُولُ لَکُمْ :رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اجْتَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَیَّ وَ إِلَی نَفْسِهِ یُحَدِّثُهُمْ بِمَا یَعْرِفُونَ ،وَ یَسْتُرُ عَنْهُمْ مَا یُنْکِرُونَ ⁽¹⁾.

«65»

نی: ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الدِّینَوَرِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الْکُوفِیِّ، عَنْ عَمِیرَةَ بِنْتِ أَوْسٍ قَالَتْ حَدَّثَنِی جَدِّی الْخَضِرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ جَدِّهِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ ،عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِحُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ :یَا حُذَیْفَةُ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ فَیَطْغَوْا وَ یَکْفُرُوا. إِنَّ مِنَ الْعِلْمِ صَعْباً شَدِیداً مَحْمَلُهُ ،لَوْ حُمِّلَتْهُ الْجِبَالُ عَجَزَتْ عَنْ حَمْلِهِ ،إِنَّ عِلْمَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ یُسْتَنْکَرُ وَ یُبْطَلُ،وَ تُقْتَلُ رُوَاتُهُ ،وَ یُسَاءُ إِلَی مَنْ یَتْلُوهُ بَغْیاً وَ حَسَداً لِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ عِتْرَةَ الْوَصِیِّ وَصِیِّ النَّبِیِّ صلّی اللّٰه علیه و آله.

«66»

غو: قَالَ النَّبِیُّ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ کَتَمَ عِلْماً نَافِعاً أَلْجَمَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ ⁽²⁾.

«67»

وَ رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی الْجُهَّالِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتَّی أَخَذَ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَنْ یُعَلِّمُوا ⁽³⁾

«68»

وَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنِ احْتَاجَ النَّاسُ إِلَیْهِ لِیُفَقِّهَهُمْ فِی دِینِهِمْ فَیَسْأَلُهُمُ الْأُجْرَةَ کَانَ حَقِیقاً عَلَی اللَّهِ تَعَالَی أَنْ یُدْخِلَهُ نَارَ جَهَنَّمَ.

«69»

غو: قَالَ النَّبِیُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :لَا تُؤْتُوا الْحِکْمَةَ غَیْرَ أَهْلِهَا فَتَظْلِمُوهَا ،وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ ⁽⁴⁾.

مسلّما به آنچه ما ایمان آورده ایم، شما نیز همانند ما ایمان آورده اید. خدای تعالی می فرماید: «فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا»⁽⁵⁾{پس اگر آنان [هم] به آنچه شما بدان ایمان آورده اید، ایمان آوردند، قطعاً هدایت شده اند.} علیّ بن حسین علیهما السّلام فرمود: با مردم در باره آنچه می شناسند سخن بگوئید، و آنچه را که بیرون از توان ایشان است بر دوششان مگذارید که به وسیله ما آنان را فریفته باشید (یا که آنان را بر ما جرأت دهید).⁽⁶⁾

روایت 64

الغیبة النعمانی: عبد الأعلی بن أعین گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: بر دوش کشیدن و گردن نهادن امر ما، تنها تصدیق و پذیرفتن آن نیست، بلکه پوشیده داشتن و نگهداری آن از کسانی که اهلش نیستند، خود نوعی به دوش کشیدن امر ما است، سلام ما و رحمت خدا را به آنان (شیعیان) برسان و بگو: امام صادق علیه السلام به شما پیغام می دهد: خدا رحمت کند کسی را که دوستی و محبّت مردم را نسبت به من و خودش جلب نماید و به مردم آنچه را که می شناسند بگوید، و آنچه را مورد انکار آنان است، از آنان پوشیده بدارد.⁽⁷⁾

روایت 65

الغیبة النعمانی: عمرو بن سعد از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کرده است: روزی حضرت به حذیفة بن یمان فرمود: ای حذیفه، با مردم آنچه را نمی دانند (نمی فهمند) نگو که سرکشی کنند و کفر ورزند، همانا پاره ای از دانشها سخت و گرانبار است که اگر کوهها آن را بر دوش کشند، از بردن آن ناتوان باشند. همانا علم ما اهل بیت در آتیه نزدیک مورد انکار و ابطال مردم قرار می گیرد و راویانش کشته خواهند شد و با کسی که آن را بخواند بد رفتاری خواهد شد، از روی ظلم و حسد نسبت به آنچه که خدا به عترت وصیّ، یعنی وصیّ پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله بدان وسیله برتری داده است.⁽⁸⁾

روایت 66

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که علم پر منفعت را کتمان کند، خداوند متعال روز قیامت او را با لگام آتشین دهان بند می زند.⁽⁹⁾

روایت 67

از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: خداوند بر نادانان تعهد نگرفته که بیاموزند، اما از علما تعهد گرفته که آموزش دهند.⁽¹⁰⁾

روایت 68

از امام صادق علیه السلام روایت شده آن حضرت فرمود: کسی که مردم به سوی او نیازمند باشند تا مسائل دین را به آنان بیاموزد، پس آن شخص از آن ها مزد بخواهد، سزاور است بر خدا که او را وارد آتش جهنم کند.⁽¹¹⁾

روایت 69

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: حکمت را به نااهل نیاموزید که بر آنها ظلم کنید و حکمت را از اهلش منع نکنید تا بر آنان ظلم شود.⁽¹²⁾

«70»

نی: ابْنُ عُقْدَةَ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ ،عَنْ أَخَوَیْهِ أَحْمَدَ وَ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِمَا ،عَنْ ثَعْلَبَةَ ،عَنْ أَبِی کَهْمَشٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مِیثَمٍ، عَنْ مَالِکِ بْنِ ضَمْرَةَ، قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لِشِیعَتِهِ کُونُوا فِی النَّاسِ کَالنَّحْلِ فِی الطَّیْرِ ،لَیْسَ شَیْ ءٌ مِنَ الطَّیْرِ إِلَّا وَ هُوَ یَسْتَضْعِفُهَا، وَ لَوْ یَعْلَمُ مَا فِی أَجْوَافِهَا لَمْ یَفْعَلْ. بِهَا مَا یَفْعَلُ خَالِطُوا النَّاسَ بِأَبْدَانِکُمْ ،وَ زَایِلُوهُمْ بِقُلُوبِکُمْ وَ أَعْمَالِکُمْ ،فَإِنَّ لِکُلِّ امْرِئٍ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ ،وَ هُوَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ مَنْ أَحَبَّ أَمَا إِنَّکُمْ لَنْ تَرَوْا مَا تُحِبُّونَ وَ مَا تَأْمُلُونَ یَا مَعْشَرَ الشِّیعَةِ حَتَّی یَتْفُلَ بَعْضُکُمْ فِی وُجُوهِ بَعْض، وَ حَتَّی یُسَمِّیَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً کَذَّابِینَ ،وَ حَتَّی لَا یَبْقَی مِنْکُمْ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ إِلَّا کَالْکُحْلِ فِی الْعَیْنِ ،وَ الْمِلْحِ فِی الزَّادِ وَ هُوَ أَقَلُّ الزَّادِ.

«71»

ختص:قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْمَاضِی علیه السلام :قُلِ الْحَقَّ وَ إِنْ کَانَ فِیهِ هَلَاکُکَ فَإِنَّ فِیهِ نَجَاتَکَ، وَ دَعِ الْبَاطِلَ وَ إِنْ کَانَ فِیهِ نَجَاتُکَ فَإِنَّ فِیهِ هَلَاکَکَ.

«72»

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :لَیْسَ مِنَّا مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا فَإِنَّهُ قَتَلَنَا قَتْلَ عَمْدٍ لَا قَتْلَ خَطَإٍ ⁽¹⁾.

«73»

ختص: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی، عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الزَّنْجَانِیِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمَدَائِنِیِّ، قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :أَقْرِئْ مَوَالِیَنَا السَّلَامَ وَ أَعْلِمْهُمْ أَنْ یَجْعَلُوا حَدِیثَنَا فِی حُصُونٍ حَصِینَةٍ، وَ صُدُورٍ فَقِیهَةٍ، وَ أَحْلَامٍ رَزِینَةٍ ،وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا الشَّاتِمُ لَنَا عِرْضاً وَ النَّاصِبُ لَنَا حَرْباً أَشَدَّ مَئُونَةً مِنَ الْمُذِیعِ عَلَیْنَا حَدِیثَنَا عِنْدَ مَنْ لَا یَتَحَمَّلُهُ.

«74»

نی:مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ الْحَسَنِیُّ، عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَدَّادِ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ أَذَاعَ عَلَیْنَا حَدِیثَنَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ جَحَدَنَا حَقَّنَا.

«75»

نی:ِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ الْبَطَائِنِیِّ ،عَنِ الْحَسَنِ بْنِ السَّرِیِّ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنِّی لَأُحَدِّثُ الرَّجُلَ الْحَدِیثَ فَیَنْطَلِقُ فَیُحَدِّثُ بِهِ عَنِّی کَمَا سَمِعَهُ ،فَأَسْتَحِلُّ بِهِ لَعْنَهُ وَ الْبَرَاءَةَ مِنْهُ.

یرید علیه السلام بذلک أن یحدث به من لا یحتمله و لا یصلح أن یسمعه.

روایت70

الغیبة النعمانی: امیر المؤمنین به شیعیان خود فرمود: شما در میان مردم همچون زنبور عسل در میان پرندگان باشید که همه پرندگان او را ضعیف می پندارند و اگر بدانند که در اندرون جثّه کوچک آن چیست، با او چنین رفتار نکنند. شما با مردم به صورت معاشر باشید، ولی به دل و رفتارتان از آنان بر کنار باشید که دست آورد هر کس نصیب خودش خواهد گردید، و هر کس در روز رستاخیز با همان کس خواهد بود که دوستش می داشته. هان که شماها ای گروه شیعه، هرگز آنچه را که دوست می دارید و ایده شما است نخواهید دید تا آنکه یکی از شما به روی دیگری تف کند و یکی آن دیگری را دروغگو بخواند و تا آنکه از شما بر این امر (امر ولایت) پای بر جا نماند مگر به قدر سرمه ای که در چشم کشند و یا نمکی که در خوراک ریزند و پیداست که آن بسیار اندک است. ⁽²⁾

روایت71

اختصاص: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: حق را بگویید گرچه هلاک شما در آن باشد، زیرا نجات در حق گویی است، و باطل را واگذارید گرچه نجات شما در آن باشد، زیرا هلاکت در باطل گویی است.⁽³⁾

روایت 72

اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: از ما نیست کسی که احادیث و اسرار ما را افشا کند، زیرا او عمداً ما را به کشتن داده است نه از روی اشتباه.⁽⁴⁾

روایت 73

اختصاص: ابوسعید مدائنی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: دوستانم را سلام برسان و به آنها اعلام کن که احادیث ما را در قلعه های محکم و سینه های فقیهان و در صندوقچه ها حفظ نمایند. قسم به کسی که دانه را شکافت. . . شماتت کننده آبروی ما و دشمن جنگ افروز ما، پرخرج تر از افشاء کننده احادیث ما نزد کسی که تحمل آن را ندارد نیست.⁽⁵⁾

روایت 74

الغیبة النعمانی: محمّد خزّاز از امام صادق علیه السلام نقل کرده که آن حضرت فرمود: هر کس سخن ما را با نظر سوء، علیه ما پخش کند، همانند کسی است که حقّ ما را رویاروی انکار کند.⁽⁶⁾

روایت 75

الغیبة النعمانی: حسن بن سری گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: گاهی حدیثی را با یک نفر می گویم، بعد از اینکه از من جدا شد، آن سخن را به همان صورت که آن را شنیده روایت می کند، و در نتیجه من نفرین و بیزاری از وی را حلال می شمارم.

منظور آن حضرت از این سخن این است که حدیث را به کسی بگوید که گنجایش و کشش و تحمّل شنیدنش را ندارد.

«76»

نی: بِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ الْبَطَائِنِیِّ، عَنِ الْقَاسِمِ الصَّیْرَفِیِّ ،عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ ،عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَوْمٌ یَزْعُمُونَ أَنِّی إِمَامُهُمْ وَ اللَّهِ مَا أَنَا لَهُمْ بِإِمَامٍ، لَعَنَهُمُ اللَّهُ کُلَّمَا سَتَرْتُ سِتْراً هَتَکُوهُ، أَقُولُ :کَذَا وَ کَذَا، فَیَقُولُونَ: إِنَّمَا یَعْنِی کَذَا وَ کَذَا ،إِنَّمَا أَنَا إِمَامُ مَنْ أَطَاعَنِی.

«77»

نی:بِهَذَا الْإِسْنَادِ ،عَنِ الْبَطَائِنِیِّ ،عَنْ أَبِی بَصِیرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ :سِرٌّ أَسَرَّهُ اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ وَ أَسَرَّهُ جَبْرَئِیلُ إِلَی مُحَمَّدٍ صلّی اللّٰه علیه و آله ،وَ أَسَرَّهُ مُحَمَّدٌ صلی اللّٰه علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ أَسَرَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ ،وَ أَنْتُمْ تَتَکَلَّمُونَ بِهِ فِی الطُّرُقِ.

«78»

نی: مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ، عَنْ سُهَیْلٍ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَلَاءِ الْمَدَائِنِیِّ ،عَنْ إِدْرِیسَ بْنِ زِیَادٍ الْکُوفِیِّ قَالَ :حَدَّثَنَا بَعْضُ شُیُوخِنَا ،قَالَ: قَالَ: أَخَذْتُ بِیَدِکَ کَمَا أَخَذَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بِیَدِی ،وَ قَالَ لِی :یَا مُفَضَّلُ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَیْسَ بِالْقَوْلِ فَقَطْ لَا وَ اللَّهِ حَتَّی تَصُونَهُ کَمَا صَانَهُ اللَّهُ، وَ تُشَرِّفَهُ کَمَا شَرَّفَهُ اللَّهُ وَ تُؤَدِّیَ حَقَّهُ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ.

«79»

نی: بِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ ،عَنْ حَفْصٍ ،قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام، فَقَالَ لِی :یَا حَفْصُ حَدَّثْتُ الْمُعَلَّی بِأَشْیَاءَ فَأَذَاعَهَا فَابْتُلِیَ بِالْحَدِیدِ .إِنِّی قُلْتُ لَهُ :إِنَّ لَنَا حَدِیثاً مَنْ حَفِظَهُ عَلَیْنَا حَفِظَهُ اللَّهُ وَ حَفِظَ عَلَیْهِ دِینَهُ وَ دُنْیَاهُ ،وَ مَنْ أَذَاعَهُ سَلَبَهُ اللَّهُ دِینَهُ وَ دُنْیَاهُ .یَا مُعَلَّی إِنَّهُ مَنْ کَتَمَ الصَّعْبَ مِنْ حَدِیثِنَا جَعَلَهُ اللَّهُ نُوراً بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ رَزَقَهُ الْعِزَّ فِی النَّاسِ، وَ مَنْ أَذَاعَ الصَّغِیرَ مِنْ حَدِیثِنَا لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَعَضَّهُ السِّلَاحُ، أَوْ یَمُوتَ مُتَحَیِّراً ⁽¹⁾.

«80»

کش: حَمْدَوَیْهِ ،عَنِ ابْنِ یَزِیدَ ،عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ ،عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ، قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنِّی أَقْعُدُ فِی الْمَسْجِدِ فَیَجِی ءُ النَّاسُ فَیَسْأَلُونِّی فَإِنْ لَمْ أُجِبْهُمْ لَمْ یَقْبَلُوا مِنِّی ،وَ أَکْرَهُ أَنْ أُجِیبَهُمْ بِقَوْلِکُمْ وَ مَا جَاءَ عَنْکُمْ فَقَالَ لِیَ: انْظُرْ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مِنْ قَوْلِهِمْ فَأَخْبِرْهُمْ بِذَلِکَ.

«81»

أَقُولُ :رَوَی الطَّبْرِسِیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنِ الثَّعْلَبِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ قَالَ: أَتَیْتُ الزُّهْرِیَّ بَعْدَ أَنْ تَرَکَ الْحَدِیثَ وَ أَلْفَیْتُهُ⁽²⁾عَلَی بَابِهِ، فَقُلْتُ:

روایت 76

الغیبة النعمانی: ابن مسکان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: گروهی مرا امام خود می پندارند، به خدا قسم من پیشوای آنان نیستم. خدا آنان را لعنت کند که هر چه را من پرده پوشی می کنم، آنان پرده اش را می درند (آشکارش می کنند). من چنین و چنان می گویم، آنان می گویند حتما مرادش فلان و بهمان بوده است. من فقط امام کسی هستم که از من فرمانبرداری کند.⁽³⁾

روایت 77

الغیبة النعمانی: از ابو بصیر نقل شده که گفت: شنیدم امام باقر علیه السلام می فرمود: سرّی را خداوند پنهان به جبرئیل گفت و جبرئیل نیز پنهانی به محمّد صلّی اللَّه علیه و آله، و محمّد نیز پنهانی به علیّ علیه السلام، و علی نیز به هر کس که خدا خواست، و هر یک همچنان به دیگری سپردند؛ آنگاه شما بر سر هر کوچه و برزن از آن سخن می گوئید.⁽⁴⁾

روایت 78

الغیبة النعمانی: ادریس بن زیاد کوفی گوید: بعضی از استادان ما روایت کرده و گفت: دستت را گرفتم، آن طور که امام صادق علیه السلام دستم را گرفت و فرمود: ای مفضل، این امر (ولایت) فقط گفتار نیست - نه قسم به خدا - تا او را نگهداری کنی آن طور که خدا او را نگهداری کرده است و شریف نگهدارید آن طور که خدا او را شریف نگه داشته است و حقش را ادا کنید آن طوری که خدا حقش را ادا کرده است.⁽⁵⁾

روایت 79

الغیبة النعمانی: حفص بن نسیب گوید: در آن روزها که معلّی بن خنیس (کارگر امام صادق علیه السلام) کشته شده بود، نزد آن حضرت رفتم، پس به من فرمود: ای حفص، من پاره ای چیزها به معلّی گفته بودم، او آنها را منتشر کرد و خود را به دم تیغ داد. به او گفته بودم ما را سخنی است که هر که آن را نگهدارد (از گفتن آن خودداری کند) خداوند نیز او را حفظ می کند و دین و دنیای او را از آسیب نگه می دارد و هر کس آن را بر خلاف [خواست ما] ما منتشر کند، خداوند نیز دین و دنیایش را از او می گیرد. ای معلّی، هر کس حدیثی از ما را که فهمش مشکل و باور کردنش بر مردم عادی سخت است پنهان نگهدارد، خداوند آن را به صورت نوری در برابر چشمانش قرار می دهد و عزّت در میان مردم را نصیب او می کند، و هر کس که آن حدیث را منتشر کند، مرگ به سراغ او نمی رود تا اینکه اسلحه او را دریابد (با سلاح بقتل برسد) یا با سرگردانی و آوارگی از دنیا برود.⁽⁶⁾

روایت 80

رجال الکشی: ابان بن تغلب گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: در مسجد می نشینم و مردم می آیند از من سؤال می کنند، اگر جواب ایشان را نگویم، از من قبول نمی کنند و دوست ندارم به گفتار شما و احادیث منقول از شما پاسخ گویم؟ به من فرمود: آنچه از اقوال آنان می دانی، برای ایشان بگو.⁽⁷⁾

روایت 81

مؤلف:

طبرسی در مجمع البیان از ثعلبی به سندش از حسن بن عماره روایت کرده که گفت: نزد زهری آمدم - بعد از آن که حدیث گفتن را ترک کرده بود - و او را بر در خانه اش ملاقات کردم، گفتم:

إِنْ رَأَیْتَ أَنْ تُحَدِّثَنِی فَقَالَ :أَ مَا عَلِمْتَ أَنِّی تَرَکْتُ الْحَدِیثَ ؟فَقُلْتُ: إِمَّا أَنْ تُحَدِّثَنِی وَ إِمَّا أَنْ أُحَدِّثَکَ ،فَقَالَ: حَدِّثْنِی فَقُلْتُ حَدَّثَنِیَ الْحَکَمُ بْنُ عُتَیْبَةَ، عَنْ نَجْمٍ الْجَزَّارِ ،قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام یَقُولُ :مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا .حَتَّی أَخَذَ عَلَی أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا قَالَ فَحَدَّثَنِی بِأَرْبَعِینَ حَدِیثاً.

«82»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لَا خَیْرَ فِی الصَّمْتِ عَنِ الْحُکْمِ کَمَا أَنَّهُ لَا خَیْرَ فِی الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ.

«83»

وَ قَالَ علیه السلام :مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتَّی أَخَذَ عَلَی أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا ⁽¹⁾.

«84»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام، شُکْرُ الْعَالِمِ عَلَی عِلْمِهِ أَنْ یَبْذُلَهُ لِمَنْ یَسْتَحِقُّهُ.

باب 14 (من یجوز أخذ العلم منه و من لا یجوز و ذم التقلید و النهی عن متابعة )(غیر المعصوم فی کل ما یقول و وجوب التمسک بعروة اتباعهم )(علیهم السلام و جواز الرجوع إلی رواة الأخبار و الفقهاء الصالحین)

الآیات

اشارة

المائدة:«وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَی مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَی الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْلَمُونَ شَیْئًا وَلَا یَهْتَدُونَ (104)».

الأعراف: «وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَیْهَا آبَاءَنَا (28)».

یونس: « أَفَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا یَهِدِّی إِلَّا أَنْ یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ (35)». (و قال تعالی): «قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا (78)».

مریم: «یَا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جَاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرَاطًا سَوِیًّا (43)».

الشعراء: «قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا کَذَلِکَ یَفْعَلُونَ (74)».

اگر می خواهی برایم حدیث بگو. گفت: نمی دانم، من حدیث گفتن را رها کرده ام. گفتم: یا تو برایم حدیث بگو یا من برایت حدیث می گویم. گفت: برایم حدیث بگو. گفتم: حکم بن عتیبه از نجم جزار روایت کرده که از علی علیه السلام شنیدم می فرمود: خدا از نادانان تعهد نگرفته که علم آموزند ولی از اهل علم تعهد گرفته که به مردم علم یاد دهند. حسن بن عماره گفت: پس زهری برایم چهل حدیث روایت کرد.⁽²⁾

روایت 82

نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: آنجا که باید سخن درست گفت، در خاموشی خیری نیست، چنانکه در سخن ناآگاهانه نیز خیری نخواهد بود.⁽³⁾

روایت 83

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدا از مردم نادان عهد نگرفت که بیاموزند، تا آن که از دانایان عهد گرفت که آموزش دهند.⁽⁴⁾

روایت 84

کنز الکراجکی: و فرمود: شکرگزاری عالم از نعمت علمش این است که آن را به هر که اهلش باشد بذل کند و یاد دهد.⁽⁵⁾

باب چهاردهم : گرفتن علم از چه کسی جایز است، و از چه کسی جایز نیست؟ و مذمت تقلید و پرهیز از پیروی غیر معصوم در تمام گفتارش و وجوب چنگ زدن به طناب محکم اصحاب معصومین علیهم السلام و جواز رجوع به سوی راویان اخبار و فقهای نیکوکار

آیات

{و چون به آنان گفته شود: «به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر[ش] بیایید»، می گویند: «آنچه پدران خود را بر آن یافته ایم ما را بس است.» آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی دانسته و هدایت نیافته بودند؟}

{و چون کار زشتی کنند، می گویند: «پدران خود را بر آن یافتیم و خدا ما را بدان فرمان داده است.» بگو: «قطعاً خدا به کار زشت فرمان نمی دهد، آیا چیزی را که نمی دانید به خدا نسبت می دهید؟»}

{بگو: «آیا از شریکان شما کسی هست که به سوی حقّ رهبری کند؟» بگو: «خداست که به سوی حقّ رهبری می کند» پس، آیا کسی که به سوی حقّ رهبری می کند سزاوارتر است مورد پیروی قرار گیرد یا کسی که راه نمی یابد مگر آنکه هدایت شود؟ شما را چه شده، چگونه داوری می کنید؟}

{گفتند: «آیا به سوی ما آمده ای تا ما را از شیوه ای که پدرانمان را بر آن یافته ایم بازگردانی، و بزرگی در این سرزمین برای شما دو تن باشد؟ ما به شما دو تن ایمان نداریم.»}

{ای پدر، به راستی مرا از دانش [وحی، حقایقی به دست] آمده که تو را نیامده است. پس، از من پیروی کن تا تو را به راهی راست هدایت نمایم.}

{گفتند: «نه، بلکه پدران خود را یافتیم که چنین می کردند.»}

لقمان:«وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ الشَّیْطَانُ یَدْعُوهُمْ إِلَی عَذَابِ السَّعِیرِ (21)».

الصافات: «إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّینَ (69)» «فَهُمْ عَلَی آثَارِهِمْ یُهْرَعُونَ (70)».

الزمر: «وَالَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَی(17)».

الزخرف: «وَکَذَلِکَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَی آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ (23)».

الروایات

«1»

کش: مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ الْکَشِّیُّ، ⁽¹⁾وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَوْفٍ الْبُخَارِیُّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَمَّادٍ الْمَرْوَزِیِّ رَفَعَهُ ،قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :اعْرِفُوا مَنَازِلَ شِیعَتِنَا بِقَدْرِ مَا یُحْسِنُونَ مِنْ رِوَایَاتِهِمْ عَنَّا ،فَإِنَّا لَا نَعُدُّ الْفَقِیهَ مِنْهُمْ فَقِیهاً حَتَّی یَکُونَ مُحَدَّثاً، فَقِیلَ لَهُ :أَ وَ یَکُونُ الْمُؤْمِنُ مُحَدَّثاً ؟قَالَ :یَکُونُ مُفَهَّماً وَ الْمُفَهَّمُ مُحَدَّثٌ.

«2»

کش:حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمُ ابْنَا نُصَیْرٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الرَّازِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَبِیبٍ الْمَدَائِنِیِّ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ السَّائِیِّ، قَالَ: کَتَبَ إِلَیَّ أَبُو الْحَسَنِ الْأَوَّلُ وَ هُوَ فِی السِّجْنِ: وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ یَا عَلِیُّ مِمَّنْ تَأْخُذُ مَعَالِمَ دِینِکَ ؟لَا تَأْخُذَنَّ مَعَالِمَ دِینِکَ عَنْ غَیْرِ شِیعَتِنَا فَإِنَّکَ إِنْ تَعَدَّیْتَهُمْ أَخَذْتَ دِینَکَ عَنِ الْخَائِنِینَ الَّذِینَ خَانُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ خَانُوا أَمَانَاتِهِمْ ،إِنَّهُمُ اؤْتُمِنُوا عَلَی کِتَابِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَلَا فَحَرَّفُوهُ وَ بَدَّلُوهُ ،فَعَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ لَعْنَةُ رَسُولِهِ وَ مَلَائِکَتِهِ وَ لَعْنَةُ آبَائِیَ الْکِرَامِ الْبَرَرَةِ وَ لَعْنَتِی وَ لَعْنَةُ شِیعَتِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

«3»

کش: جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَاتِمِ بْنِ مَاهَوَیْهِ ،⁽²⁾قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ یَعْنِی أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ علیه السلام أَسْأَلُهُ عَمَّنْ آخُذُ مَعَالِمَ دِینِی ؟وَ کَتَبَ أَخُوهُ أَیْضاً بِذَلِکَ ،فَکَتَبَ إِلَیْهِمَا: فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتُمَا فَاعْتَمِدَا فِی دِینِکُمَا عَلَی مُسِنٍّ فِی حُبِّکُمَا وَ کُلِّ کَثِیرِ الْقَدَمِ فِی أَمْرِنَا ،فَإِنَّهُمْ کَافُوکُمَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.

«4»

مع: أَبِی ،عَنْ سَعْدٍ، عَنِ الْبَرْقِیِّ ،عَنْ أَبِیهِ، بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ: لَا تَکُونُ إِمَّعَةً ⁽³⁾تَقُولُ: أَنَا مَعَ النَّاسِ وَ أَنَا کَوَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ.

{و چون به آنان گفته شود: «آنچه را که خدا نازل کرده پیروی کنید»، می گویند: «[نه!] بلکه آنچه که پدرانمان را بر آن یافته ایم پیروی می کنیم»؛ آیا هر چند شیطان آنان را به سوی عذاب سوزان فرا خواند؟}

{آنها پدران خود را گمراه یافتند، پس ایشان به دنبال آنها می شتابند.}

{و[لی] آنان که خود را از طاغوت به دور می دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوی خدا بازگشته اند آنان را مژده باد، پس بشارت ده به آن بندگان من...}

{و بدین گونه در هیچ شهری پیش از تو هشداردهنده ای نفرستادیم مگر آنکه خوشگذرانان آن گفتند: «ما پدران خود را بر آیینی [و راهی] یافته ایم و ما از پی ایشان راهسپریم.»}

روایات

روایت 1

رجال الکشی: ابن حماد مروزی در حدیث مرفوعی روایت می کند که امام صادق علیه السلام فرمودند: جایگاه شیعیان ما را به اندازه آگاهی آنان از روایات ما بشناسید، زیرا ما آنان را فقیه نمی دانیم مگر این که محدث باشند (به آنان الهام گردد). عرض شد یابن رسول الله، آیا مؤمن محدث می شود؟ فرمود: مفهم می شود. (مفهم همان محدث است.)⁽⁴⁾

روایت 2

رجال الکشی: ابن سوید سائی می گوید: امام موسی کاظم علیه السلام از زندان به من نامه نوشت: مسائل دینی خود را از غیر شیعیان ما مپرس، در غیر این صورت، دین خود را از خیانت گران به خدا و رسول گرفته ای؛ چه این که کتاب خدا نزد آنان امانت بود و آنان امین بودند ولی آن را تحریف و تبدیل نمودند، پس لعنت خدا، رسول، فرشتگان، پدران گرامی و نیکوکار من، لعنت من و شیعه من تا روز قیامت بر آنان باد.⁽⁵⁾

روایت 3