مشخصات کتاب

سرشناسه : علیزاده موسوی، سیدمهدی، 1349 -

عنوان و پدیدآور : مکتب دیوبند و جنبش جماعت تبلیغ سیدمهدی علی زاده موسوی / تهیه و تنظیم: معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

مشخصات نشر : قم: پاد اندیشه، 1392

مشخصات ظاهری : 324 ص.

شابک : 6- 40- 5467 - 600 - 978

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : در اصل پایان نامه (فوق لیسانس) - حوزه علمیه قم، 1382.

یادداشت : کتابنامه : ص . [309] - 322؛ هم چنین به صورت زیرنویس.

موضوع: اسلام - هند.

موضوع: اسلام - پاکستان

موضوع: جماعت اسلامی پاکستان

موضوع: مکتب دیوبند.

شناسه افزوده: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. معاونت فرهنگی و تبلیغی. گروه تأمین منابع

رده بندی کنگره : 1392 7 م 8 ع /16/7 BP

رده بندی دیویی: 297/91654

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

بسم الله الرحمن الرحیم

مکتب دیوبند و جنبش جماعت تبلیغ

تهیه و تدوین : دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

معاونت فرهنگی و تبلیغی

سرشناسه : علی زاده موسوی، سیدمهدی

عنوان و پدیدآور : مکتب دیوبند و جنبش جماعت تبلیغ سیدمهدی علی زاده موسوی / تهیه و تنظیم: معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

مشخصات نشر : قم: پاد اندیشه، 1392

مشخصات ظاهری : 324 ص.

شابک : 6- 40- 5467 - 600 - 978

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : در اصل پایان نامه (فوق لیسانس) - حوزه علمیه قم، 1382.

یادداشت : کتابنامه : ص . [309] - 322؛ هم چنین به صورت زیرنویس.

موضوع: اسلام - هند.

موضوع: اسلام - پاکستان

موضوع: جماعت اسلامی پاکستان

موضوع: مکتب دیوبند.

شناسه افزوده: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. معاونت فرهنگی و تبلیغی. گروه تأمین منابع

رده بندی کنگره : 1392 7 م 8 ع /16/7 BP

رده بندی دیویی: 297/91654

مکتب دیوبند و جنبش جماعت تبلیغ

. تهیه و تدوین : دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت فرهنگی و تبلیغی

. نویسنده : سیدمهدی علیزاده موسوی

• ناظر علمی : استاد نجم الدین طبسی

ناشر : پاد اندیشه

. نوبت چاپ : دوم، 1395

. شمارگان : 500

. قیمت : 18/000 تومان

• لیتوگرافی، چاپ و صحافی : چاپخانه دفتر تبلیغات اسلامی

. تلفن و پست الکترونیکی گروه تأمین منابع : 37740397 021 tabligh@dte.ir

با قدردانی از همکارانی که در تولید و نشر این اثر نقش داشته اند :

. ویراستار: امیر بهرام پور • اصلاحات حروف نگاری و صفحه آرایی : اکبر اسماعیل پور

• طراح جلد : سید محمود موسوی . کارشناس برنامه ریزی و ارزیابی آموزشی : محمد حسین هاشمی

• کارشناس بازاریابی : محمود نوراللهی . مسئول چاپ و نشر سید حسین موسوی مجاب

تمامی حقوق این اثر محفوظ است

فهرست

پیش گفتار 15

مقدمه 19

فصل اول : کلیات

1 . اسلام در شبه قاره 27

1,1 . شیعه 27

1,2. اهل حدیث 33

1,3 . احناف 36

1,4 . مکتب کلامی ماتریدی 38

1,5 . تصوف 39

1,5,1. چشتیه 41

1,52 سهروردیه 43

1,5,3. نقشبندیه 44

1,5,4. قادریه 44

2٫1. بنیادگرایی دینی 47

2٫2. نوگرایی 49

3,1. مکتب دیوبند 52

3٫2. مکتب بریله 52

3,3. مکتب مودودی 53

فصل دوم : پیشینه فکری مکتب دیوبند

مقدمه 59

1,1. روش شناسی شیخ احمد سرهندی 62

1,1,1. جایگاه عقل در اندیشه اسلامی 64

1,2. فلاسفه از نگاه شیخ احمد سرهندی 66

1,3. شیخ احمد سرهندی و تصوف (وحدت شهود) 69

1,4 . توحید و شرک از نگاه شیخ احمد سرهندی 70

1,5. شیخ احمد سرهندی و مذهب امامیه 73

2,1 . تولد 76

2,2. تحصیلات 77

2,3. شبه قاره هند در عصر شاه ولی الله (قرن دوازدهم) 78

2,4. روش شناسی شاه ولی الله دهلوی 82

2,5. اجتهاد و تقلید از نگاه شاه ولی الله 83

2,6. حدیث گرایی شاه ولی الله دهلوی 86

2,6,1. پیشینه جریان های حدیثی در شبه قاره 87

2,6,2. علم حدیث در نگاه شاه ولی الله دهلوی 90

2,7. توحید و شرک از نگاه شاه ولی الله دهلوی 94

2٫8. سایر دیدگاه های کلامی شاه ولی الله دهلوی 101

2,9. شاه ولی الله دهلوی و مکتب تشیع 102

2,10. اندیشه سیاسی شاه ولی الله دهلوی 105

3,1. تحفة اثنا عشریه 110

فصل سوم : مکتب دیوبند : تاریخ و شخصیت ها

مقدمه 117

3,1. شیخ الهند، مولانا محمود الحسن 121

3,3. فخر المحدثین مولانا انور شاہ کشمیری 123

3,4. شیخ الاسلام مولانا حسین احمد مدنی 123

3,5. مولانا محمد ذکریا کاندوهلوی 123

3,6. حکیم الامة مولانا اشرف علی تهانوی 124

4,1. اصول هشت گانه مولانا محمد قاسم 126

4,2. اصول هشت گانه مولانا رفیع الدین دیوبندی 127

فصل چهارم : مکتب دیوبند : عقاید و محتوا

مقدمه 131

2,1. فقه : مذهب حنفی 133

2,2. کلام : مکتب ماتریدی 140

2,3. عقاید دیوبند؛ از ادعا تا واقعیت 142

2,3,1. مولد النبی صلی الله علیه وآله 144

2٫3٫2. توسل 147

2,3,3. علم غیب پیامبر صلی الله علیه وآله 149

2,4. مکتب دیوبند و وهابیت 150

2,4,1. تمجید از وهابیت 150

2,4,2. دشمنی با وهابیت 153

2,4,2,1. تضادهای عقیدتی وهابیت و مکتب دیوبند 159

2,4,2,2. کنگره مکه و مقابله با دیدگاه های وهابیت 161

2,5. جمع بندی 167

2,6. مکتب دیوبند و حدیث 169

4,1. ریشه های اندیشه سیاسی دیوبند 177

4,2. جنبش مجاهدین 178

4,3. زمینه های سیاسی تشکیل مکتب دیوبند 180

4,3,1. استعمار انگلستان 180

4,3,2. قیام 1857 و پیامدهای آن 181

فصل پنجم : مکتب دیوبند و تعامل با سایر گرایش ها

1,1 . مکتب بریله (بریلوی) 188

11,1. اختلافات مکتب بریلوی و دیوبند 192

11,1,1. اوصاف و جایگاه پیامبر صلی الله علیه وآله 193

1,1,1,2. قبور 194

1,1,13. مولد النبی صلی الله علیه وآله 195

1,11,4. توسل 196

1,1,1,5. دعا 196

1,1,2 . مکتب دیوبند از نگاه بریلوی ها 196

1٫1٫3 . مکتب بریله از نگاه دیوبندی ها 198

1,2. مکتب دیوبند و دیدگاه مودودی 202

1,21 . اختلاف های فقهی 204

1,2,2 . خلافت 205

1,2,3. صحابه 205

1,2,4. حکمت عملی 207

1,2,5 . فتاوا علیه مودودی 207

2 . مکتب دیوبند و تعامل با سایر مذاهب شبه قاره 212

2,1. مکتب دیوبند و شیعه 212

2,1,1 . تألیف ها و آثار 213

2,1,2. توهین و افترا به شیعه 216

2,2. مکتب دیوبند و اهل حدیث 220

فصل ششم : شبکه جماعت تبلیغ

مقدمه 225

6,1. مراکز اصلی جماعت تبلیغ 235

6,1,1. نظام الدین دهلی 235

6,1,2. رائیوند پاکستان 236

8،1. اجتماع رائیوند 240

8,2. اجتماع داکا (بشوا اجتماع) 241

8،3. اجتماع بوپال هند 242

9,1. تشکیل 242

9,2. امیر جماعت 243

9,3. گشت در جماعت تبلیغ 245

10,1 . حکم شرعی تبلیغ مستورات 248

10,2 . قوانین مستورات 249

10,3. مستورات و تبلیغ 249

11,1 جماعت تبلیغ و منابع مالی 250

11,2. جماعت تبلیغ و سیاست 252

12,1. جماعت تبلیغ و بریلوی ها 257

12,2. جماعت تبلیغ و اهل حدیث و وهابیت 259

15,1. جماعت های تبلیغی خارجی 269

15,2. جماعت های تبلیغی اعزامی به خارج 271

فصل هفتم : مکتب دیوبند در پاکستان

مقدمه 275

1,1 . روح تعصب و جزم اندیشی 276

1,2. تحول ساختاری در آموزه های اعتقادی فرق 277

2,1. فعالیت های علمی آموزشی 278

2،1،1. دارالعلوم کراچی 278

2،1،2. جامعه فاروقیه 280

2,1،3. جامعه اسلامی بن نوری نیوتاون 280

2،1,4. مدرسه دارالعلوم رحمانیه 280

2,1,5. مدرسه دارالعلوم حقانیه (پیشاور) 281

2,2. فعالیت های سیاسی مکتب دیوبند 281

2,21. جمعیت علمای اسلام 285

2،2،2. جمعیت علمای اسلام شاخه سمیع الحق 287

2،2،3. سپاه صحابه 288

4,2,2. لشکر جهنگوی 289

2,2,5. جیش محمد 289

2،2،6 . حرکة المجاهدین 290

فصل هشتم : مکتب دیوبند در جمهوری اسلامی ایران

مقدمه 297

. گروهک جندالله و عبدالمالک ریگی 304

فهرست منابع 309

منابع فارسی 309

منابع عربی 313

منابع اردو 317

منابع انگلیسی 219

نشریات 321

سایت ها 322

پیش گفتار

«وادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَن» ⁽¹⁾

در دهه های اخیر، جهان اسلام به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی و هوشیاری اندیشمندان و منادیان وحدت اسلامی، شاهد پدیده فرخنده بیداری اسلامی است. شرایطی که مسلمانان را یک بار دیگر به سوی جامعه آرمانی اسلامی فراخوانده و بازگشت به سوی تعالیم حیات بخش اسلام را سرلوحه فعالیت خویش قرار داده است. بی شک در چنین شرایطی فعالیت دشمنان اسلام نیز مضاعف شده و یکی از بهترین روش های آنان برای مقابله با همگرایی جهان اسلام و گسترش فرهنگ گفتگو و در نتیجه، تقریب میان فرق و مذاهب اسلامی، ایجاد اختلاف، سوء ظن و تهمت های ناروایی است که میان مذاهب اسلامی ترویج می شود و گاه آن چنان این توطئه کارساز می گردد که تیغ تکفیر، پیکر امت اسلامی را می خراشد.

بی تردید یکی از بهترین روش های مقابله با این فتنه، دوری از تعصبات کور فرقه ای و گفتگوی میان مذهبی بر اساس حکمت، موعظه حسنه و در نهایت، مجادله احسن

است. بی شک اگر مذاهب و نحله های گوناگون مذهبی، راه و روش قرآن را برای گفتگو پیش گیرند، از یک سو، بسیاری از توهمات و تهمت های ناروایی که در سایه تلاش های دشمنان، شکل گرفته، خنثی می شود و از سوی دیگر به برکت تبیین واقعی آموزه های مذاهب اسلامی، انتخاب برای مخاطبان آسان می گردد.

در این میان، یکی از مهم ترین گرایش های فکری که پیروان بسیاری دارد، مکتب دیوبند است. این گرایش مذهبی که خاستگاه آن شبه قاره هند بوده و گاه برخی گروه های افراطی همانند سپاه صحابه و لشکر جهنگوی در پاکستان، خود را به آن منتسب می کنند، در استان سیستان و بلوچستان نیز پیروان بسیاری دارد. علی رغم دیدگاه های معتدل بنیان گذاران آن، این اندیشه متأسفانه در طول تاریخ، در برخی قرائت های خود، دچار افراط و تفریط شده است، تا آنجا که برخی ناآگاهانه آن را به وهابیت تشبیه کرده اند، و با آنکه میان آموزه های مکتب دیوبند و وهابیت، تفاوت بسیار است و یکی از مهم ترین مخالفان وهابیت در شبه قاره برخی علمای دیوبند بوده اند، عده ای افراطی خود را به ناحق منتسب به این گرایش دانسته اند.

چنین وضعیتی اقتضا می کند که این مکتب و آموزه های آن به دقت بررسی شود، و واقعیت آن از میان قرائت هایی که گاه این مکتب را تا سرحد تکفیر اهل قبله پیش می برد، مشخص گردد.

از طرف دیگر، شبکه جماعت تبلیغ به عنوان شبکه ای گسترده در امر تبلیغ که وابسته به این گرایش فقهی - کلامی است، امروز، نه تنها در ایران که در جهان، گسترش فراوانی یافته است و در بسیاری از کشورها نیز شعبه دارد این حرکت نیز هر چند ابتدا توسط مولانا الیاس برای هدایت جامعه عوام هند سامان یافت، اما رفته رفته در طول زمان، افت و خیزهایی را تجربه کرده است که در میان مذاهب اسلامی،

مخالفت پیروان مذاهب اسلامی را برانگیخته است، اما هرگز نمی توان از روش هایی که این شبکه برای تبلیغ به کار می گیرد، غافل شد و به جرئت می توان گفت با توجه به تجربه موفق آن در امر تبلیغ برای فعالیت های تبلیغی، کاملاً قابل بهره برداری است که متأسفانه تاکنون به ویژگی های روشی آن توجه نشده است.

به همین سبب معاونت فرهنگی - تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی، در راستای رسالت مقدس خود، برای آشنایی مبلغان، فرهیختگان و علاقه مندان به مباحث مذاهب و فرق اسلامی، به انتشار اثری پیرامون مکتب دیوبند و شبکه جماعت تبلیغ پرداخته است. ضرورت آشنایی با این موضوع، هنگامی آشکار می شود که مشخص شود این مکتب، به فقه حنفی و کلام ماتریدی منتسب است، و بخش عمده ای از هم وطنان اهل سنت جنوب شرق کشورمان نیز پیرو این مکتب هستند.

لازم می دانم از تلاش های ارزشمند فاضل ارجمند جناب حجت الاسلام والمسلمین دکتر علیزاده موسوی در نگارش این اثر و حمایت های بی دریغ جناب آقای دکتر سلیمانی، ریاست محترم مرکز آموزش های کاربردی این معاونت، در به ثمر رسیدن این پژوهش تشکر و قدردانی گردد.

سعید روستا آزاد

معاون فرهنگی و تبلیغی

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

مقدمه

اگر در گذشته، مناطقی همانند مصر و حجاز نقش اصلی را در تحولات جهان اسلام ایفا می کردند، در عصر حاضر منطقه شبه قاره نیز از اهمیت بسیاری برخوردار گشته است. این منطقه افزون بر آنکه یکی از قطب های مهم جمعیتی جهان اسلام است، اکنون خاستگاه بسیاری از اندیشه های سیاسی، اعتقادی و کلامی نیز می باشد.

با نگاهی به فضای مذهبی شبه قاره، نخستین مسئله ای که ذهن هر محققی را به خود جلب می کند، تنوع مذاهب و قرائت های مختلف از اسلام در این منطقه است. عدم تعامل و درک متقابل گروههای مذهبی و وجود تعصبات شدید که گاه به خشونت ها و

ستیزه جویی های خونبار می انجامد، خصوصیتی است که به این منطقه اختصاص دارد و در سایر کشورهای اسلامی، کمتر دیده می شود.

در این منطقه، رمی به کفر، ارتداد و شرک، امری ساده تلقی می گردد و گاه بر اثر اختلاف های فرعی فقهی، مذهب یا گرایشی به وسیله دیگری به کفر و زندقه متهم می شود.

البته پس از استقلال پاکستان در سال 1366ق ، پاکستان کانون بحران های شبه قاره شد و اکنون در پاکستان، خشونت های مذهبی و درگیری های خون بار بیش از سایر کشورهای اسلامی دیده می شود. وجود احزاب مختلف که به طور عمده ریشه مذهبی دارند و گروه های تروریستی مذهبی که تنها هدفشان از میان بردن فیزیکی مخالفان است، از ویژگی های منحصر به فرد این کشور شمرده می شود.

اما آنچه شرایط پاکستان و آشنایی با گرایش های مختلف موجود در آن را ضروری می کند، پیوندهای فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و سیاسی مناطق مرزی شرق و جنوب شرق جمهوری اسلامی ایران با این کشور است؛ بدین معنا که جامعه اهل سنت سیستان و بلوچستان و بخش معظمی از اهل سنت استان خراسان، تحت تأثیر مستقیم آموزه های مذهبی پاکستان هستند و گرایش های فکری و حتی مذهب خود را از این منطقه اقتباس کرده اند. اکنون بخش عمده ای از روحانیون به نام این مناطق، تحصیل کرده حوزه های علمیه هند و پاکستان هستند و چشم به دیدگاه های فکری علمای شبه قاره دارند. همچنین وجود بیش از نهصد کیلومتر مرز مشترک، بسیاری از بحران های کشور پاکستان - به طور عمده مذهبی - را به جمهوری اسلامی ایران منتقل می کند و معاندان، مناطق مرزی را برای مبارزه با تشیع و جمهوری اسلامی ایران، مناسب و مساعد یافته اند.

چنین مقابله هایی افزون بر حوزه اندیشه گاه رنگ خشونت به خود می گیرد و در قالب درگیری ها و کشتارهای خونین رخ می نماید، که نمونه های آن را در گروه تروریستی جندالله به خوبی می توان مشاهده کرد.

البته نباید این نکته را فراموش کرد که اختلاف های موجود در پاکستان و به تبع آن در مناطقی مانند سیستان و بلوچستان تنها میان پیروان مذاهب گوناگون نیست، بلکه گاه میان پیروان یک مذهب اما با گرایش های مختلف است، تا آنجا که به راحتی

یکدیگر را به کفر و ارتداد متهم می کنند.

نکته دیگر آنکه گرایش های مذهبی موجود در پاکستان، تأثیرهای مستقیمی بر مسلمانان سایر کشورها همانند افغانستان، کشورهای آسیای میانه، کشورهای آفریقایی عربی و حتی اروپایی داشته است که در خلال تحقیق اشاره خواهد شد.

اما آنچه در این تحقیق مورد بررسی و کنکاش قرار گرفته است، یکی از مهم ترین گرایش های موجود در منطقه شبه قاره، یعنی «مکتب دیوبند» است. گرایشی که مرکز آن «دارالعلوم» پس از الازهر مصر، بزرگ ترین مرکز علمی جهان اسلام شمرده شده است و تاکنون بیش از 65000 فارغ التحصیل داشته است. در حال حاضر بیش از پانزده هزار مدرسه علمیه در آسیا و چهل هزار مدرسه در سراسر جهان بر اساس آموزه های این مکتب آموزش می بینند. ⁽¹⁾

مکتبی که در بعد سیاست نیز به رشد و گسترش در خور توجهی دست یافته است و احزاب وابسته به آن، نقش مهمی در تحولات پاکستان بازی می کنند.

مسلکی که دارای بزرگترین اهرم تبلیغاتی در جهان اسلام با نام «جنبش جهانی جماعت تبلیغ» با بیش از هزاران شعبه در سراسر جهان است و آموزه های این مکتب را در اقصی نقاط جهان می پراکند و پس از مراسم حج، بزرگ ترین اجتماع اهل سنت در جهان را برگزار می کند. ⁽²⁾

اما آنچه تحقیق و آشنایی کامل با اعتقادات و محتوای این مکتب را حیاتی تر می کند، رواج این مکتب در جنوب شرق جمهوری اسلامی ایران است. بیش از نود درصد از اهل سنت استان سیستان و بلوچستان و بسیاری از اهل سنت جنوب خراسان،

پیرو این مکتب هستند و از تعالیم آن پیروی می کنند. علمای بزرگ اهل سنت این مناطق نیز دل بستگی و ارادت خاصی به علمای سلف و خلف این مکتب در منطقه شبه قاره دارند و با تعابیری والا از آنان نام می برند و گفته های آنان را با جان و دل می پذیرند.

این در حالی است که بسیاری از افراد به سبب عدم آشنایی با این مکتب، پیروان آن را وهابی فرض کرده و به طور رسمی به آن ها وهابی می گویند، در حالی که یکی از مهم ترین دشمنان وهابیت در منطقه شبه قاره، مکتب دیوبند بوده و علمای بزرگ این مکتب علیه وهابیت، مقالات و کتاب های بسیاری نوشته اند ⁽¹⁾و چنین نسبتی نه تنها موجب آزردگی اهل سنت این منطقه را فراهم کرده است، بلکه وهابیت نیز از این شرایط برای همگرایی با اهل سنت استفاده می کند.

حتی می توان گفت بسیاری از آموزه های این مکتب به صورت تحریف شده در جامعه اهل سنت جنوب شرق ایران گسترش یافته است و بنیان گذاران آن به چنین دیدگاه هایی ملتزم نبوده اند.

اما علی رغم چنین شرایطی، تاکنون تحقیق جامعی پیرامون اعتقادات، پیشینه و نظام فکری این مکتب در کشور انجام نشده است و به جز اشاراتی اجمالی در برخی کتاب های کلامی، تاریخی و مقالات پراکنده، اثری مستقل در این زمینه مشاهده نمی شود؛ این در حالی است که هرگونه سیاست گذاری و تصمیم گیری، مبتنی بر آشنایی کامل با اعتقادات و عملکرد این مکتب در ادوار مختلف است.

به همین سبب در این تحقیق در حد بضاعت تلاش شده است، به گونه ای ریشه ای، تاریخ، عقاید، و فعالیت های سیاسی این حرکت، کالبد شکافی شود، تا بتواند تصویری نسبتاً روشن از این مکتب ارائه دهد.

از طرف دیگر از آنجا که پیرامون این موضوع، حداقل در زبان فارسی، منابع زیادی وجود ندارد، بیشتر منابع را خود نگارنده در سفر به مناطق مختلف هند و پاکستان تهیه کرده و بخشی نیز نتیجه تحقیق میدانی و مصاحبه حضوری با بزرگان این مکتب در منطقه شبه قاره است.

تحقیق حاضر، پایان نامه نگارنده در حوزه علمیه قم است که در سال 1382 ش. دفاع شد، اما از آن زمان تاکنون، فرصت مناسبی برای بازبینی و بررسی دوباره آن برای انتشار فراهم نگردیده بود. از این رو، تلاش شد با مراجعه به منابع جدیدتر و با توجه به وضعیت معاصر این مکتب در شبه قاره، مطالبی که گذشت زمان گرد کهنگی بر آن می نشاند، تا حدودی به روز گردد.

در پایان بر خود لازم می دانم از همه نهادها و عزیزانی که زمینه مسافرت های تحقیقاتی و همچنین امکان دیدار و گفتگو با شخصیت های بزرگ مکتب دیوبند و بازدید از مراکز این مکتب را فراهم نمودند، صمیمانه تشکر کنم.

امید که در سایه نقد منصفانه و تعاملات علمی به جای خصومت و دشمنی های جاهلانه، جامعه اسلامی شاهد بازگشت به عصر عظمت و شکوه دوباره خود باشد.

سید مهدی علیزاده موسوی

20 ذی الحجه 1434

فصل اول : کلیات

اشاره

1. اسلام در شبه قاره

اشاره

اسلام در سال 44 ق. به وسیله «مهلب بن ابی صفره» از راه کابل و خیبر و بعد در سال 94 ق. به وسیله «محمد بن قاسم» از راه بلوچستان به سند و هند رسید. نخستین مسلمانان فاتح شمال غربی هند، غزنویان شافعی مذهب بودند، اما از روزگار سلطنت سلطان مسعود (40 - 1030 ق.) مکتب حنفی رفته رفته در غزنه، جایگزین مذهب شافعی شد. ⁽¹⁾

مسلمانان شبه قاره هند، یکی از متنوع ترین مجموعه های اسلامی از نظر مذهب در میان مسلمانان جهان هستند. هر چند این منطقه بیشتر تحت نفوذ مذهب حنفی است، اما در دل همین مذهب نیز گرایش هایی در طول تاریخ پدید آمده است که با یکدیگر در تضاد هستند. مهم ترین فرقه های اسلامی موجود در این منطقه عبارت اند از:

1-1. شیعه

شیعیان در برابر اکثریت سنی، بزرگ ترین اقلیت اسلامی در شبه قاره هستند. پس از ایران، منطقه شبه قاره، بزرگ ترین جامعه شیعی را در خود جای داده است. نفوذ شیعیان در شبه قاره هند از قدمت زیادی برخوردار است. این نفوذ در کشمیر و دکن و در دوران

سلسله مغول بیشتر بود، به گونه ای که گاه به تشکیل حکومت از سوی آنان منجر شده است. بنابراین، نوعی هویت شیعی از دیرباز در شبه قاره هند وجود داشته و در طول تاریخ، با فراز و نشیب هایی همراه بوده است. در دوران پادشاهی بیجاپور (عادل شاهیان) در خلال سال های 1490 تا 1686 م. و با توجه به نفوذ سلسله صفویه در این منطقه، آیین های مذهبی و مراسم عبادی، شکل شیعی به خود گرفت و در دوران اسماعیل عادل شاه (1534م.) تشیع در نظام اداری به شدت گسترش یافت و نام شاه صفوی در خطبه جمعه ذکر می شد، اما در مقابل، اورنگ زیب - پادشاه مغول - (1618 - 1707 م.) به شدت با شیعه دشمن بود و همو سلسله عادل شاهیان را برانداخت. به سبب دشمنی او با شیعیان، متعصبان به وی لقب «محی الدین» داده بودند. در دوره های بعد نیز حضور شیعه در شبه قاره فعال بوده است که یک نمونه برجسته آن، مبارزه «نواب حیدر علی خان» و فرزندش «تیپوسلطان» علیه استعمار انگلستان بود. ⁽¹⁾

در مورد تعداد شیعیان شبه قاره، آمار دقیقی در دست نیست. ⁽²⁾سلفیان، آمار شیعیان را بسیار کم اعلام می کنند، در حالی که برخی در تعداد شیعیان شبه قاره مبالغه می کنند. بنا بر آماری که در سال 1340ش گرفته شده است، شیعیان بیشتر از ده درصد جامعه مسلمان شبه قاره را به خود اختصاص داده اند. ⁽³⁾

قدیمی ترین سازمان شیعی در منطقه شبه قاره، «آل آینه» یا «شیعه کنفرانس» نام دارد

که در سال 1335 ق. در شهر لکنهو تأسیس شد و مهم ترین هدف آن، متحد ساختن شیعیان در سراسر هند قدیم بود که بعدها اعضای آن در استقلال پاکستان، نقش به سزایی ایفا کردند. این حزب، نتیجه برخی حوادث فرقه گرایانه در شهر لکنهو بود که در پی آن، شیعیان شبه قاره، تشکیل این سازمان را لازم دیدند. ⁽¹⁾«سازمان پاسداری از حقوق شیعیان»، دومین تشکیلات قدیم شیعیان است.

تعامل شیعه با اهل سنت در منطقه شبه قاره به یک صورت نبوده است، چه اینکه اختلاف ها و مشرب های مختلفی که در میان خود اهل سنت وجود داشته، نگرش و تعامل آنان را با شیعه شکل داده است.

مهم ترین مخالفان شیعه در هند، سلفیان بوده اند؛ یعنی کسانی که به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم از ابن تیمیه و اندیشه کلامی او تأثیر پذیرفته اند. هرچند تا قبل از شاه ولی الله دهلوی تقابل میان شیعه و سنی در هند وجود داشت، اما از دوران شاه ولی الله دهلوی این تقابل، شفافیت بیشتری یافت. ⁽²⁾

یکی از مهم ترین آثار علیه شیعه کتابی است که عبدالعزیز دهلوی - فرزند شاه ولی الله دهلوی - با نام تحفه اثنی عشریه نگاشت این کتاب، با توجه به جایگاه شاه عبدالعزیز دهلوی، تأثیر بسیاری بر جامعه هند برجای گذاشت و ردیه های مختلفی در برابر آن به وسیله متکلمین شیعه نگاشته شد، که مهم ترین و کامل ترین آن ها، کتاب عبقات الانوار، تألیف «میر حامد حسین موسوی هندی» است، که به گونه ای منطقی و عقلی به اتهامات و افترانات شاه عبدالعزیز پاسخ گفته است. ⁽³⁾

در دهه های بعد نیز همچنان درگیری و نزاع میان شیعیان و اهل سنت سلفی وجود داشته است و در این میان، برخی علمای دیوبندی، فتاوایی علیه شیعه دادهاند.

البته در دوران قبل از استقلال پاکستان، هر چند اختلاف های درونی میان جامعه اسلامی وجود داشت، اما دشمنان مشترک خارجی و تهدیدهایی که اصل جامعه اسلامی را تهدید می کرد، کمتر به اختلاف های شیعه و سنی، اجازه بروز می داد و فقط این اختلاف ها در محافل علمی و میان نخبگان و در داخل کتاب ها مشاهده می شد. هدف مشترک همه مسلمانان، یعنی مبارزه با استعمار انگلستان و هندوها، تا حدودی اختلافات فرقه ای را کمرنگ می کرد.

هم چنین نقش شیعیان شبه قاره در شکل گیری پاکستان را هرگز نباید نادیده گرفت. به جز «محمد علی جناح» بنیانگذار پاکستان و رهبر حزب مسلم لیگ که شیعه بود، بسیاری از اعضای بلندپایه این حزب نیز از بزرگان شیعه شبه قاره بودند. در جریان مبارزات استقلال طلبانه، هشتاد درصد شیعیان هند از نظریه تأسیس یک کشور مستقل مسلمان هواداری نموده و به تقویت این دولت همت گماشتند. این در حالی بود که حزب کنگره هند تلاش بسیاری انجام داد تا شیعیان را به طرف خود جلب نماید و از تشکیل یک دولت مستقل جلوگیری نماید. اظهار نظر صریح محمد علی جناح مبنی بر حفظ حقوق شیعیان در پاکستان جدید، این امیدواری را در شیعیان به وجود آورد که با شکل گیری یک کشور مسلمان جدید، هم طراز و همسان با دیگر مسلمانان قرار بگیرند.

پس از استقلال پاکستان نیز محمد علی جناح، شخصی شیعه به نام «محمدعلی تقوی» را به عنوان اولین شهردار کراچی - پایتخت - تعیین کرد. وی در نخستین ماه محرم پس از استقلال، دسته جات عزاداری را در کراچی به راه انداخت. در آن زمان، سیاست مداران

مسلم لیگ از جمله لیاقت علی خان که سنی بود، در مراسم عزاداری حسینی شرکت می کردند و حساسیتی در این باره وجود نداشت. همچنین در قانون اساسی پاکستان، هیچ اشاره ای به مذهب نشده که خود مؤید این نکته است که تدوین کنندگان آن در جهت وحدت ملی و عدم توجه به حساسیت های مذهبی - فرقه ای گام برداشته اند. این عدم حساسیت به حدی بود که در سرود ملی این کشور، از پاکستان به نام کشور حسین علیه السلام یاد شد. ⁽¹⁾

همچنین پس از استقلال پاکستان، نخستین رئیس جمهور این کشور «اسکندر میرزا» شیعه بود و در دو قانون اساسی این کشور که به ترتیب در سال های 1376 ق. و 1382 ق اعلام گردید، با تاکید بر انطباق با قرآن و حدیث تصریح می کند که سنت برای هر یک از فرقه های اسلامی بر طبق تعبیر خود آن فرقه، قابل اجرا می باشد.

اما در اوایل دهه 1380 هنگامی که برخی متعصبان سلفی، تقاضای تشکیل حکومت اسلامی مطلوب خویش را شدت بخشیدند، به تدریج اختلاف ها افزایش یافت؛ از دهه 60 میلادی به بعد موضوع عزاداری شیعیان به مسئله درگیری میان سلفی های رادیکال و شیعیان مبدل گردید و طبیعی بود که شیعیان نیز برای استیفای حقوق خود دست به سازماندهی بزنند. ⁽²⁾

تضییع حقوق شیعیان در دوران حکومت ایوب خان (1389 - 1378 ق.) موجب

گردید که شیعیان به شکل مؤثرتری در جریان های سیاسی کشور وارد شوند، از جمله تبعیض هایی که در این دوره نسبت به شیعه روا داشته می شد، اجبار به آموزش فقه حنفی به کودکان شیعه بود.

کودتای ژنرال ضیاء الحق در سال 1397 ق، با اعلام اجرای قوانین اسلامی در پاکستان و رسالتی که در این خصوص برای خود قائل بود، نگرانی شدید شیعیان را فراهم کرد. اجرای سیاست های ضیاء الحق، سبب گسترش فرقه گرایی مذهبی و بسط قرائت های متحجرانه از اسلام و ارعاب و خشونت، در سایه دین شد تشکیل گروه های افراطی و کشت و کشتارهای وسیع و در دوره های بعد، ترور شخصیت های شیعی همانند «عارف الحسین حسینی» و ... پیامد چنین وضعیتی بود.

البته چه در دوران پیش از استقلال و چه بعد از آن شیوه برخورد اهل سنت با شیعه، یک نواخت نبوده و بسته به نگرش ها و گرایش ها متفاوت بوده است. به عبارت دیگر، در حالی که در پاکستان سلفی ها که شامل شاخه افراطی دیوبندی ها، نیز می شود، به شدت با شیعیان مخالفند و در این مسیر از هیچ خشونتی فرو گذار نمی کنند، بریلوی ها و دیگر مذاهب غیر سلفی با شیعیان تعامل مناسبی دارند و در مراسم های یکدیگر شرکت کرده و به دور از اختلاف های مذهبی در کنار یکدیگر زندگی می کنند.

همچنین باید توجه داشت که خود جامعه شیعیان در شبه قاره هند، دارای تقسیم های درونی دیگری هستند که از آن جمله می توان به «دوازده امامی ها»، «بهره ها»، «خوجه ها» و «اسماعیلیه» ⁽¹⁾

Sterm, Ismaili, propaganda an Fatimid rule insind, ic p 298-307.

1-2. اهل حدیث

در قرن نوزدهم، تحت تأثیر متکلمین نجد و حجاز «جنبش محدثین» در شبه قاره پدیدار گشت که نمایندگان اصلی آن صدیق حسن خان (م 1307ق) و «نذیر حسین دهلوی» (ت. 1250ق) بودند که ایمان و اعتقادشان بر مجموعه کهن احادیث نبوی استوار بود. آنها تقلید از هیچ یک از چهار مکتب فقهی را جایز نمی دانستند و در نتیجه «غیر مقلد» نامیده شدند. آنان اعتقاد داشتند که هر مسلمان آگاهی قادر به استنتاج از قرآن و حدیث می باشد. اینان به اجماع فقهای سلف مقید نماندند و دامنه توحید را بسیار محدود کردند و هر عملی که با قول یا فعل یا تقریر پیامبر صلی الله علیه وآله هماهنگی نداشت را بدعت قلمداد کردند. ⁽¹⁾

چنان که از نام اهل حدیث پیداست، آنان منابع فقه را به قرآن و سنت منحصر می کنند و به همین دلیل، اجماع و آرای عالمان نخستین را به شدت نقد می کنند. به نظر «قمر احمد عثمانی» انتقادهای پیاپی اهل حدیث از عالمان پیشین، قداست هزار ساله امامان فقه را از بین برده است. ⁽²⁾

به گفته «احسان الهی ظهیر» عالم بزرگ اهل حدیث:

«تقلید از علما و اندیشمندان یک نسل و یا یک مقطع زمانی خاص، نه تنها جایز نیست، بلکه نادرست و اشتباه می باشد.» ⁽³⁾

چنین دیدگاه هایی این گروه را به وهابیت نزدیک می کند. آنان نیز همانند وهابی ها، تقلید را جایز نمی دانند، پیشوایان فقه اهل سنت را نقد می کنند و با مراجعه به ظاهر احادیث و نقل گرایی مفرط، عقل و جایگاه آن را نادیده می گیرند .

پس از استقلال پاکستان، ثقل فعالیت های اهل حدیث در پاکستان متمرکز شد و در حال حاضر، جهت گیری فعالیت های جمعیت اهل حدیث در پاکستان به طور عمده مذهبی و فرهنگی است تأسیس مدارس، مساجد و انجام امور تبلیغی، از مهم ترین فعالیت های آنان به شمار می رود.

این گروه در پاکستان به دنبال جامعه ای سنّی استوار بر پایه کتاب سنت و عملکرد خلفای راشدین هستند، ⁽¹⁾اما بیش از آنکه مانند سلفی گری وهابی، در پی تکفیر و تهییج برای انجام عملیات های تروریستی باشند، رویکرد مذهبی و فرهنگی دارند. مرکز اصلی این گروه در «گوجران واله» از توابع استان پنجاب قرار دارد. ⁽²⁾

در سال های اخیر، شاخص ترین و پرکارترین شخصیت اهل حدیث پاکستان، احسان الهی ظهیر بوده است. وی دیدگاهی به شدت فرقه گرایانه داشت و مورد بیشترین بهره برداری سلفی های وهابی قرار گرفت. او با تندروی هایی که در این زمینه داشت، موجب شد جمعیت اهل حدیث که حزب رسمی مکتب اهل حدیث بود، به دو شاخه تقسیم شود. وی با نگاشتن کتاب هایی بسیار تند علیه شیعه آتش نفاق را، افزون بر اینکه میان مسلمانان سنی برافروخت، میان شیعیان و اهل سنت نیز شعله ور ساخت. او با متهم ساختن شیعه به قائل بودن به تحریف قرآن، ⁽³⁾مخدوش کردن جایگاه اهل بیت علیهم السلام ⁽⁴⁾شیعه را خارج از اسلام می شمارد. ⁽⁵⁾چنین دیدگاه هایی در آثار او، وهابی ها را به شدت وسوسه کرد که از وی بیشترین بهره را ببرند؛ بنابراین، سلفی های وهابی

کتاب های او را چاپ و در شمارگان بالا در سطح گسترده ای منتشر می کنند. ⁽¹⁾وی سرانجام در سال 1408 ق. در یک حادثه بمب گذاری کشته شد.

البته در میان اهل حدیث، تنها شخصیتی که تا این اندازه ابزار دست وهابی ها قرار گرفت، همو بود و چنان که گفته شد، بیشتر اهل حدیث، رویکرد فرهنگی و مذهبی دارند. اهل حدیث با سلفی های عربستان سعودی رابطه زیادی دارند و عربستان با توجه به دیدگاه های تند این گروه علیه مسلمانان - چه شیعه و چه سنی - به شدت از آنان دفاع می کند.

در فاجعه جمعه خونین مکه، اهل حدیث پاکستان، به طور رسمی از عربستان حمایت کردند و «عبدالرحمن سلفی» حجاج ایرانی را افرادی نامید که حرمت حرم را نگاه نداشتند و به همین سبب از بین رفتند. ⁽²⁾

برخی شخصیت های اهل حدیث پاکستان عبارت اند از: «مولانا عبدالرحمن سلفی» مدیر حوزه «دارالعلوم تعلیم قرآن»، «حافظ عبد القادر روبری»، «مولانا عبدالستار» و «احسان الله الهی ظهیر» (کشته شده است).

در آغاز قرن بیستم، افرادی از میان گروه جنبش محدثین به نام «اهل القرآن» پدید آمد که عقیده شان منحصراً بر استفاده از قرآن، با طرد سنت پیامبر به عنوان منبعی شرعی استوار بود. ⁽¹⁾

3-1. احناف

در طول تاریخ ورود اسلام به منطقه شبه قاره مذهب حنفی در تمام مناطق آن، پیروان بسیاری داشته است و کم وبیش در تمام دوره ها میتوان حضور پررنگ این مذهب را در حکومت و فقه مشاهده کرد به جز موارد اندکی، حاکمان مسلمان نیز در هند، همواره مروج این مذهب بوده اند. «علاء الدین خلجی» (م 715 ق) که یکی از حاکمان هند بود، مذهب حنفی را در هند رسمیت داد. برخی، علل طرفداری وی از مکتب حنفی را چنین توجیه کرده اند که از آنجا که هندوها بخش معظمی از جامعه هند را تشکیل می دادند و در میان ائمه اربعه نیز تنها ابو حنیفه قبول جزیه را از مشرکان جایز می دانست، او با این تدبیر هم جان هندوان را حفظ کرد و هم خزانه خود را غنی ساخت. ⁽³⁾

امپراتوری مغول نیز سال ها بر شبه قاره حکومت کردند مغولان نیز مسلمانانی حنفی مذهب بودند و در دوران آنها فقه حنفی در این منطقه، آیین رسمی مسلمانان شد. «اورنگ زیب» (1618 - 1707 ق.) که آخرین فرمانروای مغول بود، به تقویت بیش از حد مذهب حنفی پرداخت و مذهب تشیع که در عصر «اکبر» (1605 1542م.) «جهانگیر» (1569 - 1627م) و «شاه جهان» (1592 - 1666م.) به وسیله علما و رجال ایرانی، در سراسر هند رونق یافته بود را تضعیف کرد و به عنوان حاکم الهی از سوی علمای اهل سنت معرفی

شد. در دوران اورنگ زیب و تحت توجهات وی «فتاوی عالم گیری» که مجموعه ای بزرگ از احکام فقهی بود تألیف شد. این کتاب که در خارج از هند به «فتاوی هندیه» شهرت یافته است، به وسیله «نظام الدین برهانپوری» و 24 تن از علمای دیگر تدوین شد و در حقیقت، فقه فتوایی سنتی است. ⁽¹⁾

تا قبل از آمدن مغولان، علمای حنفی مکمل دربار سلطان به شمار می رفتند و به مثابه ابزاری در اختیار قدرت بودند. در مسائل علمی نیز فعالیتی دیده نمی شد و بیشتر تأکید بر تداوم تدریجی سنت «تقلید» بود. علما به طور عموم بر ظواهر تکیه می کردند و حتی در زمینه فقه اسلامی نیز از افتتاح باب تازه ای عاجز بودند. مدارس دینی، جنبه حرفه ای به خود گرفته بودند؛ حرفه ای شدن علمای دینی، تا حدودی توانایی ارشاد اسلامی را در قرون نه و ده به تدریج تضعیف کرد و زمینه فعالیت دیگر مکاتب فکری را فراهم کرد که از آن میان شیعه بود که در کتاب های علمای احناف هر گاه از «بیماری بدعت» نام برده شده، مراد رواج تشیع است.

مذهب حنفی در دوران انحطاط امپراتوری مغول و ظهور بریتانیایی ها در قرن هجده و نوزده، آیین رسمی اکثریت انبوهی از نخبگان مسلمان و توده های مسلمان باقی ماند و مخالفت ها با آن سطحی و فاقد هرگونه جاذبه عمومی بود. نمونه ای از این مخالفت ها، بنیادگرایی اهل حدیث نسبت به اهل سنت بود که با مخالفت علمای مکتب کلامی دیوبند روبه رو شد.

«شبلی نعمانی» به قدری شخصاً به ابوحنیفه علاقه داشت که خود را نعمانی نامید. مکتب حنفی در این دوره به سبب رشد بسیار، به تجدید حیات نیازی نداشت، اما آثار چندی در دفاع از آن در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به وسیله دانشمندانی مثل «احمد علی بتالوی» ⁽²⁾و «ظهیر احسن نیموی» و «اسد الله تلهاری» ⁽³⁾نوشته شده که

این آثار، موضع تقلید فقهی را که در اواخر قرن نوزدهم به وسیله بنیاد گرایانی مانند اهل حدیث مورد حمله قرار گرفته بود تقویت می کرد .

1-4. مکتب کلامی ماتریدی

ابو منصور ماتریدی از متکلمین قرن چهارم (250 - 333 ق.) و مؤسس فرقه ماتریدیه است. خاستگاه وی ماترید، از مناطق سمرقند در خراسان بزرگ است. در آن زمان از نظر فقهی مذهب حنفی در خراسان رواج کامل داشت؛ از این جهت، حنفی ها گرایش فراوانی به ماتریدی پیدا کردند، در حالی که شافعی ها بیش از همه به اشعری گرویدند. ⁽¹⁾

شاید علت دیگر استقبال حنفی مذهبان از مکتب کلامی ماتریدی، تأثیر پذیری وی از اندیشه های کلامی ابوحنیفه که در «فقه اکبر» و دیگر کتاب های او آمده است باشد. ⁽²⁾چنین وضعیتی سبب شده است که مکتب ماتریدی نسبت به مکتب اهل حدیث و اشاعره، از عقل گرایی بیشتری برخوردار باشد. به گفته ابوزهره :

«در طریق ماتریدی، عقل از قدرت بیشتری برخوردار است در حالی که اشاعره به نقل پای بندترند و در حقیقت مکتب اشعری، مکتبی است میان اعتزال و اهل حدیث و مکتب ماتریدی مکتبی است میان معتزله و اشاعره...». ⁽³⁾

جدای از عقاید این مکتب، به هر حال در شرق ،اسلامی اندیشه کلامی ماتریدی

گسترش و رشد بسیاری داشته است و منطقة شبه قاره و حتی جنوب شرقی جمهوری اسلامی ایران، در حوزه کلام، پیرو این اندیشه اند.

اما پرسش مهم این است که علیرغم گرایش احناف شبه قاره به مکتب کلامی ماتریدی و تمایل بیشتر این مکتب به عقل گرایی، چگونه است که بخش معظمی از اهل سنت این منطقه در گرایش های تند حدیث گرایی غوطه ورند؟ چهره هایی همانند شیخ عبدالحق دهلوی، شاه ولی الله دهلوی، فرزندش شاه عبدالعزیز محدث دهلوی و بسیاری از علمای دیوبند، هر چند از نظر فقهی خود را پیرو ابوحنیفه عقل گرا و از نظر کلامی پیرو ابو منصور ماتریدی می شمارند، اما در حوزه روش شناسی و معرفت شناسی، به ترتیب، رویکردی نقل گرایانه و حدیث گرایانه دارند؟

5-1. تصوف

اشاره

از دیرباز در شبه قاره، فرقه ها و اندیشه های عرفانی و صوفیانه، جایگاه بسیار مهمی داشته و مورد توجه عموم مردم این منطقه بوده است در تمام ادیان این منطقه به هر حال نوعی از تصوف وجود دارد و سابقه آن، گاه به چندین هزار سال می رسد.

بر همانیان با قدمت سه هزار ساله، معتقدند که انسان، تنها در صورتی سعادتمند خواهد شد که جمیع علایق مادی را ترک گوید و تمنیات و مشتهیات مادی را در خود از بین ببرد.

آیین جین - با سابقه 2500 ساله - پیروان خود را به زهد و خود فراموشی و کف نفس و نوعی رهبانیت افراطی دعوت می کند.

همچنین در مذهب یوگ که پیروان آن به نام جوکیان معروف اند، انقطاع از جهان مادی به وسیله ریاضت های جان فرسا و تمرینات شاق و ترک همه چیز، تنها راه رهایی از تجدید زندگی تناسخ و نیل به مقام اتصال و اتحاد با روح کلی است.

در آیین بودا نیز ترک دنیا و ریاضت کشی به عنوان یک اصل مسلم و اجتناب ناپذیر دیده می شود. ⁽¹⁾

فضای عمومی حاکم بر منطقه شبه قاره، تأثیرهای مستقیمی بر مذاهب اسلامی این منطقه نیز داشته است و از همان بدو ورود اسلام به منطقه، همگام با معارف اسلامی، آموزه های صوفیانه نیز رشد بسیاری داشته است، تا آنجا که نمی توان گرایش های اسلامی را بدون توجه به مکاتب و مشارب صوفیانه مطالعه کرد.

در نگاه علمای مسلمان هند، افزون بر شریعت، طریقت نیز لازم است. به اعتقاد آنها طریقت راهی است که انسان را به خدا می رساند، اما شریعت انسان را به بهشت می رساند. طریقت مخصوص و شریعت عام است. ⁽²⁾

گفته اند نخستین صوفی مسلمانی که در منطقه شبه قاره اقامت گزید، شیخ «صفی الدین کازرونی» (م 426ق.) بود، ⁽³⁾اما نخستین صوفی مسلمانی که تقدس ویژه ای در میان مسلمانان هند یافت «علامه هجویری» بود. وی برجسته ترین صوفی در لاهور در عصر غزنوی است. ⁽⁴⁾

وی در سال 399 ق در حومه غزنه به دنیا آمد و نزد برخی از اساتید صوفیه همچون «ابوالقاسم گرگانی، خواجه مظفر، و ابوالعباس احمد بن محمد اسقانی » کسب علم کرد، اما «ختلی شامی» در حقیقت مقتدای اصلی او بود وی در لاهور اقامت گزید و مورد احترام و تقدس مردم بود. «هجویری» کتابی با نام کشف المحجوب دارد که مورد توجه علمای صوفیه است. پس از مرگ او در سال 482ق یا اندکی دیرتر، مزار وی به نام «داتا گنج بخش» - بخشنده گنج بسیار - معروف شد و همواره مزار وی مورد توجه

و عنایت صوفیان و عموم مردم بوده است. در میان عرفایی که ریاضات شاقی در لاهور بر سر مزار شیخ متحمل شدند، باید از خواجه «معین الدین چشتی» مؤسس سلسله برجسته هند، چشتیه، نام برد.

کشف المحجوب نخستین کتاب شناخته شده ای است که درباره آداب و آیین های صوفیه به زبان فارسی نوشته شده است. ⁽¹⁾

نوشته های صوفیانه هند به طور عمده شامل چهار مقوله است: رسالات مربوط به طریقت و مشرب، که در این زمینه به جز کتاب هجویری، اثر قوی به رشته تحریر در نیامده است. ملفوظات یا امالی شیخ که یکی از مریدانش فراهم می کرد و در اکثر موارد به تصحیح خود شیخ می رسید و شامل کلمات عرفانی، مذهبی و اخلاقی وی بود. مکتوبات یا نامه های شیخ به مراد و مریدان و دیگر معاصران خود که در آنها به مسائل اعتقادی و گاهی اتفاق های مذهبی و سیاسی به طور کلی پرداخته شده است و تذکره های شرح حال عرفا و اولیا که از سنت عرفای آسیای مرکزی، یعنی آثار «عطار»، «جامی» و «واعظ کاشفی» پیروی می کند. افزون بر این ها شروحی بر آثار کهن عرفانی به خصوص عوارف المعارف «شهاب الدین سهروردی» و فصوص الحکم «ابن عربی» نیز زده شده است. ⁽²⁾

در مجموع، چهار مسلک مهم تصوف در منطقه شبه قاره دیده می شوند که به اجمال عبارت اند از :

1-5-1. چشتیه

یکی از کهن ترین فرق صوفیه در شبه قاره، طریقه چشتیه است. چشت، منطقه ای است در نزدیکی هرات و بنیانگذار طریقه چشتیه «خواجه ابواسحاق» که در قرن ششم

هجری، مدتی در آنجا سکونت داشته است، می باشد. طریقه چشتیه را «خواجه معین الدین چشتی » (م 634ق.) در هند رواج داد. مریدان وی، کرامات بسیاری را به او نسبت داده اند اما آنچه مسلم است، وی جایگاه رفیعی نزد عموم مردم و سلاطین داشته است. خواجه معین الدین به ساده زیستی و ریاضت مشهور بوده و شاگردان بسیاری نیز تربیت کرده است. خانقاه وی در «اجمیر»، منطقه ای در اطراف دهلی است و قبر او زیارتگاه عموم مردم است. نقل است که اکبر شاه با پای پیاده از آگره به زیارت قبر او آمده است. نگارنده نیز که در ایام سالگرد وفات وی در دهلی بود شاهد حضور میلیونی مردم برای زیارت قبر او بود و این امر تنها به مسلمانان اختصاص ندارد و غیر مسلمانان نیز برای زیارت او به این محل می روند. ⁽¹⁾

طریقه چشتیه به جز اجمیر، دو مرکز دیگر در هند ،دارد نخست در دهلی که به اهتمام «بختیار کاکی» (م634ق.) از شاگردان خواجه معین الدین گسترش یافت. مرکز دوم به دست «حمید الدین» شاگرد دیگر خواجه، در ناگور تأسیس گردید. مرکز اول به فرهنگ اسلامی نزدیک تر بود، در حالی که مرکز دوم، تا حدودی به فرهنگ زندگی هندی و از جمله گیاه خواری روی آورد. ⁽²⁾

پس از خواجه معین الدین، مهم ترین و محبوب ترین چهره چشتیه، «خواجه نظام الدین اولیا» (م 724 ق) است که در میان خاص و عام جایگاه ویژه ای داشت و هنوز منطقه نظام الدین اولیا در نزدیکی دهلی، مورد احترام این سلسله می باشد.

مهم ترین دیدگاه کلامی طریقه چشتیه، «وحدت وجود» بود که نشانگر نفوذ عقاید وحدت وجودی «محی الدین عربی» است. مناسک صوفیانه این سلسله مثل دیگر سلسله ها

شامل ذکر، ضبط نفس، مراقبه و یک رسم هندی یعنی چله نشینی می شد. شکل افراطی این رسم اخیر، چله معکوس بود که طی آن سالک به مدت چهل روز وارونه در چاهی آویزان می شد. چشتیه، جلسات مختص سماع برپا می کردند، جامه های رنگین می پوشیدند، غیر مسلمانان را در جمع خود می پذیرفتند و به ادبیات رغبت نشان می دادند. ⁽¹⁾

1-5-2. سهروردیه

طریقه سهروردیه به دست شیخ نجیب الدین عبد القادر سهروردی» (ت .565 ق.) تأسیس گردید و به وسیله برادر زاده اش «شهاب الدین سهروردی» (م 632 ق.) در عراق گسترش یافت. یکی از مریدان هندی وی، به نام «بهاء الدین زکریا» (م 578 ق.) ⁽²⁾این طریقه را در قرن هفتم در مولتان رواج داد.

سهروردیه بر خلاف مشایخ چشتیه، به ریاضت روی نیاوردند و با سلاطین، ارتباط تنگاتنگی داشتند. خود بهاء الدین زکریا، حتی مقام شیخ الاسلامی دربار را نیز از آن خود کرد و دارای ثروت هنگفتی بود. وی همانند چشتیان روزه مدام نمی گرفت و گاه مراسم سماع برگزار می کرد.

ارتباط میان وی و مشایخ چشتیه مثل «شیخ فریدالدین» نیز بسیار خوب بود. آنان مناطق تحت نفوذ معنوی خود را تقسیم کرده بودند. پس از چندی این سلسله به چند شاخه مختلف مانند «مخدوم جهانان» به رهبری «جلال الدین سرخ بخاری» و ... تقسیم شد. ⁽³⁾

1-5-3. نقشبندیه

یکی دیگر از فرق صوفیه در منطقه شبه قاره، طریقه نقشبندیه است. این طریقه را احمد ابن عطا یسوی ( م 510ق.) بنیان نهاد و خاستگاه آن نیز آسیای مرکزی است و در دوران اکبر به وسیله «محمد باقی بالله» (م403ق.) در هند گسترش یافت . مهم ترین اعتقاد کلامی این گروه «وحدت شهود» در برابر وحدت وجود بود . وحدت شهود را به تعبیر ساده میتوان دریافت قلبی نسبت به وجود خدا تفسیر کرد. ⁽¹⁾

massignon.L. Gardet, al-Halladj, V.3, p.102.

این دیدگاه به وسیله «علاء الدوله سمنانی» در آسیای مرکزی به کمال رسید و به وسیله عارف بزرگ نقشبندی هند، شیخ «احمد سرهندی» کاملاً گسترش یافت. به عقیدة شیخ احمد سرهندی، عقیده وحدت وجود، مشعر بر اینکه هیچ چیز وجود ندارد به جز خدا، با مذهب و عقل منافی است. از طرف دیگر، وحدت شهود به توحید مطلق می رسد که خدا وجود دارد و یکی است و هیچ مخلوقی را نمی توان جزئی از او دانست؛ از این رو، درست نیست که بگوییم همه چیز خداست، صحیح این است که بگوییم همه چیز از خداست. سرهندی با فاصله گرفتن از توحید وحدت وجودی و کوشش خود، اتحاد صمیمانه ای میان تصوف و کلام پدید آورد. ⁽²⁾

1-5-4. قادریه

خاستگاه فرقه قادریه، عراق و بنیانگذار آن «عبدالقادر گیلانی» (م 470ق.) است. این فرقه در هند ابتدا به وسیله «محمد غوث» که در سال 887ق. در اوچ، خانقاهی را

بنا کرد، معمول گردید؛ اما در قرن یازدهم به وسیله «محمد میر» (1045 - 957 ق.) گسترش یافت، چه اینکه «دار اشکوه» فرزند شاه جهان، مرید وی شد. میان میر به شدت وحدت وجودی بود و از دیدگاه های ابن عربی دفاع می کرد و با متکلم برجسته آن دوران، «عبدالرحیم سیالکوتی» مناظره های مهمی داشت. ⁽¹⁾

این طریقه نسبت به دیگر طرق در برخورد با مکاتب غیر مسلمان، سعه صدر بیشتری از خود نشان می داد. هر چند این فرقه، مدتی در دوران اورنگ زیب، از رونق افتاد ، اما بار دیگر توانست رونق بگیرد و امروزه در منطقه شبه قاره هند از دیگر طرق صوفیه، طرفداران بیشتری دارد. مسلمانان هند نیز به سبب آنکه مزار عبد القادر گیلانی در بغداد است، برای این شهر، احترام و تقدس ویژه ای قائلند و از راه های دور به زیارت او می روند.

دو سلسله عمده صوفیه در زمان سلاطین دهلی، چشتیه و سهروردیه بودند. این هر دو سلسله در قرن های چهاردهم و پانزدهم قمری رو به انحطاط نهادند و دو سلسله دیگر یعنی نقشبندیه و قادریه در خلال عصر سلاطین مغولی اهمیت یافتند.

در مجموع می توان گفت چهار سلسله صوفیه یعنی چشتیه، سهروردیه، قادریه و نقشبندیه در منطقه شبه قاره، نفوذ بسیاری داشتند که در اعصار مختلف، ضعیف و یا قوی شده اند؛ البته طریقت قادریه و نقشبندیه از دو طریقت دیگر رشد بیشتری داشته است. به جز این چهار طریقت مهم، شاخه هایی نیز از تصوف دیده می شود که ریشه در جهل و خرافه دارد و در میان توده های مردم رایج است. بسیاری از یافته های این شعبات برگرفته از اعتقادهای هندوهاست و در سوق دادن مردم به خرافه پرستی، نقش اساسی دارند. هجویری از دوازده فرقه دیگر صوفی نیز نام برده است که می توان به

«حلولی»، «حلاجی»، «طیفوری»، «قصاری»، «خرازی»، «خفیفی»، «سیاری»، «محاسبی» «تستری»، «حکیمی»، «نوری» و «جنیدی» اشاره کرد. ⁽¹⁾

در این میان یکی از مشکلات مهم تصوف، در منطقه شبه قاره، تأثیر پذیری از اعمال و مناسک هندوها و سیک هاست. تا آنجا که شباهت هایی میان فرقه های متصوفه و اعمال هندوها دیده می شود؛ مسائلی از قبیل اشتغال به مراقبه و تفکرهای افراطی، خدمت به پیر، ذکر و تساهل درباره پیروان مذاهب و ادیان و شفقت به خلق ⁽²⁾و همچنین چله نشینی، برخی ریاضت ها، انزوا و ... که زمینه هضم جامعه اسلامی در جامعه غالب را فراهم می کند. این تأثیر پذیری تا بدانجا بود که افرادی همانند حاجی شریعت الله (رهبر جنبش فرائضی) و سید احمد باریلی (جنبش مجاهدین) از مخالفان تصوف به این معنا، بودند و با آن مبارزه می کردند.

در بعد سیاسی، تصوف، مسئله تقدیرگرایی و پذیرفتن وضع موجود را در جامعه می گستراند. این اندیشه، تلاش برای مبارزه با ستم و ساختن جامعه ای ایده آل را از میان می برد و از طرف دیگر، روحیه انزواطلبی و ریاضت را ترویج می نمود. مرید پروری و ایجاد حلقه های گوناگون نیز به یک پارچگی و انسجام جامعه اسلامی ضربه می زد. همچنین برخی صاحب نظران، آموزه های تصوف را موجب توجه بیش از حد آنان به آخرت و غفلت از دنیا و امور اجتماعی دانسته اند؛ چنان که علامه «اقبال لاهوری»، آخرت گرایی افراطی صوفیه را سبب غفلت از وجوه اجتماعی اسلام شمرده است. ⁽³⁾

اما ما علی رغم تمام این اوصاف، چه دیوبندی ها و چه بریلوی ها در شبه قاره، پیرو یکی از فرقه های صوفیه می باشند.

2. تاریخ تطور گرایش های دینی در شبه قاره

اشاره

فعالیت های مذهبی در منطقه شبه قاره را می توان از زاویه دیگری نیز نگریست و آن، تاریخ تطور و تحول گرایش های دینی است، حرکت هایی که هر چند به ظاهر می توان آن ها را در ردیف یکی از مذاهب مطرح طبقه بندی کرد، اما خود منشأ پیدایش مکتب ها و گرایش های فکری دیگری در دل این مذاهب شدند و نسل های آینده از آن ها تأثیر پذیرفته اند.

2-1. بنیادگرایی دینی

هر چند افکار تند و افراطی در هند سابقه دیرینه ای ،دارد اما رفته رفته پس از قرن هجدهم، زمینه های جزمی نگری و افراط گرایی در قرائت های مختلف از دین، میان علمای شبه قاره، نفوذ بیشتری یافت که تبلور آن بیشتر در زمینه منابع و مراجع دینی بود. تولد بخشی از این حرکت ها را باید در رقابت میان صاحبان گرایش های صرفاً مذهبی جستجو کرد، همانند حرکت های «اهل حدیث» و «اهل قرآن» و ... برخی نیز افزون بر مبانی دینی، در آن ها اهداف سیاسی نیز دنبال می شد، مانند حرکت شاه ولی الله دهلوی و مکتب دیوبند.

قدیمی ترین نشانه های بنیادگرایی در اسلام تسنن هند، در آثار ««فخر الدین زرادی» (م 1326 ق.) دیده می شود. وی خود به عنوان یک محدث، به قرآن و سنت، همچون منابع غایی شریعت اعتقاد داشت و اهمیت مکاتب فقهی را به حداقل رسانید. او همچنین اجماع را به عنوان منبعی برای شریعت به مفهومی وسیع تر از اجماع صرف علما تعبیر کرد. ⁽¹⁾پس از مرگ اورنگ زیب، امپراتوری

مغول به انحطاط گرایید و جامعه اسلامی هند در آغاز قرن هجدهم رو به تجزیه و از هم پاشیدگی گذاشت. این زمان که رفته رفته استعمار انگلستان نیز بر هند سایه می افکند، برای نخستین بار رهبر مذهبی معنوی مسلمانان هند به دست یک متکلم، یعنی «شاه ولی الله دهلوی» افتاد. قصد وی تماس با عامه علما در سراسر دنیای اسلام بود و به همین منظور به دو زبان فارسی و عربی قلم زد. او مطالعه حدیث را که پیش از این در قرن شانزدهم توسط، «عبدالحق دهلوی» در هند احیا شده بود، نیرویی تازه بخشید و آن را با تحقیقات فقه مالکی مربوط ساخت. گزیده ای از بین مکاتب فقهی پدید آورد که شخص مسلمان در همه مسائل مربوط به اعتقاد یا آیین و مراسم، می تواند از احکام هر یک از چهار مکتب اصلی فقهی پیروی کند. آنچه اهمیت اساسی دارد این است که وی سنت تحقیقات مذهب و مکتبی را پایه ریزی کرد که نزدیک بود فکر دینی بنیادگرایی، سنت گرایی و همچنین نوگرایی را در هند مسلمان برای سه قرن آینده متأثر سازد. ⁽¹⁾

حرکت شاه ولی الله موجب ایجاد جریان های فکری در آینده مسلمانان هند شد که از آن جمله می توان به حرکت شاگرد این مکتب «سید احمد بریلوی»، معروف به «سید احمد شهید» و سازمان او به نام «حرکة المجاهدین» و «مکتب دیوبند» اشاره کرد که در فصول آینده به تفصیل بیان خواهد شد.

در میان جنبش های بنیادگرا می توان به «جنبش محدثین» اشاره کرد، که با تأثیرپذیری از وهابی گری و متکلمین نجد و حجاز در قرن نوزدهم پدیدار گشت و در سال های بعد منشأ تحولات بسیاری شد.

2-2. نوگرایی

همان گونه که تمام ممالک اسلامی، تحت تأثیر رشد صنعتی و علمی غرب قرار گرفتند و این امر سبب شکل گیری حرکت های روشن فکرانه در آن ها شد، مسلمانان هند نیز با تفکر غربی به زور سر نیزه و تهاجم های فرهنگی بریتانیا، به ویژه پس از سرکوب قیام مسلحانه استقلال طلبی در سال 1875م. آشنا شدند و افکار روشن فکرانه در این کشور نیز نزج گرفت. از آن زمان به بعد سه نسل از متفکران نوگرا کوشیده اند از راه عقل گرایی، استفاده از تکنولوژی و مدرنیزم و دستاویزهای دیگر برخی ملاک های غربی را در تفسیر خود از مذهب به کار گیرند.

جنبش نوگرایی در هند با سر سید احمد خان (م.1898) آغاز شد. عقیده وی بر این اصل بنا شده بود که میان قول خدا - قرآن - و فعل او - طبیعت - هیچ تناقضی نیست و یکی باید در پرتو دیگری تعبیر و تفسیر شود. ⁽¹⁾به اعتقاد او، قدرت مطلق پروردگار، با رسالت محمد صلی الله علیه وسلم و دیگر پیامبران و اعتبار وحی، مورد تأیید قرار میگیرد و دیگر اهمیت ندارد که کلام وحی به وسیله فرشته مقربی به محمد صلی الله علیه وآله رسیده باشد، یا دریافت این احساس و همین طور خود کلمات، به طور مستقیم از راه اشراق پیامبری بوده است. اعتقاد وی بر این است که در قرآن هیچ چیزی نیست که بتواند غلط یا ضد تاریخ باشد، خداوند به اراده خویش، قوانین طبیعت را آفریده و آنها را به عنوان نظام آفرینش نگهداری می کند. بنابراین، در قرآن چیزی مغایر با قوانین طبیعت نیست. معاد، وجود فرشتگان، شیاطین و جهان شناسی قرآنی، با تفکر علمی منافاتی ندارد. قرآن، حاوی کلیاتی در باب آداب و عادت های اجتماعی و امکانات تکامل جامعه بشری است که می تواند مورد مطالعه و تدبر قرار گیرد. ⁽²⁾

از میان چهار منبع شرعی فقه تسنن، سر سید احمد خان تقریباً به طور کلی بر قرآن که تفسیر به رأی میکرد تکیه داشت. او و معاصرش «چراغعلی» اعتبار بیشتر احادیث، حتی احادیث موثق را محل تردید دانسته، آنها را منبعی مشکوک قلمداد کردند. بنابراین، آن دو توصیه می کردند پیش از آنکه احادیث به عنوان منبعی شرعی مورد اعتماد قرار گیرند، باید به طور دقیق آنها را بررسی کرد و در حقیقت، قاضی در صحت وسقم روایات، عقل بود. سید احمد خان اصل اجماع را که منظور اجماع فقهی نخستین بود، به منزله مستندی شرعی رد کرد از سوی دیگر اجتهاد از سوی نوگرایان هند به عنوان جانشینی برای قیاس، حق هر مسلمان متفکر تلقی گردید. ⁽¹⁾

نظریه های سید احمد خان و گروه نوگرا با مخالفت سختی، به خصوص از ناحیه متکلمان سنی دیوبند و دیگر مدارس روبه رو شد. علمای سنی عقیده داشتند که شبهات و توهمات عقلی، عارضه هایی ذهنی است و چنین استدلال می کردند که «لایدرک» الزاماً محال نیست و منطق عقلی اگر بخواهد در احکام قرآنی که باید با ایمان و اعتقاد بدان گردن نهاد، چون و چرا کند، به تکلیف مالایطلق متوسل شده است. ⁽²⁾

«اقبال لاهوری» نیز به عنوان یک مسلمان نوگرا، هر چند دیدگاه هایی نزدیک به سر سید احمد داشت، اما به اعتقادات اهل سنت سنتی نزیک تر بود. تفسیر وی از قرآن بیشتر جنبه نظری دارد، در حالی که حکمت الهی وی، ریشه محکمی در سنت اشعری دارد. وی مسئله بی اعتباری حدیث را عنوان نمی کند، اما اجتهاد را به عنوان اصل مشروعی در اسلام به حساب می آرود؛ اصلی که نسبت به آن نخبگان مسلمان که لزوماً با علما یکی نیستند، در هر زمان و مکان می توانند از آن استفاده کنند.

البته در حال حاضر، برخی غربیان، جنبش های اسلامی را به دو بخش تقسیم می کنند: «بنیادگرایی نوین» ⁽¹⁾و «اسلام گرا» ⁽²⁾به عقیده آنها، متفکران و روشنفکران مسلمان، در میان حرکت های اسلام گرا دیده می شوند. این جنبش ها پیشرفت ها و دستاوردهای علمی غرب را نفی نمی کنند و می کوشند تا در رشد جامعه نیز از آنها بهره برداری کنند، اما در مقابل در جنبش های بنیادگرای نو، بیشتر علمای دینی دیده می شوند و مهم ترین ویژگی آنها سنت گرایی مفرط است. روشنفکران در میان این حرکت ها جایی ندارند و تمدن غرب با تمام جزئیات مطرود است به زعم آنها جنبش هایی همانند «اخوان المسلمین» مصر و «جماعت اسلامی» در پاکستان در ردیف جنبش های اسلام گرا و حرکت هایی مانند «سلفی ها» و «دیوبندی ها» در ردیف جنبش های بنیادگرای جدید شمرده می شوند. ⁽³⁾

3. گرایش های فکری در مذهب حنفی

اشاره

در منطقه شبه قاره افزون بر وجود مذاهب گوناگون و متنوع، خود مذهب حنفی که مذهب غالب در این منطقه می باشد، دارای گرایش های گوناگونی است؛ البته نمی توان این گرایش ها را تنها قرائتی ساده از مذهب حنفی تلقی کرد، چه اینکه هر یک از آن ها دارای اصول اعتقادی ویژه و تفسیر منحصر به فردی از مذهب حنفی هستند و شاید

اگر این گرایش ها خود را به مذهب حنفی منسوب نمی کردند، نقاط مشترک فراوانی میان آنها دیده نمی شد.

برای فهم جایگاه مکتب دیوبند در میان گرایش های حنفی موجود در شبه قاره، به ناچار باید نگاهی به این گرایش ها بیفکنیم.

3-1. مکتب دیوبند

تاریخچه و اعتقادات مکتب دیوبند در فصل های آینده به تفصیل بررسی خواهد شد.

2-3. مکتب بریله

بنیانگذار مکتب بریله «مولانا احمد رضا خان بریلوی» است که در سال 1865م در شهر بریلی هندوستان متولد شد. احمد رضا خان در واکنش به اعتقادات مکتب دیوبند، مکتب بریله را بنیان نهاد. در آغاز، این حرکت، حرکتی اصلاح گرایانه در مکتب دیوبند شمرده می شد، اما به تدریج از مکتب دیوبند فاصه گرفت، به گونه ای که احمد رضا خان بریلوی، دیوبند و علمای آن را وهابیانی نامید که ساخته و پرداخته استعمار انگلستان هستند؛ همچنین به زعم احمدرضا خان دیوبندی ها دارای اعتقاداتی بودند که آنها را تا سر حد کفر پیش می برد.

دیدگاه دیوبند در بسیاری از مسائل همانند توسل، طلب شفاعت، مولد النبی، خطابات ⁽¹⁾و ... با دیدگاه بریله، اختلاف اساسی دارد، اما بریلوی ها نیز در طول زمان گرفتار خرافات و افراط در توسل به اموات و.... شدند و همین امر سبب شد که از نظر مبانی فکری و اعتقادی، رشد چندانی نداشته باشند. ⁽²⁾

از سوی دیگر، دیوبندی ها به شدت با مکتب بریله مخالفند ⁽¹⁾و آنها را اهل بدعت و شرک می شمارند.

در پاکستان، بریلوی ها از دیوبندی ها بیشترند و جمعیت آنها تا هفتاد درصد نیز تخمین زده شده است. علی رغم جمعیت زیاد، این گروه، فاقد قدرت سیاسی زیادی هستند و اقلیت دیوبندی به علت سازماندهی منظم سیاسی و برنامه ریزی دقیق، قدرت بیشتری دارند.

حزب مربوط به بریلوی ها در پاکستان «جمعیت العلمای پاکستان» ⁽²⁾است که رهبری آن را مولانا «شاه احمد نورانی صدیقی» تا قبل از مرگش سال 2003 به عهده داشت. ⁽³⁾

روابط بریلوی ها با شیعه در پاکستان خوب است و در بسیاری از مراسم شیعیان، همانند عزاداری امام حسین علیه السلام و مولد النبی صلی الله علیه وآله ، شرکت می کنند و نسبت به ائمه علیهم السلام نیز عشق می ورزند. ⁽⁴⁾

3-3. مکتب مودودی

مکتب مودودی به «سید ابوالاعلی مودودی» منسوب است که در سال 1322ق در اورنگ آباد هند به دنیا آمد. سید ابوالاعلی مودودی نیز ابتدا دیوبندی بود و سردبیری مجله «جمیعت» وابسته به جمعیت العلمای هند را به عهده داشت، اما وی نیز به سبب

افراط و تفریط های این مکتب، حرکتی را آغاز کرد که در حقیقت باید حرکت وی را حرکتی اصلاحی شمرد.

بسیاری مکتب مودودی را حرکتی سیاسی و خالی از خمیرمایه های اعتقادی قلمداد کرده اند، در حالی که اگر نگاهی به اندیشه های مودودی بیفکنیم، به خوبی می توان دیدگاه های کلامی و اعتقادی را در لابه لای کتاب ها و تألیف های او مشاهده کرد. حرکت مودودی در میان دو گرایش گذشته، گرایشی معتدل و با دیگر مکاتب، برخوردی منطقی دارد.

مودودی، جامعه اسلامی و همه جوامع بشری را در حکم قلمرویی تصور می کند که تنها یک قانون و آن هم قانون ثابت و ابدی و منزه از خطا، یعنی قانون الهی وحی قرآنی بر آن حکم فرماست. خدا فرمانروای مطلق و قانونگذار بشر است. ⁽¹⁾با وجود آنکه اصول عقاید مودودی فقط بر روی قرآن بنا شده، وی اغلب در تکریم مؤسسان مکاتب چهارگانه فقهی و به رسمیت شناختن اهمیت احادیث کهن، به عنوان منبع اصلی شریعت، با متکلمان سنی به توافق می رسد. ⁽²⁾اکنون در پاکستان، دیدگاه های مودودی در محافل دانشگاهی، پیروان بسیاری دارد. حزب وابسته به مودودی «جماعت اسلامی» است که در سال 1360 .ق در لاهور تأسیس شد. رهبری این حزب را خود مودودی و پس از وی «قاضی حسین احمد» به عهده گرفت.

جماعت اسلامی، حزب وابسته به مودودی، هدفی دوگانه را دنبال می کند: نخست اینکه در حیات مذهبی و اجتماعی جامعه مسلمان، تحولی مبتنی بر تقوا، احیای فکر دینی و پایبندی به اصول پدید آورد و دیگر اینکه فعالانه برای تبدیل پاکستان، به یک حکومت الهی و یا به قول مودودی دموکراسی الهی شرکت جوید. ⁽³⁾

کتاب های بسیاری در رد افکار مودودی به وسیلهٔ علمای دیوبندی تألیف شده است که در آنها وی متهم به نوآوری در دین صدور فتاوای مخالف با اجماع مسلمانان و ... شده است که تمام این اتهام ها، محل بحث دارد. در همین راستا نیز کتابی با عنوان سید ابوالاعلی مودودی در آیین علمای ربانی به وسیله «محمد اختر» نوشته شده است که جمع آوری فتاوای علمای دیوبندی در باره مودودی است. این کتاب را مولوی «عبدالرحمن سربازی» امام جمعه چابهار، به فارسی ترجمه کرده است. جامعه دیوبندی سیستان و بلوچستان نیز با دیدگاه های مودودی مخالفند و اجازه رشد این افکار را در محافل حوزوی و علمی خود نمی دهند، در حالی که طلاب جوان از افکار وی استقبال می کنند. در سال های اخیر نیز یکی از مدرسان اهل سنت بلوچستان، کتابی ترجمه کرده است که با مخالفت علمای منطقه روبه رو شد. ⁽¹⁾

مزیت های دیدگاه مودودی نسبت به دو دیگاه بریلوی و دیوبندی را می توان در منطقی بودن، معتدل بودن و برخورد علمی کردن با دیگر مکاتب و مذاهب برشمرد. ⁽²⁾

فصل دوم : پیشینه فکری مکتب دیوبند

اشاره

مقدمه

مکتب دیوبند ترکیبی از آموزه های کلامی و صوفیانه است که هر یک از این دو محور نیز به اذعان خود بزرگان این مکتب، به شخصیت های مشخصی باز می گردد. دیدگاه های کلامی و حدیثی این مکتب گرفته شده از دو شخصیت بزرگ شبه قاره می باشد.

شخصیت اول، «شیخ احمد سرهندی» معروف به «مجدد الف ثانی» است که در حقیقت، چهره ای روحانی و سمبلیک برای مکتب دیوبند شمرده می شود.

شخصیت دوم که تأثیر مستقیمی در دیدگاه های کلامی، حدیثی و فقهی مکتب دیوبند دارد، محدث و عارف (صوفی) بزرگ شبه قاره در قرن سیزدهم «شاه ولی الله دهلوی» است البته نقش فرزندش شاه عبدالعزیز دهلوی را نیز نباید دست کم گرفت. این دو شخصیت، نه تنها در عصر خود، منشأ تحولات بسیاری در حوزه های مختلف دینی بودند که در حرکت های پس از خود نیز تأثیرهای عمیقی بر جای گذاشتند.

در تصوف و عرفان نیز مکتب دیوبند خود را پیر و طریقت های مختلف صوفیه شامل چشتیه، قادریه، سهروردیه و نقشبندیه می داند و الهام بخش این مکتب در تصوف

نیز شخصیتی به نام «حاجی امداد الله مهاجر مکی» است که به تفصیل در محل خود به آن اشاره خواهد شد.

از این رو، برای آشنایی با اندیشه های بنیادین مکتب دیوبند، ابتدا آشنایی با دیدگاه ها و افکار چهره های الهام بخش مکتب دیوبند ضرورت دارد.

1. شیخ احمد سرهندی مجدد الف ثانی (1034 - 971 ق.)

اشاره

یکی از شخصیت هایی که نمی توان نقش وی را در پیدایش افکار مکتب دیوبند نادیده گرفت، شیخ احمد سرهندی است که علمای هند او را «مجدد الف ثانی» یعنی احیاگر هزاره دوم، نامیده اند. آنان به حدیثی از پیامبر صلی الله علیه وآله استناد می کنند که فرمود:

«ان الله یبعث علی رأس کل مائة سنة من یجدد لهذه الامه امر دینها». ⁽¹⁾

شیخ احمد سرهندی در سال 971 ق. مصادف با 1563 م. در شهر سرهند به دنیا آمد، در کودکی به حفظ قرآن پرداخت و مقدمات را نزد پدر فرا گرفت و برای ادامه تحصیل به سیالکوت رفت. وی در آنجا از اساتیدی همانند «عبدالحکیم سیالکوتی»، «شیخ یعقوب صرفی کشمیری» و... بهره برد شیخ یعقوب، شاگرد ابن حجر هیثمی مکی بود.

پس از فراغت از تحصیل به تدریس و تألیف پرداخت. سپس به آگرا که در آن دوران پایتخت هند بود و به آن اکبر آباد نیز می گفتند، مسافرت کرد و مدتی را در آنجا گذراند.

شیخ احمد افزون بر تحصیل در علوم دینی، در امر تصوف نیز دستی داشت و مرشد او شیخ «عبدالباقی بدخشی نقشبندی» بود که از مرشدان طریقه نقشبندیه شمرده می شد. شیخ احمد نیز با وی بیعت کرد و خرقة مرشدی طریقه نقشبندیه و خلافت او را به

عهده گرفت. ⁽¹⁾پس از آن به سرهند بازگشت و به تربیت شاگرد و ترویج طریقة نقشبندیه پرداخت.

مدتی را نیز به اشاره پیرش «شیخ عبدالباقی» به لاهور، که در آن زمان، یکی از مراکز مهم علمی شمرده می شد، رفت تا آنکه خبر در گذشت شیخ عبدالباقی را شنید و به دهلی عزیمت کرد. وی پس از آن به سرهند بازگشت و به جز مسافرت هایی کوتاه، در همان شهر باقی ماند.

شیخ احمد در امور تبلیغی و ارشادی نیز فعالیت ویژه ای داشت و در سال 1026 ق. تعداد بسیاری از شاگردانش را برای امر تبلیغ به بلاد مختلف فرستاد. به اشاره شیخ، هفتاد نفر به رهبری «شیخ محمد قاسم» به ترکستان و چهل نفر به رهبری «شیخ فرخ حسین» به سرزمین های حجاز، یمن، روم و شام، عزیمت کردند. وی همچنین سی نفر را به رهبری «شیخ احمد برکی» به بدخشان و خراسان، ده نفر را به رهبری «محمد صادق کابلی» به کاشغر اعزام کرد. ⁽²⁾

سید ابوالحسن ندوی در کتاب رجال الفکر والدعوة فی الاسلام پس از آنکه دیدگاه های مختلف را در نامیده شدن شیخ احمد سرهندی به مجدد الف ثانی ذکر می کند، با استناد به آرای علما و بررسی شرایط موجود در قرن یازدهم هجری، به جنبه های احیاگری شیخ احمد می پردازد. به گفته وی شیخ احمد سرهندی در حقیقت احیاگر رسالت نبوی، احیای سنت در برابر عقل، احیای یگانه پرستی و مبارزه با شرک، احیای درست اندیشی دینی و ... در هزاره دوم هجری است. ⁽³⁾

1-1. روش شناسی شیخ احمد سرهندی

اشاره

در حوزه روش شناسی، شیخ احمد سرهندی همانند سایر سلفیان، تنها به نقل اعتماد داشت و عقل را در ادراک و کشف امور غیبی کاملاً ناتوان می دید. به عقیده او صفات و ذات باری تعالی و امور مربوط به او، تنها از طریق اخبار پیامبر صلی الله علیه وآله و تعالیم انبیا، ادراک پذیر است و بس. چه اینکه عقل نیز مانند سایر امور حسی، تحت تأثیر شرایط و امور خارجه قرار می گیرد و تمامی این امور می تواند در حکم عقل تأثیر بگذارد:

«.... اگر میان ما و خدا، پیامبران الهی نبودند، بشر از اثبات صانع از طریق عقل ناقص خود، عاجز بود و هرگز به کمال و عظمت خالق پی نمی برد ... پس به طور خلاصه، عقل، عاجز و درمانده است از نیل به این انقلاب عظیمی که توسط پیامبران اتفاق افتاد و برای رسیدن به آن، هیچ راهی نیست جز هدایت از سوی پیامبران و تعالیم آن ها». ⁽¹⁾

بنابراین، وی ثابت می کند که عقل نمی تواند برای انسان حجت و برهان باشد و تنها بعثت انبیا حجت بالغه است و هیچ راهی برای نیل به حقیقت، جز تمسک به اخبار و سنت پیامبر صلی الله علیه وآله وجود ندارد وی می گوید عرضه اخبار انبیا به عقل، جز به انکار نبوت نمی انجامد:

«صراط و میزان و حساب حق است، زیرا مخبر راستگو علیه السلام ، به آن خبر داده است.... و بی تردید نادیده گرفتن اخبار صحیح انبیا در برابر طریق عقل، که به بحث و تأمل و تحقیق می پردازد ... در حقیقت انکار نبوت است......» ⁽²⁾

همچنین به نظر او بعثت، تنها راه معرفت ذات خدا و صفات اوست:

«بعثت، رحمت خداوند است، زیرا سبب شناخت ذات خداوند و صفاتی است که

ضامن تمام سعادت های دنیا و آخرت است. با نعمت بعثت است که انسان به آنچه شایسته جلال و عظمت الهی است عالم می شود، زیرا عقل های ما عاجز و تاریک است و بر آن، داغ امکان و حدوث خورده است و نمی تواند اسما و افعال و صفات خداوندی که قدیم است و هرگز از میان نمی رود را درک کند...» ⁽¹⁾

وی در تبیین دیدگاه خود می گوید :

«اگر عقل در شناخت خدا کافی بود، باید فلاسفه یونان که عقل را رهبر خود قرار داده اند، از همه نسبت به خدا آگاه تر باشند، در حالی که آنان جاهل ترین مردم نسبت به ذات و صفات خدا هستند». ⁽²⁾

به عقیده وی، پرسش های اساسی که در حوزه دین مطرح است و زمینه سعادت شقاوت انسان را فراهم می کند، پرسش هایی است از قبیل آفریننده جهان هستی کیست؟ صفات و ویژگی های خداوند کدامند؟ رابطه او با بندگان چگونه است؟ بندگان در برابر او باید چگونه عمل کنند؟ چه اموری او را راضی و چه مسائلی او را غضبناک می کند؟ آیا پس از این جهان جهان دیگری وجود دارد؟

برای پاسخ به این پرسش ها باید به بحث از ذات الهی و صفات وافعال، حدوث و قدم عالم، وجود بهشت و دوزخ، وحی و ملائکه و ... پرداخت.

افرادی که به این پرسش ها پاسخ داده اند از دو روش استفاده کرده اند: یا از روش عقلی و ادراکات عقلی بهره برده اند و یا از روش اشراق و رابطه روحانی استفاده کرده اند. روش اول به فلسفه ختم می شود و روش دوم به تصوف اشراقی منتهی می گردد و هر دو این روش ها بر اساس مغالطه و خطا بنا شده اند.

به عقیده وی، عقل هرگز توانایی ادارک حقایق دینی را ندارد، وی پس از آنکه نعمت رسالت را شکر می کند، می گوید:

«اگر وجود پیامبران نبود، چه کسی می توانست ما را که نواقص العقول هستیم، به ایمان به وجود آفریننده زمین و آسمان ها هدایت کند؟ فلاسفه گذشته یونان علی رغم هوش سرشار نتوانستند وجود خالق را تشخیص دهند وخلق جهان را به دهر نسبت دادند و هنگامی که پیامبران صلی الله علیه وآله به دعوت خود را آشکار کردند، فلاسفه متأخر نیز معتقد به وجود صانع شدند و دیدگاه های متقدمین را نفی کردند، بنابراین، بدون انبیا هرگز نمی توان به وجود خدا پی برد.» ⁽¹⁾

به اعتقاد شیخ احمد سرهندی، عقل کاملاً از درک حقایق الهی و علوم دینی ناتوان و عاجز است. شاید چنین تصور شود که مراد وی، تقبیح عقل بدون نقل است، در حالی که در نوشته ها و دیدگاه های او همواره نوعی جزمیت گرایی نسبت به عجز عقل در درک حقایق دینی دیده می شود. به عبارت دیگر، او قائل به تفصیل و یا قائل شدن سهمی هر چند کوچک برای عقل در براهین مربوط به علوم اعتقادی نیست و اثبات همه را از طریق نقل جایز می شمارد.

1-1-1. جایگاه عقل در اندیشه اسلامی

عبدالحق دهلوی، در حالی چنین رویکرد عقل ستیزانه ای دارد که بی تردید عقل، عامل امتیاز میان انسان و حیوان است و انسان از راه عقل به بسیاری از حقایق دست می یابد. در منابع دینی، استفاده از روش عقلی، یکی از راه های معتبر شناخت معرفی شده است. قرآن بارها به تدبر و تعقل سفارش فرموده و تنها مشتقات واژه عقل 49 بار

در قرآن تکرار شده است. همچنین قرآن از عقل با واژه هایی، چون «حجر» و «نهی»، یاد فرموده و صاحبان خرد را «ذی حجر»، «اولی الالباب»، «اولی الابصار» و «اولی النهی» خوانده است.

قرآن، گاه از روش عقلی برای کشف حقیقت استفاده می فرماید چنان که برای اثبات توحید در خالقیت و ربوبیت می فرماید: (برهان تمانع)

«لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةً إِلا اللَّهُ لَفَسَدَتَا»؛ (انبیاء /22)

اگر در آسمان و زمین دو خدا وجود داشت آسمان و زمین نابود می شد.

برخی آیات به آثار ارزشمند تعقل اشاره می کنند از آن جمله:

«فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَتْهُمُ الله وَأُوْلَئکَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ»؛ (زمر/17 - 18)

ای پیامبر مژده بده به بندگانی که به سخنان گوش می دهند و بهترین سخن را پیروی می کنند. آنان هدایت یافتگان الهی و صاحبان خرد هستند.

برخی دیگر از آیات، فرجام تلخ پیروی نکردن از عقل را گوشزد می فرمایند:

«وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ»؛ (ملک/10)

اگر گوش شنوا داشتیم و یا می اندیشیدیم، در میان جهنمیان نبودیم.

از سوی دیگر، با نگاهی به جهان آفرینش و نظم و تدبیر حاکم بر آن، به خوبی می توان دریافت که آفریننده جهان، نه تنها یکی از عاقلان که پدید آورنده و رئیس عاقلان است. بنابراین، چگونه می تواند به روش عقلی در کشف حقایق اعتبار نبخشد؟

بنابراین، در اصل به رسمیت شناختن عقل از نظر اسلام، برای کشف حقیقت، شکی نیست، اما آنچه موجب اختلاف دیدگاه ها در این زمینه شده است، میزان استفاده از عقل و مرزهای اعتبار روش عقلی است. در این مرحله، معمولاً مکاتب و نحله های

مختلف، گرفتار افراط و تفریط شده اند. برخی نحله های افراطی معتزله، عقل را یگانه روش در کشف حقایق دینی می دانند. این گروه، هر روش غیر عقلی را مردود می شمارند. چنین نگرشی را در دوره های معاصر در اندیشه غربی یا عقل خودبنیاد که یکی از بنیادهای اندیشه مدرنیسم است می توان دید. این در حالی است که دین، بخش های مختلف دارد و بخشی از این امور عبادی و تعبدی است که فلسفه و علت آن ها بر عقل پوشیده است؛ مانند سی روز روزه گرفتن و چهار رکعت نماز ظهر.

در مقابل، گروهی نیز عقل را در کشف حقیقت کاملاً قاصر می شمارند و بر این باورند که عقل نمی تواند گره معرفتی را از زندگی دینی انسان بگشاید و کاملاً بی اعتبار است. چنین دیدگاهی نیز با توجه به روش و معارف قرآنی، هیچ گونه اعتباری ندارد.

از نظر اسلام آنچه اعتبار دارد، عقل گرایی معتدل است؛ به عبارت دیگر، حوزه های مختلف دین را باید تکفیک کرد. برخی حوزه ها مانند اعتقادات، زمینه تعقل دارند و می توان از راه عقل به آن ها دست یافت. این گونه بحث ها زیربنای دیگر حوزه های دین را تشکیل می دهند، اما برخی حوزه های دین برای عقل درک پذیر نیستند و تنها روش نقلی می تواند آنها را بر مکلفان آشکار سازد، مانند فلسفه بسیاری از احکام یا رخدادهایی که در روز قیامت پدید خواهد آمد. عاقلان نیز در بهره روی از عقل متفاوند، در حالی که برخی آمادگی استفاده از روش های پیچیده عقلی برای رسیدن به حقیقت را دارند، برخی دیگر تنها استدلال های ساده عقلی را درک می کنند.

1-2. فلاسفه از نگاه شیخ احمد سرهندی

نگاه روش شناسانه شیخ احمد سرهندی، پیامدهای دیگری نیز به همراه دارد. وی با توجه به نگرش عقل ستیزانه خود، با گروه هایی که به فعالیت های عقلانی مشغولند نیز مخالف است که در رأس آنها می توان به فلاسفه و منطقیین اشاره کرد. شیخ احمد

نسبت به فلاسفه و منطقیین همیشه بدگمان بود و آنان را نکوهش می کرد. به عقیده وی همواره میان تعالیم فلاسفه و تعالیم انبیا، تعارض وجود داشته است. مباحث و تحقیقات فلاسفه در مورد مسائلی از قبیل حدوث و قدم عالم و جهان آخرت در تعارض کامل با تعالیم انبیاست او می گوید:

«هنگامی که بیشتر فلسفه نادانی و سفاهت است، بنابراین تمامی فلسفه نادانی و سفاهت است، زیرا حکمی که برای اکثر است، برای کل نیز می باشد». ⁽¹⁾

به اعتقاد او :

«جمعیت فلاسفه، بیشتر عمرشان را برای تحصیل آلت منطق صرف می کنند، تا از خطای فکری و گمراهی عقل مصون بمانند، اما پس از سال ها تلاش و تحصیل، هنگامی که می خواهند در ذات خدا و امور مربوط به او بحث کنند، ناگهان در گرداب تباهی و گمراهی می افتند و به جدل و سفسطه و مغلطه روی می آورند... و در مجموع، تصدیق فلاسفه و تصدیق علوم آن ها، تکذیب پیامبران و علوم آن هاست.... گروهی دین انبیا را انتخاب می کنند و در ردیف حزب الله قرار می گیرند و از اصحاب سعادت و نجات می شوند و گروهی نیز به فلسفه روی می آورند و در حزب شیطان وارد می شوند و این گروه، سزاوار آتش هستند». ⁽²⁾

البته هر چند در برخی عبارات شیخ احمد سرهندی، روی سخن وی با فلاسفه یونان است، اما لبه تیز بسیاری از دیدگاه های او به فلاسفه و مشرب های فلسفی موجود در ایران آن زمان بر می گردد.

هنگامی که ابوالحسن ندوی، وضعیت موجود در قرن دهم را به تصویر می کشد،

ایران را مهد اندیشه های فلسفی می شمارد و می گوید که در این دوران ایران به سبب رشد در عرصه مباحث فلسفی، به یونان شرق مشهور بوده است. ⁽¹⁾همچنین ممکن است دیدگاه شیعی ایرانیان عصر صفوی نیز در موضع گیری های تند شیخ احمد موثر بوده باشد.

فلاسفه ای که راه مکتب اشراق را می روند نیز در نگاه شیخ احمد به بیراهه گام نهاده اند. در یکی از جلسات درس که یکی از شاگردان، نکته ای را از ابن عربی نقل کرد، شیخ پاسخ داد:

«عزیزم این فقیر نمی تواند بر این اقوال صبر کند. این سخنان، عرق فاروقی مرا تحریک می کند که مجالی برای توجیه و تأویل باقی نمی گذارد، خواه قائل آن قول شیخ کبیر یمنی باشد یا شیخ کبیر شامی، ما به کلام محمد عربی نیاز داریم نه کلام محی الدین عربی و صدر الدین قونوی و شیخ عبدالرزاق کاشی. ما نص می خواهیم نه فص - فصوص الحکم - و فتوحات مدنیه ما را از فتوحات مکیه بی نیاز می کند». ⁽²⁾

همین دیدگاه افراطی شیخ احمد سرهندی را برخی بستر احیای سنت پیامبر صلی الله علیه وآله دانسته اند و یکی از جنبه های احیاگری او را همین امر شمرده اند :

«امام سرهندی، توانست با تلاش و فعالیت خود، بار دیگر ایمان به پیامبر صلی الله علیه وآله و جایگاه رسالت را احیا کند و به مبارزه با فلسفه یونانی ایرانی، مصری و هندی بپردازد». ⁽³⁾

البته همان گونه که اشاره شد شعله حملات شیخ هرگز به فلاسفه غیر مسلمان محدود نشد، بلکه دامان فلاسفه و منطقیون مسلمان را نیز فرا گرفت .

1-3. شیخ احمد سرهندی و تصوف (وحدت شهود)

همان گونه که گفته شد، یکی از ویژگی های مذهبی منطقه شبه قاره، رشد و گسترش تصوف در میان مسلمانان است که گاه برخی مناسک آن، متأثر از مناسک هندویان و بودائیان است .

شیخ احمد سرهندی نیز در حوزه تصوف، به طریقت در کنار شریعت معتقد بود. وی پیرو طریقت نقشبندیه بود، اما بسیاری از رفتار و مناسک آنان همانند سماع و رفتار وجد آمیز را برنمی تافت و آنها را مورد انتقاد قرار می داد. وی می کوشید تصوف را مبتنی بر شریعت و در قالب آموزه های دینی تفسیر کند؛ از این رو، در حوزه تصوف طریقه «مجددیه» یا «احمدیه» از سلسله نقشبندیه را بنیان نهاد. هر چند در ابتدا شیخ احمد سرهندی، پیرو مکتب محی الدین عربی در وحدت وجود بود، اما پس از چندی به پیروی از علاءالدوله سمنانی نظریه محی الدین عربی در وحدت وجود را مورد انتقاد قرار داد و به جای آن، نظریه «وحدت شهود» را پذیرفت. وحدت شهود، خود دارای مراتب و منازلی بود که به مسامحه نسبت به وحدت وجود، اولاً عرفانی تر و سالکانه تر بود و ثانیاً توجیهاتی را ارائه می کرد که از پیامدهای به زعم شیخ احمد سرهندی شرک گونه وحدت وجود رهایی یابد. ⁽¹⁾

اما نکته ای که در اینجا قابل توجه است رویکرد صوفیانه شیخ احمد و پایبندی او به سلسله نقشبندیه، از تندروی های او نکاست، رویکرد صرفاً حدیثی، وی را تعدیل

نکرد و تعامل و تساهل با سایر مذاهب را افزایش نداد، و چنین وضعیتی بر خلاف طریقت متصوفه در جهان اسلام (سنی) است. ⁽¹⁾

همچنین قرائت وی از حوزه هایی مانند توحید و شرک و سنت و بدعت با گرایش های طریقتی وی همخوانی ندارد.

1-4. توحید و شرک از نگاه شیخ احمد سرهندی

یکی از تفاوت های بنیادین اندیشه سلفیان با فرق اسلامی، قرائت افراطی آنها از مفهوم توحید و شرک است . نگاه شیخ احمد سرهندی به توحید و شرک نیز نگاهی تنگ نظرانه بود؛ وی دایره توحید را بسیار ضیق تصور می کند و هر امری که به زعم او ریشه مستقیمی در کتاب و سنت ندارد، به شرک منتهی می شود البته ریشه های این دیدگاه افراطی را باید معلول دو وضعیت دانست:

نخست: هندوستان کشوری است که بیشتر مردم آن هندو مذهب بوده و به خدایان مختلف و بت پرست معتقد هستند. همچنین در عقاید هندوها اوهام و خرافات جایگاه، ویژه ای دارد و سراسر کتب دینی آنها نیز مملو از افسانه های خدایان است. در این میان به علت مصاحبت و معاشرت مسلمانان با هندوها، بسیاری از آداب و سنت های هندوها در میان عامه مسلمانان نیز رواج یافته بود این امر علما را بر می انگیخت تا برای مبارزه با تأثیر گذاری فرهنگ و معتقدات هندوها بر مسلمین، مواضع شدیدی اتخاذ کنند.

دوم: چنان که گفته شد، سلفیان منطقه شبه قاره به خصوص متأثران از حرکت های حدیثی، به شدت با رواج شیعه مخالف بودند و آن را بیماری بدعت می نامیدند و همین امر سبب شده بود که برای مبارزه با رشد شیعه و نفوذ آن، علمای افراطی دیدگاه های تند و غیر منطقی را پیش گیرند.

یکی از مصادیق چنین علمایی، شیخ احمد سرهندی بود. وی با گرایش شدید اخبار گری، هرگونه عملی که نصی نسبت به آن در اخبار و روایات دیده نمی شد و یا سنت آن را تایید نمی کرد خارج از دایره توحید می شمرد.

وی در تعریفی از شرک می گوید :

«کسی که به مسائل اسلام و مسائل کفر و شرک عمل کند، مشرک است و اسلام تمام نمی شود جز با برائت از شرک و دشمنی با آن و توحید چیزی نیست جز بیزاری جستن و نفرت از تمام انواع شرک». ⁽¹⁾

سپس در بیان مصادیق شرک موارد زیر را ذکر می کند:

. استعانت از غیر خدا

وی پس از آنکه استعانت از طواغیت و اصنام برای رفع بیماری ها را شرک می شمارد، می گوید :

«بسیاری از زنان، به سبب شدت جهل و گمراهی، برآورده شدن حاجاتشان را از غیر خدا می خواهند... این افراد در گرداب شرک و ضلالت غوطه ور هستند».

• نذر و ذبح برای صالحین و اولیا

«همچنین گروهی برای مشایخ و صالحین قربانی نذر می کنند و قربانی را کنار قبور می آورند و ذبح می کنند. در کتب فقهی آمده است که چنین عملی شرک است و از این عمل به شدت منع شده است. از این حیوانات نیز به حیواناتی تعبیر شده است که به نام جن ذبح می شدند و این رسم مشرکان بود که برای جلب نظر اجنه چنین می کردند. پس حتماً باید از این عمل که بوی شرک

می دهد، اجتناب شود». ⁽¹⁾

• نذر و روزه برای اولیا و صالحین

همچنین این روزه هایی که به نام مشایخ و اولیا و یا زنان صالحه و زاهده می گیرند و ایام خاصی را برای روزه نذر می کنند و .. داخل در شرک می شود. این امر شرک در عبادت و استعانت از غیر خداست خداوند می فرماید: «الصوم لی و انا اجزی به یعنی عبادت، روزه مخصوص من است و کسی را در این امر با من شریک نکنید ... و از حیله ها و ترفندهای شیطان این است که هنگامی که قبح این اعمال برای افراد ثابت می شود، می گویند ما این روزه ها را برای خدا می گیریم و ثواب آنها را به روح اولیا هدیه می کنیم.» ⁽²⁾

چنین تفکراتی بی شک در شکل گیری اندیشه قرون بعدی نیز نقش به سزایی داشته است. این اندیشه ها پس از شیخ احمد سرهندی به خلفای بعدش منتقل شد که می توان به چهره های شاخصی همانند شاه ولی الله دهلوی، سید احمد عرفان بریلوی معروف به سید احمد شهید اشاره کرد. به گفته ندوی :

«علمای دیوبند، اجازه و خلافت از سید احمد شهید دارند که خلافت او نیز با واسطه به شیخ احمد سرهندی می رسد . بی شک نمی توان فضل و شرافت علمای دیوبند را در نشر علوم دینی و تاسیس مدارس اسلامی و تلاش آنان در راستای تربیت و ارشاد مسلمین در شبه قاره هند نادیده گرفت و این امر، مدیون احیاگر هزاره دوم یعنی امام سرهندی است». ⁽³⁾

اما همان گونه که می بینیم، شیخ احمد سرهندی، مباحث را با هم خلط کرده است و

مصادیق صحیح توسل و طلب شفاعت و استعانت از خدا را در کنار مصادیق ناصحیح قرار داده و همه را مصداق شرک شمرده است

چنان که در صفحات بعد خواهد آمد، حتی مکتب دیوبند نیز چنین دیدگاه هایی را برنمی تابد و در کتاب «المهند علی المفند» به خوبی مصادیق صحیح از ناصحیح توسط علمای دیوبندی روشن شده است، اما علی رغم چنین اختلافاتی، شیخ احمد سرهندی به عنوان یکی از چهره های تأثیر گذار در مکتب دیوبند شمرده می شود.

1-5. شیخ احمد سرهندی و مذهب امامیه

عصر سرهندی مقارن با دوران حکومت صفوی در ایران است و امرای صفویه برای رشد و گسترش مذهب شیعه در ایران و سایر کشورهای اسلامی تلاش بسیاری کردند. شیعه در منطقه شبه قاره نیز به شدت در حال گسترش بود، چه اینکه برخی رجال مغول شیعه بودند و علمای شیعه نیز از بلاد نجف و کربلا و ایران به هند مهاجرت کرده بودند. ⁽¹⁾

به همین سبب نیز برخی علمای اهل سنت به جای مباحثات علمی از ادبیات نامناسبی در مقابله و مبارزه با شیعه استفاده می کردند ابوالحسن ندوی در این زمینه می گوید:

«یکی از فرقه های ضاله، فرقه امامیه بود که از عقاید اساسی آن اعتقاد به امامت بود. در نگاه آنان امام ویژگی هایی داشت که او را قرین پیامبر صلی الله علیه وآله می کرد و از نظر درجه و اعتبار، هم سنگ پیامبر صلی الله علیه وآله شمرده می شد و تنها به او وحی نمی شد. همچنین امامیه بسیاری از صحابه پیامبر صلی الله علیه وآله را عادل نمی دانستند و آن ها را طعن

می کردند و این تفکر - به سبب مسائل سیاسی و علمی - به شدت در هند در حال گسترش و رشد بود و جامعه مسلمان هند را که بیشتر اهل سنت بودند، تحت تأثیر قرار داده بود. در چنین شرایطی امام سرهندی بار دیگر ایمان مردم به پیامبر صلی الله علیه وآله و رسالت او را احیا کرد». ⁽¹⁾

شیخ احمد سرهندی در مبارزه با شیعه کتابی با نام رسالة فی الرد علی الامامیة و کتابی با نام رد الروافض به زبان فارسی تألیف کرده است که رد نامه «محمد بن فخر الدین رستمداری» از علمای آستان قدس رضوی معروف به «مشکک» است. در فتوایی که علمای متعصب منطقه منطقه بین النهرین صادر کرده بودند، خون، مال و ناموس شیعه را حلال شمرده و مشهد را دارالکفر و جهاد با آنان را واجب دانسته بودند. محمد بن فخر الدین رستمداری در برابر این فتوا با استناد به آیات و روایات مورد وثوق اهل سنت، بطلان چنین فتوایی را به گونه ای متقن و استوار تبیین کرد، تا آنجا که کسی بر آن نتوانست جوابیه ای بنویسد و در نهایت فتوایی صادر شد که آیات قرآن از نامه جدا شود و الباقی آن در آتش سوزانده شود. این نامه مدت ها به عنوان سند افتخاری در میان شیعیان شبه قاره شمرده می شد. رد الروافض جوابیه ای است که سرهندی به این نامه داده است. ⁽²⁾

البته این نکته را نیز نباید فراموش کرد که به سبب رویکرد افراطی وی در تعامل با سایر مذاهب و قرائت وی از مفاهیمی همانند توحید و شرک و همچنین برخی ادعاهای او، بسیاری از علمای بلاد اسلامی به شدت با او مقابله کردند.

برای نمونه، او خود را قائم مقام اولوالعزم می دانست و معتقد بود که ولایت

محمدی و ولایت موسوی هر دو در ولایت او ترکیب یافته اند. ⁽¹⁾وی در مکتوب دیگری دست خود را نائب مناب یدالله می دانست و می گفت:

«چون تخلیق محمد صلی الله علیه وآله به کمال رسید از طینت خلقت او بقیه ای بر جای ماند که خمیر مایه خلقت من شد». ⁽²⁾

چنین ادعاها و عقایدی سبب شد که علما و فقهایی چون «شیخ عبدالحق محدث دهلوی»، در فرمانی تدریس کتاب ها و تعالیم سرهندی را به طور رسمی ممنوع کردند، حتی علمای مکه و مدینه که به وسیله شیخ آدم با اعتقادات شیخ آشنا شده و به شدت مخالف آن بودند، رساله ای با عنوان «قدح الزند و قدح الرند فی رد جهالات اهل السرهند» در پاسخ استفتای علمای هند در سال 1093 نگاشته و نوشته های شیخ را باطل و خلاف شرع شمردند. شریف مکه سعید بن «برکات» در نامه ای به قاضی القضات هند با استناد به اتفاق علمای حجاز، به طور رسمی به کفر شیخ احمد فتوا داد. ⁽³⁾

2. شاه ولی الله دهلوی

اشاره

قرن دوازده هجری از این جهت که دوران ظهور شخصیتی همانند شاه ولی الله دهلوی است، در تاریخ شبه قاره نقطه عطفی محسوب میشود. چه اینکه دیدگاه ها و نظریات وی در این قرن تأثیر شگرف و انکار ناپذیری در دوران های بعد از او برجای گذاشت و بر پایه و بنیان معتقدات وی، دیدگاه های مختلفی شکل گرفت که شاید بتوان

مهم ترین آن را مکتب دیوبند دانست. شاه ولی الله دهلوی و فرزند و نوه اش شاه «عبدالعزیز دهلوی» و «شاه اسماعیل» در حقیقت معماران مکتب دیوبند هستند و بدون توجه به آرا و نظرهای آنان، هرگز نمی توان به عمق تفکرات و باورهای این مکتب دست یافت.

علمای دیوبند نیز به شاه ولی الله دهلوی و فرزند او شاه عبدالعزیز دهلوی، به عنوان چهره های الهام بخش و بنیه های علمی مکتب خود نگریسته اند و همواره به عنوان پیشوایان و راهبران خود در انقلاب فکری از آنها یاد کرده اند. شیخ محمد طیب رئیس دارالعلوم دیوبند در تعریف مسلک دیوبند می گوید:

«مسلک جماعت دیوبندی، مسلک علمی شاه ولی الله دهلوی است که بر کتاب، سنت، اجماع و قیاس بنا شده است اما در نزد شاه ولی الله نقل روایت و آثار سلف پس از قرآن در اولویت قرار دارد». ⁽¹⁾

از این رو، برای آشنایی با اندیشه و اعتقادات مکتب دیوبند، ابتدا باید شخصیت فردی و اندیشه های شاه ولی الله دهلوی مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد.

2-1. تولد

شاه ولی الله دهلوی در سال 1703 قمری یعنی چهار سال قبل از مرگ امپراتور مغول «اورنگ زیب» در دهکده پهلت شهرستان مظفر نگر متولد شد. وی خودش را از نوادگان خلیفه دوم می داند که با 32 واسطه به عمر بن خطاب می رسد و در بسیاری از موارد خود را عمری و فاروقی نامیده است. پدر بزرگ وی «شیخ وجیه

الدین» یکی از افسران مهم ارتش شاه جهان بود که از امپراتوری مغول حمایت می کرد. پدرش شاه عبدالرحیم، از علمای صوفی بود که از خلفای شیخ احمد سرهندی شمرده می شد.

2-2. تحصیلات

شاه ولی الله آموختن را نزد پدر آغاز کرد و در هفت سالگی قرآن را حفظ کرد. او در ده سالگی، کتاب مشهور شرح جامی را آغاز کرد و در چهارده سالگی بخشی از تفسیر بیضاوی را خواند و در همین سال نیز ازدوج کرد. شاه ولی الله قرائت و تجوید را نزد «محمد فاضل هندی» و حدیث را نزد «شیخ افضل سیالکوتی» آموخت. وی در حدیث مشکوة المصابیح، در فقه شرح وقایه و هدایه، در اصول فقه حسامی، در منطق و فلسفه شرح شمسیة و شرح هدایة الحکمة، در تصوف برخی حصه های عوارف المعارف، رسائل نقشبندیه، شرح رباعیات جامی، لوائح، مقدمه شرح لمعات، مقدمه نقد النصوص، و در طب موجز القانون را فرا گرفت.

هنگامی که پدرش در سال 1131ق. از دنیا رفت او تقریبا هفده ساله بود. او مدت دوازده سال در مدرسه پدر - رحیمیه - به تدریس پرداخت در اواخر سال 1143 ق برای ادامه تحصیل، به مکه و مدینه رفت وی در مدینه منوره نزد شیخ «ابوطاهر مدنی» صحاح سته را فرا گرفت و پس از دریافت اجازه نقل حدیث از شیخ، به مکه رفت. در مکه نزد شیخ «وفد الله مالکی» موطأ مالک را خواند و اجازه روایت تمام مرویات پدرش را دریافت کرد و نیز در درس بخاری «شیخ تاج الدین قلعی» مشارکت ورزید.

برخی دیگر از اساتید او عبارت بودند از: «شیخ حسن عجیمی»، «احمد نخلی»،

«عبدالله بن سالم بصری»، «شیخ احمد بن علی شناوی»، «شیخ احمد بن محمد بن یونس قشاقشی»، «سید عبدالرحمن ادریسی» «شمس الدین محمد بن علی بابلی»، «شیخ عیسی جعفری المغربی»، «محمد بن محمد سلیمان المغربی»، و «شیخ ابراهیم کردی». ⁽¹⁾

گفته اند در مکه خواب دید که پیامبر صلی الله علیه وسلم او را مأمور سازماندهی و وحدت میان مسلمانان شبه قاره کرده است. از این رو در سال 1145ق به دهلی بازگشت و فعالیت های دینی خود را آغاز کرد. ⁽²⁾

شاه ولی الله در سن 62 سالگی در 29 محرم 1176ق. از دنیا رفت و در مهندیان که آرامگاه مشایخ و مشاهیر ادبای دهلی است، به خاک سپرده شد. شاه ولی الله علاوه بر علوم دینی در شعر نیز دستی داشت و به زبان عربی و فارسی شعر می سرود. ⁽³⁾

دلی پر درد و جان افگار و یار تند خود دارم *** جهان را پر ز یا رب ها نمی کردم چه می کردم

غم تحصیل و بار شغل و درد غزل بیتم *** جنون ترک منصب ها نمی کردم چه می کردم

سی تحقیق را از خم مشرب ها برون دیدم *** خروج قید مشرب ها نمی کردم چه می کردم

حجاب وصل مطلوب است دل بستن به مطلب ها *** امین گر ترک مطلب ها نمی کردم چه می کردم

2-3. شبه قاره هند در عصر شاه ولی الله (قرن دوازدهم)

چنان که گفته شد، شاه ولی الله چهار سال قبل از مرگ اورنگ زیب امپراتور مغول، به دنیا آمد. اورنگ زیب با سایر فرقه های اسلامی به جز احناف، به شدت مخالف بود

و عناد می ورزید. علمای شیعه توانسته بودند در سایه حمایت پادشاهان پیشین همانند «اکبر»، «جهانگیر» و «شاه جهان»، تفکر شیعی را در اقصی نقاط شبه قاره رشد دهند و مردم نیز از تعالیم شیعی استقبال چشمگیری می کردند اما با روی کار آمدن اورنگ زیب، شرایط برای علمای شیعه بسیار نامناسب شد. او تلاش مستمری را برای قلع و قمع شیعه آغاز کرد، تا آنجا که در میان علمای اهل سنت لقب «محی الدین» را به خود اختصاص داد. ⁽¹⁾در دوران وی، قضات سنی بر مناصب قضاوت قرار گرفتند و فقه اهل سنت بار دیگر در حکومت به کار گرفته شد و مجموعه بزرگی از فتاوا گرد آمد که به «فتاوای عالم گیری» یا فتاوای هندیه شهرت یافت. ⁽²⁾

پس از اورنگ زیب، شاه ولی الله دهلوی با یازده تن از حاکمان مغول هم عصر بود که این دوره ها همواره با عدم ثبات روبه رو بود.

شاید مهم ترین مسئله در این دوره، گرایش دوباره برخی حاکمان مغول به شیعه بود. نخستین جانشین اورنگ زیب فرزند بزرگ او شاه عالم «بهادر شاه اول»، حکومت خود را بر اساس مذهب تشیع قرار داد و علیرغم مخالفت های بسیاری که در گوشه و کنار دربار و بلاد مختلف با او می شد، بر عقیده خود ثابت قدم بود. به دستور وی، حلقه های مباحثات و مناظرات میان علمای شیعه و سنی در شهرها و بلاد تشکیل شد و به دستور وی، گفتن جمله های علی ولی الله و وصی رسول الله در خطبه ها اجباری شد. ⁽³⁾

پس از وی نیز «فرخ سیر» بر اریکه قدرت تکیه زد که در این دوران، دو مشاور امن

وی «حسین علی خان» و «عبدالله خان» که اولی به امیر الامرا و دیگری به قطب الملک معروف بودند و مذهب شیعه داشتند، مملکت را اداره می کردند .

در دوران «محمد شاه» نیز این دو برادر که از سادات بارهه بودند، همچنان قدرت را در دست داشتند، هر چند دوران محمد شاه افشار به دهلی شد. ⁽¹⁾

چنان که می بینیم در ادوار مختلف بعد از دوران اورنگ زیب، همواره شیعیان، نقشی اساسی در امور حکومتی و ترویج مذهب تشیع داشته اند و این دوران نیز مصادف و مقارن با بلوغ و ظهور علمی شاه ولی الله دهلوی بوده است و طبیعی است که بسیاری از دیدگاه های وی، دیدگاه های افراطی در برابر اعتقادات شیعی باشد.

البته هم جواری با هندوها و تأثیر فرهنگ آنان بر فرهنگ توده مسلمانان هند نیز در شکل گیری اعتقادات او بی تاثیر نبوده است.

همچنین دعاوی درویشان و اصحاب فلسفه و عرفان که گاه راه به افراط می رفتند، نیز در شکل گیری دیدگاه های شاه ولی الله مؤثر بوده است.

هنگامی که ابی الحسن ندوی، وضعیت دینی و اعتقادی عصر دهلوی را ترسیم می کند می گوید:

«در این دوران، بدع و محدثات، رشد زیادی داشت و بسیاری از عادات و رسوم هندوها و شیعیان! بر جامعه اسلامی سایه افکنده بود و می رفت تا در قلب مردم مأوا گزیند. یند در همه مناطق مظاهر شرک جلی به وفور دیده می شد. عبادت قبرها، سجده احترام برای مشایخ، نه به عنوان پرستش، تقدیس اماکن خاص

زیارتی همانند حرم ها، نذر برای قبور، قربانی به نام اولیا و مشایخ، طواف برگرد قبور و اماکن مقدسه زیارتی، مراسم جشن و بزرگداشت و مراسم مربوط به محرم و.... که بر آنها اوهام و خرافات و عقاید فاسد سایه افکنده بود. همچنین مانند اسم گذاری افراد به نام های علی بخش، حسین بخش، پیربخش، مدار بخش و سالار بخش». ⁽¹⁾

ناگفته پیداست بسیاری از مواردی که ندوی ذکر می کند، مرادش شیعه است، این در حالی است که اولاً خود شیعه با خرافات و انحرافات مخالف است و ثانیاً افعال و رفتار عوام یک اندیشه را نباید به حساب عقاید و آموزه های یک مکتب گذاشت، چه اینکه آموزه ها و تعالیم تشیع به صورت مستند و دقیق بیان شده است و همان گونه که در میان جوامع اهل سنت، گروهی عوام، فعالیت هایی را انجام می دهند که با عقاید اهل سنت منافات دارد و نباید این امور را به آموزه های اهل سنت نسبت داد، در مورد مذهب شیعه نیز چنین چیزی صادق است. سلیمان ندوی از زاویه دیگری به شرایط این دوره می نگرد :

«خورشید دولت مغول روبه افول بود و عادات و رسوم جاهلیت در میان جامعه مسلمانان رواج داشت. دراویش جولان میدادند و صدای فلسفه و منطق که از مدارس بلند می شد، گوش فلک را کر کرده بود. تقید به نصوص فقهی و التزام زبانی به فقه و فتاوا، شعار هر مفتی و فقیهی بود اما تحقیق و بحث از مسائل فقهی، جرم بزرگی شمرده می شد و گذشته از عوام، خواص به معانی قرآن واحادیث نبوی و ارشادات آن جاهل بودند». ⁽²⁾

2-4. روش شناسی شاه ولی الله دهلوی

شاه ولی الله در کتاب حجة الله البالغه، بحث مبسوطی در تفاوت میان اهل حدیث و اصحاب رأی دارد که نشانگر رویکرد نقل گرایانه اوست.

وی ابتدا به بیان اقوال سلف درباره فتوای به رأی اشاره می کند، چهار روایت از «عبدالله بن مسعود»، «عبدالله بن عمر»، «ابونصر»، و «ابن منکدر» ذکر می کند و سپس به اقوال «امام شعبی» در کراهیت فتوای به رأی اشاره ای دارد. وی سپس بیان می کند که اهل حدیث از اهل فتوا اعلم هستند و سپس به طبقات محدثین و تلاش آنان به تدوین حدیث اشاره می کند. وی در میان طبقات بعدی محدثین، امام «احمد بن حنبل» را بزرگ ترین شخصیت حدیثی می شمارد. به گفته او از امام احمد بن حنبل سؤال شد که آیا برای فتوا دادن، دانستن صد هزار حدیث کافی است، فرمود: خیر، گفته شد آیا پانصد هزار کافی است؟ فرمود: امیدوارم کفایت کرده باشد.

پس از این دوره، جمع آوری حدیث پایان یافت و تدقیق حدیث آغاز شد که عالم ترین محدثین این دوره، چهار نفر بودند: امام بخاری، امام مسلم نیشابوری، ابوداود سجستانی، امام ابوعیسی ترمذی».

وی سپس گروهی از علما را ذکر می کند که در برابر این محدثین قرار داشتند و از بیان روایت به جهت نسبت دادن آن به پیامبر صلی الله علیه وآله می ترسیدند، اما از فتوا ترسی نداشتند.

وی در ادامه، علت کمی اهتمام به حدیث را این گونه بیان می کند که پس از تصحیح احادیث و تبویب آنها، افراد، کمتر به حدیث به صورت عمیق می نگریستند و بیشتر به کتاب های اصحاب خود مراجعه می کردند و به جای مراجعه مستقیم به حدیث، به ائمه خود مراجعه می کردند، از سوی دیگر، نوعی رقابت میان مذاهب به وجود آمد و نظریات بزرگان این مذاهب، مقدس شمرده شد و هرگاه از کسی سؤالی می شد، به

کتاب های بزرگان مذهبش مراجعه و حکم را از آنها استخراج می کرد که در اصطلاح «تخریج» گفته می شد و می گفتند: «القول المخرج لفلان کذا». به این دسته از علما نیز گفته می شد: «المجتهدون فی المذهب». ⁽¹⁾

در مجموع با توجه به کلمات شاه ولی الله می توان نتیجه گرفت که وی بیش از هر چیز به روش نقلی در استنباط احکام دین اعتقاد دارد و روش نقل را می پسندد. ⁽²⁾

2-5. اجتهاد و تقلید از نگاه شاه ولی الله

یکی از مباحث دیگری که در میان دیدگاه های بنیادی شاه ولی الله قابل تامل است، نگاه وی به مسئله اجتهاد و تقلید است که به طور طبع از ثمرات مباحث روش شناسی است.

وی این بحث را با مقدمه ای شروع می کند و ابتدا به بیان احوال مردم پیش از قرن چهارم می پردازد، وی می گوید:

«مردم تا پیش از قرن چهارم، بر تقلید شخص معین اجماع نداشتند و عامه مردم از صاحب شرع تقلید می کردند. عامه مردم در مسائل اجماعی که بین مسلمانان یا جمهور مجتهدین اختلافی وجود نداشت، مستقیما از صاحب شرع تقلید می کردند و اگر واقعه ای برایشان پیش می آمد، از هر مفتی استفتا می نمودند، بدون آنکه به مذهب او کاری داشته باشند، اما اهل حدیث نیاز به چیز دیگر نداشتند و از احادیث پیروی می کردند». ⁽³⁾

«اما اهل تخریج، در مسائلی که مصرح نبود به تخریج می پرداختند و در مذهب، اجتهاد می کردند، و به همین سبب، به مذهب اصحاب خویش منسوب می شدند و

گفته می شد فلان شخص شافعی است، فلانی حنفی است». ⁽¹⁾

به اعتقاد وی پس از عصر خلفای راشدین، خلافت به کسانی رسید که شایستگی نداشتند و عالم نبودند و مجبور بودند از فقها کمک بخواهند و در تمام شئون، آنان را با خود همراه کنند. وی این دوره را دوران شیوع تقلید و به وجود آمدن مباحث جدلی میان ارباب مذاهب می داند که علما به جای دقت در حدیث به فقه روی آوردند و به مسائل ریز و تقریب علل مذاهب و تمهید اصول فتوا پرداختند و پنداشند که هدفشان استنباط دقایق شرعی است که راه به اشتباه رفتند.

وی شیوع تقلید در این دوره را به نفوذ مورچگان تشبیه می کند و مواردی را نیز به عنوان علل ممهده این امر می شمارد، از جمله ستم ستمگران، نادانی امرا وادعای علم، تحقیق عمیق در علوم جنبی، و ... وی این دوره را دوره تقلید خالص می نامد و در رد آن به آیه زیر استشهاد می کند: ⁽²⁾

«بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَی آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ»؛ (زخرف/21)

«آنان هیچ دلیلی ندارند، بلکه گفتند: ما پدران خود را بر آیینی یافتیم و راه و رسم آنان را دنبال نموده و رهیافته ایم».

شاه ولی الله بعد از این مقدمه به تشریح کامل نظریه «ابن حزم» مبنی بر حرمت تقلید می پردازد و دلایل او را نیز ذکر می کند، سپس اجتهاد را بهتر و واجب تر از تقلید می شمارد و گلایه می کند که تقلید در عصر حاضر به وضعیت بدی رسیده است و تقلید کورکورانه، دوری از حق است و تقلید عوام، به تقلید اغیار بر احبار

شبیه است. ⁽¹⁾

با این حال، اجتهاد در نگاه شاه ولی الله دهلوی، به معنای اصطلاحی آن، که اجتهاد در فقه و استخراج فتوا به کمک قوانین اصولی باشد، نیست بلکه مراد وی، مراجعه مستقیم به روایات واخذ به ظواهر آنها و عمل بر طبق آنهاست.

«شاه ولی الله در اعمال روزمره اسلامی تاکید بر این داشت که احادیث نبوی را باید دوباره بررسی و زنده کرد و ترجیح می داد که به جای متابعت از حکم آمیخته به تردید یک فقیه، از حدیث موثق پیروی شود». ⁽²⁾

حتی وی چنین مجتهدانی که به زعم او وقت خود را صرف مسائل و علوم بی فایده می کردند، گمراه و در مسیر انحراف و در جهل مرکب می دانست.

او هر چند در فرازی از سخنان خود نقدی بسیار کوتاه بر سخنان ابن حزم دارد، اما در مجموع و از چینش مطالب و ستایش ابن حزم، می توان دریافت که کم و بیش با دیدگاه های او موافق است.

وی معتقد است که برای دریافت حکم شرعی باید به طور مستقیم به احادیث و قرآن مراجعه کرد و اقوال فقها با توجه به تحریم ها و کراهیت ها، مشروع نیست و در نهایت در صورت یأس از فحص و ناامیدی کامل از یافتن حدیث یا سیره، نوبت به قول مجتهد می رسد، به شرطی که مستندات وی قرآن باشد و حدیث.

در نگاه شاه ولی الله، نظر مجتهد موضوعا ارزشی ندارد و تنها فایده قول او این است که به دلالت مطابقی، راوی قول مستقیم پیامبر صلی الله علیه وآله است، نه به دلالت تضمن و التزام، قول مستنبط از سنت پیامبر صلی الله علیه وآله

همچنین شاه ولی الله، حوزه اجتهاد را بسیار محدود میداند و سرگرم شدن به سایر علوم به جز حدیث را زمینه ساز گمراهی طالب علم می شمارد. ⁽¹⁾

در نهایت، وی با وسواس به جواز تقلید در برخی موارد خاص، آن هم با شروط بسیار می پردازد. با نگاهی به آرای وی می توان گفت: از یک سو شاه ولی الله به تحدث قائل است، نه نظر و رأی و از سوی دیگر تقلید را رد می کند و یا حداقل دایره آن را بسیار محدود می نماید و جمع میان این دو به این واقعیت منتهی می شود که دیدگاه های وی با دیدگاه اهل حدیث مصطلح که تقلید را جایز نمی دانند، و به آنها در اصطلاح غیر مقلد گفته می شود، بسیار نزدیک است.

آنچه در اینجا شگفت آور است، تضاد اندیشه شاه ولی الله با اندیشه ابو حنیفه است. ابوحنیفه که در میان علمای اهل سنت به رأی گرایی شهرت دارد، و خود شاه ولی الله دهلوی نیز به این مذهب فقهی وابسته است، رویکردی بسیار محتاطانه نسبت به احادیث دارد و در استنباط احکام از عقل استفاده بسیاری می برد، اما شاه ولی الله دهلوی، دایره عقل و اجتهاد را بسیار ضیق کرده و روش نقل گرایی را بر می گزیند. ⁽²⁾

2-6. حدیث گرایی شاه ولی الله دهلوی

اشاره

رویکرد روش شناسانه شاه ولی الله دهلوی وی را در حوزه معرفت شناسی، به

حدیث گرایی مشهور، در منطقه شبه قاره تبدیل کرده است. هر چند شاه ولی الله دهلوی، در مقایسه با شیخ احمد سرهندی، رویکردی نسبتاً معتدل تر به عقل داشت، اما به هر حال در زمره حدیث گرایان قرار دارد.

البته نباید فراموش کرد که روی آوردن تک بعدی به علم حدیث، همان گونه که در تاریخ شیعه، نوعی شکاف میان علما به وجود آورده و آنان را به دو گروه اخباری و اصولی تقسیم کرده است، در میان اهل سنت و مشارب و مکاتب آنان نیز همین اختلاف را پدید آورده است، که گاه تنش های میان ارباب آرا به حدی میرسد که یکدیگر را به کفر رمی می کنند، چنان که در فصول آینده در تعامل مکتب دیوبند با سایر مکاتب فکری، به مواردی اشاره خواهد شد.

رویکرد افراطی حدیث گرایی در نهایت به نوعی انعطاف ناپذیری دامن می زند. جمود فکری، عدم تحمل انظار و دیدگاههای مخالف و مبارزه کور با مکاتب عقلی و .. ، از ویژگی های حدیث گرایان افراطی است.

2-6-1. پیشینه جریان های حدیثی در شبه قاره

برای آشنایی با جایگاه و نقش شاه ولی الله محدث دهلوی، ابتدا باید نگاهی به جایگاه و نقش حدیث و محدثین در منطقه شبه قاره بیفکنیم.

البته اقبال از حدیث و محدثین در دوره های مختلف در میان اهل سنت شبه قاره، در حقیقت، نوعی مقابله و واکنش در برابر دیدگاه های شیعی و علمای شیعه بوده است، چه اینکه در مذهب شیعه، علوم عقلی همانند علوم نقلی رواج داشته است و از سوی دیگر، مهاجرت علمای شیعه از ایران به هندوستان و استقبال برخی پادشاهان مغول همانند اکبر و شاه جهان از آنها و در نتیجه، رشد و شکوفایی تشیع ، علمای اهل سنت را بر می انگیخته است.

برخی علما و مورخان هندی نیز به این امر به تلویح اشاره کرده اند، چنان که «عبدالحی حسنی» در کتاب الثقافة الاسلامیة فی الهند می گوید :

«پس از آنکه بساط دولت عرب، از بلاد سند برچیده شد و ملوک غزنوی مغول حکومت را در دست گرفتند، از خراسان و ماوراء النهر، گروهی از علما به این مناطق هجرت کردند، حدیث مانند کبریت احمر نایاب شد و مردم به سوی شعر و نجوم و فنون ریاضی و در علوم دینی به سوی فقه و اصول روی آوردند. در این قرن ها، تخصص علمای هند، حکمت یونان و دوری از قرآن و سنت بود، مگر به مقدار اندکی که در فقه آمده بود. بیشترین اطلاع آنان از علم حدیث، فراگیری کتاب مشارق الانوار صفانی بود و اگر کسی کتاب مصابیح السنة بغوی یا مشکاة المصابیح را فرا می گرفت، مردم می پنداشتند که وی به درجه محدثی رسیده است و این امر به سبب جهالت آنها به حدیث بود به خاطر همین آنان از این علم نامی نمی بردند و آن را فرا نمی گرفتند و آن مقداری هم که فرا گرفته می شد، برای برکت حدیث بود، نه فهم و عمل به آن و بیشترین هنر آنها در علم فقه نیز تقلید بود نه تحقیق......» ⁽¹⁾

آغاز علم حدیث به صورت تخصصی در منطقه شبه قاره به قرن دهم هجری باز می گردد. در این سده، برخی محدثین مکه به شبه قاره آمدند و حرکت های حدیثی نوینی را آغاز کردند. در آن میان می توان به «شیخ عبدالمعطی بن حسن مکی» (م 989 ق)، «شیخ شهاب احمد بن بدر الدین مصری» (م 929 ق) «شیخ محمد بن عبدالرحمن مالکی مصری» (م919 ق) و ... اشاره کرد.

سپس برخی علمای هند برای آشنایی با علم حدیث به مکه و مدینه رفتند و به آموختن حدیث پرداختند. افرادی همانند «عبدالله بن سعد الله سندی، رحمة الله السندی، شیخ یعقوب کشمیری» و ... ⁽¹⁾

شرح حال شیخ احمد سرهندی به عنوان محدثی شهیر در بخش های گذشته گذشت. البته در میان محدثین هندی، عبدالحق دهلوی (م 1052ق) جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده است و برخی او را نخستین محدث و بنیانگذار جریان حدیثی در هند می شمارند. جریانهای حدیثی قرن های بعد مانند جنبش اهل حدیث نیز متأثر از تعالیم عبدالحق دهلوی است.

پس از وی نیز فرزندش نورالحق (م 1073 ق) شش جلد در شرح صحیح بخاری تألیف کرد و برخی شاگردانش همانند «شیخ الاسلام» شارح فارسی بخاری، رهبری این حرکت را به عهده گرفتند. همچنین فرزند وی نیز کتاب های المحلی و الکمالین را در علم حدیث تألیف کرد. ⁽²⁾

به گفته خلیق احمد نظامی :

«دورانی که شیخ عبدالحق محدث دهلوی فعالیتش را در علم حدیث آغاز کرد، بساط این علم در شمال هند برچیده شده بود و وی در تاریکی مطلق، چراغ حدیث را روشن کرد که مردم از فرسنگ ها به سوی او جذب شدند و دور او را گرفتند، همان گونه که پروانگان برگرد شمع حلقه می زنند و از همین مرکز حدیث از گجرات به دهلی منتقل شد.» ⁽³⁾

هر چند در عصر عبدالحق محدث دهلوی، حرکت محدثین توانست رونقی دوباره بگیرد، اما علی رغم فعالیت های او و فرزندان و شاگردانش، این حرکت نتوانست در دوره های بعد همچنان سیر صعودی خود را ادامه دهد.

شاید اغراق نباشد اگر ادعا شود که حدیث گرایی در شبه قاره در دوران شاه ولی الله دهلوی به اوج خود رسید و فعالیت های حدیثی شاه ولی الله و فرزند وی شاه عبدالعزیز، سرفصلی نو در حرکت محدثین شبه قاره بود.

به گفته عبد الحی حسنی، در عصر وی و در حال حاضر کسی نیست که مانند شاه ولی الله در احیا و اصلاح حدیث موثر بوده باشد. ⁽¹⁾

در دوران شاه ولی الله دهلوی، درس حدیث در مدارس علمیه اجباری شد، در این دوران، حلقات درس حدیث بسیاری در گوشه و کنار شبه قاره بر پا شد و تدریس صحاح سته، به ویژه کتب اربعه صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی داود و سنن ترمذی عمومیت یافت. در قرن دوازده، شروح و تعلیقات بسیاری بر کتب حدیث نوشته شد و بسیاری از آنها نیز ترجمه شد. ⁽²⁾

2-6-2. علم حدیث در نگاه شاه ولی الله دهلوی

نباید فراموش شود که شخصیت حدیثی شاہ ولی الله، در حقیقت پس از تحصیل در حجاز و بازگشت از حرمین شکل گرفت و نکته دیگر آنکه این دوران، دورانی است که در حجاز، جریان های حدیث گرایی به اوج خود رسیده بود و محدثین بسیاری بر کرسی تدریس تکیه زده بودند.

شاه ولی الله در شأن و عظمت علم حدیث می گوید:

«به طور یقین، ستون علوم یقینی، مبنای فنون دینی و اساس آنها، علم حدیث است که در آن قول، فعل و تقریر افضل المرسلین ذکر می گردد. پس اینها چراغ های تاریکی و نشانه های راهنمایی مانند ماه شب چهارده هستند. هر کسی به آنها گردن نهد و حفظ نماید، به رشد و هدایت رسیده، به خیر کثیر نائل می گردد و هر کسی روی گردانی و اعراض نماید، گمراه شده و در ورطه هلاکت می افتد و به جز ناامیدی و خسران، چیزی گیرش نمی آید، زیرا آن حضرت مردم را به امر، نهی، انذار، تبشیر، پند و امثالی بیدار نموده است که آنها مانند قرآن و یا بیش از قرآن هستند و این علم، طبقاتی و اهل آن بین هم درجاتی دارند و برای آن پوسته ای است که در داخلش مغز و صدفی است که اندرون آن مروارید وجود دارد.» ⁽¹⁾

سپس می گوید :

«به نظر من دقیق ترین و عمیق ترین فن حدیث و درخشنده تر و بالاتر از همه، علم اسرار دین است که از فلسفه احکام و اسرار خواص اعمال بحث می کند. به خدا قسم این چیزی است که بیشتر باید مورد توجه قرار گیرد.» ⁽²⁾

در نگاه شاه ولی الله، تنها علم حدیث آن هم به معنای قرائت آن ارزش دارد و سایر علوم، علوم دنیوی است. در نگاه وی حوزه های علمیه که خود را به علوم دیگری از قبیل منطق، فلسفه، معانی بیان و حتی صرف و نحو مشغول کرده اند، در گمراهی و

ضلالت به سر می برند و راه سعادت تنها پرداختن به قرآن و سنت که بیشتر تبلور آن هم در روایت است، می باشد.

وی خطاب به علمای اسلامی می گوید :

«ای سفیهانی که نامتان را علما می گذارید و به علوم یونانیان وصرف و نحو و معانی سرگرم شده اید و خیال می کنید که این ها علم است، علم آیات محکمه قرآن است که یاد بگیرید، آنان را تفسیر کنید، سبب نزول آنها را دریابید و مشکلات آن را تاویل کنید، یا سنت پیامبر صلی الله علیه وآله است که آن را حفظ کنید که پیامبر صلی الله علیه وآله چگونه نماز می خواند، چگونه وضو می گرفت، چگونه برای قضای حاجت می رفت، چگونه روزه می گرفت، چگونه حج می گذارد، جهاد می کرد، چگونه سخن می گفت، و اخلاقش چگونه بود، .... اما آنچه شما به آن خود را سرگرم کرده اید و به آن اهمیت می دهید، از علوم آخرت نیست و از علوم دنیاست. با تمام وجود در استحسانات و فروعات فقهای گذشته فرو رفته اید، اما به سخنان خدا و رسولش توجهی نمی کنید. چه بسا افرادی از شما حدیث پیامبر صلی الله علیه وآله به او برسد و عمل نکند و بگوید عمل من بر مذهب فلان کس است نه بر حدیث ....» ⁽¹⁾

وی تمام علوم دیگر غیر از علم قرآن و حدیث را نفی می کند، هر چند جنبه آلی داشته باشند، حتی اصول فقه و فقه هم اگر به دید استقلال به آنها توجه شود، در نگاه وی ضلالت است. وی در روش استنباط احکام شرعی قائل است که هر فردی تا آنجا که می تواند خودش از روایات و آیات، احکام شرعی اش را استخراج کند و اگر جایی

نتوانست می تواند به رأی علما مراجعه کند؛ البته قضاوت بعدی نیز با خود اوست که کدام یک از انظار علما به سنت نزدیک تر است:

«رضایت حق در این است که ابتدا به کتاب خدا و سنت پیامبرش مشغول شوید، اگر برایتان علم به آنها راحت بود که به آن عمل کنید و اگر نتوانستید آنها را بفهمید، از علمای گذشته کمک بگیرید و هر کدام را به سنت، احق، اصرح و اوفق یافتد به آن عمل کنید!» ⁽¹⁾

شاه ولی الله هر چند تقلید از ائمه اربعه را جایز می شمارد، اما دایره تقلید را محدود کرده و مراجعه عموم به حدیث و استنباط مستقیم را مورد نظر دارد و تقلید را فقط در مواردی جایز می داند که به هیچ عنوان، زمینه استفاده از حدیث وجود ندارد.

در این میان، متأسفانه همان گونه که گروه های تندرو معتزلی نسبت به گرایش به عقل و دوری از حدیث افراط کردند، چهره هایی همانند شاه ولی الله دهلوی و اتباع او نیز در عقل ستیزی و دوری از اجتهاد و علوم عقلی به ورطه تفریط افتادند. همان گونه که در صفحات قبل گفته شد، عقل و اجتهاد نقش اساسی در استنباط احکام دارد و صرفاً قرائت حدیث به تنهایی بدون درایت آن، که امری عقلانی است و بررسی اسناد و رجال، راه به جایی نمی برد.

به عبارت دیگر می توان گفت، اهل حدیث و از جمله شاه ولی الله دهلوی، همان اشتباهی را مرتکب شده اند که عقل گرایان افراطی گرفتار آن شده اند، غافل از آنکه راه صحیح بر اساس معارف قرآن و سنت، راه اعتدال و میانه است. علوم مختلف، مکمل یکدیگرند و عقل و نقل در کنار هم، می توانند انسان را به سعادت و کمال رهنمون شوند. ⁽²⁾

در مجموع در همین فصل خواهیم دید که چگونه دیدگاه های شاه ولی الله در شکل گیری تفکرات مکتب دیوبند و زیر بنای فکری این مکتب در نگاه افراطی به حدیث و مخالفت با سایر مکاتب فکری، مؤثر بوده است.

2-7. توحید و شرک از نگاه شاه ولی الله دهلوی

بر اساس دیدگاه شاه ولی الله خدا یکی است و هیچ یک از صفات او را نمی توان به پیامبران یا قدیسین نسبت داد. اینان ممکن است شفیع به حساب آیند، اما نمی توان به آن ها متوسل شد و یا از آنها استمداد خواست. به اعتقاد وی هیچ کس به جز خدا مستقیم یا غیر مستقیم نباید پرستیده شود، تکریم خاص سایر مذاهب نسبت به بزرگان دین نیز در زمره پرستش قرار می گیرد. اساس و پایه عقاید دینی قرآن، سنت و حدیث است و سایر منابع اعتقادی و شرعی جنبه تکمیلی دارد و موکول به تحقیق و بررسی است. ⁽¹⁾

شاید مهم ترین مسئله ای که در تفکرات کلامی شاه ولی الله قابل توجه باشد، دیدگاه تند و افراطی او نسبت به مفاهیم شرک و توحید است و چنان که گفته شد، فلسفه این دیدگاه را باید در فضای موجود جامعه او یافت.

نظریات کلامی او را بیشتر باید در کتاب حجة الله البالغه جستجو کرد، هر چند آثار کلامی دیگری نیز از وی باقی مانده است. وی در کتاب حجة الله البالغه توحید را به اقسام گوناگونی تقسیم می کند:

الف) توحید در ذات و توحید در خالقیت: توحید در ذات و خالقیت یکی از ارکان عقیده اسلامی است و تمام مسلمانان آن را به عنوان یکی از بنیان های دینی قبول

دارند. شاه ولی الله دهلوی نیز می گوید: توحید یعنی :

• حصر وجوب وجود، در ذات او تبارک و تعالی؛

• حصر خلق عرش، آسمان ها، زمین و سایر جواهر، در ذات او تبارک و تعالی؛

اما آنچه دیدگاه وی را به اندیشه های سلفی نزدیک می کند، این ادعاست که تمام انسان ها اعم از مشرکان در این دو محور موحد بوده اند و هیچ یک از مشرکان، یهودیان و نصارا بر آن اختلافی ندارند، بلکه قرآن عظیم به صورت نص قطعی، آن ها را از مقدمات مسلّم در نزد آن ها به حساب آورده است. وی سپس به دسته ای از آیات استدلال می کند که:

«وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ»؛ (زخرف / 9)

واگر از آن ها بپرسی چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده است، خواهند گفت آن ها را خدای عزیز و بسیار دانا آفریده است.

این در حالی است که شاه ولی الله دهلوی متوجه مراد این دسته از آیات نشده است، چه اینکه در قرآن آیات بسیاری وجود دارد که نشان می دهد مشرکان در توحید ذاتی و توحید خالقیت نیز مشرک بوده اند.

برخی آیات با مفهوم «تسویه» نشان می دهد که مشرکان بت های خود را مساوی خداوند قرار می دادند :

«تَاللهِ إِنْ کُنَّا لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِینَ»؛ (شعراء /97 - 98)

به خدا سوگند، ما در گمراهی آشکاری بودیم، چون شما را با پروردگار عالمیان برابر می شمردیم .

برخی دیگر از آیات شرک در ذات را با واژه «عدل» و مشتقات آن بیان کرده اند.

عدل به معنای مساوی قرار دادن است: ⁽¹⁾

«ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ»؛ (انعام/1)

سپس کسانی که کافر شدند، بت ها را با خدا مساوی و یکسان قرار داده اند. ⁽²⁾

همچنین واژه «ند» نیز از واژه هایی است که در قرآن به همین معنا اشاره دارد:

«فَلَا تَجْعَلُوا لِله أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ (بقره /22)

بنابراین برای خدا همتایانی قرار ندهید؛ در حالی که می دانید. ⁽³⁾

در این میان، خداوند به وجود ارباب و الهه در میان مشرکان اشاره می فرماید که آنان دارای الهه و ارباب گوناگونی بوده اند. واژه رب و اله نیز به الوهیت و ربوبیت اشاره دارد. ⁽⁴⁾

از طرف دیگر، آیاتی وجود دارد که خداوند شرک را به طور رسمی به مشرکان نسبت می دهد و از منطوق آیات استفاده می شود که مراد خداوند، شرک در ذات است. ⁽⁵⁾

برخی آیات نیز بیان می کنند که برخی مشرکان نه تنها وحدانیت خدا را قبول نداشته اند، بلکه خود ادعای خدایی کرده اند؛ به فرموده قرآن فرعون می گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی» (نازعات / 24) و گفت: منم برترین پروردگار شما». در مقابل نیز در بسیاری از آیات، پیامبران انسان ها را به توحید در ذات دعوت می کنند و اگر همه انسان ها در توحید ذاتی و خالقیت موحد بودند، به دعوت به توحید ذاتی نیازی نبود :

«قَالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ»؛ (انبیاء/56)

بلکه خدای شما، خدای آسمان ها و زمین است که آنها را ایجاد کرد.

و توصیه شده است در نمازهای یومیه، سوره اخلاص خوانده شود که خداوند در آیات آن امر می فرماید که بگو خدا یکی است و....

در این میان، آیات مورد استناد شاه ولی الله دهلوی با توجه به آیات فوق، به ندای فطرت انسان ها اشاره دارد، چه اینکه فطرت تمام انسان ها، بر توحید بنیان شده است ⁽¹⁾که بر اثر عوامل مختلفی که قرآن آنها را بیان فرموده است، نور فطرت انسان خاموش می شود و انسان گرفتار شرک می گردد. ⁽²⁾بنابراین، در قرآن از واژه «نسوا الله» استفاده شده است، یعنی مشرکان، خدا را فراموش کرده اند، نه اینکه نمی شناسند. ⁽³⁾

ب) توحید در تدبیر: توحید در تدبیر نیز از مسلمات اسلامی است. کسی جز خداوند، مدیر آسمان ها و زمین نیست. به گفته شاه ولی الله دهلوی :

«حصر تدبیر آسمان ها، زمین و آنچه بین آنهاست در ذات او تعالی» ⁽⁴⁾

ج) توحید در عبادت: توحید عبادی نیز از مسلمات اسلامی است و خداوند در قرآن، فلسفه ارسال رسل را دعوت به توحید عبادی ذکر می فرماید. البته نباید فراموش

کرد که پیش فرض عبادت خداوند، شناخت کامل اوست که باید در توحید نظری (ذات، خالقیت، حاکمیت و ...) به خوبی تبیین شود شاه ولی الله دهلوی نیز به خوبی به اهمیت و جایگاه توحید عبادی اشاره کرده است و بر خلاف ابن تیمیه و وهابیان، میان توحید در تدبیر و توحید در عبادت، ملازمه قائل شده است:

«کسی جز او شایسته و سزاوار عبادت نیست و این دو قسم از اقسام توحید به مقتضای ارتباط طبیعی که بین هم دارند (توحید در تدبیر و توحید عبادی)، لازم و ملزوم یکدیگر هستند.». ⁽¹⁾

او سپس کسانی که گرفتار شرک شدهاند را طبقه بندی و تقسیم می کند:

«کسانی که مبتلا به بیماری شرک هستند، به چند گروه تقسیم می شوند: برخی آن هایی هستند که عظمت و جلال خدا را کاملاً فراموش کرده اند، تنها برای شرکا عبادت می کنند و نیازها و احتیاجات خویش را فقط به آنها ارجاع می دهند و اصلاً به سوی خدا التفاتی نمی نمایند، اگر چه از نظر قلبی برهانی بدانند که سلسله وجود به خداوند منتهی می شود».

«بعضی معتقد هستند که سید و مدبر خداست، اما لباس شرف و الوهیت را به بعضی بندگانش پوشانده است و به او در بعضی امور خاص، اختیار تصرفاتی داده است و سفارش آن ها را در حق بندگان خویش می پذیرد، مانند شاهنشاه که در هر منطقه از کشور، کسی را به عنوان پادشاه آن منطقه بر می گزیند و نظم ونسق آن منطقه را به او می سپارد، به استثنای امور بسیار بزرگ که آنها را به کسی نمی سپارد، لذا زبان به لرزه می آید که آن ها را عبادالله گفته با دیگران برابر قرار بدهد، پس به جای نام گذاری آنان به بنده، آن ها را بنات الله و احبائه نام می گذارد و خود را بنده

آن ها می داند، مانند عبدالمسیح و عبدالعزی و همین است بیماری جمهور یهود، نصارا، مشرکان عرب و بعضی منافقان افراطی امت محمدی در این روزها»! ⁽¹⁾

شکی نیست که اگر کسی غیر از خداوند متعال را به عنوان اله برگزیند، مشرک شده است و همچنین به جای اینکه از خداوند حاجات خود را بطلبد، به صورت استقلالی از غیر خدا طلب کند، در مسیر شرک قرار گرفته است.

وی سپس مظاهر شرک مشرکان قبل از اسلام را بیان می کند:

«کمک خواستن از غیر خدا در احتیاجات و از آن جمله اینکه در احتیاجات خویش از قبیل شفای امراض، غنی گردانیدن فقیر و غیره از غیر خدا کمک می خواستند و به نام آنها نذر می دادند و بدین طریق توقع داشتند که آنان اهدافشان را بر آورند و نام های آنها را ورد زبانشان قرار می دادند تا بدین وسیله متبرک گردند، پس خداوند بر آنها لازم گردانید تا در نماز بگویند: ایاک نعبد و ایاک نستعین.....»

«اسم گذاشتن بعضی شرکایشان به بنات الله و ابناء الله: و از آن جمله اینکه بعضی شرکای خود را دختران و پسران خدا می گفتند و پس از این شدیداً منع گردیدند».

«قسم خوردن به نام های مبارک و بزرگ درباره بعضی مردم معتقد بودند که نام های آنها مبارک هستند و عقیده داشتند که قسم دروغ خوردن به نام آن ها، مستلزم پدید آمدن نقصان مالی و جانی است پس بر این اقدام نمی نمودند؛ از اینجا بود که طرف خود را به نام آنها قسم می دادند و از این هم بازداشته شدند».

«حج کردن برای غیر خدا: از آن جمله است حج کردن برای غیر خدا، بدین معنا که سفر کند به مقصد اماکن مبارک که مختص به بت ها باشند، تا در آنجا پیاده شده، به بت ها تقرب بجوید و شرع اقدس از آن نهی فرموده است، رسول خدا صلی الله علیه وسلم

فرموده است لا تشد الرحال الا الی ثلاثة مساجد».

نام گذاری به نام های غیر اسلامی مانند عبدالعزی، عبدالشمس و غیره» ! ⁽¹⁾

آنچه شاه ولی الله دهلوی در این سخنان اشاره می کند، رسوم و عقاید باطلی است که مشرکان قبل از اسلام به آن اعتقاد داشته اند؛ البته با توجه به فضای موجود در شبه قاره آن زمان و تأثیرپذیری مسلمانان از سایر ادیان موجود در منطقه و گسترش برخی شاخه های انحرافی تصوف، برخی از این امور در میان جامعه اسلامی نیز رواج داشت.

البته به نظر می رسد با توجه به مشرب طریقتی شاه ولی الله دهلوی، وی همانند وهابیان هرگونه توسل و استعانت مشروع از اولیای الهی را موجب شرک نمی دانسته است، هر چند سادگی است اگر تصور شود وی دیدگاهی همانند سایر مسلمانان نسبت به زیارت قبور و توسل و طلب شفاعت داشته باشد.

نباید فراموش کرد که سخنان شاه ولی الله دهلوی نسبت به مشرکان قبل از اسلام صحیح است، اما مسلمانان در توسل به اولیای الهی و یا تبرک و زیارت، از آموزه های دینی پیروی می کنند. قدرت هایی که قرآن به پیامبران و اولیای الهی نسبت می دهد، نشانگر این واقعیت است که در طول قدرت خداوند و بر اساس مشیت او اولیای الهی نیز قدرتمندند.

به عبارت دیگر، تسری عملکرد مشرکان به دوران اسلام از اعمالی است که محمد بن عبدالوهاب و پیروان وی انجام داده و به همین سبب نیز خون هزاران مسلمان اهل قبله را بر زمین ریختند.

2-8. سایر دیدگاه های کلامی شاه ولی الله دهلوی

شاه ولی الله نسبت به رؤیت خدا در قیامت، قائل به رؤیت برای مؤمنین است و این رؤیت را به دو گونه تفسیر می کند:

«احدهما: ان یکشف علیهم انکشافاً بلیغا، اکثر من التصدیق به عقلا، و کأنه الرویة بالبصر الا انه غیر موازاة ومقابلة وجهة و لون و شکل، و هذا الوجه قال به المعتزله و غیرهم، و هو حق و انما خطائهم فی تأویلهم الرؤیة بهذا المعنی، أو حصرهم الرؤیة فی هذا المعنی». وثانیهما: ان یتمثل لهم بصور کثریه کما هو مذکور فی السنه فیرونه بابصارهم بالشکل واللون و المواجه، کما یقع فی المنام کما اخبر به النبی صلی الله علیه وسلم حیث قال: رایت ربی فی احسن صورة فیرون هنا لک عیاناً ما یرون فی الدنیا مناما» . ⁽¹⁾

به عقیده شاه ولی الله دهلوی ، خالق کفر و معاصی خداوند است و با اراده او، اما عدم رضایت اوست. هیچ چیزی بر خدا واجب نیست، مگر آنچه وعده کرده باشد. وی در مسئله حسن و قبح عقلی قائل به عدم حجیت حکم عقل و ناتوانی عقل در تشخیص حسن و قبح است و حسن و قبح اشیا را فقط به قضا و حکم الهی می داند که از این امور برخی را عقل درک می کند و برخی را درک نمی کند.

اسما الهی توقیفی است. خلفای پیامبر چهار نفرند که افضل آنان ابوبکر و سپس عمر می باشد و ما باید به ستایش صحابه زبان بگشاییم و سب آنان حرام و تکریمشان واجب است. ⁽²⁾

به عقیده وی، تجویزها و تحریم های شرع، هدف هایی سه گانه دارد: تهذیب نفس، ترویج حیات مذهبی، و خدمت به بشریت. ⁽³⁾

و در پایان به عقیده وی، کلام اسلامی به بررسی و ارزشیابی مجدد نیازمند است و باید به شیوه تازه ای مطرح گردد. ⁽¹⁾

در حوزه کلام و عقاید به نظر میرسد شاه ولی الله دهلوی از ابن تیمیه تأثیر پذیرفته باشد. رد پای تفکرات ابن تیمیه را به صورت رقیق می توان در اندیشه شاه ولی الله دهلوی هم مشاهده کرد، چه اینکه در همان قرن و در همان سالها محمد بن عبدالوهاب نیز در نجد، بر پایه اندیشه های ابن تیمیه حرکت و هابیت را پایه گذاری کرد، و بر این اساس تمام مسلمانان را مشرک خواند ⁽²⁾و به قتل عام مسلمانان پرداخت.

اما شاه ولی الله دهلوی هرچند در حوزه عقاید، تا حدودی متأثر از ابن تیمیه بود، اما هرگز رویکرد عمل گرایانه به خود نگرفت.

خود شاه ولی الله دهلوی در برخی آثارش از ابن تیمیه نام برده و او را به عنوان چهره ای علمی ستوده است. وی در تفهیمات الهیه می گوید :

«فتاوی و اعتقاداتی که ابن تیمیه داشته، همه اش دلایلی از کتاب و سنت و سلف به همراه دارد، هر چند که بر این شیخ (ابن تیمیه) که عزیز الوجود است و دیگران به یک دهم آنچه خدا به او عطا کرده نخواهند رسید، بسیار سخت گرفتند و او را به زندان افکندند». ⁽³⁾

همچنین شاه ولی الله کتابی در مدح ابن تیمیه با نام مناقب الامام ابن تیمیه دارد.

2-9. شاه ولی الله دهلوی و مکتب تشیع

در صفحات گذشته به مناسبت، به برخی دیدگاه های شاه ولی الله دهلوی نسبت به تشیع اشاراتی شد.

بیشترین رویارویی شاه ولی الله دهلوی با شیعه در مسئله امامت و خلافت است. شاید بتوان مهمترین حملات شاه ولی الله دهلوی به شیعه را در کتاب ازالة الخفاء خلافة الخلفاء ⁽¹⁾مشاهده کرد. وی در ابتدای این کتاب که به فارسی تالیف شده است می گوید :

«و از ذریت حضرت مرتضی سه فرقه ضاله بر آمدند که هیچ تقصیر نکردند در بر هم زدن دین محمدی، اگر حفظ او تعالی شامل حال این ملت نبودی. از آن جمله شیعه امامیه که نزد ایشان قرآن به نقل ثقات ثابت نیست و ... در ختم نبوت زندقه پیش گرفته ....» ⁽²⁾

چنان که مشاهده می شود، وی نیز اتهاماتی را به شیعه وارد می کند که شیعه هرگز به آن معتقد نیست. مسئله عدم تحریف قرآن و خاتمیت پیامبر صلی الله علیه وآله از مسائل مسلم شیعه است. وجود قرآن متعارف میان تمام مسلمانان، در تمام خانه های شیعیان و همچنین اعتقاد تمامی شیعیان به مسئله خاتمیت پیامبر صلی الله علیه وآله، از بدیهیات مذهب شیعه شمرده می شود. وی، انگیزه و علت اصلی تألیف کتاب ازاله الخفاء را در فتنه تشیع می داند و می گوید :

«فقیر ولی الله که او را بیامرزد می گوید: بدعت تشیع در این روزگار گسترش و رشد بسیاری داشته است و شبهات آنها طبایع امت را سخت متأثر کرده است و در قلب های بسیاری از مردم این منطقه، شک و شبهات بسیاری را در ثبوت خلافت خلفای راشدین به وجود آورده است». ⁽³⁾

در نگاه شاه ولی الله، انکار مسئله خلافت در حقیقت، انکار تمام معارف دینی است و هرکس آن را منکر شود، دین اسلام و معارف آن را منکر است:

«هر کسی که اصل خلافت خلفای راشدین و صحت آن را نپذیرد و منکر این اصل اساسی دین شود، در حقیقت تمام معارف دینی را رد کرده است». ⁽¹⁾

به عقیده وی :

«خلفای راشدین واسطه میان رسول الله و امت در اخذ قرآن هستند .....» ⁽²⁾

چنین دیدگاهی با مبانی فقهی و اعتقادی اهل سنت، تناسب ندارد، حتی مشاهده می شود که علمای اهل سنت مانند ماوردی و خنجی، مباحث خلافت و امامت را در فقه و احکام فقهی (احکام سلطانیه) بیان می کنند و با این وجود چگونه می توان آن را معادل با خروج از دین و هم وزن تمام معارف دین شمرد؟ از سوی دیگر، اعتقاد به چنین امری، موجب خواهد شد که بسیاری از صحابه و تابعین و تابعین تابعین که خلافت را برنتافته اند و یا با آن ها در مسائل اساسی اختلاف داشته اند، از دایره اسلام خارج شوند و چنین امری به طور مطمئن باطل است. همچنین در متعلقات ایمان و کفر در هیچ یک از مذاهب اسلامی، اعتقاد به خلافت خلفا ذکر نشده است. بنابراین، مسئله خلافت و انکار آن، نباید مترادف با خروج از دین و یا انکار تمام معارف دینی قلمداد شود.

همچنین اگر به مبانی معرفتی شاه ولی الله دهلوی که همان حدیث گرایی است، توجه شود و حدیث به ملاک در استنباط در نظر گرفته شود، هرگز در آموزه ها و تعالیم دینی و سنت و سیره پیامبر صلی الله علیه وآله دیده نمی شود که انکار خلافت خلفا، و یا نقد عملکرد آنها مترادف با خروج از دین و یا انکار معارف دینی باشد.

وانگهی چگونه می توان کسانی را که نماز می خوانند، روزه می گیرند، حج به جا می آورند و تمام مناسک دینی را انجام می دهند، صرفاً به خاطر عدم قبول خلافت، از دین خارج شمرد؟

در بررسی دیدگاه های پس از شاه ولی الله و همچنین خود مکتب دیوبند، مشاهده خواهیم کرد که این موضع گیری های صریح نسبت به تشیع تا چه اندازه در مخالفت و دشمنی گروه های اهل حدیث و مکتب دیوبند با شیعه مؤثر بوده است، تا آنجا که ریشه فتاوای گروهی، در میان علمای ،دیوبند نسبت به کفر شیعه و حرمت معاشرت و ازدواج و ... با شیعیان را باید در همین دیدگاه های افراطی شاه ولی الله جستجو کرد.

این جزم اندیشی شاه ولی الله، نه تنها آثار بسیار سوئی در روابط میان شیعه وسنی بر جای گذاشت، که موجب شد میان خود اهل سنت نیز اختلافات عمیق و ریشه داری به وجود آید که به برخی از آنها در فصل تعامل مکتب دیوبند با سایر مکاتب اشاره خواهد شد.

2-10. اندیشه سیاسی شاه ولی الله دهلوی

مهم ترین اندیشه های سیاسی شاه ولی الله دهلوی را به صورت مختصر باید در کتاب حجة الله البالغه و به صورت مفصل و جامع در کتاب ازالة الخفاء عن خلافه الخلفاء جستجو کرد.

یکی از مهم ترین محورهای اندیشه سیاسی شاه ولی الله دهلوی احیای مدل خلافت است. وی با نگاهی تاریخی، به بیان ضرورت اصل خلافت در هر دوره ای از دوران های تاریخ اسلامی می پردازد و در تعریف خلافت می گوید:

«خلافت ریاست عامه در مسئولیت اقامه امور دینی و احیای علوم دینیه و ارکان

اسلامی و اقامه جهاد و مقدمات آن مانند رهبری و هدایت لشکر است. اقامه امر به معروف و نهی از منکر به نیابت از پیامبر صلی الله علیه وآله نیز وظیفه خلیفه است». ⁽¹⁾

وی پس از این تعریف، شیوه ایجاد خلافت اسلامی را مانند بسیاری از علمای اهل سنت در چهار مورد بیان می کند: «بیعت اهل حل و عقد، شورا، نصب، غلبه».

به عقیده شاه ولی الله خلافت دو نوع است: ⁽²⁾

الف) خلافت خاصه

ب) خلافت عامه

وی خلافت خلفای راشدین را خلافت خاصه می شمرد که پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده است: «الخلافه من بعدی ثلاثون سنه».

اما خلافت عامه را خلافت خلفای اسلامی در ادوار دیگر تاریخ اسلامی می داند.

وی سپس در اثبات خلافت خلفای راشدین آیات قرآن و روایاتی از پیامبر گرامی اسلامی ذکر می کند.

شاه ولی الله خلافت را در خلفای راشدین منحصر نمی داند و این امر را به دیگر اعصار نیز تسری می دهد و راه احیای دین می داند.

به عقیده وی:

«هنگامی که ما به دیده استقرا به مسائل اطراف خود می نگریم، جزئیاتی را مشاهده می کنیم و از جزئیات به کلیات منتقل می شویم و از کلیات گوناگون نیز به یک کلیت واحد وعام که شامل سایر کلیات در انواع و اجناس گوناگون است، منصرف می شویم و در می یابیم که آن جنس اعلا که شامل همه جزئیات و کلیات است عنوانش اقامه دین

می باشد که در ذیل آن انواع و اجناس دیگری وجود دارد، مانند احیای علوم دینی مشتمل بر تعالیم کتاب و سنت است، چنان که خداوند نیز در قرآن می فرماید: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَ ُیزَکِّیهِمْ وَ ُیعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبین»؛ (جمعه / 2) اوست که در میان مردم عرب که خواندن و نوشتن نمی دانستند، پیامبری از خودشان برانگیخت پیامبری که آیات خدا را بر آنان تلاوت می کند و آنان را به وسیله کارهای شایسته و اخلاق نیکو رشد می دهد و قرآن و معارف آن را به ایشان می آموزد، و آنان را رشد می دهد و قرآن و معارف آن را به ایشان می آموزد، و آنان قطعاً پیش از این در گمراهی آشکاری فرو رفته بودند». ⁽¹⁾

وی اقامه دین را رسالت پیامبر صلی الله علیه وسلم می داند که چنان که گذشت، پس از پیامبر صلی الله علیه وآله به وسیله خلفای او دنبال می شود. او برای تبیین ضرورت وجود نهاد خلافت، بر خلاف مبنای خودش می کوشد دلیل عقلی ارائه کند :

چون هر پادشاهی خود را جداگانه و مستقل اداره می کند، امور اقتصادی اش جداست و نیروی نظامی و انتظامی مستقلی دارد اختلاف مزاج ها و تشتت استعداها، باعث می شود که در میان آنها جور و ظلم پدید آید و بر خلاف سنت عادل رفتار کنند و هر یکی چشم به شهر دیگری بدوزد... چون این امور بین پادشاهان و حاکمان کوچک زیاد اتفاق می افتد، مجبور می شوند خلیفه ای داشته باشند که از نظر قشون و لشکر و عده و عده بالادست تر از همه باشد که قیام در برابر او غیر ممکن به نظر حساب آید .....» ⁽²⁾

وی سپس به ارزیابی خلفای پس از پیامبر صلی الله علیه وآله می پرازد و تفاوت میان خلافت و ملوکیت را بیان می کند، به گفته وی هر چند عصر خلفای راشدین، پس از حضرت

علی علیه السلام پایان می پذیرد، اما معاویه نیز به علت روایاتی که در مدحش وارد شده است، نباید مورد طعن قرار گیرد. ⁽¹⁾وی سپس خلفای بنی امیه را نکوهش می کند که نتوانستند حق خلافت پیامبر صلی الله علیه وآله را ادا کنند .

در مجموع در نگاه شاه ولی الله، خلافت تنها زمامداری مسلمین نیست، بلکه حوزه ای وسیع تر دارد و در هر زمان و مکانی، جامعه برای احیای دین و اقامه امر به معروف و نهی از منکر، نیازمند خلیفه است که به وی امیر المؤمنین اطلاق می شود که راه های تعیین وی نیز نه انتصابی، بلکه انتخابی است که موارد آن بیان شد.

در حقیقت، حکومت آرمانی شاه ولی الله که به بوسیله شاگردانش همانند شاه عبدالعزیز دهلوی، احمد بن عرفان و شاه اسماعیل دنبال شد، همان اقامه و احیای مدل خلافت بود.

دوران شاه ولی الله دهلوی از نظر تاریخی، مقارن با حمله «نادر شاه افشار» به هندوستان و از میان رفتن شوکت و عظمت سلاطین مغول در شبه قاره می باشد.

حمله نادر شاه به هندوستان یکی از مقاطع تاریک و خونبار تاریخ هندوستان است. کشتار و ویرانی های نادر در این منطقه، آن چنان وسیع بوده است که هنوز در ذاکره مردم هند تازه است.

در این دوران، شاه ولی الله دهلوی، نامه هایی به برخی سلاطین مغول و افغان نگاشته است که در مجموعه ای با نام الرسائل السیاسیة للامام الدهلوی گردآوری شده است. دو شخصیتی که از نگاه شاه ولی الله، استحقاق و شایستگی زعامت مسلمین را داشته اند،