اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

کتاب تاریخ الإمام الثانی عشر صلوات اللّه علیه - 1

[مقدمة المؤلف رحمه اللّه]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

الحمد لله الذی وصل لعباده القول بإمام بعد إمام لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ و أکمل الدین بأمنائه و حججه فی کل دهر و زمان لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ و الصلاة و السلام علی من بشر به و بأوصیائه النبیون و المرسلون محمد سید الوری و آله مصابیح الدجی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ و لعنة الله علی أعدائهم ما دامت السماوات و الأرضون.

أما بعد فهذا هو المجلد الثالث عشر من کتاب بحار الأنوار فی تاریخ الإمام الثانی عشر و الهادی المنتظر و المهدی المظفر و نور الأنوار و حجة الجبار و الغائب عن معاینة الأبصار و الحاضر فی قلوب الأخیار و حلیف الأیمان و کاشف الأحزان و خلیفة الرحمن الحجة بن الحسن إمام الزمان صلوات الله علیه و علی آبائه المعصومین ما توالت الأزمان من مؤلفات خادم أخبار الأئمة الأخیار و تراب أعتاب حملة الآثار محمد باقر بن محمد تقی حشرهما الله تعالی مع موالیهما الأطهار و جعلهما فی دولتهم من الأعوان و الأنصار.

**[ترجمه]بسم الله الرحمن الرحیم

ستایش بی کران آفریدگاری را سزد که بندگانش را راهنمایی کرد تا معتقد شوند که پس از هر امامی، امام دیگر خواهد بود و بدین گونه، به وظایف خود آشنا گردند؛ خداوندی که دین مقدسش را در هر دوره و زمانی به وسیله پیغمبران امین و سفرای راستین خود، برای اهل ایمان و یقین کامل گردانید.

و درود و سلام بر آن نور پاک و گوهر تابناکی باد که پیامبران خدا و فرستادگان پیشین، به آمدن او و جانشینان معصومش بشارت دادند: محمد صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله سرور عالمیان و اهل بیت طاهرین او که تا روز رستاخیز، چراغ‌های روشن شب‌های دیجور گمراهی هستند و تا آن زمان که آسمان و زمین برقرار است، نفرین خدا بر دشمنان آنان باد.

و بعد، این جلد سیزدهم از کتاب «بحار الانوار» است در باب تاریخ امام دوازدهم، راهنمای منتظر و مهدی مظفّر، نورالانوار و حجت پروردگار، امامی که از نظرها غایب و در دل‌های پاکان حاضر است. سروری که ایمان به خدا، به وجود مسعود او پایدار است و پیشوایی که با ظهور خود، غبار غم از لوح دل‌ها بزداید، حجت خدا در روی زمین و امام زمان حجة بن الحسن العسکری صلوات اللَّه و سلامه علیه و علی آبائه المعصومین. این کتاب از تألیفات خادم اخبار ائمه، اخیار و خاک آستان حاملین آثار پیغمبر و اهل بیت اطهار، محمد باقر بن محمد تقی (مجلسی) است که امید است خداوند او را با سروران خود محشور گرداند و در زمان ظهور و دولت آنان، از یاوران آنها قرار دهد .

**[ترجمه]

[أبواب ولادته و أمّه و أسمائه و صفاته و الآیات المتأولة فیه]

باب 1 ولادته و أحوال أمه صلوات الله علیه

الأخبار

«1»

کا، [الکافی]: وُلِدَ علیه السلام لِلنِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ خَمْسٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ.

**[ترجمه]کافی: در کتاب کافی آمده است که ولادت با سعادت وجود اقدس امام زمان علیه‌السّلام، در سال 255 هجری روی داده است - . کافی1 : 310 - .

**[ترجمه]

«2»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ عِصَامٍ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلَّانٍ الرَّازِیِّ قَالَ أَخْبَرَنِی بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ: لَمَّا حَمَلَتْ جَارِیَةُ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ سَتَحْمِلِینَ ذَکَراً وَ اسْمُهُ مُحَمَّدٌ وَ هُوَ الْقَائِمُ مِنْ بَعْدِی.

**[ترجمه]کمال الدین: علان رازی می‌گوید: «بعضی از اصحاب ما به من خبر دادند که چون کنیز امام عسکری و مادر امام عصر علیه‌السّلام حامله گشت، حضرت امام حسن عسکری علیه‌السّلام به وی فرمود: «پسری می‌آوری که نامش محمد و پس از من، جانشین من خواهد بود - . کمال الدین: 375 - .»

**[ترجمه]

«3»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رِزْقِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَمْزَةَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَتْنِی حَکِیمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهم السلام قَالَتْ: بَعَثَ إِلَیَّ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فَقَالَ یَا عَمَّةِ اجْعَلِی إِفْطَارَکِ اللَّیْلَةَ عِنْدَنَا فَإِنَّهَا لَیْلَةُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی سَیُظْهِرُ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ الْحُجَّةَ وَ هُوَ حُجَّتُهُ فِی أَرْضِهِ قَالَتْ فَقُلْتُ لَهُ وَ مَنْ أُمُّهُ قَالَ لِی نَرْجِسُ قُلْتُ لَهُ وَ اللَّهِ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ مَا بِهَا أَثَرٌ فَقَالَ هُوَ مَا أَقُولُ لَکِ قَالَتْ فَجِئْتُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ وَ جَلَسْتُ جَاءَتْ تَنْزِعُ خُفِّی وَ قَالَتْ لِی یَا سَیِّدَتِی کَیْفَ أَمْسَیْتِ

فَقُلْتُ بَلْ أَنْتِ سَیِّدَتِی وَ سَیِّدَةُ أَهْلِی قَالَتْ فَأَنْکَرَتْ قَوْلِی وَ قَالَتْ مَا هَذَا یَا عَمَّةِ قَالَتْ فَقُلْتُ لَهَا یَا بُنَیَّةِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی سَیَهَبُ لَکِ فِی لَیْلَتِکِ هَذِهِ غُلَاماً سَیِّداً فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالَتْ فَجَلَسَتْ وَ اسْتَحْیَتْ-⁽¹⁾

فَلَمَّا أَنْ فَرَغْتُ مِنْ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ أَفْطَرْتُ وَ أَخَذْتُ مَضْجَعِی فَرَقَدْتُ فَلَمَّا أَنْ کَانَ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ قُمْتُ إِلَی الصَّلَاةِ فَفَرَغْتُ مِنْ صَلَاتِی وَ هِیَ نَائِمَةٌ لَیْسَ بِهَا حَادِثٌ ثُمَّ جَلَسْتُ مُعَقِّبَةً ثُمَّ اضْطَجَعْتُ ثُمَّ انْتَبَهْتُ فَزِعَةً وَ هِیَ رَاقِدَةٌ ثُمَّ قَامَتْ فَصَلَّتْ

قَالَتْ حَکِیمَةُ فَدَخَلَتْنِی الشُّکُوکُ فَصَاحَ بِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام مِنَ الْمَجْلِسِ فَقَالَ لَا تَعْجَلِی یَا عَمَّةِ فَإِنَّ الْأَمْرَ قَدْ قَرُبَ قَالَتْ فَقَرَأْتُ الم السَّجْدَةَ وَ یس فَبَیْنَمَا أَنَا کَذَلِکَ إِذَا انْتَبَهَتْ فَزِعَةً فَوَثَبْتُ إِلَیْهَا فَقُلْتُ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْکِ ثُمَّ قُلْتُ لَهَا تُحِسِّینَ شَیْئاً قَالَتْ نَعَمْ یَا عَمَّةِ فَقُلْتُ لَهَا اجْمَعِی نَفْسَکِ وَ اجْمَعِی قَلْبَکِ فَهُوَ مَا قُلْتُ لَکِ قَالَتْ حَکِیمَةُ ثُمَّ أَخَذَتْنِی فَتْرَةٌ وَ أَخَذَتْهَا فِطْرَةٌ⁽¹⁾فَانْتَبَهْتُ بِحِسِّ سَیِّدِی علیه السلام فَکَشَفْتُ الثَّوْبَ عَنْهُ فَإِذَا أَنَا بِهِ علیه السلام سَاجِداً یَتَلَقَّی الْأَرْضَ بِمَسَاجِدِهِ فَضَمَمْتُهُ إِلَیَّ فَإِذَا أَنَا بِهِ نَظِیفٌ مُنَظَّفٌ فَصَاحَ بِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام هَلُمِّی إِلَیَّ ابْنِی یَا عَمَّةِ فَجِئْتُ بِهِ إِلَیْهِ فَوَضَعَ یَدَیْهِ تَحْتَ أَلْیَتَیْهِ وَ ظَهْرِهِ وَ وَضَعَ قَدَمَیْهِ عَلَی صَدْرِهِ ثُمَّ أَدْلَی لِسَانَهُ فِی فِیهِ وَ أَمَرَّ یَدَهُ عَلَی عَیْنَیْهِ وَ سَمْعِهِ وَ مَفَاصِلِهِ ثُمَّ قَالَ تَکَلَّمْ یَا بُنَیَّ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ صَلَّی عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ عَلَی الْأَئِمَّةِ إِلَی أَنْ وَقَفَ عَلَی أَبِیهِ ثُمَّ أَحْجَمَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام یَا عَمَّةِ اذْهَبِی بِهِ إِلَی أُمِّهِ لِیُسَلِّمَ عَلَیْهَا وَ ائْتِینِی بِهِ فَذَهَبْتُ بِهِ فَسَلَّمَ عَلَیْهَا وَ رَدَدْتُهُ وَ وَضَعْتُهُ فِی الْمَجْلِسِ ثُمَّ قَالَ یَا عَمَّةِ إِذَا کَانَ یَوْمُ السَّابِعِ فَأْتِینَا قَالَتْ حَکِیمَةُ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَکَشَفْتُ السِّتْرَ لِأَفْتَقِدَ سَیِّدِی علیه السلام فَلَمْ أَرَهُ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا فُعِلَ سَیِّدِی فَقَالَ یَا عَمَّةِ اسْتَوْدَعْنَاهُ الَّذِی اسْتَوْدَعَتْهُ أُمُّ مُوسَی علیه السلام قَالَتْ حَکِیمَةُ فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ السَّابِعِ جِئْتُ وَ سَلَّمْتُ وَ جَلَسْتُ فَقَالَ هَلُمِّی إِلَیَّ ابْنِی فَجِئْتُ بِسَیِّدِی فِی الْخِرْقَةِ فَفَعَلَ بِهِ کَفَعْلَتِهِ الْأُولَی ثُمَّ أَدْلَی لِسَانَهُ فِی فِیهِ کَأَنَّهُ یُغَذِّیهِ لَبَناً أَوْ عَسَلًا ثُمَّ قَالَ تَکَلَّمْ یَا بُنَیَّ فَقَالَ علیه السلام أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ ثَنَّی بِالصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ حَتَّی وَقَفَ عَلَی أَبِیهِ علیه السلام ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی

الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌⁽¹⁾قَالَ مُوسَی فَسَأَلْتُ عُقْبَةَ الْخَادِمَ عَنْ هَذَا فَقَالَ صَدَقَتْ حَکِیمَةُ.

**[ترجمه]کمال الدین: حکیمه خاتون، دختر امام محمد تقی بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهماالسّلام می‌گوید: «امام حسن عسکری علیه‌السّلام مرا خواست و فرمود: «ای عمه! امشب نیمه شعبان است، نزد ما افطار کن که خداوند در این شب فرخنده، کسی را به وجود می‌آورد که حجت او در روی زمین خواهد بود.» عرض کردم: «مادر این نوزاد مبارک کیست؟» فرمود: «نرجس.» گفتم: «فدایت گردم! به خدا قسم اثری از حاملگی در نرجس خاتون نیست.» فرمود: «همین است که می‌گویم.»

وقتی به خانه آن حضرت در آمدم، سلام کرده نشستم. نرجس خاتون آمد، کفش از پایم درآورد و به من گفت: «ای بانوی من! روزت را چگونه شب کردی؟» گفتم: «بانوی من و خاندان ما تویی!» گفت: «نه! من کجا و این مقام بزرگ کجا؟» گفتم: «دختر جان! امشب خداوند پسری به تو موهبت می‌کند که سرور دو جهان خواهد بود.» چون این سخن را شنید، با کمال حجب و حیا نشست. سپس وقتی نماز شام را گذاردم، افطار کردم و خوابیدم. سحرگاه برای ادای نماز شب برخاستم. بعد از نماز دیدم که نرجس خوابیده و از وضع حمل او خبری نیست! پس از تعقیب نماز دوباره به پهلو خوابیدم، اما چند لحظه بعد با اضطراب بیدار شدم و دیدم که نرجس خوابیده است. سپس نرجس بلند شد، نماز خواند و دوباره خوابید. اندک اندک داشتم درباره وعده امام تردید می‌کردم که ناگهان حضرت از جایی که تشریف داشتند، با صدای بلند مرا صدا زده و فرمود: «ای عمه! عجله مکن که وقت نزدیک است!» چون صدای امام را شنیدم شروع به خواندن سوره «الم سجده» و «یس» کردم. در همین موقع نرجس با حال مضطرب از خواب برخاست. من به وی نزدیک شدم و گفتم: «نام خدا بر تو مستولی باد!» سپس از او پرسیدم: «آیا چیزی احساس می‌کنی؟» گفت: «آری ای عمه!» گفتم: «ناراحت مباش و دل قوی بدار. این همان مژده ای است که به تو دادم.» سپس سستی خواب مرا فرا گرفت و او در همین حین فرزندش را به دنیا آورد.

اندکی بعد وقتی احساس کردم که کودک متولد شده، برخاستم. هنگامی که لباس را از روی او برداشتم، دیدم که با اعضای هفتگانه، روی زمین خدا را سجده می‌کند. آن ماه پاره را در آغوش گرفتم و دیدم که بر عکس نوزادان دیگر، از آلایش ولادت پاک و پاکیزه است! در این هنگام امام حسن عسکری علیه‌السّلام صدا زد: «عمه جان! فرزندم را نزد من بیاور!» چون او را نزد پدر بزرگوارش بردم، امام دستش را زیر ران‌ها و پشت بچه قرار داد، پاهای او را به سینه مبارک چسباند، زبانش را در دهان او گردانید، دستش را بر چشم و گوش و بندهای او کشید و فرمود: «فرزندم! با من حرف بزن!» آن مولود مسعود زبان گشود و گفت: «اشْهَدُ انْ لا الهَ الَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَه وَ اشْهَدُ انَّ مُحَمَّدا رَسُولُ اللَّهِ.» آنگاه بر امیرالمؤمنین و ائمه طاهرین علیهم‌السّلام درود فرستاد تا اینکه بعد از بردن نام پدرش، متوقف و سپس ساکت شد. امام فرمود: «عمه جان! او را نزد مادرش ببر تا به او نیز سلام کند و باز نزد من بر گردان.» چون او را نزد مادرش بردم، به او سلام کرد و مادر نیز جواب سلامش را داد. سپس او را پیش امام حسن عسکری علیه‌السّلام برگرداندم. حضرت فرمود: «ای عمه! روز هفتم ولادتش نیز نزد ما بیا.»

صبح روز نیمه‌شعبان که به خدمت امام رسیدم، سلام کردم و روپوش از روی کودک برداشتم تا او را نوازشی کنم، ولی بچه را ندیدم! عرض کردم: «فدایت گردم! بچه چه شد؟» فرمود: «عمه جان! او را به کسی سپردم که مادر موسی علیه‌السّلام فرزند خود را به او سپرد!.»

چون روز هفتم به حضور امام شرفیاب شدم، فرمود: «عمه جان! فرزندم را بیاور.» او را در قنداقه پیچیده و نزد حضرت بردم. امام مانند بار اول فرزند دلبندش را نوازش کرد و زبان مبارکش را آنچنان در دهان او نهاد که گویی شیر یا عسل به او می‌خوراند. سپس فرمود: «ای فرزند، با من سخن بگو!» گفت: «اشْهَدُ انْ لا الهَ الَّا اللَّهُ.» آنگاه بر پیغمبر خاتم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله و امیرالمؤمنین علیه‌السّلام و یک یک ائمه تا پدر بزرگوارش درود فرستاد و سپس این آیه شریفه را تلاوت کرد: «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌ - . قصص / 5 - 6 - »، {و اراده کردیم که منت بنهیم بر آنان که در زمین زبون گشتند و آنها را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهیم و آنها را در زمین جای دهیم و به فرعون و هامان و لشکریان آنان نشان دهیم آنچه را که آنها از آن می‌ترسیدند}.

موسی بن محمد راوی این حدیث می‌گوید: «صحت این روایت را از عقبه، خادم امام حسن عسکری علیه‌السّلام پرسیدم و او نیز گفته حکیمه را تصدیق کرد - 1. کمال الدین: 389 - .»

**[ترجمه]

بیان

یقال حجمته عن الشی‌ء فأحجم أی کففته فکف.

**[ترجمه]یقال حجمته عن الشی‌ء فأحجم أی کففته فکف.

**[ترجمه]

«4»

ک، [إکمال الدین] جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: خَرَجَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام حِینَ قُتِلَ الزُّبَیْرِیُّ هَذَا جَزَاءُ مَنِ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی أَوْلِیَائِهِ زَعَمَ أَنَّهُ یَقْتُلُنِی وَ لَیْسَ لِی عَقِبٌ فَکَیْفَ رَأَی قُدْرَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وُلِدَ لَهُ وَ سَمَّاهُ م‌ح‌م‌د سَنَةَ سِتٍّ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی الکلینی عن الحسین بن محمد عن المعلی عن أحمد بن محمد قال: خرج عن أبی محمد علیه السلام و ذکر مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: چون زُبَیری به قتل رسید، از طرف امام عسکری علیه‌السّلام توقیعی خارج شد که می‌فرمود: «این است پاداش کسی که نظر رحمت حق را نسبت به اولیایش دروغ دانسته و گفته بود که مرا خواهد کشت و فرزندی نخواهم داشت که جانشین من باشد. ولی او قدرت خدای عزوجل را دید و خداوند در سال 256 هجری، فرزندی به نام (م ح م د) به من موهبت کرد - . کمال الدین: 395 - .»

این روایت در «غیبت» شیخ طوسی نیز نقل شده است - . غیبت طوسی: 244 - .

**[ترجمه]

بیان

ربما یجمع بینه و بین ما ورد من خمس و خمسین بکون السنة فی هذا الخبر ظرفا لخرج أو قتل أو إحداهما علی الشمسیة و الأخری علی القمریة⁽²⁾.

**[ترجمه]شاید بتوان بین این خبر که سال ولادت حضرت را 256 و اخباری که ولادت حضرت را سال 255 دانسته‌اند این گونه جمع کرد که «سنه» در این خبر، سال صدور این روایت از حضرت یا ظرف کشته شدن زبیری باشد یا اینکه بگوییم یکی دال بر سال شمسی و دیگری دال بر سال قمری ولادت حضرت است.

**[ترجمه]

«5»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ عِصَامٍ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: وُلِدَ الصَّاحِبُ علیه السلام فِی النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ خَمْسٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ.

**[ترجمه]کمال الدین: علی بن محمد روایت می‌کند که امام زمان علیه‌السّلام، شب نیمه شعبان سال 255 متولد گردیده است - . کمال الدین: 395 - .

**[ترجمه]

«6»

ک، [إکمال الدین] مَاجِیلَوَیْهِ وَ الْعَطَّارُ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهم السلام عَنِ الشَّارِیِّ عَنْ نَسِیمَ وَ مَارِیَةَ أَنَّهُ: لَمَّا سَقَطَ صَاحِبُ الزَّمَانِ علیه السلام مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ سَقَطَ جَاثِیاً عَلَی رُکْبَتَیْهِ رَافِعاً سَبَّابَتَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ ثُمَّ عَطَسَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ زَعَمَتِ الظَّلَمَةُ أَنَّ حُجَّةَ اللَّهِ دَاحِضَةٌ وَ لَوْ أُذِنَ لَنَا فِی الْکَلَامِ لَزَالَ الشَّکُّ.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی علان عن محمد العطار: مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: در «کمال الدین» آمده است که چون امام زمان علیه‌السّلام از مادر بزاد، دو زانو نشست و دو انگشت اشاره مبارک را به سوی آسمان گرفت. سپس عطسه‌ای کرد و فرمود: «الحَمدُ لِلَّهِ رَبّ الْعالَمینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِه.» ستمگران چنین پنداشته‌اند که حجت پروردگار از میان رفته است. اگر به ما اجازه سخن گفتن می‌دادند، هر گونه تردیدی برطرف می‌شد. - . کمال الدین: 395 - »

در «غیبت» شیخ طوسی نیز مثل این حدیث روایت شده است.

**[ترجمه]

«7»

ک، [إکمال الدین] قَالَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ حَدَّثَتْنِی نَسِیمُ خَادِمُ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَتْ: قَالَ لِی صَاحِبُ الزَّمَانِ علیه السلام وَ قَدْ دَخَلْتُ عَلَیْهِ بَعْدَ مَوْلِدِهِ بِلَیْلَةٍ فَعَطَسْتُ عِنْدَهُ فَقَالَ لِی یَرْحَمُکِ اللَّهُ قَالَتْ نَسِیمُ فَفَرِحْتُ بِذَلِکَ فَقَالَ لِی علیه السلام أَ لَا أُبَشِّرُکِ فِی الْعُطَاسِ فَقُلْتُ بَلَی قَالَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ الْمَوْتِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ.

**[ترجمه]کمال الدین: نسیم، خادم امام حسن عسکری علیه‌السّلام می‌گوید: شب دوم ولادت امام زمان به حضورش مشرف شدم. زمانی که در حضور آن آقازاده عزیز بودم، عطسه‌ام گرفت. امام فرمود: «خدای تو را رحمت کند.» از این کلام آقا بسی شاد گشتم. آنگاه فرمود: «آیا می‌خواهی درباره عطسه چیزی به تو بگویم؟» عرض کردم: «بفرمایید!» فرمود: «عطسه تا سه روز موجب دوری انسان از مرگ است.» - . کمال الدین: 395 -

**[ترجمه]

«8»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی الْکُلَیْنِیُّ رَفَعَهُ عَنْ نَسِیمَ الْخَادِمِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی صَاحِبِ الزَّمَانِ علیه السلام بَعْدَ مَوْلِدِهِ بِعَشْرِ لَیَالٍ فَعَطَسْتُ عِنْدَهُ فَقَالَ یَرْحَمُکِ اللَّهُ فَفَرِحْتُ بِذَلِکَ فَقَالَ أَ لَا أُبَشِّرُکِ فِی الْعُطَاسِ هُوَ أَمَانٌ مِنَ الْمَوْتِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: نسیم خادم می‌گوید: ده روز پس از ولادت امام زمان علیه‌السّلام بر ایشان وارد شدم و نزد ایشان عطسه کردم. امام فرمود: «خدایت رحمت کند!» از این جمله بسیار خشنود شدم. آنگاه فرمود: «آیا درباره عطسه به تو بشارتی بدهم؟ عطسه تا سه روز، امان از مرگ است.» - . غیبت طوسی: 232 -

**[ترجمه]

«9»

ک، [إکمال الدین] مَاجِیلَوَیْهِ وَ ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ وَ الْعَطَّارُ جَمِیعاً عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رِیَاحٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْعَمْرِیِّ قَالَ: لَمَّا وُلِدَ السَّیِّدُ علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام ابْعَثُوا إِلَی أَبِی عَمْرٍو فَبُعِثَ إِلَیْهِ فَصَارَ إِلَیْهِ فَقَالَ اشْتَرِ عَشَرَةَ آلَافِ رِطْلٍ خُبْزاً وَ عَشَرَةَ آلَافِ رِطْلٍ لَحْماً وَ فَرِّقْهُ أَحْسَبُهُ قَالَ عَلَی بَنِی هَاشِمٍ وَ عُقَّ عَنْهُ بِکَذَا وَ کَذَا شَاةً.

**[ترجمه]کمال الدین: ابی جعفر عمری می‌گوید: چون آقا علیه‌السّلام متولد گردید، امام حسن عسکری علیه‌السّلام عثمان بن سعید (نائب اول امام زمان و پدر ابی جعفر عمری مذکور) را احضار فرمود. وقتی عثمان نزد حضرت آمد، به وی فرمود: «ده هزار رطل نان و ده هزار رطل گوشت خریده و به حساب من میان بنی هاشم قسمت کن. چند رأس گوسفند هم برای او عقیقه کن.» - . کمال الدین: 396 -

**[ترجمه]

«10»

ک، [إکمال الدین] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْخَیْزَرَانِیِّ عَنْ جَارِیَةٍ لَهُ کَانَ أَهْدَاهَا لِأَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام: فَلَمَّا أَغَارَ جَعْفَرٌ الْکَذَّابُ عَلَی الدَّارِ جَاءَتْهُ فَارَّةً مِنْ جَعْفَرٍ فَتَزَوَّجَ بِهَا قَالَ أَبُو عَلِیٍّ فَحَدَّثَتْنِی أَنَّهَا حَضَرَتْ وِلَادَةَ السَّیِّدِ علیه السلام وَ أَنَّ اسْمَ أُمِّ السَّیِّدِ صَقِیلُ وَ أَنَّ أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام حَدَّثَهَا بِمَا جَرَی عَلَی عِیَالِهِ فَسَأَلَتْهُ أَنْ یَدْعُوَ لَهَا بِأَنْ یَجْعَلَ مَنِیَّتَهَا قَبْلَهُ فَمَاتَتْ قَبْلَهُ فِی حَیَاةِ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ عَلَی قَبْرِهَا لَوْحٌ عَلَیْهِ مَکْتُوبٌ هَذَا أُمُّ مُحَمَّدٍ قَالَ أَبُو عَلِیٍّ وَ سَمِعْتُ هَذِهِ الْجَارِیَةَ تَذْکُرُ أَنَّهُ لَمَّا وُلِدَ السَّیِّدُ رَأَتْ لَهُ نُوراً سَاطِعاً قَدْ ظَهَرَ مِنْهُ وَ بَلَغَ أُفُقَ السَّمَاءِ وَ رَأَتْ طُیُوراً بِیضاً تَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ وَ تَمْسَحُ أَجْنِحَتَهَا عَلَی رَأْسِهِ وَ وَجْهِهِ وَ سَائِرِ جَسَدِهِ ثُمَّ تَطِیرُ فَأَخْبَرْنَا أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام بِذَلِکَ فَضَحِکَ ثُمَّ قَالَ تِلْکَ مَلَائِکَةُ السَّمَاءِ نَزَلَتْ لِتَتَبَرَّکَ بِهِ وَ هِیَ أَنْصَارُهُ إِذَا خَرَجَ.

**[ترجمه]کمال الدین: ابوعلی خیزرانی از خادمه خود که او را به امام حسن عسکری علیه‌السّلام هدیه کرده بود، روایت کرده است: «چون جعفر کذاب مجددا ازدواج کرد، این خادمه با حالت فرار از خانه او به نزد امام حسن عسکری علیه السلام آمد و حضرت با او ازدواج نمود» ابوعلی می‌گوید: «این کنیز به من گفت که موقع ولادت امام زمان علیه‌السّلام حاضر بوده است و مادر آقا نامش «صیقل» بود. امام حسن عسکری، ماجرای آن بانوی معظمه را برایش نقل فرمود که از حضرت خواسته بود دعا فرماید مرگ او پیش از وفات امام فرا رسد. همین طور هم شد و آن بانوی مکرّمه در زمان حیات آن حضرت رحلت کرد. بر مزار او لوحی است که بر آن نوشته شده: «آرامگاه مادر محمد». ابوعلی خیزرانی می‌گوید: «از همین خادمه شنیدم که هنگام تولد امام زمان علیه‌السّلام، دیده است که نوری از سر و روی حضرت به اطراف آسمان درخشید و چند مرغ سفید از آسمان فرود آمدند و بال‌های خود را بر سر و روی و بدن آن مولود مسعود کشیدند و بازگشتند. چون این خبر را به امام حسن عسکری علیه‌السّلام داد، تبسّم کرد و فرمود: «آنها فرشتگان آسمان‌ها بودند که در موقع ظهور این طفل، یاوران او خواهند بود. آنها آمده بودند تا به وی تبرک جویند.» - . کمال الدین: 396 -

**[ترجمه]

«11»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِی غَانِمٍ الْخَادِمِ قَالَ: وُلِدَ لِأَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَلَدٌ فَسَمَّاهُ مُحَمَّداً فَعَرَضَهُ عَلَی أَصْحَابِهِ یَوْمَ الثَّالِثِ وَ قَالَ هَذَا صَاحِبُکُمْ مِنْ بَعْدِی وَ خَلِیفَتِی عَلَیْکُمْ وَ هُوَ الْقَائِمُ الَّذِی تَمْتَدُّ إِلَیْهِ الْأَعْنَاقُ بِالانْتِظَارِ فَإِذَا امْتَلَأَتِ الْأَرْضُ جَوْراً وَ ظُلْماً خَرَجَ فَمَلَأَهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا.

**[ترجمه]کمال الدین: ابو غانم می‌گوید: فرزندی از امام عسکری علیه‌السّلام متولد شد که پدر بزرگوارش نام او را «محمد» گذارد. سپس در روز سوم ولادتش او را به اصحاب خود نشان داد و فرمود: «بعد از من، این کودک امام شما و جانشین من خواهد بود. او همان قائم است که مردم برای ظهور او انتظارها می‌کشند و وقتی که دنیا پر از ظلم و بی‌عدالتی شود، ظاهر گردد و جهان را پر از عدل و داد کند.» - . کمال الدین: 396 -

**[ترجمه]

«12»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَحْرِ بْنِ سَهْلٍ الشَّیْبَانِیِّ قَالَ قَالَ بِشْرُ بْنُ سُلَیْمَانَ النَّخَّاسُ وَ هُوَ مِنْ وُلْدِ أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ أَحَدُ مَوَالِی أَبِی الْحَسَنِ وَ أَبِی مُحَمَّدٍ وَ جَارُهُمَا بِسُرَّمَنْ‌رَأَی: أَتَانِی کَافُورٌ الْخَادِمُ فَقَالَ مَوْلَانَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ یَدْعُوکَ إِلَیْهِ فَأَتَیْتُهُ فَلَمَّا جَلَسْتُ بَیْنَ یَدَیْهِ قَالَ لِی یَا بِشْرُ إِنَّکَ مِنْ وُلْدِ الْأَنْصَارِ وَ هَذِهِ الْمُوَالاةُ لَمْ تَزَلْ فِیکُمْ یَرِثُهَا خَلَفٌ عَنْ سَلَفٍ وَ أَنْتُمْ ثِقَاتُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ إِنِّی مُزَکِّیکَ وَ مُشَرِّفُکَ بِفَضِیلَةٍ تَسْبِقُ بِهَا الشِّیعَةَ فِی الْمُوَالاةِ بِسِرٍّ أَطَّلِعُکَ عَلَیْهِ وَ أُنْفِذُکَ فِی ابْتِیَاعِ أَمَةٍ فَکَتَبَ کِتَاباً لَطِیفاً بِخَطٍّ رُومِیٍّ وَ لُغَةٍ رُومِیَّةٍ وَ طَبَعَ عَلَیْهِ خَاتَمَهُ وَ أَخْرَجَ شِقَّةً⁽¹⁾

صَفْرَاءَ فِیهَا مِائَتَانِ وَ عِشْرُونَ دِینَاراً فَقَالَ خُذْهَا وَ تَوَجَّهْ بِهَا إِلَی بَغْدَادَ وَ احْضُرْ مَعْبَرَ الْفُرَاتِ ضَحْوَةَ یَوْمِ کَذَا فَإِذَا وَصَلَتْ إِلَی جَانِبِکَ زَوَارِیقُ السَّبَایَا وَ تَرَی الْجَوَارِیَ فِیهَا سَتَجِدُ طَوَائِفَ الْمُبْتَاعِینَ مِنْ وُکَلَاءِ قُوَّادِ بَنِی الْعَبَّاسِ وَ شِرْذِمَةً مِنْ فِتْیَانِ الْعَرَبِ فَإِذَا رَأَیْتَ ذَلِکَ فَأَشْرِفْ مِنَ الْبُعْدِ عَلَی الْمُسَمَّی عُمَرَ بْنَ یَزِیدَ النَّخَّاسَ عَامَّةَ نَهَارِکَ إِلَی أَنْ تَبْرُزَ لِلْمُبْتَاعِینَ جَارِیَةٌ صِفَتُهَا کَذَا وَ کَذَا لَابِسَةٌ حَرِیرَیْنِ صَفِیقَیْنِ تَمْتَنِعُ مِنَ الْعَرْضِ وَ لَمْسِ الْمُعْتَرِضِ وَ الِانْقِیَادِ لِمَنْ یُحَاوِلُ لَمْسَهَا وَ تَسْمَعُ صَرْخَةً رُومِیَّةً مِنْ وَرَاءِ سَتْرٍ رَقِیقٍ فَاعْلَمْ أَنَّهَا تَقُولُ وَا هَتْکَ سَتْرَاهْ فَیَقُولُ بَعْضُ الْمُبْتَاعِینَ عَلَیَّ ثَلَاثُمِائَةِ دِینَارٍ فَقَدْ زَادَنِی الْعَفَافُ فِیهَا رَغْبَةً فَتَقُولُ لَهُ بِالْعَرَبِیَّةِ لَوْ بَرَزْتَ فِی زِیِّ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ عَلَی شِبْهِ مُلْکِهِ مَا بَدَتْ لِی فِیکَ رَغْبَةٌ فَاشْفَقْ عَلَی مَالِکَ فَیَقُولُ النَّخَّاسُ فَمَا الْحِیلَةُ وَ لَا بُدَّ مِنْ بَیْعِکِ فَتَقُولُ الْجَارِیَةُ وَ مَا الْعَجَلَةُ وَ لَا بُدَّ مِنِ اخْتِیَارِ مُبْتَاعٍ یَسْکُنُ قَلْبِی إِلَیْهِ وَ إِلَی وَفَائِهِ وَ أَمَانَتِهِ فَعِنْدَ ذَلِکَ قُمْ إِلَی عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ النَّخَّاسِ وَ قُلْ لَهُ إِنَّ مَعَکَ کِتَاباً مُلَطَّفَةً لِبَعْضِ الْأَشْرَافِ کَتَبَهُ بِلُغَةٍ رُومِیَّةٍ وَ خَطٍّ رُومِیٍّ وَ وَصَفَ فِیهِ کَرَمَهُ وَ وَفَاءَهُ وَ نُبْلَهُ وَ سَخَاءَهُ تُنَاوِلُهَا لِتَتَأَمَّلَ مِنْهُ أَخْلَاقَ

صَاحِبِهِ فَإِنْ مَالَتْ إِلَیْهِ وَ رَضِیَتْهُ فَأَنَا وَکِیلُهُ فِی ابْتِیَاعِهَا مِنْکَ قَالَ بِشْرُ بْنُ سُلَیْمَانَ فَامْتَثَلْتُ جَمِیعَ مَا حَدَّهُ لِی مَوْلَایَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام فِی

أَمْرِ الْجَارِیَةِ فَلَمَّا نَظَرَتْ فِی الْکِتَابِ بَکَتْ بُکَاءً شَدِیداً وَ قَالَتْ لِعُمَرَ بْنِ یَزِیدَ بِعْنِی مِنْ صَاحِبِ هَذَا الْکِتَابِ وَ حَلَفَتْ بِالْمُحَرِّجَةِ وَ الْمُغَلَّظَةِ-⁽¹⁾أَنَّهُ مَتَی امْتَنَعَ مِنْ بَیْعِهَا مِنْهُ قَتَلَتْ نَفْسَهَا فَمَا زِلْتُ أُشَاحُّهُ فِی ثَمَنِهَا حَتَّی اسْتَقَرَّ الْأَمْرُ فِیهِ عَلَی مِقْدَارِ مَا کَانَ أَصْحَبَنِیهِ مَوْلَایَ علیه السلام مِنَ الدَّنَانِیرِ فَاسْتَوْفَاهُ وَ تَسَلَّمْتُ الْجَارِیَةَ ضَاحِکَةً مُسْتَبْشِرَةً وَ انْصَرَفْتُ بِهَا إِلَی الْحُجَیْرَةِ الَّتِی کُنْتُ آوَی إِلَیْهَا بِبَغْدَادَ فَمَا أَخَذَهَا الْقَرَارُ حَتَّی أَخْرَجَتْ کِتَابَ مَوْلَانَا علیه السلام مِنْ جَیْبِهَا وَ هِیَ تَلْثِمُهُ وَ تُطْبِقُهُ عَلَی جَفْنِهَا وَ تَضَعُهُ عَلَی خَدِّهَا وَ تَمْسَحُهُ عَلَی بَدَنِهَا فَقُلْتُ تَعَجُّباً مِنْهَا تَلْثِمِینَ کِتَاباً لَا تَعْرِفِینَ صَاحِبَهُ فَقَالَتْ أَیُّهَا الْعَاجِزُ الضَّعِیفُ الْمَعْرِفَةِ بِمَحَلِّ أَوْلَادِ الْأَنْبِیَاءِ أَعِرْنِی سَمْعَکَ‌⁽²⁾وَ فَرِّغْ لِی قَلْبَکَ أَنَا مُلَیْکَةُ بِنْتُ یَشُوعَا بْنِ قَیْصَرَ مَلِکِ الرُّومِ وَ أُمِّی مِنْ وُلْدِ الْحَوَارِیِّینَ تُنْسَبُ إِلَی وَصِیِّ الْمَسِیحِ شَمْعُونَ أُنَبِّئُکَ بِالْعَجَبِ إِنَّ جَدِّی قَیْصَرَ أَرَادَ أَنْ یُزَوِّجَنِی مِنِ ابْنِ أَخِیهِ وَ أَنَا مِنْ بَنَاتِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً فَجَمَعَ فِی قَصْرِهِ مِنْ نَسْلِ الْحَوَارِیِّینَ مِنَ الْقِسِّیسِینَ وَ الرُّهْبَانِ ثَلَاثَمِائَةِ رَجُلٍ وَ مِنْ ذَوِی الْأَخْطَارِ مِنْهُمْ سَبْعَمِائَةِ رَجُلٍ وَ جَمَعَ مِنْ أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ وَ قُوَّادِ الْعَسْکَرِ وَ نُقَبَاءِ الْجُیُوشِ وَ مُلُوکِ الْعَشَائِرِ أَرْبَعَةَ آلَافٍ وَ أَبْرَزَ مِنْ بَهِیِّ مُلْکِهِ عَرْشاً مُسَاغاً مِنْ أَصْنَافِ الْجَوْهَرِ وَ رَفَعَهُ فَوْقَ أَرْبَعِینَ مِرْقَاةً فَلَمَّا صَعِدَ ابْنُ أَخِیهِ وَ أَحْدَقَتِ الصُّلُبُ وَ قَامَتِ الْأَسَاقِفَةُ عُکَّفاً وَ نُشِرَتْ أَسْفَارُ الْإِنْجِیلِ تَسَافَلَتِ الصُّلُبُ مِنَ الْأَعْلَی فَلَصِقَتِ الْأَرْضَ وَ تَقَوَّضَتْ أَعْمِدَةُ الْعَرْشِ فَانْهَارَتْ إِلَی الْقَرَارِ وَ خَرَّ الصَّاعِدُ مِنَ الْعَرْشِ مَغْشِیّاً عَلَیْهِ فَتَغَیَّرَتِ أَلْوَانُ الْأَسَاقِفَةِ وَ ارْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُمْ فَقَالَ کَبِیرُهُمْ لِجَدِّی أَیُّهَا الْمَلِکُ أَعْفِنَا مِنْ مُلَاقَاةِ هَذِهِ النُّحُوسِ الدَّالَّةِ عَلَی زَوَالِ هَذَا الدِّینِ الْمَسِیحِیِّ وَ الْمَذْهَبِ الْمَلِکَانِیِّ فَتَطَیَّرَ جَدِّی مِنْ ذَلِکَ تَطَیُّراً شَدِیداً وَ قَالَ لِلْأَسَاقِفَةِ أَقِیمُوا هَذِهِ الْأَعْمِدَةَ وَ ارْفَعُوا الصُّلْبَانَ وَ أَحْضِرُوا أَخَا هَذَا الْمُدْبَرِ الْعَاهِرِ الْمَنْکُوسِ جَدُّهُ لِأُزَوِّجَهُ هَذِهِ

الصَّبِیَّةَ فَیُدْفَعُ نُحُوسُهُ عَنْکُمْ بِسُعُودِهِ وَ لَمَّا فَعَلُوا ذَلِکَ حَدَثَ عَلَی الثَّانِی مِثْلُ مَا حَدَثَ عَلَی الْأَوَّلِ وَ تَفَرَّقَ النَّاسُ وَ قَامَ جَدِّی قَیْصَرُ مُغْتَمّاً فَدَخَلَ مَنْزِلَ النِّسَاءِ وَ أُرْخِیَتِ السُّتُورُ وَ أُرِیتُ فِی تِلْکَ اللَّیْلَةِ کَأَنَّ الْمَسِیحَ وَ شَمْعُونَ وَ عِدَّةً مِنَ الْحَوَارِیِّینَ قَدِ اجْتَمَعُوا فِی قَصْرِ جَدِّی وَ نَصَبُوا فِیهِ مِنْبَراً مِنْ نُورٍ یُبَارِی السَّمَاءَ عُلُوّاً وَ ارْتِفَاعاً فِی الْمَوْضِعِ الَّذِی کَانَ نَصَبَ جَدِّی وَ فِیهِ عَرْشُهُ وَ دَخَلَ عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله وَ خَتَنُهُ وَ وَصِیُّهُ علیه السلام وَ عِدَّةٌ مِنْ أَبْنَائِهِ فَتَقَدَّمَ الْمَسِیحُ إِلَیْهِ فَاعْتَنَقَهُ فَیَقُولُ لَهُ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله یَا رُوحَ اللَّهِ إِنِّی جِئْتُکَ خَاطِباً مِنْ وَصِیِّکَ شَمْعُونَ فَتَاتَهُ مُلَیْکَةَ لِابْنِی هَذَا وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام ابْنِ صَاحِبِ هَذَا الْکِتَابِ فَنَظَرَ الْمَسِیحُ إِلَی شَمْعُونَ وَ قَالَ لَهُ قَدْ أَتَاکَ الشَّرَفُ فَصِلْ رَحِمَکَ بِرَحِمِ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام قَالَ قَدْ فَعَلْتُ فَصَعِدَ ذَلِکَ الْمِنْبَرَ فَخَطَبَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله وَ زَوَّجَنِی مِنِ ابْنِهِ وَ شَهِدَ

الْمَسِیحُ علیه السلام وَ شَهِدَ أَبْنَاءُ مُحَمَّدٍ علیهم السلام وَ الْحَوَارِیُّونَ فَلَمَّا اسْتَیْقَظْتُ أَشْفَقْتُ أَنْ أَقُصَّ هَذِهِ الرُّؤْیَا عَلَی أَبِی وَ جَدِّی مَخَافَةَ الْقَتْلِ فَکُنْتُ أُسِرُّهَا وَ لَا أُبْدِیهَا لَهُمْ وَ ضَرَبَ صَدْرِی بِمَحَبَّةِ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام حَتَّی امْتَنَعْتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ فَضَعُفَتْ نَفْسِی وَ دَقَّ شَخْصِی وَ مَرِضْتُ مَرَضاً شَدِیداً فَمَا بَقِیَ فِی مَدَائِنِ الرُّومِ طَبِیبٌ إِلَّا أَحْضَرَهُ جَدِّی وَ سَأَلَهُ عَنْ دَوَائِی فَلَمَّا بَرَّحَ بِهِ الْیَأْسُ قَالَ یَا قُرَّةَ عَیْنِی هَلْ یَخْطُرُ بِبَالِکِ شَهْوَةٌ فَأُزَوِّدُکِهَا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا فَقُلْتُ یَا جَدِّی أَرَی أَبْوَابَ الْفَرَجِ عَلَیَّ مُغْلَقَةً فَلَوْ کَشَفْتَ الْعَذَابَ عَمَّنْ فِی سِجْنِکَ مِنْ أُسَارَی الْمُسْلِمِینَ وَ فَکَکْتَ عَنْهُمُ الْأَغْلَالَ وَ تَصَدَّقْتَ عَلَیْهِمْ وَ مَنَّیْتَهُمُ الْخَلَاصَ رَجَوْتُ أَنْ یَهَبَ الْمَسِیحُ وَ أُمُّهُ عَافِیَةً فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِکَ تَجَلَّدْتُ فِی إِظْهَارِ الصِّحَّةِ مِنْ بَدَنِی قَلِیلًا وَ تَنَاوَلْتُ یَسِیراً مِنَ الطَّعَامِ فَسُرَّ بِذَلِکَ وَ أَقْبَلَ عَلَی إِکْرَامِ الْأُسَارَی وَ إِعْزَازِهِمْ فَأُرِیتُ أَیْضاً بَعْدَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ لَیْلَةً کَأَنَّ سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ فَاطِمَةَ علیها السلام قَدْ زَارَتْنِی وَ مَعَهَا مَرْیَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ أَلْفٌ مِنْ وَصَائِفِ الْجِنَانِ فَتَقُولُ لِی مَرْیَمُ هَذِهِ سَیِّدَةُ النِّسَاءِ علیها السلام أُمُّ زَوْجِکِ أَبِی مُحَمَّدٍ فَأَتَعَلَّقُ بِهَا وَ أَبْکِی وَ أَشْکُو إِلَیْهَا امْتِنَاعَ أَبِی مُحَمَّدٍ مِنْ زِیَارَتِی فَقَالَتْ سَیِّدَةُ النِّسَاءِ علیها السلام إِنَّ ابْنِی أَبَا مُحَمَّدٍ

لَا یَزُورُکِ وَ أَنْتِ مُشْرِکَةٌ بِاللَّهِ عَلَی مَذْهَبِ النَّصَارَی وَ هَذِهِ أُخْتِی مَرْیَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ تَبْرَأُ إِلَی اللَّهِ مِنْ دِینِکِ فَإِنْ مِلْتِ إِلَی رِضَی اللَّهِ تَعَالَی وَ رِضَی الْمَسِیحِ وَ مَرْیَمَ علیها السلام وَ زِیَارَةِ أَبِی مُحَمَّدٍ إِیَّاکِ فَقُولِی أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ أَبِی مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَلَمَّا تَکَلَّمْتُ بِهَذِهِ الْکَلِمَةِ ضَمَّتْنِی إِلَی صَدْرِهَا سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ طِیبَ نَفْسِی وَ قَالَتِ الْآنَ تَوَقَّعِی زِیَارَةَ أَبِی مُحَمَّدٍ وَ إِنِّی مُنْفِذَتُهُ إِلَیْکِ فَانْتَبَهْتُ وَ أَنَا أَنُولُ‌⁽¹⁾

وَ أَتَوَقَّعُ لِقَاءَ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَلَمَّا کَانَ فِی اللَّیْلَةِ الْقَابِلَةِ رَأَیْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ کَأَنِّی أَقُولُ لَهُ جَفَوْتَنِی یَا حَبِیبِی بَعْدَ أَنْ أَتْلَفْتُ نَفْسِی مُعَالَجَةَ حُبِّکَ فَقَالَ مَا کَانَ تَأَخُّرِی عَنْکِ إِلَّا لِشِرْکِکِ فَقَدْ أَسْلَمْتِ وَ أَنَا زَائِرُکِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ إِلَی أَنْ یَجْمَعَ اللَّهُ شَمْلَنَا فِی الْعِیَانِ فَلَمَّا قَطَعَ عَنِّی زِیَارَتَهُ بَعْدَ ذَلِکَ إِلَی هَذِهِ الْغَایَةِ قَالَ بِشْرٌ فَقُلْتُ لَهَا وَ کَیْفَ وَقَعْتِ فِی الْأُسَارَی فَقَالَتْ أَخْبَرَنِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام لَیْلَةً مِنَ اللَّیَالِی أَنَّ جَدَّکِ سَیُسَیِّرُ جَیْشاً إِلَی قِتَالِ الْمُسْلِمِینَ یَوْمَ کَذَا وَ کَذَا ثُمَّ یَتْبَعُهُمْ فَعَلَیْکَ بِاللَّحَاقِ بِهِمْ مُتَنَکِّرَةً فِی زِیِّ الْخَدَمِ مَعَ عِدَّةٍ مِنَ الْوَصَائِفِ مِنْ طَرِیقِ کَذَا فَفَعَلْتُ ذَلِکَ فَوَقَفَتْ عَلَیْنَا طَلَائِعُ الْمُسْلِمِینَ حَتَّی کَانَ مِنْ أَمْرِی مَا رَأَیْتَ وَ شَاهَدْتَ وَ مَا شَعَرَ بِأَنِّی ابْنَةُ مَلِکِ الرُّومِ إِلَی هَذِهِ الْغَایَةِ أَحَدٌ سِوَاکَ وَ ذَلِکَ بِاطِّلَاعِی إِیَّاکَ عَلَیْهِ وَ لَقَدْ سَأَلَنِی الشَّیْخُ الَّذِی وَقَعْتُ إِلَیْهِ فِی سَهْمِ الْغَنِیمَةِ عَنِ اسْمِی فَأَنْکَرْتُهُ وَ قُلْتُ نَرْجِسُ فَقَالَ اسْمُ الْجَوَارِی قُلْتُ الْعَجَبُ أَنَّکِ رُومِیَّةٌ وَ لِسَانُکِ عَرَبِیٌّ قَالَتْ نَعَمْ مِنْ وَلُوعِ جَدِّی وَ حَمْلِهِ إِیَّایَ عَلَی تَعَلُّمِ الْآدَابِ أَنْ أَوْعَزَ إِلَیَّ امْرَأَةً تَرْجُمَانَةً لَهُ فِی الِاخْتِلَافِ إِلَیَّ وَ کَانَتْ تَقْصِدُنِی صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ تُفِیدُنِی الْعَرَبِیَّةَ حَتَّی اسْتَمَرَّ لِسَانِی عَلَیْهَا وَ اسْتَقَامَ قَالَ بِشْرٌ فَلَمَّا انْکَفَأْتُ بِهَا إِلَی سُرَّمَنْ‌رَأَی دَخَلَتْ عَلَی مَوْلَایَ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام فَقَالَ کَیْفَ أَرَاکِ اللَّهُ عِزَّ الْإِسْلَامِ وَ ذُلَّ النَّصْرَانِیَّةِ وَ شَرَفَ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ علیهم السلام قَالَتْ کَیْفَ أَصِفُ لَکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی قَالَ فَإِنِّی أُحِبُّ أَنْ

أُکْرِمَکِ فَأَیُّمَا أَحَبُّ إِلَیْکِ عَشَرَةُ آلَافِ دِینَارٍ أَمْ بُشْرَی لَکِ بِشَرَفِ الْأَبَدِ قَالَتْ بُشْرَی بِوَلَدٍ لِی قَالَ لَهَا أَبْشِرِی بِوَلَدٍ یَمْلِکُ الدُّنْیَا شَرْقاً وَ غَرْباً وَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً قَالَتْ مِمَّنْ قَالَ مِمَّنْ خَطَبَکِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَهُ لَیْلَةَ کَذَا فِی شَهْرِ کَذَا مِنْ سَنَةِ کَذَا بِالرُّومِیَّةِ قَالَ لَهَا مِمَّنْ زَوَّجَکِ الْمَسِیحُ علیه السلام وَ وَصِیُّهُ قَالَتْ مِنِ ابْنِکَ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَقَالَ هَلْ تَعْرِفِینَهُ قَالَتْ وَ هَلْ خَلَتْ لَیْلَةٌ لَمْ یَزُرْنِی فِیهَا مُنْذُ اللَّیْلَةِ الَّتِی أَسْلَمْتُ عَلَی یَدِ سَیِّدَةِ النِّسَاءِ علیه السلام قَالَ فَقَالَ مَوْلَانَا یَا کَافُورُ ادْعُ أُخْتِی حَکِیمَةَ فَلَمَّا دَخَلَتْ قَالَ لَهَا هَا هِیَهْ فَاعْتَنَقَتْهَا طَوِیلًا وَ سُرَّتْ بِهَا کَثِیراً فَقَالَ لَهَا أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام یَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ خُذِیهَا إِلَی مَنْزِلِکِ وَ عَلِّمِیهَا الْفَرَائِضَ وَ السُّنَنَ فَإِنَّهَا زَوْجَةُ أَبِی مُحَمَّدٍ وَ أُمُّ الْقَائِمِ علیه السلام.

**[ترجمه]غیبت طوسی: بشر بن سلیمان برده فروش که از فرزندان ابو ایوب انصاری و یکی از شیعیان مخلص حضرت امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهماالسّلام و در سامره همسایه حضرت بود، می‌گوید: روزی کافور، غلام امام علی النقی علیه‌السّلام نزد من آمد و مرا احضار کرد. چون خدمت حضرت رسیدم فرمود: «ای بشر! تو از اولاد انصار هستی و دوستی شما نسبت به ما اهل بیت، پیوسته میان شما برقرار است، به طوری که فرزندان شما آن را به ارث می‌برند. شما مورد وثوق ما اهل بیت هستید. می‌خواهم تو را فضیلتی دهم که در مقام دوستی با ما و به واسطه این رازی که با تو در میان می‌گذارم، بر سایر شیعیان پیشی گیری. من تو را مامور می‌کنم که کنیزی خریداری کنی.»

سپس نامه پاکیزه‌ای به خط و زبان رومی مرقوم فرمود و سر آن را با خاتم مبارک مهر کرد. آنگاه کیسه زردی که دویست و بیست اشرفی در آن بود بیرون آورد و فرمود: «این را گرفته، به بغداد می‌روی و صبح فلان روز در سر پل فرات حضور می‌یابی. چون کشتی حامل اسیران نزدیک شد و اسیران را دیدی، می‌بینی که بیشتر مشتریان، فرستادگان اشراف بنی عباس و تعدادی از جوانان عرب هستند. پس در تمام روز، از دور مواظب شخصی به نام (عمر بن زید) برده فروش باش که کنیزی را به مشتریان عرضه می‌دارد که به اوصافی مخصوصی متصف است، از جمله دو لباس حریر نازک پوشیده و خود را از معرض فروش و دسترس مشتریان حفظ می‌کند. در این وقت صدای ناله او را از پس پرده نازکی می‌شنوی که به زبان رومی، از اسارت و هتک احترام خود می‌نالد. یکی از مشتریان به عمر بن یزید خواهد گفت که عفّت این کنیز رغبت مرا به وی جلب کرده؛ او را به سیصد دینار به من بفروش! کنیزک به زبان عربی می‌گوید: «اگر تو حضرت سلیمان و دارای حشمت او باشی، من به تو رغبت ندارم. بیهوده مال خود را تلف مکن!» فروشنده می‌گوید: «پس چاره چیست؟ من ناگزیرم تو را بفروشم.» کنیزک پاسخ می‌دهد: «چرا شتاب می‌کنی؟ بگذار خریداری پیدا شود که قلب من به او و وفا و امانت وی آرام گیرد.» در این هنگام نزد فروشنده برو و بگو که من حامل نامه لطیفی هستم که یکی از اشراف، به خط و زبان رومی نوشته و کرم و وفا و شرافت و امانت خود را در آن شرح داده است. نامه را به کنیزک نشان بده تا درباره اخلاق نویسنده آن بیاندیشد. اگر به وی مایل گردید و تو نیز راضی شدی، من به وکالت او کنیزک را می‌خرم.

بشر بن سلیمان می‌گوید: «تمامی آنچه را که امام علی النقی علیه‌السّلام فرموده بود امتثال کردم. چون نگاه کنیزک به نامه حضرت افتاد، سخت به گریه افتاد. سپس رو به عمر بن یزید کرد و گفت که مرا به صاحب این نامه بفروش و سوگندهای بسیار شدیدی یاد کرد که اگر از فروش او به صاحب نامه امتناع کند، خود را هلاک خواهد کرد. من در تعیین قیمت او با فروشنده گفتگوی بسیار کردم تا به همان مبلغ که امام به من داده بود، راضی شد. من هم پول را به وی تسلیم کردم و با کنیزک که خندان و شادان بود، به اتاقکی که در بغداد اجاره کرده بودم آمدیم. در این مدت او با بی‌قراری بسیار، نامه امام را از جیب بیرون آورده می‌بوسید، آن را روی دیدگان و مژگان خود می‌نهاد و بر بدن و صورت می‌کشید. من گفتم: «عجبا! نامه‌ای را می‌بوسی که نویسنده آن را نمی‌شناسی!» گفت: «ای درمانده کم معرفت نسبت به شأن اولاد انبیا! گوش فرا ده و دل سوی من بدار. من ملیکه، دختر یشوعا پسر قیصر روم هستم. مادرم از فرزندان حواریون است و نسبم به شمعون، وصی حضرت‌عیسی علیه‌السّلام می‌رسد. بگذار داستان عجیب خود را برایت نقل کنم.

جد من قیصر، می‌خواست مرا که سیزده سال بیشتر نداشتم به همسری پسر برادرش درآورد. پس سیصد نفر از رهبانان و قسیسین نصارا، از دودمان حواریون عیسی بن مریم علیه‌السّلام، هفتصد نفر از اعیان و اشراف و چهار هزار نفر از امرا و فرماندهان و سران لشکر و ملوک قبایل را جمع کرد. آنگاه تختی آراسته به انواع جواهرات را که نشان از عظمت ملکش بود، روی چهل پایه نصب کرد. چون پسر برادرش را روی آن نشاند و صلیب‌ها را بیرون آورد و اسقف‌ها در مقابل او قرار گرفتند و سفرهای انجیل‌ها را گشودند، ناگهان صلیب‌ها از بلندی بر زمین افتادند و پایه‌های تخت، در هم شکست و به زمین فرو ریخت. پسر عمویم با حالت بیهوشی از بالای تخت بر روی زمین افتاد، رنگ صورت اسقف‌ها دگرگون گشت و سخت به لرزه افتادند. بزرگِ اسقف‌ها چون این بدید، رو به جدم کرد و گفت: «پادشاها! ما را از مشاهده این اوضاع منحوس که نشانه زوال دین مسیح و مذهب پادشاهی است، معاف بدار!» جدم نیز اوضاع را به فال بد گرفت، با این حال به اسقف‌ها دستور داد تا دوباره پایه‌های تخت را استوار کنند و صلیب‌ها را برافرازند. آنگاه گفت: «پسر بدبخت و بدکاره و نگون تبار برادرم را بیاورید تا هر طور که هست، این دختر را به همسری وی درآورم. باشد که با این وصلت میمون، نحوست آن از شما برطرف گردد.»

چون دستور او را عملی کردند، آنچه بار نخست روی داده بود دوباره رخ داد. مردم پراکنده گشتند و جدم قیصر، با حالت اندوهگین به حرم سرا رفت و پرده‌ها بیفتاد. شب هنگام در خواب دیدم مثل اینکه حضرت عیسی، شمعون وصی او و گروهی از حواریین در قصر جدم قیصر اجتماع کرده‌اند و در جای تخت، منبری از نور که با نور آسمان برابری می‌کرد و بالا می‌رفت قرار دارد. چیزی نگذشت که «محمد» صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله پیغمبر خاتم، داماد و جانشین او و جمعی از فرزندان وی وارد قصر شدند. حضرت عیسی علیه‌السّلام به استقبال شتافت و با محمد صلی الله علیه و آله و سلم معانقه کرد. سپس آن حضرت فرمود: «یا روح اللَّه! من به خواستگاری دختر وصی شما شمعون، برای این فرزندم آمده‌ام.» آنگاه به امام حسن عسکری علیه‌السّلام، پسر نویسنده این نامه اشاره کرد. حضرت عیسی نگاهی به شمعون کرد و گفت: «شرافت به تو روی آورده! با این وصلت، رحم خود را به خویشاوندی با آل محمد صلی الله علیه و آله وصل کن.» او هم گفت که موافقم. پس حضرت محمد صلی الله علیه و آله بالای آن منبر رفت و خطبه خواند و مرا به عقد پسرش درآورد، در حالی که حضرت عیسی و فرزندان پیغمبر و حواریون شاهد عقد بودند.

چون از خواب برخاستم، از بیم جان خواب خود را برای پدر و جدم نقل نکردم و همواره آن را پوشیده می‌داشتم. از آن شب به بعد قلبم چنان از محبت امام حسن عسکری علیه‌السّلام موج می‌زد که از خوردن و آشامیدن بازماندم، کم کم لاغر و رنجور گشتم و سخت بیمار شدم. جدم تمام پزشکان شهرهای روم را احضار کرد و از آنها خواست که مرا مداوا کنند. چون از مداوای من مأیوس گردید گفت: «ای نور دیده! آیا خواهشی داری تا در انجام آن در این دنیا برای تو بکوشم؟» گفتم: «پدر بزرگ جان! درهای گشایش را به روی خود بسته می بینم. پس اگر در به روی اسیران مسلمین بگشایی و آنها را از قید و بند و زندان آزاد گردانی و بر آنان تصدق کنی و آنها را خلاص کنی، امید است که عیسی و مادرش مرا شفا دهند.» پدر بزرگم تقاضای مرا پذیرفت و من نیز به ظاهر اظهار بهبودی کردم و کمی غذا خوردم. پدر بزرگم از این واقعه خشنود گردید و سعی کرد بیشتر رعایت حال اسیران مسلمین را کند و به آنها احترام بگذارد.

چهارده شب بعد از این ماجرا، باز در خواب دیدم که حضرت فاطمه علیهاالسّلام به همراه مریم و حوریان بهشتی به عیادت من آمده‌اند. حضرت مریم روی به من کرد و فرمود: «این بانوی بانوان جهان و مادر شوهر تو امام عسکری علیه‌السّلام است.» من دامن مبارک او را گرفتم، گریه کردم و از اینکه امام حسن عسکری علیه‌السّلام به دیدنم نمی‌آید، شکایت کردم. حضرت فاطمه علیهاالسّلام فرمود: «تا وقتی که تو مشرک به خدا و پیرو مذهب نصارا هستی، او به عیادت تو نخواهد آمد. این خواهر من مریم است که از دین تو به خداوند پناه می‌برد. اگر می‌خواهی خدا و عیسی و مریم از تو خشنود باشند و به زیارت فرزندم تمایل داری، به یگانگی خداوند و اینکه محمد پدر من خاتم پیغمبران است، گواهی‌بده.» چون این جمله را ادا کردم، فاطمه علیهاالسّلام مرا در آغوش گرفت و به این ترتیب حالم بهبود یافت. سپس فرمود: «اکنون منتظر زیارت فرزندم حسن عسکری علیه‌السّلام باش که او را نزد تو خواهم فرستاد.» آنگاه بیدار شدم، در حالی که همت و توقع من متوجه زیارت امام عسکری علیه‌السّلام بود. فردا شب امام حسن عسکری علیه‌السّلام را در خواب دیدم، گویا در حالی که از گذشته شکوه می‌کردم گفتم: «ای محبوب من! من که خود را در راه محبت تو تلف کردم!» فرمود: «نیامدن من علتی جز مذهب سابق تو نداشت و اکنون که اسلام آورده‌ای، هر شب به دیدنت می‌آیم، تا موقعی که فراق ما مبدل به وصال گردد.» از آن شب تاکنون شبی نیست که وجود نازنینش را به خواب نبینم.»

بشر بن سلیمان می‌گوید: «پرسیدم چطور شد که به میان اسیران افتادی؟» گفت: «یک شب در عالم خواب امام حسن عسکری علیه‌السّلام فرمود: «فلان روز جدت قیصر، لشکری به جنگ مسلمانان می‌فرستد. تو هم به طور ناشناس به همراه عده‌ای از کنیزان در لباس خدمتکاران، از فلان راه به آنها ملحق شو.» تا اینکه پیشقراولان اسلام مطلع شدند و ما را اسیر گرفتند و کار من بدین گونه که دیدی انجام پذیرفت. ولی تاکنون به کسی جز تو نگفته‌ام که نوه پادشاه روم هستم. حتی پیرمردی که من در تقسیم غنایم جنگ سهم او شده بودم، نامم را پرسید، ولی من اظهاری نکردم و فقط گفتم: «نرجس!» او هم گفت که نام کنیزان است!» بشر می‌گوید: «گفتم: عجب است که تو رومی هستی و زبانت عربی است!» گفت جدم در تربیت من جهدی بلیغ داشت. او زنی را که چندین زبان می‌دانست، معین کرده بود که صبح و شام نزد من آمده زبان عربی را به من بیاموزد و به همین جهت، عربی را به خوبی آموختم.»

بشر می‌گوید: «چون او را به سامره خدمت امام علی النقی علیه‌السّلام آوردم، حضرت از وی پرسید: «عزت اسلام و ذلت نصارا و شرف خاندان پیغمبر را چگونه دیدی؟» پاسخ داد: «درباره چیزی که شما از من داناتر هستید چه عرض کنم؟» فرمود: «می‌خواهم ده هزار دینار یا مژده‌ای مسرت انگیز به تو بدهم. کدام یک را انتخاب می‌کنی؟» عرض کرد: «مژده فرزندی را به من دهید!» فرمود: «تو را مژده به داشتن فرزندی می‌دهم که شرق و غرب عالم را مالک شود و جهان را پس از آنکه پر از ظلم و جور می‌شود، از عدل و داد پر گرداند.» عرض کرد: «این فرزند از چه شوهری خواهد بود؟» فرمود: «از آن کس که پیغمبر اسلام در فلان شب و فلان ماه و فلان سال رومی تو را برای او خواستگاری کرد. در آن شب عیسی بن مریم و وصی او تو را به همسری چه کسی درآورد؟» گفت: «به همسری فرزند دلبند شما امام حسن عسکری علیه‌السّلام!» فرمود: «او را می‌شناسی؟» عرض کرد: از شبی که به دست حضرت فاطمه زهرا علیهاالسّلام اسلام آوردم، شبی نیست که او به دیدن من نیامده باشد.» در این وقت امام دهم علیه‌السّلام، به کافور خادم فرمود که خواهرم حکیمه را بگو نزد من بیاید. چون آن بانوی محترم آمد، حضرت فرمود: « ای خواهر! این زن همان است که گفته بودم.» حکیمه خاتون آن بانو را مدتی در آغوش گرفت و از دیدارش شادمان گردید. آنگاه امام علی النقی علیه‌السّلام فرمود: «عمه! او را به خانه خود ببر و فرایض دینی و اعمال مستحبه را به او بیاموز که او همسر فرزندم حسن و مادر قائم آل محمد صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله است.» - . غیبت طوسی: 208 -

**[ترجمه]

«13»

ک‌⁽¹⁾،

[إکمال الدین] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ طَاهِرٍ الْقُمِّیِّ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الشَّیْبَانِیِّ قَالَ: وَرَدْتُ کَرْبَلَاءَ سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَمَانِینَ وَ مِائَتَیْنِ قَالَ وَ زُرْتُ قَبْرَ غَرِیبِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ انْکَفَأْتُ إِلَی مَدِینَةِ السَّلَامِ مُتَوَجِّهاً إِلَی مَقَابِرِ قُرَیْشٍ وَ قَدْ تَضَرَّمَتِ الْهَوَاجِرُ وَ تَوَقَّدَتِ السَّمَاءُ وَ لَمَّا وَصَلْتُ مِنْهَا إِلَی مَشْهَدِ الْکَاظِمِ علیه السلام وَ اسْتَنْشَقْتُ نَسِیمَ تُرْبَتِهِ الْمَغْمُورَةِ مِنَ الرَّحْمَةِ الْمَحْفُوفَةِ بِحَدَائِقِ الْغُفْرَانِ أَکْبَبْتُ عَلَیْهَا بِعَبَرَاتٍ مُتَقَاطِرَةٍ وَ زَفَرَاتٍ مُتَتَابِعَةٍ وَ قَدْ حَجَبَ الدَّمْعُ طَرْفِی عَنِ النَّظَرِ فَلَمَّا رَقَأَتِ الْعَبْرَةُ وَ انْقَطَعَ النَّحِیبُ وَ فَتَحْتُ بَصَرِی وَ إِذَا أَنَا بِشَیْخٍ قَدِ انْحَنَی صُلْبُهُ وَ تَقَوَّسَ مَنْکِبَاهُ وَ ثَفِنَتْ جَبْهَتُهُ وَ رَاحَتَاهُ وَ هُوَ یَقُولُ لآِخَرَ مَعَهُ عِنْدَ الْقَبْرِ یَا ابْنَ أَخِ فَقَدْ نَالَ عَمُّکَ شَرَفاً بِمَا حَمَّلَهُ السَّیِّدَانِ مِنْ غَوَامِضِ الْغُیُوبِ وَ شَرَائِفِ الْعُلُومِ الَّتِی لَمْ یَحْمِلْ مِثْلَهَا إِلَّا سَلْمَانُ وَ قَدْ أَشْرَفَ عَمُّکَ عَلَی اسْتِکْمَالِ الْمُدَّةِ وَ انْقِضَاءِ الْعُمُرِ وَ لَیْسَ یَجِدُ فِی أَهْلِ الْوَلَایَةِ رَجُلًا یُفْضِی إِلَیْهِ قُلْتُ یَا نَفْسُ لَا یَزَالُ الْعَنَاءُ وَ الْمَشَقَّةُ یَنَالانِ مِنْکِ بِإِتْعَابِیَ الْخُفَّ وَ الْحَافِرَ فِی طَلَبِ الْعِلْمِ وَ قَدْ قَرَعَ سَمْعِی مِنْ هَذَا الشَّیْخِ لَفْظٌ یَدُلُّ عَلَی عِلْمٍ جَسِیمٍ وَ أَمْرٍ عَظِیمٍ

فَقُلْتُ أَیُّهَا الشَّیْخُ وَ مَنِ السَّیِّدَانِ قَالَ النَّجْمَانِ الْمُغَیَّبَانِ فِی الثَّرَی بِسُرَّمَنْ‌رَأَی فَقُلْتُ إِنِّی أُقْسِمُ بِالْمُوَالاةِ وَ شَرَفِ مَحَلِّ هَذَیْنِ السَّیِّدَیْنِ مِنَ الْإِمَامَةِ وَ الْوِرَاثَةِ أَنِّی خَاطِبٌ عِلْمَهُمَا وَ طَالِبٌ آثَارَهُمَا وَ بَاذِلٌ مِنْ نَفْسِی الْأَیْمَانَ الْمُؤَکَّدَةَ عَلَی حِفْظِ أَسْرَارِهِمَا قَالَ إِنْ کُنْتَ صَادِقاً فِیمَا تَقُولُ فَأَحْضِرْ مَا صَحِبَکَ مِنَ الْآثَارِ عَنْ نَقَلَةِ أَخْبَارِهِمْ فَلَمَّا فَتَّشَ الْکُتُبَ وَ تَصَفَّحَ الرِّوَایَاتِ مِنْهَا قَالَ صَدَقْتَ أَنَا بِشْرُ بْنُ سُلَیْمَانَ النَّخَّاسُ مِنْ وُلْدِ أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ أَحَدُ مَوَالِی أَبِی الْحَسَنِ وَ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ جَارُهُمَا بِسُرَّمَنْ‌رَأَی قُلْتُ فَأَکْرِمْ أَخَاکَ بِبَعْضِ مَا شَاهَدْتَ مِنْ آثَارِهِمَا قَالَ کَانَ مَوْلَایَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام فَقَّهَنِی فِی عِلْمِ الرَّقِیقِ فَکُنْتُ لَا أَبْتَاعُ وَ لَا أَبِیعُ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَاجْتَنَبْتُ بِذَلِکَ مَوَارِدَ الشُّبُهَاتِ حَتَّی کَمَلَتْ مَعْرِفَتِی فِیهِ فَأَحْسَنْتُ الْفَرْقَ فِیمَا بَیْنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ فَبَیْنَا أَنَا ذَاتَ لَیْلَةٍ فِی مَنْزِلِی بِسُرَّمَنْ‌رَأَی وَ قَدْ مَضَی هَوِیٌّ مِنَ اللَّیْلِ إِذْ قَدْ قَرَعَ الْبَابَ قَارِعٌ فَعَدَوْتُ مُسْرِعاً فَإِذَا بِکَافُورٍ الْخَادِمِ رَسُولِ مَوْلَانَا أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام یَدْعُونِی إِلَیْهِ فَلَبِسْتُ ثِیَابِی وَ دَخَلْتُ عَلَیْهِ فَرَأَیْتُهُ یُحَدِّثُ ابْنَهُ أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ أُخْتَهُ حَکِیمَةَ مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ فَلَمَّا جَلَسْتُ قَالَ یَا بِشْرُ إِنَّکَ مِنْ وُلْدِ الْأَنْصَارِ وَ هَذِهِ الْوَلَایَةُ لَمْ تَزَلْ فِیکُمْ یَرِثُهَا خَلَفٌ عَنْ سَلَفٍ وَ أَنْتُمْ ثِقَاتُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ سَاقَ الْخَبَرَ نَحْواً مِمَّا رَوَاهُ الشَّیْخُ إِلَی آخِرِهِ.

**[ترجمه]کمال الدین: ابی الحسین محمد بن یحیی شیبانی می‌گوید: در سال 286 وارد کربلا شدم و آستان فرزند دور از وطن رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کردم. سپس به قصد زیارت مقابر قریش علیهماالسّلام واقع در کاظمین، به بغداد مراجعت کردم. آن روز، روزی بسیار گرم و آسمان، صاف و نورانی بود. چون به مدفن مطهر امام هفتم رسیدم و بوی تربت معطر آن حضرت را استشمام کردم، بی‌اختیار سرشک اشک بر آن تربت پاک فرو ریختم و چنان از خود بی‌خود شدم که چشمم از شدت اشکباری، جایی را نمی‌دید. بعد از آنکه اندکی آرام گرفتم و اشک چشمم فرو نشست و دیدگان گشودم، پیرمردی را در مقابل خود دیدم که با قامتی خمیده و کف دست و پیشانی پینه بسته، به کسی که با وی نزدیک مرقد منور بود، می‌گفت: « ای برادر‌زاده! عمویت از برکت آن دو آقا، مفتخر به علوم شریفه و اسرار نهفته‌ای گشته که جز سلمان فارسی کسی به آن نرسیده است. اکنون روزهای زندگانی‌ام به سر آمده و ستاره عمرم در حال غروب کردن است. ولی افسوس که در این ولایت کسی را نمی‌یابم که شایسته باشد این علوم و اسرار را به او بسپارم!»

با خود گفتم: «پیوسته رنج و مشقت می‌برم و همه جا سواره و پیاده، در جستجوی علوم و اسرار اهل بیت عصمت هستم. حال از این پیرمرد سخنی می‌شنوم که حاکی از علمی بزرگ و امری عظیم است.» از این رو پرسیدم: «ای پیرمرد! آن دو آقا که گفتی کیانند؟» گفت آنان دو کوکب تابانند که در زمین سامره پنهان گشتند. گفتم: «به دوستی و شرافت مدفن آن دو آقا که ناشی از امامت و وراثت آنهاست سوگند می‌خورم که من جویای علوم و اسرار آنها هستم و با سوگندهای اکید، در راه حفظ آثار و اخبار آنان جان خود را بذل می‌کنم.» گفت: «اگر راست می‌گویی آنچه از ناقلان آثار آنها ضبط کرده‌ای به من نشان بده!» چون کتاب‌های مرا جستجو کرد و روایات آن را دید گفت: «راست گفتی. اکنون بدان که من بشر بن سلیمان نخاس، از اولاد ابو ایوب انصاری، یکی از دوستان و خادمان امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهماالسّلام هستم و در سامره، همسایه آن دو بزرگوار بودم.» گفتم: «بر من منّت بگذار و پاره‌ای از آثار آنها را که دیده‌ای بازگو کن!» گفت: «من از خرید و فروش کنیزان جز به اذن امام هادی علیه‌السّلام احتراز می‌جستم و از موارد شبهه‌دار آن اجتناب می‌کردم. امام هادی علیه‌السّلام مسائل خرید و فروش کنیزان را به من آموخت تا آنکه کاملا آشنا شدم و حلال و حرام آنها را شناختم، شبی در سامره در منزل خود نشسته بودم. پاسی از شب گذشته بود که کسی در زد. با عجله در را گشودم و دیدم کافور، خادم امام علی النقی علیه‌السّلام است که حضرت او را به طلب من فرستاده بود. بی درنگ لباس پوشیدم و به خدمت حضرت شتافتم. دیدم که با فرزندش امام حسن عسکری علیه‌السّلام و خواهرش حکیمه خاتون که در پس پرده قرار داشت، صحبت می‌فرمود. وقتی که در حضورش نشستم فرمود: «ای بشر! تو از اولاد انصار هستی و دوستی شما نسبت به ما اهل بیت، پیوسته میان شما برقرار است، به طوری که فرزندان شما آن را به ارث می‌برند و شما مورد اطمینان ما اهل بیت هستید...» تا آخر که در روایت سابق، به تفصیل از کتاب غیبت شیخ طوسی نقل شد. - . کمال الدین: 384 -

**[ترجمه]

بیان

یباری السماء أی یعارضها و یقال برح به الأمر تبریحا جهده و أضر به و أوعز إلیه فی کذا أی تقدم و انکفأ أی رجع.

**[ترجمه]عبارت «یباری السماء» یعنی به معارضه با آن پرداخت و «برح به الامر تبریحا» یعنی برای او تلاش می‌کند و به آن ضرر می‌رسد. «اوعز الیه فی کذا» یعنی او را متقدم داشت و «انکفأ» یعنی بازگشت.

**[ترجمه]

«14»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُطَهَّرِیِّ قَالَ: قَصَدْتُ حَکِیمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ علیه السلام بَعْدَ مُضِیِّ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام أَسْأَلُهَا عَنِ الْحُجَّةِ وَ مَا قَدِ اخْتَلَفَ فِیهِ النَّاسُ مِنَ الْحَیْرَةِ الَّتِی فِیهَا فَقَالَتْ لِی اجْلِسْ فَجَلَسْتُ ثُمَّ قَالَتْ لِی یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یُخْلِی الْأَرْضَ مِنْ حُجَّةٍ نَاطِقَةٍ أَوْ صَامِتَةٍ وَ لَمْ یَجْعَلْهَا فِی أَخَوَیْنِ بَعْدَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ تَفْضِیلًا لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ تَمْیِیزاً لَهُمَا أَنْ یَکُونَ فِی الْأَرْضِ عَدِیلُهُمَا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَصَّ وُلْدَ الْحُسَیْنِ بِالْفَضْلِ عَلَی وُلْدِ الْحَسَنِ کَمَا خَصَّ وُلْدَ هَارُونَ عَلَی وُلْدِ مُوسَی وَ إِنْ کَانَ

مُوسَی حُجَّةً عَلَی هَارُونَ وَ الْفَضْلُ لِوُلْدِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ لَا بُدَّ لِلْأُمَّةِ مِنْ حَیْرَةٍ یَرْتَابُ فِیهَا الْمُبْطِلُونَ وَ یَخْلُصُ فِیهَا الْمُحِقُّونَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ إِنَّ الْحَیْرَةَ لَا بُدَّ وَاقِعَةٌ بَعْدَ مُضِیِّ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ علیه السلام فَقُلْتُ یَا مَوْلَاتِی هَلْ کَانَ لِلْحَسَنِ علیه السلام وَلَدٌ فَتَبَسَّمَتْ ثُمَّ قَالَتْ إِذَا لَمْ یَکُنْ لِلْحَسَنِ علیه السلام عَقِبٌ فَمَنِ الْحُجَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وَ قَدْ أَخْبَرْتُکَ أَنَّ الْإِمَامَةَ لَا تَکُونُ لِأَخَوَیْنِ بَعْدَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَقُلْتُ یَا سَیِّدَتِی حَدِّثِینِی بِوِلَادَةِ مَوْلَایَ وَ غَیْبَتِهِ علیه السلام قال [قَالَتْ] نَعَمْ کَانَتْ لِی جَارِیَةٌ یُقَالُ لَهَا نَرْجِسُ فَزَارَنِی ابْنُ أَخِی علیه السلام وَ أَقْبَلَ یُحِدُّ النَّظَرَ إِلَیْهَا فَقُلْتُ لَهُ یَا سَیِّدِی لَعَلَّکَ هَوِیتَهَا فَأُرْسِلُهَا إِلَیْکَ فَقَالَ لَا یَا عَمَّةِ لَکِنِّی أَتَعَجَّبُ مِنْهَا فَقُلْتُ وَ مَا أَعْجَبَکَ فَقَالَ علیه السلام سَیَخْرُجُ مِنْهَا وَلَدٌ کَرِیمٌ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِی یَمْلَأُ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً فَقُلْتُ فَأُرْسِلُهَا إِلَیْکَ یَا سَیِّدِی فَقَالَ اسْتَأْذِنِی فِی ذَلِکَ أَبِی قَالَتْ فَلَبِسْتُ ثِیَابِی وَ أَتَیْتُ مَنْزِلَ أَبِی الْحَسَنِ فَسَلَّمْتُ وَ جَلَسْتُ فَبَدَأَنِی علیه السلام وَ قَالَ یَا حَکِیمَةُ ابْعَثِی بِنَرْجِسَ إِلَی ابْنِی أَبِی مُحَمَّدٍ قَالَتْ فَقُلْتُ یَا سَیِّدِی عَلَی هَذَا قَصَدْتُکَ أَنْ أَسْتَأْذِنَکَ فِی ذَلِکَ فَقَالَ یَا مُبَارَکَةُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَحَبَّ أَنْ یُشْرِکَکِ فِی الْأَجْرِ وَ یَجْعَلَ لَکِ فِی الْخَیْرِ نَصِیباً قَالَتْ حَکِیمَةُ فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ رَجَعْتُ إِلَی مَنْزِلِی وَ زَیَّنْتُهَا وَ وَهَبْتُهَا لِأَبِی مُحَمَّدٍ وَ جَمَعْتُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا فِی مَنْزِلِی فَأَقَامَ عِنْدِی أَیَّاماً ثُمَّ مَضَی إِلَی وَالِدِهِ وَ وَجَّهْتُ بِهَا مَعَهُ قَالَتْ حَکِیمَةُ فَمَضَی أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام وَ جَلَسَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام مَکَانَ وَالِدِهِ وَ کُنْتُ أَزُورُهُ کَمَا کُنْتُ أَزُورُ وَالِدَهُ فَجَاءَتْنِی نَرْجِسُ یَوْماً تَخْلَعُ خُفِّی وَ قَالَتْ یَا مَوْلَاتِی نَاوِلْنِی خُفَّکِ فَقُلْتُ بَلْ أَنْتِ سَیِّدَتِی وَ مَوْلَاتِی وَ اللَّهِ لَا دَفَعْتُ إِلَیْکِ خُفِّی لِتَخْلَعِیهِ وَ لَا خَدَمْتِینِی بَلْ أَخْدُمُکِ عَلَی بَصَرِی فَسَمِعَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام ذَلِکَ فَقَالَ جَزَاکِ اللَّهُ خَیْراً یَا عَمَّةِ فَجَلَسْتُ عِنْدَهُ إِلَی وَقْتِ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَصِحْتُ بِالْجَارِیَةِ وَ قُلْتُ نَاوِلِینِی ثِیَابِی لِأَنْصَرِفَ فَقَالَ علیه السلام یَا عَمَّتَاهْ بِیتِیَ اللَّیْلَةَ عِنْدَنَا فَإِنَّهُ سَیُولَدُ اللَّیْلَةَ الْمَوْلُودُ الْکَرِیمُ

عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِی یُحْیِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قُلْتُ مِمَّنْ یَا سَیِّدِی وَ لَسْتُ أَرَی بِنَرْجِسَ شَیْئاً مِنْ أَثَرِ الْحَمْلِ فَقَالَ مِنْ نَرْجِسَ لَا مِنْ غَیْرِهَا قَالَتْ فَوَثَبْتُ إِلَی نَرْجِسَ فَقَلَبْتُهَا ظَهْراً لِبَطْنٍ فَلَمْ أَرَ بِهَا أَثَراً مِنْ حَبَلٍ فَعُدْتُ إِلَیْهِ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا فَعَلْتُ فَتَبَسَّمَ ثُمَّ قَالَ لِی إِذَا کَانَ وَقْتُ الْفَجْرِ یَظْهَرُ لَکِ بِهَا الْحَبَلُ لِأَنَّ مَثَلَهَا مَثَلُ أُمِّ مُوسَی لَمْ یَظْهَرْ بِهَا الْحَبَلُ وَ لَمْ یَعْلَمْ بِهَا أَحَدٌ إِلَی وَقْتِ وِلَادَتِهَا لِأَنَّ فِرْعَوْنَ کَانَ یَشُقُّ بُطُونَ الْحَبَالَی فِی طَلَبِ مُوسَی وَ هَذَا نَظِیرُ مُوسَی علیه السلام قَالَتْ حَکِیمَةُ فَلَمْ أَزَلْ أَرْقُبُهَا إِلَی وَقْتِ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَ هِیَ نَائِمَةٌ بَیْنَ یَدَیَّ لَا تَقْلِبُ جَنْباً إِلَی جَنْبٍ حَتَّی إِذَا کَانَ فِی آخِرِ اللَّیْلِ وَقْتَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَثَبَتْ فَزِعَةً فَضَمَمْتُهَا إِلَی صَدْرِی وَ سَمَّیْتُ عَلَیْهَا فَصَاحَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ قَالَ اقْرَئِی عَلَیْهَا إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ فَأَقْبَلْتُ أَقْرَأُ عَلَیْهَا وَ قُلْتُ لَهَا مَا حَالُکِ

قَالَتْ ظَهَرَ الْأَمْرُ الَّذِی أَخْبَرَکِ بِهِ مَوْلَایَ فَأَقْبَلْتُ أَقْرَأُ عَلَیْهَا کَمَا أَمَرَنِی فَأَجَابَنِی الْجَنِینُ مِنْ بَطْنِهَا یَقْرَأُ کَمَا أَقْرَأُ وَ سَلَّمَ عَلَیَّ قَالَتْ حَکِیمَةُ فَفَزِعْتُ لِمَا سَمِعْتُ فَصَاحَ بِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام لَا تَعْجَبِی مِنْ أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یُنْطِقُنَا بِالْحِکْمَةِ صِغَاراً وَ یَجْعَلُنَا حُجَّةً فِی أَرْضِهِ کِبَاراً فَلَمْ یَسْتَتِمَّ الْکَلَامَ حَتَّی غِیبَتْ عَنِّی نَرْجِسُ فَلَمْ أَرَهَا کَأَنَّهُ ضُرِبَ بَیْنِی وَ بَیْنَهَا حِجَابٌ فَعَدَوْتُ نَحْوَ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ أَنَا صَارِخَةٌ فَقَالَ لِی ارْجِعِی یَا عَمَّةِ فَإِنَّکِ سَتَجِدِیهَا فِی مَکَانِهَا قَالَتْ فَرَجَعْتُ فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ کُشِفَ الْحِجَابُ بَیْنِی وَ بَیْنَهَا وَ إِذَا أَنَا بِهَا وَ عَلَیْهَا مِنْ أَثَرِ النُّورِ مَا غَشِیَ بَصَرِی وَ إِذَا أَنَا بِالصَّبِیِّ علیه السلام سَاجِداً عَلَی وَجْهِهِ جَاثِیاً عَلَی رُکْبَتَیْهِ رَافِعاً سَبَّابَتَیْهِ نَحْوَ السَّمَاءِ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ جَدِّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّ أَبِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ عَدَّ إِمَاماً إِمَاماً إِلَی أَنْ بَلَغَ إِلَی نَفْسِهِ فَقَالَ علیه السلام اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِی وَعْدِی وَ أَتْمِمْ لِی أَمْرِی وَ ثَبِّتْ وَطْأَتِی وَ امْلَأِ الْأَرْضَ بِی عَدْلًا وَ قِسْطاً فَصَاحَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ علیه السلام فَقَالَ یَا عَمَّةِ تَنَاوَلِیهِ فَهَاتِیهِ فَتَنَاوَلْتُهُ وَ أَتَیْتُ بِهِ نَحْوَهُ فَلَمَّا مَثُلْتُ بَیْنَ یَدَیْ أَبِیهِ وَ هُوَ عَلَی یَدَیَّ سَلَّمَ عَلَی أَبِیهِ فَتَنَاوَلَهُ الْحَسَنُ علیه السلام وَ الطَّیْرُ تُرَفْرِفُ عَلَی رَأْسِهِ فَصَاحَ بِطَیْرٍ مِنْهَا فَقَالَ لَهُ احْمِلْهُ وَ احْفَظْهُ وَ رُدَّهُ إِلَیْنَا فِی

کُلِّ أَرْبَعِینَ یَوْماً فَتَنَاوَلَهُ الطَّائِرُ وَ طَارَ بِهِ فِی جَوِّ السَّمَاءِ وَ أَتْبَعَهُ سَائِرُ الطَّیْرِ فَسَمِعْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ یَقُولُ أَسْتَوْدِعُکَ الَّذِی اسْتَوْدَعَتْهُ أُمُّ مُوسَی فَبَکَتْ نَرْجِسُ فَقَالَ لَهَا اسْکُتِی فَإِنَّ الرَّضَاعَ مُحَرَّمٌ عَلَیْهِ إِلَّا مِنْ ثَدْیِکِ وَ سَیُعَادُ إِلَیْکِ کَمَا رُدَّ مُوسَی إِلَی أُمِّهِ وَ ذَلِکِ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ فَرَدَدْناهُ إِلی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ قَالَتْ حَکِیمَةُ فَقُلْتُ مَا هَذَا الطَّائِرُ قَالَ هَذَا رُوحُ الْقُدُسِ الْمُوَکَّلُ بِالْأَئِمَّةِ علیهم السلام یُوَفِّقُهُمْ وَ یُسَدِّدُهُمْ وَ یُرَبِّیهِمْ بِالْعِلْمِ قَالَتْ حَکِیمَةُ فَلَمَّا أَنْ کَانَ بَعْدَ أَرْبَعِینَ یَوْماً رُدَّ الْغُلَامُ وَ وَجَّهَ إِلَیَّ ابْنُ أَخِی علیه السلام فَدَعَانِی فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ فَإِذَا أَنَا بِصَبِیٍّ مُتَحَرِّکٌ یَمْشِی بَیْنَ یَدَیْهِ فَقُلْتُ سَیِّدِی هَذَا ابْنُ سَنَتَیْنِ فَتَبَسَّمَ علیه السلام ثُمَّ قَالَ إِنَّ أَوْلَادَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ إِذَا کَانُوا أَئِمَّةً یَنْشَئُونَ بِخِلَافِ مَا یَنْشَأُ غَیْرُهُمْ وَ إِنَّ الصَّبِیَّ مِنَّا إِذَا أَتَی عَلَیْهِ شَهْرٌ کَانَ کَمَنْ یَأْتِی عَلَیْهِ سَنَةٌ وَ إِنَّ الصَّبِیَّ مِنَّا لَیَتَکَلَّمُ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَ یَعْبُدُ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِنْدَ الرَّضَاعِ تُطِیعُهُ الْمَلَائِکَةُ وَ تَنْزِلُ عَلَیْهِ کُلَّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ قَالَتْ حَکِیمَةُ فَلَمْ أَزَلْ أَرَی ذَلِکَ الصَّبِیَّ کُلَّ أَرْبَعِینَ یَوْماً إِلَی أَنْ رَأَیْتُهُ رَجُلًا قَبْلَ مُضِیِّ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام بِأَیَّامٍ قَلَائِلَ فَلَمْ أَعْرِفْهُ فَقُلْتُ لِأَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام مَنْ هَذَا الَّذِی تَأْمُرُنِی أَنْ أَجْلِسَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ ابْنُ نَرْجِسَ وَ هُوَ خَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی وَ عَنْ قَلِیلٍ تَفْقِدُونِّی فَاسْمَعِی لَهُ وَ أَطِیعِی قَالَتْ حَکِیمَةُ فَمَضَی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام بِأَیَّامٍ قَلَائِلَ وَ افْتَرَقَ النَّاسُ کَمَا تَرَی وَ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَرَاهُ صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ إِنَّهُ لَیُنْبِئُنِی عَمَّا تَسْأَلُونِّی عَنْهُ فَأُخْبِرُکُمْ وَ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنِ الشَّیْ‌ءِ فَیَبْدَأُنِی بِهِ وَ إِنَّهُ لَیَرُدُّ عَلَیَّ الْأَمْرَ فَیَخْرُجُ إِلَیَّ مِنْهُ جَوَابُهُ مِنْ سَاعَتِهِ مِنْ غَیْرِ مَسْأَلَتِی وَ قَدْ أَخْبَرَنِی الْبَارِحَةَ بِمَجِیئِکَ إِلَیَّ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُخْبِرَکَ بِالْحَقِّ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ أَخْبَرَتْنِی حَکِیمَةُ بِأَشْیَاءَ لَمْ یَطَّلِعْ عَلَیْهَا أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَعَلِمْتُ أَنَّ ذَلِکَ صِدْقٌ وَ عَدْلٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَطْلَعَهُ عَلَی مَا لَمْ یُطْلِعْ عَلَیْهِ أَحَداً مِنْ خَلْقِهِ.

**[ترجمه]کمال الدین: محمد بن عبداللَّه مطهری می‌گوید: بعد از رحلت امام حسن عسکری علیه‌السّلام، به خدمت حکیمه خاتون دختر امام جواد علیه‌السّلام رسیدم تا درباره امام زمان که مردم اختلاف نظر داشتند و متحیر بودند، از او سؤال کنم. چون به خدمتش رسیدم، فرمود که بنشینم. پس از آنکه نشستم فرمود: «ای محمد! خداوند زمین را از وجود حجت گویا یا ساکت خالی نمی‌گذارد. خداوند این منصب بزرگ را بعد از امام حسن و امام حسین علیهماالسّلام، به دو برادر نداد تا بدین سبب آن دو را بر سایر برادران برتری بخشد و اینکه معلوم باشد که در روی زمین نظیر ندارند. با این وصف خداوند این منصب بزرگ را فقط به فرزندان امام حسین علیه‌السّلام اختصاص داده است و نه به فرزندان امام حسن علیه‌السّلام . چنان که فرزند هارون را به جای اولاد حضرت موسی به مقام نبوت برگزید، هر چند که موسی بر هارون حجت بود. با این حال این فضیلت تا روز قیامت برای فرزندان هارون ماند. در این امت هم ناچار باید امتحانی پیش آید تا بدان وسیله، پیروان باطل و طالبان حق تمیز داده شوند و در سرای دیگر، مردم را از خدا بازخواستی نباشد، و لازم بود که این امتحان بعد از رحلت امام حسن عسکری علیه‌السّلام واقع گردد.»

گفتم: ای بانوی من! امام حسن عسکری علیه‌السّلام فرزندی دارد؟» تبسمی فرمود و گفت: «اگر امام حسن عسکری علیه‌السّلام فرزندی ندارد، پس بعد از او حجت خدا کیست؟ مگر نگفتم بعد از امام حسن و امام حسین، امامت برای دو برادر نمی‌تواند باشد؟» گفتم: «ای بانوی من! چگونگی ولادت با سعادت و غیبت آن حضرت را برای من شرح دهید!» فرمود: «کنیزی داشتم که نامش نرجس بود. روزی پسر برادرم امام حسن عسکری علیه‌السّلام به دیدن من آمد و سخت به وی نظر دوخت. گفتم که اگر مایل هستید، او را نزد شما روانه می‌کنم. فرمود: «نه عمه جان! ولی من از وی در شگفتم.» گفتم از چه چیز تعجب می‌کنید؟ فرمود: «به زودی فرزند با کرامتی از جانب خدای عزوجل از وی به وجود می‌آید که خداوند، زمین را پس از آنکه پر از ظلم و ستم می شود، به وسیله او پر از عدل و داد می‌کند.» گفتم پس من او را نزد شما می‌فرستم. فرمود: «در این خصوص از پدرم اجازه بگیر!» من هم لباس پوشیدم و به منزل امام علی النقی علیه‌السّلام رفتم، سلام کردم و نشستم. پیش از آنکه من چیزی بگویم آن حضرت فرمود: «ای حکیمه! نرجس را نزد فرزندم بفرست.» عرض کردم که آقا! من برای همین مطلب نزد شما آمده‌ام. فرمود: «ای بانوی با برکت! خدا می‌خواهد تو را در ثواب آن شریک گرداند و از این خیر بهره‌مند کند.» بی‌درنگ به خانه برگشتم، نرجس را زینت کرده و او را به امام عسکری علیه‌السّلام بخشیدم و در خانه خودم وسیله زفاف آنها را فراهم کردم. سپس حضرت چند روز بعد نزد پدر بزرگوارش رفت و من نرجس را با او فرستادم.

بعد از رحلت امام علی النقی علیه‌السّلام، آن حضرت به جای پدر نشست. من هم مانند سابق که به دیدن امام علی النقی نائل می‌گشتم، به ملاقات او نیز می‌رفتم. یک روز که به خانه آن حضرت رفته بودم، نرجس آمد تا کفش از پایم درآورد و گفت: «ای بانوی من! بگذار کفش شما را دربیاورم!» گفتم بانو و سرور من تو هستی. به خدا قسم نمی‌گذارم و خدمت تو را رضایت نمی‌دهم. من خدمت تو را بر روی چشم می‌پذیرم.» چون امام گفتگوی ما را شنید فرمود: « ای عمه! خدا پاداش نیک به تو مرحمت فرماید.» من تا غروب آفتاب خدمت امام علیه‌السّلام بودم و با نرجس صحبت می کردم. آنگاه کنیز خانه را صدا کردم و به او گفتم که جامه‌های مرا بیاورد تا بروم. امام فرمود: «عمه جان! امشب را نزد ما به سر ببر که در این شب، مولود مبارکی از جانب خدای عزوجل متولد می‌شود که زمین مرده را زنده می‌گرداند.» پرسیدم که این مولود مبارک از چه زنی خواهد بود؟ من که چیزی در نرجس نمی‌بینم؟ فرمود: «با این وصف فقط از نرجس خواهد بود!» من نزدیک نرجس رفتم و او را وارسی کردم، ولی اثری از حمل در وی ندیدم. لذا رفتم و موضوع را به امام هم اطلاع دادم. حضرت تبسمی کرد و فرمود: «عمه جان! موقع طلوع فجر اثر حملش بر شما آشکار می‌شود، زیرا او هم مانند مادر موسی است که اثر آبستنی در وی مشهود نبود و تا موقع تولد موسی هیچ کس اطلاع نداشت، چرا که فرعون برای دست یافتن به موسی، شکم زنان باردار را می‌شکافت. این هم مانند موسی است (که دشمنان در صدد کشتن او هستند.)»

حکیمه می‌گوید: «تا هنگام طلوع فجر پیوسته مراقب نرجس بودم. او جنب من خوابیده بود و پهلو به پهلو نمی‌شد. نزدیک طلوع فجر ناگهان برخاست. به سوی او شتافتم و او را به سینه چسبانیدم و نام خدا را بر او خواندم. امام با صدای بلند فرمود: « ای عمه! سوره «انا انزلناه» را بر او قرائت کن.» پس شروع به قرائت کردم و از وی پرسیدم حالت چطور است؟ گفت: «آنچه آقا فرمود، ظاهر گردید.» چون به قرائت سوره انا انزلناه پرداختم، همان گونه که من می‌خواندم، آن جنین نیز در شکم مادر با من می‌خواند. بعد به من سلام کرد. چون صدای او را شنیدم وحشت کردم! امام حسن عسکری علیه‌السّلام صدا زد: «ای عمه! از کار خداوند تعجب مکن که ذات حق، ما را از خردسالی با حکمت گویا و در بزرگسالی، حجت خود بر روی زمین می‌گرداند.» هنوز سخن امام تمام نشده بود که نرجس از نظرم ناپدید گشت، مثل اینکه میان من و او پرده‌ای آویخته باشند. از این رو فریادکنان به سوی امام شتافتم. حضرت فرمود: «عمه جان! برگرد که او را در جای خود خواهی دید.» چون مراجعت کردم، چیزی نگذشت که پرده برداشته شد و دیدم نوری از وی می‌درخشد که دیدگانم را خیره می‌کند. سپس طفلی را در حال سجده دیدم. بعد آن طفل روی زانو نشست و در حالی که انگشتانش را به سوی آسمان گرفته بود، گفت: «گواهی می‌دهم که معبودی جز خدای یکتا نیست و جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و پدرم امیر مومنان است.» آنگاه تمام امامان را نام برد تا به خودش رسید و سپس گفت: «خداوندا! آنچه به من وعده فرموده‌ای مرحمت کن و سرنوشتم را به انجام برسان! قدم‌هایم را ثابت بدار و به وسیله من زمین را پر از عدل و داد کن!» در این وقت امام حسن عسکری علیه‌السّلام با صدای بلند فرمود: «عمه جان! او را بگیر و نزد من بیاور.» چون او را در بغل گرفتم و نزد پدر بزرگوارش بردم، به پدر سلام کرد. حضرت هم او را در برگرفت و ناگهان دیدم چند مرغ دور سر او در پروازند. امام علیه‌السّلام یکی از آن مرغان را صدا زد و فرمود: «این طفل را ببر نگهداری کن و در هر چهل روز نزد ما برگردان!» مرغ نیز طفل را برداشت و پرواز کرد و سایر مرغان نیز به دنبال او به پرواز در آمدند در همان حال شنیدم که امام حسن عسکری علیه‌السّلام میفرمود: «تو را به خدایی می‌سپارم که مادر موسی فرزند خود را به او سپرد.» نرجس خاتون به گریه افتاد. امام فرمود: «آرام باش که جز از پستان تو، حرام است از پستان دیگری شیر بمکد. به زودی او را نزد تو می‌آورند، همان طور که موسی را به مادرش برگرداندند. خدا در قرآن می‌فرماید: «او را به سوی مادرش بازگرداندیم تا دیده‌اش روشن شود و محزون نگردد.»

حکیمه می‌گوید: «از امام پرسیدم آن مرغ چه بود؟ فرمود: «روح القدس بود که مراقب ائمه است و به امر خداوند، آنها را در کارها موفق و محفوظ می‌دارد و با علم و معرفت پرورش می‌دهد.» حکیمه می‌گوید: «بعد از چهل روز بچه را نزد برادرزاده‌ام برگرداندند. حضرت مرا خواست، چون به خدمتش رسیدم، دیدم بچه جلو پدر راه می‌رود. عرض کردم: «آقا! این طفل که دو ساله است!» امام تبسمی کرد و فرمود: «فرزندان انبیا و اولیا که دارای منصب امامت و خلافت هستند، نشو و نمای آنان با دیگران فرق دارد. کودکان یک ماهه ما مانند بچه یک ساله دیگران هستند. کودکان ما، در شکم مادر حرف می‌زنند، قرآن می‌خوانند و خدا را پرستش می‌کنند. در ایام شیرخوارگی آنان نیز، فرشتگان به پرستاری آنها مشغولند و هر صبح و شام، برای اطاعت فرمان آنان فرود می‌آیند.» حکیمه می‌گوید: «من هر چهل روز به چهل روز آن طفل نازنین را می‌دیدم، تا آنکه چند روز پیش از وفات پدرش، او را به هیبت مردی دیدم و نشناختم. لذا از امام پرسیدم: «این کیست که می‌فرمایی پیش روی او بنشینم؟» فرمود: «او پسر نرجس است که بعد از من، جانشین من خواهد بود. من بیش از چند روز دیگر میان شما نیستم، پس از وی فرمانبرداری‌کنید!» امام چند روز بعد رحلت فرمود و چنان که می‌بینی، مردم درباره او چند دسته شده‌اند، ولی به خدا قسم که من هر صبح و شام او را می‌بینم و از آنچه شما از من می‌پرسید، قبلا به من خبر می‌دهد و من هم به اطلاع شما می‌رسانم. به خدا قسم هر وقت می‌خواهم از وی سؤالی کنم، در جواب دادن بر من پیشی می‌گیرد. گاهی اوقات که در امری برایم تردید حاصل می‌شود، در همان ساعت بدون اینکه من سوال کنم، جوابی از ایشان برایم صادر می‌شود. حتی شب گذشته به من اطلاع داد که تو نزد من می‌آیی و درباره او سؤال می‌کنی و اجازه داد که حقیقت مطلب را به تو بگویم.»

راوی می‌گوید: «به خدا سوگند حکیمه چیزهایی به من گفت که جز خداوند، کسی نمی‌داند و دانستم که همه، راست و درست و مطابق عدل الهی است. یقین دارم که خداوند اخباری به امام عصر علیه‌السّلام داده است که هیچ یک از بندگانش اطلاع ندارند.» - . کمال الدین: 391 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و ثبت وطأتی الوطء الدوس بالقدم سمی به الغزو و القتل

لأن من یطأ علی الشی‌ء برجله فقد استقصی فی هلاکه و إهانته ذکره الجزری أی أحکم و ثبت ما وعدتنی من جهاد المخالفین و استیصالهم.

**[ترجمه]اینکه حضرت می‌فرمایند: «ثبت وطئتی»، وطئ به معنای پایمال کردن با قدم است و جنگ و کشتار را نیز وطئ نامیده‌اند؛ چرا که کسی که چیزی را با پایش وطئ می‌کند، نهایت همت خود را در نابودی و اهانت به آن به کار برده که این مطلب را «جزری» ذکر کرده. جمله «ثبت وطئتی» یعنی استوارم کن و در آنچه به من وعده دادی، یعنی جهاد و نابود کردن مخالفان، ثابت قدم باش .

**[ترجمه]

«15»

ک، [إکمال الدین] الطَّالَقَانِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَلِیلَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ أَسَدٍ قَالَ: وُلِدَ الْخَلَفُ الْمَهْدِیُّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ أُمُّهُ رَیْحَانَةٌ وَ یُقَالُ لَهَا نَرْجِسُ وَ یُقَالُ صَقِیلُ وَ یُقَالُ سَوْسَنُ إِلَّا أَنَّهُ قِیلَ لِسَبَبِ الْحَمْلِ صَقِیلُ وَ کَانَ مَوْلِدُهُ علیه السلام لِثَمَانِ لَیَالٍ خَلَوْنَ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ سِتٍّ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ وَکِیلُهُ عُثْمَانُ بْنُ سَعِیدٍ فَلَمَّا مَاتَ عُثْمَانُ أَوْصَی إِلَی ابْنِهِ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ وَ أَوْصَی أَبُو جَعْفَرٍ إِلَی أَبِی الْقَاسِمِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَوْحٍ وَ أَوْصَی أَبُو الْقَاسِمِ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّمُرِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَلَمَّا حَضَرَتِ السَّمُرِیَّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ الْوَفَاةُ سُئِلَ أَنْ یُوصِیَ فَقَالَ لِلَّهِ أَمْرٌ هُوَ بَالِغُهُ فَالْغَیْبَةُ التَّامَّةُ هِیَ الَّتِی وَقَعَتْ بَعْدَ السَّمُرِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ.

**[ترجمه]کمال الدین: غیاث بن اسد می‌گوید: امام زمان علیه‌السّلام در روز جمعه متولد شده است. نام مادرش ریحانه است که به او نرجس و صیقل و سوسن نیز گفته می‌شود، ولی چون آن حضرت را باردار بود، لذا او را صیقل گفتند. ولادت با سعادتش هشتم ماه شعبان در سال 256 هجری اتفاق افتاد. وکیل او عثمان بن سعید بود. او هم وصیت کرد که بعد از وی، فرزندش محمد بن عثمان وکیل باشد و او ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی را معین کرد و او هم ابوالحسن علی بن محمد سیمری را، رضی‌اللَّه‌عنهم. هنگام وفات سیمری از او خواستند که جانشین خود را معرفی کند؛ پس گفت: خدا را امری است که خود او تمام کننده آن است. بدین گونه بود که بعد از سیمری، غیبت کبرا آغاز شد.» - . کمال الدین: 397 -

**[ترجمه]

بیان

قوله إلا أنه قیل لسبب الحمل أی إنما سمی صقیلا لما اعتراه من النور و الجلاء بسبب الحمل المنور یقال صقل السیف و غیره أی جلاه فهو صقیل و لا یبعد أن یکون تصحیف الجمال.

**[ترجمه]در روایت مذکور که می‌گوید: «چون آن حضرت را باردار بود، او را صیقل می‌گویند»، به واسطه روشنی و نوری بوده که به علت حمل نور امامت، از آن مخدره ساطع بوده است. چه که وقتی می‌گویند «فلانی شمشیر را صیقل داد»، به علت درخشش آن است و دور نیست که منظور، وصف جمال آن مخدره باشد.

**[ترجمه]

«16»

ک، [إکمال الدین] عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْفَرَجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْکَرْخِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هَارُونَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا یَقُولُ: رَأَیْتُ صَاحِبَ الزَّمَانِ علیه السلام وَ کَانَ مَوْلِدُهُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ سَنَةَ سِتٍّ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ.

**[ترجمه]کمال الدین: محمد بن حسن کرخی می‌گوید: از ابو هارون که یکی از علمای شیعه بود، شنیدم که گفت: «من امام زمان علیه‌السّلام را دیدم و ولادتش روز جمعه سال 256 بود.» - . کمال الدین: 397 -

**[ترجمه]

«17»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْکُوفِیِّ: أَنَّ أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام بَعَثَ إِلَی بَعْضِ مَنْ سَمَّاهُ لِی بِشَاةٍ مَذْبُوحَةٍ قَالَ هَذِهِ مِنْ عَقِیقَةِ ابْنِی مُحَمَّدٍ.

**[ترجمه]کمال الدین: محمد بن ابراهیم کوفی نقل می‌کند که امام حسن عسکری علیه‌السّلام، گوسفند ذبح کرده‌ای را برای تعدادی از اصحابش که کوفی برای من نام برد، فرستاد و فرمود: «این از عقیقه فرزندم محمد است.» - . کمال الدین: 397 -

**[ترجمه]

«18»

ک، [إکمال الدین] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ النَّیْسَابُورِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ أَبِی الْفَتْحِ قَالَ: جَاءَنِی یَوْماً فَقَالَ لِی الْبِشَارَةَ وُلِدَ الْبَارِحَةَ فِی الدَّارِ مَوْلُودٌ لِأَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ أَمَرَ بِکِتْمَانِهِ قُلْتُ وَ مَا اسْمُهُ قَالَ سُمِّیَ بِمُحَمَّدٍ وَ کُنِّیَ بِجَعْفَرٍ.

**[ترجمه]کمال الدین: حمزة بن ابی الفتح می‌گوید: یکی از خواص امام حسن عسکری علیه‌السّلام نزد من آمد و مژده داد که شب گذشته، در خانه امام مولودی به دنیا آمده، ولی امام علیه‌السّلام امر به کتمان تولد او کرده است! پرسیدم نام مولود چیست؟ گفت: «نامش را محمد و کنیه‌اش را ابو جعفر گذارده‌اند.» - . کمال الدین: 397 -

**[ترجمه]

«19»

ک، [إکمال الدین] الطَّالَقَانِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَلِیلَانَ

عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ أَسَدٍ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عُثْمَانَ الْعَمْرِیَّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ یَقُولُ: لَمَّا وُلِدَ الْخَلَفُ الْمَهْدِیُّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ سَطَعَ نُورٌ مِنْ فَوْقِ رَأْسِهِ إِلَی عَنَانِ السَّمَاءِ ثُمَّ سَقَطَ لِوَجْهِهِ سَاجِداً لِرَبِّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ قَالَ وَ کَانَ مَوْلِدُهُ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ.

**[ترجمه]کمال الدین: غیاث بن اسد می‌گوید: از محمد ابن عثمان قدس اللَّه روحه شنیدم که چون امام زمان صلوات‌اللَّه‌علیه متولد گردید، نوری از بالای سر مبارکش به آسمان تابید. پس صورت به خاک نهاد و خدای تعالی را سجده کرد. آنگاه سر برداشت و فرمود: «گواهی می‌دهم که معبودی جز خدا نیست و ملائکه و صاحبان دانش نیز گواهی می‌دهند، در حالی که قیام به قسط دارد؛ معبودی جز خدای حکیم نیست؛ و دین نزد خدا، منحصرا اسلام است.» محمد بن عثمان همچنین گفت که ولادت حضرت، شب جمعه بود.» - . کمال الدین: 397 -

**[ترجمه]

«20»

ک، [إکمال الدین] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِیِّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ أَنَّهُ قَالَ: وُلِدَ السَّیِّدُ علیه السلام مَخْتُوناً وَ سَمِعْتُ حَکِیمَةَ تَقُولُ لَمْ یُرَ بِأُمِّهِ دَمٌ فِی نِفَاسِهَا وَ هَذَا سَبِیلُ أُمَّهَاتِ الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ.

**[ترجمه]کمال الدین: محمد بن عثمان عمری قدس الله روحه می‌گوید: امام ختنه کرده متولد شد و از حکیمه خاتون شنیدم که گفت در ایام وضع حمل، خون نفاس از مادر امام دیده نشد، و این شیوه مادر هر امامی است. - . کمال الدین: 397 -

**[ترجمه]

«21»

ک، [إکمال الدین] أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْحَاقَ الْقُمِّیِّ قَالَ: لَمَّا وُلِدَ الْخَلَفُ الصَّالِحُ علیه السلام وَرَدَ مِنْ مَوْلَانَا أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَلَی جَدِّی أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ کِتَابٌ وَ إِذَا فِیهِ مَکْتُوبٌ بِخَطِّ یَدِهِ علیه السلام الَّذِی کَانَ

یَرِدُ بِهِ التَّوْقِیعَاتُ عَلَیْهِ وُلِدَ الْمَوْلُودُ فَلْیَکُنْ عِنْدَکَ مَسْتُوراً وَ عَنْ جَمِیعِ النَّاسِ مَکْتُوماً فَإِنَّا لَمْ نُظْهِرْ عَلَیْهِ إِلَّا الْأَقْرَبَ لِقَرَابَتِهِ وَ الْمَوْلَی لِوَلَایَتِهِ أَحْبَبْنَا إِعْلَامَکَ لِیَسُرَّکَ اللَّهُ بِهِ کَمَا سَرَّنَا وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]کمال الدین: احمد بن حسن بن اسحاق قمی می‌گوید: چون امام زمان متولد گردید، نامه‌ای از حضرت امام حسن عسکری علیه‌السّلام برای جدم احمد بن اسحاق رسید که با خط خود مرقوم فرموده بود: «مولود ما متولد گشت، ولی تو آن را از مردم پوشیده دار! زیرا ما نیز جز به نزدیکان و دوستان خود به کسی اظهار نکرده‌ایم. ما این خبر را به تو اعلام داشتیم تا مسرور شوی، چنان که خداوند ما را مسرور گرداند. و السّلام.» - . کمال الدین: 397 -

**[ترجمه]

«22»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَلَوِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام بِسُرَّمَنْ‌رَأَی فَهَنَّأْتُهُ بِوِلَادَةِ ابْنِهِ الْقَائِمِ علیه السلام.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی ابن أبی جید عن ابن الولید: مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: حسن بن حسین علوی می‌گوید: «من در سامره به خدمت امام حسن عسکری علیه‌السّلام رسیدم و به خاطر ولادت فرزندش قائم، به آن حضرت تهنیت گفتم.» - . کمال الدین: 397 -

در کتاب غیبت شیخ طوسی علیه الرحمه نیز این حدیث نقل شده است.

**[ترجمه]

«23»

ک، [إکمال الدین] عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حُبَابٍ عَنْ أَبِی الْأَدْیَانِ قَالَ قَالَ عَقِیدٌ الْخَادِمُ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ ابْنُ خَیْرَوَیْهِ الْبَصْرِیُّ وَ قَالَ حَاجِزٌ الْوَشَّاءُ کُلُّهُمْ حَکَوْا عَنْ عَقِیدٍ وَ قَالَ أَبُو سَهْلِ بْنُ نَوْبَخْتَ قَالَ عَقِیدٌ: وُلِدَ وَلِیُّ اللَّهِ الْحُجَّةُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْ سَنَةِ أَرْبَعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ لِلْهِجْرَةِ وَ یُکَنَّی

أَبَا الْقَاسِمِ وَ یُقَالُ أَبُو جَعْفَرٍ وَ لَقَبُهُ الْمَهْدِیُّ وَ هُوَ حُجَّةُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ قَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِی وِلَادَتِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَظْهَرَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَتَمَ وَ مِنْهُمْ مَنْ نَهَی عَنْ ذِکْرِ خَبَرِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْدَی ذِکْرَهُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.

**[ترجمه]کمال الدین: ابو سهل نوبختی از عقید خادم روایت کرده است که ولی خدا امام عصر، حجة بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب صلوات الله علیهم اجمعین و عجل اللَّه فرجه، در شب جمعه و در ماه رمضان سال 254 هجری متولد گردید. کنیه‌اش ابوالقاسم و ابو جعفر و لقبش «مهدی» و او حجت خداوند در روی زمین است. مردم درباره ولادت او اختلاف دارند. جمعی این موضوع را اظهار و عده‌ای کتمان می‌کنند. گروهی‌از نقل آن جلوگیری و برخی آن را نقل می‌کنند و خدا داناتر است.» - . کمال الدین: 431 -

**[ترجمه]

«24»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ زَکَرِیَّا عَنِ الثِّقَةِ قَالَ حَدَّثَنِی عَبْدُ اللَّهِ الْعَبَّاسُ الْعَلَوِیُّ وَ مَا رَأَیْتُ أَصْدَقَ لَهْجَةً مِنْهُ وَ کَانَ خَالَفَنَا فِی أَشْیَاءَ کَثِیرَةٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَلَوِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام بِسُرَّمَنْ‌رَأَی فَهَنَّأْتُهُ بِسَیِّدِنَا صَاحِبِ الزَّمَانِ علیه السلام لَمَّا وُلِدَ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: حنظلة بن زکریا از ثقه نقل می‌کند که گفت: عبدالله العباس علوی که از او راستگوتر ندیدم و در مسائل زیادی با ما مخالفت می‌کرد، از حسین بن حسن علوی روایت می‌کند که گفت: «در سامره خدمت امام حسن عسکری علیه‌السّلام رسیدم و پس از میلاد مسعود مولی صاحب الزمان علیه‌السّلام، ولادت او را به وی تبریک گفتم.» - . غیبت طوسی: 229 -

**[ترجمه]

«25»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی ابْنُ أَبِی جِیدٍ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُطَهَّرِیِّ عَنْ حَکِیمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الرِّضَا قَالَتْ: بَعَثَ إِلَیَّ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام سَنَةَ خَمْسٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ فِی النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ قَالَ یَا عَمَّةِ اجْعَلِی اللَّیْلَةَ إِفْطَارَکِ عِنْدِی فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَیَسُرُّکِ بِوَلِیِّهِ وَ حُجَّتِهِ عَلَی خَلْقِهِ خَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی قَالَتْ حَکِیمَةُ فَتَدَاخَلَنِی لِذَلِکَ سُرُورٌ شَدِیدٌ وَ أَخَذْتُ ثِیَابِی عَلَیَّ وَ خَرَجْتُ مِنْ سَاعَتِی حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ هُوَ جَالِسٌ فِی صَحْنِ دَارِهِ وَ جَوَارِیهِ حَوْلَهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَا سَیِّدِی الْخَلَفُ مِمَّنْ هُوَ قَالَ مِنْ سَوْسَنَ فَأَدَرْتُ طَرْفِی فِیهِنَّ فَلَمْ أَرَ جَارِیَةً عَلَیْهَا أَثَرٌ غَیْرَ سَوْسَنَ قَالَتْ حَکِیمَةُ فَلَمَّا أَنْ صَلَّیْتُ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ أُتِیتُ بِالْمَائِدَةِ فَأَفْطَرْتُ أَنَا وَ سَوْسَنُ وَ بَایَتُّهَا فِی بَیْتٍ وَاحِدٍ فَغَفَوْتُ غَفْوَةً⁽¹⁾

ثُمَّ اسْتَیْقَظْتُ فَلَمْ أَزَلْ مُفَکِّرَةً فِیمَا وَعَدَنِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام مِنْ أَمْرِ وَلِیِّ اللَّهِ علیه السلام فَقُمْتُ قَبْلَ الْوَقْتِ الَّذِی کُنْتُ أَقُومُ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ لِلصَّلَاةِ فَصَلَّیْتُ صَلَاةَ اللَّیْلِ حَتَّی بَلَغْتُ إِلَی الْوَتْرِ فَوَثَبَتْ سَوْسَنُ فَزِعَةً وَ خَرَجَتْ وَ أَسْبَغَتِ الْوُضُوءَ ثُمَّ عَادَتْ فَصَلَّتْ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ بَلَغَتْ إِلَی الْوَتْرِ فَوَقَعَ

فِی قَلْبِی أَنَّ الْفَجْرَ قَدْ قَرُبَ فَقُمْتُ لِأَنْظُرَ فَإِذَا بِالْفَجْرِ الْأَوَّلِ قَدْ طَلَعَ فَتَدَاخَلَ قَلْبِیَ الشَّکُ‌⁽²⁾مِنْ وَعْدِ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَنَادَانِی مِنْ حُجْرَتِهِ لَا تَشُکِّی وَ کَأَنَّکِ بِالْأَمْرِ السَّاعَةَ قَدْ رَأَیْتِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ

قَالَتْ حَکِیمَةُ فَاسْتَحْیَیْتُ مِنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ مِمَّا وَقَعَ فِی قَلْبِی وَ رَجَعْتُ إِلَی الْبَیْتِ وَ أَنَا خَجِلَةٌ فَإِذَا هِیَ قَدْ قَطَعَتِ الصَّلَاةَ وَ خَرَجَتْ فَزِعَةً فَلَقِیتُهَا عَلَی بَابِ الْبَیْتِ فَقُلْتُ بِأَبِی أَنْتِ وَ أُمِّی هَلْ تُحِسِّینَ شَیْئاً قَالَتْ نَعَمْ یَا عَمَّةِ إِنِّی لَأَجِدُ أَمْراً شَدِیداً قُلْتُ لَا خَوْفَ عَلَیْکِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ أَخَذْتُ وِسَادَةً فَأَلْقَیْتُهَا فِی وَسَطِ الْبَیْتِ وَ أَجْلَسْتُهَا عَلَیْهَا وَ جَلَسْتُ مِنْهَا حَیْثُ تَقْعُدُ الْمَرْأَةُ مِنَ الْمَرْأَةِ لِلْوِلَادَةِ فَقَبَضَتْ عَلَی کَفِّی وَ غَمَزَتْ غَمْزَةً شَدِیدَةً ثُمَّ أَنَّتْ أَنَّةً وَ تَشَهَّدَتْ وَ نَظَرْتُ تَحْتَهَا فَإِذَا أَنَا بِوَلِیِّ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مُتَلَقِّیاً الْأَرْضَ بِمَسَاجِدِهِ فَأَخَذْتُ بِکَتِفَیْهِ فَأَجْلَسْتُهُ فِی حَجْرِی وَ إِذَا هُوَ نَظِیفٌ مَفْرُوغٌ مِنْهُ فَنَادَانِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام یَا عَمَّةِ هَلُمِّی فَأْتِینِی بِابْنِی فَأَتَیْتُهُ بِهِ فَتَنَاوَلَهُ وَ أَخْرَجَ لِسَانَهُ فَمَسَحَهُ عَلَی عَیْنَیْهِ فَفَتَحَهَا ثُمَّ أَدْخَلَهُ فِی فِیهِ فَحَنَّکَهُ ثُمَّ أَدْخَلَهُ فِی أُذُنَیْهِ وَ أَجْلَسَهُ فِی رَاحَتِهِ الْیُسْرَی فَاسْتَوَی وَلِیُّ اللَّهِ جَالِساً فَمَسَحَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِهِ وَ قَالَ لَهُ یَا بُنَیَّ انْطِقْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ فَاسْتَعَاذَ وَلِیُّ اللَّهِ علیه السلام مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ اسْتَفْتَحَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌⁽¹⁾وَ صَلَّی عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام وَاحِداً وَاحِداً حَتَّی انْتَهَی إِلَی أَبِیهِ فَنَاوَلَنِیهِ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ قَالَ یَا عَمَّةِ رُدِّیهِ إِلَی أُمِّهِ حَتَّی تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ فَرَدَدْتُهُ إِلَی أُمِّهِ وَ قَدِ انْفَجَرَ الْفَجْرُ الثَّانِی فَصَلَّیْتُ الْفَرِیضَةَ وَ عَقَّبْتُ إِلَی أَنْ طَلَعَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ وَدَّعْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ انْصَرَفْتُ إِلَی مَنْزِلِی فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ ثَلَاثٍ اشْتَقْتُ إِلَی وَلِیِّ اللَّهِ فَصِرْتُ إِلَیْهِمْ فَبَدَأْتُ بِالْحُجْرَةِ الَّتِی کَانَتْ سَوْسَنُ فِیهَا فَلَمْ أَرَ أَثَراً وَ لَا سَمِعْتُ ذِکْراً فَکَرِهْتُ أَنْ أَسْأَلَ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَاسْتَحْیَیْتُ أَنْ أَبْدَأَهُ بِالسُّؤَالِ فَبَدَأَنِی فَقَالَ یَا عَمَّةِ فِی کَنَفِ اللَّهِ وَ حِرْزِهِ وَ سَتْرِهِ وَ عَیْنِهِ حَتَّی یَأْذَنَ اللَّهُ لَهُ فَإِذَا غَیَّبَ اللَّهُ شَخْصِی وَ تَوَفَّانِی وَ رَأَیْتِ شِیعَتِی قَدِ اخْتَلَفُوا فَأَخْبِرِی الثِّقَاتَ مِنْهُمْ وَ لْیَکُنْ عِنْدَکِ وَ عِنْدَهُمْ مَکْتُوماً فَإِنَّ وَلِیَّ اللَّهِ یُغَیِّبُهُ اللَّهُ عَنْ خَلْقِهِ وَ یَحْجُبُهُ عَنْ عِبَادِهِ فَلَا یَرَاهُ أَحَدٌ حَتَّی یُقَدِّمَ لَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَرَسَهُ لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا.

**[ترجمه]غیبت طوسی: حکیمه خاتون دختر امام محمد تقی علیه‌السّلام می‌گوید: «در نیمه شعبان سال 255 امام حسن عسکری علیه‌السّلام برای من پیغام فرستاد که امشب افطار را نزد ما صرف کن تا خداوند تو را به میلاد مسعود ولی و حجت خود و جانشین من مسرور گرداند. من بسی شادمان گشتم و همان وقت لباس پوشیده به خدمتش رسیدم. دیدم آقا در صحن خانه نشسته و کنیزان اطرافش را گرفته‌اند. گفتم: «قربانت گردم! فرزند شما از چه زنی خواهد بود؟» فرمود: «از سوسن.» من کنیزان را نگریستم و در هیچ کدام جز سوسن، اثر آبستنی ندیدم.

حکیمه می‌گوید: «بعد از اتمام نماز مغرب و عشاء، با سوسن افطار کردیم و در یک اطاق با هم بیتوته کردیم. من به خواب کوتاهی رفتم، ولی بعد برخاستم و مدتی درباره آنچه که امام در مورد ولادت ولی الله علیهماالسلام فرموده بود اندیشیدم. سپس پیش از وقت هر شب، برخاستم و نماز شب را خواندم تا به نماز وتر رسیدم . سوسن هم ناگهان از خواب پرید، بیرون رفت، وضو گرفت و برگشت و مشغول نماز شب شد تا به نماز وتر رسید. در این موقع به دلم خطور کرد که صبح نزدیک است. پس برخاستم و نگاه کردم دیدم فجر اول طلوع کرده است. همان وقت از وعده امام به شک افتادم. ناگاه صدای حضرت را شنیدم که از اطاق خودش می‌فرمود: «ای عمه! شک مکن! همین حالا آنچه گفتم آشکار می‌شود و ان شاء اللَّه آن را خواهی دید!» حکیمه می‌گوید: «از آنچه در دلم نسبت به حضرت خطور کرده بود خجالت کشیدم و در حالی که از خود خجل بودم، به اطاق برگشتم. دیدم سوسن نماز را تمام کرده و سراسیمه بیرون می‌آید. جلوی در او را دیدم و گفتم: «پدر و مادرم فدایت شود! آیا چیزی در خود احساس می‌کنی؟» گفت: «آری ای عمه! امر سختی را حس می‌کنم.» گفتم: «به خواست خدا نگران مباش، چیزی نیست.» سپس بالشی را میان اطاق نهادم، او را روی آن نشاندم و خود در جایی که قابله‌ها برای وضع‌حمل زن می‌نشینند، نشستم. سوسن دست مرا گرفت و سخت بر خود فشار می‌آورد و ناله می‌کرد و شهادت به زبان جاری می‌کرد. در این موقع به زیر او نگاه کردم و دیدم ولیّ خدا صلوات اللَّه علیه، به سجده افتاده است. دو کتف او را گرفتم و وقتی او را در دامن خود گذاردم، دیدم پاک و پاکیزه است! امام علیه‌السّلام صدا زد عمه جان! فرزندم را بیاور! او را نزد پدرش بردم. حضرت نور دیده‌اش را گرفت و زبان مبارکش را به روی چشم‌های او مالید تا دیده گشود. سپس زبان در دهان و گوش‌های طفل نهاد و او را در دست چپ گذارد. بدین گونه ولیّ خدا در دست پدر نشست. آنگاه دست بر سر او کشید و فرمود: «فرزندم! به قدرت الهی با من سخن بگو!»

ولیّ خدا بعد از استعاذه از شیطان، کلام خود را چنین آغاز کرد: «بسم الله الرحمن الرحیم. و نرید ان نمن علی الذین اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ»، - 1. قصص / 5 و 6 - {ما می‌خواهیم بر کسانی که روی زمین به استضعاف کشیده شدند، منت نهاده و آنها را پیشوایان و وارثان قرار دهیم و آنها را در زمین قدرتمند گردانیده و به فرعون و هامان و سپاهیانشان از جانب ائمه آنچه را که از آن می‌ترسیدند نشان دهیم.} آنگاه بر پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله و امیر مؤمنان و همه ائمه تا پدرش درود فرستاد. امام حسن عسکری علیه‌السّلام او را به من داد و فرمود: «ای عمه! او را به نزد مادرش ببر تا دیدگانش روشن گردد و محزون نشود و بداند که وعده خداوند حق است، هر چند اغلب مردم باور ندارند!» چون بچه را نزد مادرش برگرداندم صبح صادق دمیده بود. من هم نماز صبح گذاردم و تا طلوع آفتاب به تعقیب پرداختم. آنگاه با امام خداحافظی کردم و به خانه برگشتم، تا روز سوم که به شوق دیدار ولیّ خدا، باز سری به آنها زدم. نخست وارد اطاقی شدم که سوسن جای داشت، ولی نه اثری از بچه دیدم و نه صدایی از او شنیدم، از سوال کردن درباره طفل نیز کراهت داشتم. پس به خدمت امام رسیدم، اما نخواستم ابتدا به سخن کنم. امام فرمود: «عمه جان! بچه در کنف حمایت خدا و در حرز و ستر و مقابل چشم خداست تا خدا به او اذن قیام دهد. چون من وفات کنم و ببینی که شیعیانم درباره بود و نبود این طفل دچار تردید شوند، تو بودن او را به دوستان موثق ما اعلام کن! با این حال لازم است که مطلب نزد تو و آنها پنهان باشد، زیرا خداوند خواسته است که او را از نظرها پوشیده دارد و کسی او را نبیند، تا زمانی که جبرئیل امین علیه‌السّلام، اسب او را آماده گرداند و خداوند به وسیله او، کاری را که حتمی است انجام دهد.» - . غیبت طوسی: 234 -

**[ترجمه]

«26»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَمِیعِ بْنِ بُنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی الدَّارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ رَوْحٍ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ حَکِیمَةَ: بِمِثْلِ مَعْنَی الْحَدِیثِ الْأَوَّلِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ قَالَتْ بَعَثَ إِلَیَّ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ سَنَةَ خَمْسٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ قَالَتْ وَ قُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَنْ أُمُّهُ قَالَ نَرْجِسُ قَالَتْ فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ اشْتَدَّ شَوْقِی إِلَی وَلِیِّ اللَّهِ فَأَتَیْتُهُمْ عَائِدَةً فَبَدَأْتُ بِالْحُجْرَةِ الَّتِی فِیهَا الْجَارِیَةُ فَإِذَا أَنَا بِهَا جَالِسَةً فِی مَجْلِسِ الْمَرْأَةِ النُّفَسَاءِ وَ عَلَیْهَا أَثْوَابٌ صُفْرٌ وَ هِیَ مُعَصَّبَةُ الرَّأْسِ فَسَلَّمْتُ عَلَیْهَا وَ الْتَفَتُّ إِلَی جَانِبِ

الْبَیْتِ وَ إِذَا بِمَهْدٍ عَلَیْهِ أَثْوَابٌ خُضْرٌ فَعَدَلْتُ إِلَی الْمَهْدِ وَ رَفَعْتُ عَنْهُ الْأَثْوَابَ فَإِذَا أَنَا بِوَلِیِّ اللَّهِ نَائِمٌ عَلَی قَفَاهُ غَیْرَ مَحْزُومٍ وَ لَا مَقْمُوطٍ فَفَتَحَ عَیْنَیْهِ وَ جَعَلَ یَضْحَکُ وَ یُنَاجِینِی بِإِصْبَعِهِ فَتَنَاوَلْتُهُ وَ أَدْنَیْتُهُ إِلَی فَمِی لِأُقَبِّلَهُ فَشَمِمْتُ مِنْهُ رَائِحَةً مَا شَمِمْتُ قَطُّ أَطْیَبَ مِنْهَا وَ نَادَانِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام یَا عَمَّتِی هَلُمِّی فَتَایَ إِلَیَّ فَتَنَاوَلَهُ وَ قَالَ یَا بُنَیَّ انْطِقْ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ قَالَتْ ثُمَّ تَنَاوَلَهُ مِنْهُ وَ هُوَ یَقُولُ یَا بُنَیَّ أَسْتَوْدِعُکَ الَّذِی اسْتَوْدَعَتْهُ أُمُّ مُوسَی کُنْ فِی دَعَةِ اللَّهِ وَ سَتْرِهِ وَ کَنَفِهِ وَ جِوَارِهِ وَ قَالَ رُدِّیهِ إِلَی أُمِّهِ یَا عَمَّةِ وَ اکْتُمِی خَبَرَ هَذَا الْمَوْلُودِ عَلَیْنَا وَ لَا تُخْبِرِی بِهِ أَحَداً حَتَّی یَبْلُغَ الْکِتابُ أَجَلَهُ فَأَتَیْتُ أُمَّهُ وَ وَدَّعْتُهُمْ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ إِلَی آخِرِهِ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: احمد بن روح اهواز،ی مفاد روایت مذکور را از حکیمه خاتون نیز نقل کرده است، با این فرق که حکیمه گفت: «امام حسن عسکری علیه‌السّلام، در شب نیمه شعبان سال 255 مرا خواست.» حکیمه می‌گوید: «به حضرت گفتم یا ابن رسول اللَّه! مادر این مولود کیست؟ فرمود: «نرجس.» چون روز سوم شد، شوق دیدار ولیّ اللَّه (یعنی امام زمان) در دلم افزون گشت. پس به خانه آنها شتافتم و یکراست به اطاق نرجس رفتم. دیدم به عادت زنانی که وضع حمل کرده‌اند نشسته، لباس زردی پوشیده و سرش را بسته است. سلام کردم و به گوشه خانه نظر افکندم. دیدم گهواره‌ای نهاده‌اند و پارچه سبزی روی آن است. پیش رفتم و پارچه را برداشتم. دیدم ولیّ خدا بی‌قنداق به پشت خوابیده است. تا مرا دید چشم گشود و با حرکت دست‌ها، مرا طلب کرد. او را گرفتم و نزدیک بردم که ببوسم، چنان بوی خوشی از او به مشامم رسید که هیچ گاه استشمام نکرده بودم! در این موقع امام حسن عسکری صدا زد: «عمه جان! پسرم را بیاور.» او را به نزد آقا بردم و ایشان فرمود: «فرزندم! با من حرف بزن!» و همان حدیث را نقل می‌کند. تا آنجا که حکیمه می‌گوید: «حضرت او را به مرغی سپرد و فرمود: «فرزندم! تو را به کسی می‌سپارم که مادر موسی فرزندش را به او سپرد. برو در پناه امن و حفظ و حمایت حق.» وقتی طفل را بازگرداندند، فرمود: «ای عمه! او را نزد مادرش ببر و خبر ولادت او را از مردم پوشیده دار و به کسی مگو تا وقتش فرا رسد.» او را به مادرش سپردم، خداحافظی کرده و به خانه خود بازگشتم» تا آخر حدیث ... - . غیبت طوسی: 238 -

**[ترجمه]

بیان

حزمه یحزمه شده.

**[ترجمه]عبارت «حزمه»، یعنی او را محکم بست.

**[ترجمه]

«27»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ زَکَرِیَّا قَالَ حَدَّثَنِی الثِّقَةُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بِلَالٍ عَنْ حَکِیمَةَ: بِمِثْلِ ذَلِکَ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الشُّیُوخِ: أَنَّ حَکِیمَةَ حَدَّثَتْ بِهَذَا الْحَدِیثِ وَ ذَکَرَتْ أَنَّهُ کَانَ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ أَنَّ أُمَّهُ نَرْجِسُ وَ سَاقَتِ الْحَدِیثَ إِلَی قَوْلِهَا فَإِذَا أَنَا بِحِسِّ سَیِّدِی وَ بِصَوْتِ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ هُوَ یَقُولُ یَا عَمَّتِی هَاتِی ابْنِی إِلَیَّ فَکَشَفْتُ عَنْ سَیِّدِی فَإِذَا هُوَ سَاجِدٌ مُتَلَقِّیاً الْأَرْضَ بِمَسَاجِدِهِ وَ عَلَی ذِرَاعِهِ الْأَیْمَنِ مَکْتُوبٌ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً فَضَمَمْتُهُ إِلَیَّ فَوَجَدْتُهُ مَفْرُوغاً مِنْهُ فَلَفَفْتُهُ فِی ثَوْبٍ وَ

حَمَلْتُهُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ ذَکَرُوا الْحَدِیثَ إِلَی قَوْلِهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ حَقّاً ثُمَّ لَمْ یَزَلْ یَعُدُّ السَّادَةَ الْأَوْصِیَاءَ إِلَی أَنْ بَلَغَ إِلَی نَفْسِهِ وَ دَعَا لِأَوْلِیَائِهِ بِالْفَرَجِ عَلَی یَدَیْهِ ثُمَّ أَحْجَمَ وَ قَالَتْ ثُمَّ رُفِعَ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَبِی مُحَمَّدٍ کَالْحِجَابِ فَلَمْ أَرَ سَیِّدِی فَقُلْتُ لِأَبِی مُحَمَّدٍ یَا سَیِّدِی أَیْنَ مَوْلَایَ فَقَالَ أَخَذَهُ مَنْ هُوَ أَحَقُّ مِنْکِ وَ مِنَّا ثُمَّ ذَکَرُوا الْحَدِیثَ بِتَمَامِهِ وَ زَادُوا فِیهِ فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ أَرْبَعِینَ یَوْماً دَخَلْتُ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَإِذَا مَوْلَانَا الصَّاحِبُ یَمْشِی فِی الدَّارِ فَلَمْ أَرَ وَجْهاً أَحْسَنَ مِنْ وَجْهِهِ وَ لَا لُغَةً أَفْصَحَ مِنْ لُغَتِهِ فَقَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ هَذَا الْمَوْلُودُ الْکَرِیمُ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقُلْتُ سَیِّدِی أَرَی مِنْ أَمْرِهِ مَا أَرَی وَ لَهُ أَرْبَعُونَ یَوْماً فَتَبَسَّمَ وَ قَالَ یَا عَمَّتِی أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّا مَعَاشِرَ الْأَئِمَّةِ نَنْشَأُ فِی الْیَوْمِ مَا یَنْشَأُ غَیْرُنَا فِی السَّنَةِ فَقُمْتُ فَقَبَّلْتُ رَأْسَهُ وَ انْصَرَفْتُ ثُمَّ عُدْتُ وَ تَفَقَّدْتُهُ فَلَمْ أَرَهُ فَقُلْتُ لِأَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام مَا فَعَلَ مَوْلَانَا فَقَالَ یَا عَمَّةِ اسْتَوْدَعْنَاهُ الَّذِی اسْتَوْدَعَتْ أُمُّ مُوسَی.

**[ترجمه]غیبت طوسی: حکیمه خاتون مثل آن حدیث را نقل کرده و گفته است که ولادت آن حضرت در شب نیمه شعبان بوده و نام مادر حضرت، نرجس است. تا آنجای حدیث که حکیمه می‌گوید: «چون آقا متولد شد، من صدای امام حسن عسکری علیه‌السّلام را شنیدم که فرمود: «عمه جان! بچه‌ام را بیاور!» وقتی روپوش را از روی آقا برداشتم، دیدم که او روی زمین افتاده و خدا را سجده می‌کند و بر دست راستش نوشته شده: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً - . اسراء / 81 - »، { حق آمد و باطل از میان رفت، زیرا باطل رفتنی است.} وقتی او را در آغوش گرفتم، دیدم پاک و پاکیزه است. آنگاه او را در پارچه‌ای پیچیده و نزد پدر بزرگوارش بردم.» تا آنجای حدیث که حضرت فرمود: «گواهی می‌دهم که معبودی جز خدا نیست و محمد رسول خداست و علی به راستی امیر مومنان است. آنگاه بر همه ائمه و اوصیا درود فرستاد تا به خودش رسید. سپس برای دوستانش دعا کرد که خداوند با فرج او، آنها را دلشاد گرداند.» سپس سکوت کرد. تا آنجا که حکیمه می‌گوید: «مثل اینکه میان من و امام عسکری علیه‌السّلام پرده‌ای آویختند، به طوری که او را نمی‌دیدم. از پدرش پرسیدم: «آقا! بچه چه شد؟» فرمود: «آن کس که از تو و ما به او نزدیک‌تر است، او را برد.» تا آخر حدیث مذکور.

در این روایت حکیمه می‌گوید: «چون روز چهلم شد، به حضور امام حسن عسکری علیه‌السّلام شرفیاب شدم. دیدم امام زمان علیه‌السّلام در خانه راه می‌رود. صورتی نیکوتر از رخسار او و زبانی بهتر از گفتار او ندیدم. امام حسن عسکری فرمود: «ای عمه! این مولود پیش خدا بسیار عزیز است.» عرض کردم: «آقا می‌بینم در او آنچه میبینم، در حالی که چهل روز بیشتر ندارد!» امام تبسمی کرد و فرمود: «عمه‌جان! نمی‌دانی که رشد یک روز ما ائمه برابر با رشد یک ساله دیگران است؟» پس من برخاستم، سر آقا را بوسیدم و برگشتم. چون بار دیگر که آمدم، او را ندیدم. از امام جویا شدم و ایشان فرمود: «او را به کسی سپردم که مادر موسی، فرزند خود را به او سپرد.» - .غیبت طوسی: 238 -

**[ترجمه]

«28»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ زَکَرِیَّا قَالَ: حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ بِلَالِ بْنِ دَاوُدَ الْکَاتِبِ وَ کَانَ عَامِّیّاً بِمَحَلٍّ مِنَ النَّصْبِ لِأَهْلِ الْبَیْتِ علیهم السلام یُظْهِرُ ذَلِکَ وَ لَا یَکْتُمُهُ وَ کَانَ صَدِیقاً لِی یُظْهِرُ مَوَدَّةً بِمَا فِیهِ مِنْ طَبْعِ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَیَقُولُ کُلَّمَا لَقِیَنِی لَکَ عِنْدِی خَبَرٌ تَفْرَحُ بِهِ وَ لَا أُخْبِرُکَ بِهِ فَأَتَغَافَلُ عَنْهُ إِلَی أَنْ جَمَعَنِی وَ إِیَّاهُ مَوْضِعُ خَلْوَةٍ فَاسْتَقْصَیْتُ عَنْهُ وَ سَأَلْتُهُ أَنْ یُخْبِرَنِی بِهِ فَقَالَ کَانَتْ دُورُنَا بِسُرَّمَنْ‌رَأَی مُقَابِلَ دَارِ ابْنِ الرِّضَا یَعْنِی أَبَا مُحَمَّدٍ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام فَغِبْتُ عَنْهَا دَهْراً طَوِیلًا إِلَی قَزْوِینَ وَ غَیْرِهَا ثُمَّ قَضَی لِیَ الرُّجُوعُ إِلَیْهَا فَلَمَّا وَافَیْتُهَا وَ قَدْ کُنْتُ فَقَدْتُ جَمِیعَ مَنْ خَلَّفْتُهُ مِنْ أَهْلِی وَ قَرَابَاتِی إِلَّا عَجُوزاً کَانَتْ رَبَّتْنِی وَ لَهَا بِنْتٌ مَعَهَا وَ کَانَتْ مِنْ طَبْعِ الْأَوَّلِ مَسْتُورَةً صَائِنَةً لَا تُحْسِنُ الْکَذِبَ وَ کَذَلِکَ مُوَالِیَاتٌ لَنَا بَقِینَ فِی الدَّارِ فَأَقَمْتُ عِنْدَهُمْ أَیَّاماً ثُمَّ عَزَمْتُ عَلَی الْخُرُوجِ فَقَالَتِ الْعَجُوزُ کَیْفَ تَسْتَعْجِلُ الِانْصِرَافَ وَ قَدْ غِبْتَ زَمَاناً فَأَقِمْ عِنْدَنَا لِنَفْرَحَ بِمَکَانِکَ فَقُلْتُ لَهَا عَلَی

جِهَةِ الْهُزْءِ أُرِیدُ أَنْ أَصِیرَ إِلَی کَرْبَلَاءَ وَ کَانَ النَّاسُ لِلْخُرُوجِ فِی النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ أَوْ لِیَوْمِ عَرَفَةَ فَقَالَتْ یَا بُنَیَّ أُعِیذُکَ بِاللَّهِ أَنْ تستهینی بما [تَسْتَهِینَ مَا] ذَکَرْتَ أَوْ تَقُولَهُ عَلَی وَجْهِ

الْهُزْءِ فَإِنِّی أُحَدِّثُکَ بِمَا رَأَیْتُهُ یَعْنِی بَعْدَ خُرُوجِکَ مِنْ عِنْدَنَا بِسَنَتَیْنِ کُنْتُ فِی هَذَا الْبَیْتِ نَائِمَةً بِالْقُرْبِ مِنَ الدِّهْلِیزِ وَ مَعِیَ ابْنَتِی وَ أَنَا بَیْنَ النَّائِمَةِ وَ الْیَقْظَانَةِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ حَسَنُ الْوَجْهِ نَظِیفُ الثِّیَابِ طَیِّبُ الرَّائِحَةِ فَقَالَ یَا فُلَانَةُ یَجِیئُکِ السَّاعَةَ مَنْ یَدْعُوکِ فِی الْجِیرَانِ فَلَا تَمْتَنِعِی مِنَ الذَّهَابِ مَعَهُ وَ لَا تَخَافِی فَفَزِعْتُ وَ نَادَیْتُ ابْنَتِی وَ قُلْتُ لَهَا هَلْ شَعَرْتِ بِأَحَدٍ دَخَلَ الْبَیْتَ فَقَالَتْ لَا فَذَکَرْتُ اللَّهَ وَ قَرَأْتُ وَ نِمْتُ فَجَاءَ الرَّجُلُ بِعَیْنِهِ وَ قَالَ لِی مِثْلَ قَوْلِهِ فَفَزِعْتُ وَ صِحْتُ بِابْنَتِی فَقَالَتْ لَمْ یَدْخُلِ الْبَیْتَ فَاذْکُرِی اللَّهَ وَ لَا تَفْزَعِی فَقَرَأْتُ وَ نِمْتُ فَلَمَّا کَانَ فِی الثَّالِثَةِ جَاءَ الرَّجُلُ وَ قَالَ یَا فُلَانَةُ قَدْ جَاءَکِ مَنْ یَدْعُوکِ وَ یَقْرَعُ الْبَابَ فَاذْهَبِی مَعَهُ وَ سَمِعْتُ دَقَّ الْبَابِ فَقُمْتُ وَرَاءَ الْبَابِ وَ قُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ افْتَحِی وَ لَا تَخَافِی فَعَرَفْتُ کَلَامَهُ وَ فَتَحْتُ الْبَابَ فَإِذَا خَادِمٌ مَعَهُ إِزَارٌ فَقَالَ یَحْتَاجُ إِلَیْکِ بَعْضُ الْجِیرَانِ لِحَاجَةٍ مُهِمَّةٍ فَادْخُلِی وَ لَفَّ رَأْسِی بِالْمُلَاءَةِ وَ أَدْخَلَنِی الدَّارَ وَ أَنَا أَعْرِفُهَا فَإِذَا بِشِقَاقٍ مَشْدُودَةٍ وَسَطَ الدَّارِ وَ رَجُلٌ قَاعِدٌ بِجَنْبِ الشِّقَاقِ فَرَفَعَ الْخَادِمُ طَرَفَهُ فَدَخَلْتُ وَ إِذَا امْرَأَةٌ قَدْ أَخَذَهَا الطَّلْقُ وَ امْرَأَةٌ قَاعِدَةٌ خَلْفَهَا کَأَنَّهَا تَقْبَلُهَا فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ تُعِینُنَا فِیمَا نَحْنُ فِیهِ فَعَالَجْتُهَا بِمَا یُعَالَجُ بِهِ مِثْلُهَا فَمَا کَانَ إِلَّا قَلِیلًا حَتَّی سَقَطَ غُلَامٌ فَأَخَذْتُهُ عَلَی کَفِّی وَ صِحْتُ غُلَامٌ غُلَامٌ وَ أَخْرَجْتُ رَأْسِی مِنْ طَرَفِ الشِّقَاقِ أُبَشِّرُ الرَّجُلَ الْقَاعِدَ فَقِیلَ لِی لَا تَصِیحِی فَلَمَّا رَدَدْتُ وَجْهِی إِلَی الْغُلَامِ قَدْ کُنْتُ فَقَدْتُهُ مِنْ کَفِّی فَقَالَتْ لِیَ الْمَرْأَةُ الْقَاعِدَةُ لَا تَصِیحِی وَ أَخَذَ الْخَادِمُ بِیَدِی وَ لَفَّ رَأْسِی بِالْمُلَاءَةِ وَ أَخْرَجَنِی مِنَ الدَّارِ وَ رَدَّنِی إِلَی دَارِی وَ نَاوَلَنِی صُرَّةً وَ قَالَ لِی لَا تُخْبِرِی بِمَا رَأَیْتِ أَحَداً فَدَخَلْتُ الدَّارَ وَ رَجَعْتُ إِلَی فِرَاشِی فِی هَذَا الْبَیْتِ وَ ابْنَتِی نَائِمَةٌ بَعْدُ فَأَنْبَهْتُهَا وَ سَأَلْتُهَا هَلْ عَلِمْتِ بِخُرُوجِی وَ رُجُوعِی فَقَالَتْ لَا وَ فَتَحْتُ الصُّرَّةَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ وَ إِذَا فِیهَا عَشَرَةُ دَنَانِیرَ عَدَداً وَ مَا أَخْبَرْتُ بِهَذَا أَحَداً إِلَّا فِی هَذَا الْوَقْتِ لَمَّا تَکَلَّمْتَ بِهَذَا الْکَلَامِ عَلَی حَدِّ الْهُزْءِ فَحَدَّثْتُکَ إِشْفَاقاً عَلَیْکَ فَإِنَّ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ شَأْناً وَ مَنْزِلَةً وَ کُلُّ مَا یَدَّعُونَهُ حتی [حَقٌ] قَالَ فَعَجِبْتُ مِنْ قَوْلِهَا وَ صَرَفْتُهُ إِلَی السُّخْرِیَّةِ وَ الْهُزْءِ وَ لَمْ أَسْأَلْهَا عَنِ الْوَقْتِ غَیْرَ أَنِّی أَعْلَمُ یَقِیناً أَنِّی غِبْتُ عَنْهُمْ فِی سَنَةِ نَیِّفٍ وَ خَمْسِینَ

وَ مِائَتَیْنِ وَ رَجَعْتُ إِلَی سُرَّمَنْ‌رَأَی فِی وَقْتٍ أَخْبَرَتْنِی الْعَجُوزُ بِهَذَا الْخَبَرِ فِی سَنَةِ إِحْدَی وَ ثَمَانِینَ وَ مِائَتَیْنِ فِی وِزَارَةِ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ لَمَّا قَصَدْتُهُ قَالَ حَنْظَلَةُ فَدَعَوْتُ بِأَبِی الْفَرَجِ الْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ حَتَّی سَمِعَ مَعِی هَذَا الْخَبَرَ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: حنظلة بن زکریا می‌گوید: احمد بن بلال بن داود کاتب این خبر را به من داد. او مردی سنی مذهب و ناصبی بود و دشمنی خود را با اهل بیت عصمت پوشیده نمی‌داشت. با این وصف به مقتضای طینت اصلی‌اش که اهل عراق بود، با من اظهار دوستی می‌کرد و هر وقت مرا می‌دید، می‌گفت در نزد من خبری است که تو را خشنود می‌سازد، ولی نخواهم گفت. من هم چندان اهمیت نمی‌دادم. تا آنکه روزی در یک جا با هم ملاقات کردیم. من از فرصت استفاده کرده و از او خواستم که خبر را برای من نقل کند. او گفت: «خانه ما در سامره رو به روی خانه ابن الرضا (یعنی امام حسن عسکری علیه‌السّلام) بود. من مدت درازی به طرف قزوین و آن نواحی رفتم. سپس مقدر شد که به سامره برگردم. دیدم تمام کسان و بستگان و خویشانم درگذشته‌اند، جز پیرزنی که مرا تربیت کرده بود و او دختری داشت که نزد خودش بود. وی پیرزنی محبوب و خود‌نگهدار بود و اهل دروغ نبود. زنانی که با ما دوستی داشتند نیز در خانه آن پیرزن بودند. من چند روزی آنجا ماندم و سپس عزم رفتن کردم. پیرزن گفت: «چرا در رفتن عجله می‌کنی؟ تو که مدت‌ها از ما دور بودی. اکنون نزد ما بمان تا از دیدنت شاد شویم.» با مسخره گفتم که می‌خواهم به کربلا بروم، زیرا یا نیمه شعبان و یا روز عرفه بود که شیعیان به کربلا می‌رفتند. پیرزن گفت: «فرزندم! از خدا بترس، توهین مکن و آنچه را که گفتی مسخره مپندار. داستانی را برایت نقل کنم که دو سال بعد از رفتن تو مشاهده کردم. داستان این است:

من در همین اطاق نزدیک دهلیز، با دخترم خوابیده بودم. در حال خواب و بیداری دیدم مردی نیکو روی و خوشبو، با لباس‌های تمیز آمد و به من گفت که هم اکنون کسی می‌آید و تو را به خانه همسایه می‌طلبد. وحشت مکن و از رفتن با او خودداری منما! سراسیمه برخاستم و به دخترم گفتم: «کسی را دیدی که به خانه ما بیاید؟» گفت نه! پس نام خدا را بردم، اندکی قرآن خواندم و خوابیدم. باز همان مرد به خوابم آمد و همان سخن را تکرار کرد. این بار نیز با وحشت برخاستم و از دخترم پرسیدم: «هیچ کس نیامده؟» گفت نه! من هم باز نام خدا را بر زبان آورده، کمی قرآن خواندم و خوابیدم. بار سوم نیز همان مرد به خوابم آمد و گفت: «فلانی! آن کس که‌تو را می‌طلبد، آمده و در می‌زند. با او برو!» در این وقت صدای کوبیدن در را شنیدم. پشت در رفتم و گفتم کیست؟ گفت: «در باز کن و مترس!» صدای او را شناختم و در را باز کردم. دیدم خادمی است که یک روسری به من می‌دهد و می‌گوید: «یکی از همسایه‌ها برای حاجت مهمی تو را می‌خواند، به خانه آنها بیا.» روسری به سر کردم و او مرا به خانه‌ای برد که نمی‌شناختم. دیدم پرده درازی در وسط خانه آویخته‌اند و مردی کنار پرده ایستاده است. خادم گوشه پرده را بالا زد و من داخل شدم. دیدم زنی در حال وضع حمل است و زنی دیگر مانند قابله، پشت سر او نشسته است. آن زن از من پرسید که آیا در این کار به ما کمک می‌کنی؟ پس مشغول کمک شدم و چیزی نگذشت که پسری متولد گردید. من او را روی دست گرفتم و فریاد زدم: «پسر است! پسر است!» آنگاه سر از پرده بیرون آوردم تا به آن مرد که نشسته بود مژده دهم. کسی گفت سر و صدا مکن! چون متوجه بچه شدم، او را روی دست خود ندیدم. همان زن دوباره گفت صدا مکن! در این موقع خادم روسری به سرم انداخت و مرا به خانه‌ام برگرداند. بعد کیسه‌ای به من داد و گفت: «آنچه را که دیدی به کسی اظهار مکن!» وارد خانه خود شدم و به طرف رختخواب رفتم. دیدم هنوز دخترم خوابیده است. او را بیدار کردم و پرسیدم: «آیا از رفتن و برگشتن من مطلع شدی؟» گفت نه. وقتی در کیسه را گشودم، دیدم ده دینار در آن است. این مطلب را تاکنون به کسی نگفته‌ام، جز حالا که چون دیدم تو با مسخره این سخن را گفتی، از این رو برای تو نقل کردم تا بدانی که این قوم (خانواده پیغمبر)، نزد خداوند دارای شأن و مقام بزرگی هستند و آنچه ادعا می کنند درست است.»

آن مرد ناصبی گفت: «از حرف پیرزن تعجب کردم، آن را به باد مسخره گرفتم و دیگر از زمان رخ دادن این واقعه چیزی نپرسیدم، جز اینکه به یقین می‌دانم که سال دویست و پنجاه و اندی از سامره رفته بودم و در سال 281 که ایام وزارت عبیداللَّه بن سلیمان بود برگشتم و این داستان را از آن پیرزن شنیدم.» حنظله راوی این خبر می‌گوید: «ابوالفرج مظفر بن احمد را خواستم تا او نیز این خبر را بشنود.» - . غیبت طوسی: 240 -

**[ترجمه]

بیان

قوله من طبع الأول أی کانت من طبع الخلق الأول هکذا أی کان مطبوعا علی تلک الخصال فی أول عمره و الشقاق جمع الشقة بالکسر و هی من الثوب ما شق مستطیلا.

**[ترجمه]کلمه «من طبع الاول»، یعنی خلق و خوی طبیعی و اولیه او چنین بود و از اول عمرش با این روحیات بار آمده بود. «شقاق» جمع «شقه» بکسر شین است و عبارت است از پارچه ای

که مستطیلی بریده شده باشد.

**[ترجمه]

«29»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی رُوِیَ أَنَّ: بَعْضَ أَخَوَاتِ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام کَانَتْ لَهَا جَارِیَةٌ رَبَّتْهَا تُسَمَّی نَرْجِسَ فَلَمَّا کَبِرَتْ دَخَلَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام فَنَظَرَ إِلَیْهَا فَقَالَتْ لَهُ أَرَاکَ یَا سَیِّدِی تَنْظُرُ إِلَیْهَا فَقَالَ إِنِّی مَا نَظَرْتُ إِلَیْهَا إِلَّا مُتَعَجِّباً أَمَا إِنَّ الْمَوْلُودَ الْکَرِیمَ عَلَی اللَّهِ یَکُونُ مِنْهَا ثُمَّ أَمَرَهَا أَنْ تَسْتَأْذِنَ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام فِی دَفْعِهَا إِلَیْهِ فَفَعَلَتْ فَأَمَرَهَا بِذَلِکَ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: واقعه ولادت بدین گونه نیز روایت شده که یکی از خواهران امام علی النقی علیه‌السّلام، کنیزی داشت که خود تربیت کرده و نامش نرجس بود. چون نرجس بزرگ شد، روزی امام حسن عسکری علیه‌السّلام به خانه آنها آمد و او را دید. خواهر امام گفت: «آقا! مثل اینکه طالب این کنیز هستی؟» فرمود: «من از روی تعجب به او نگاه می‌کنم، زیرا مولودی که عزیز خداست، از وی به وجود می‌آید. سپس خواهر امام از برادرش امام علی النقی اجازه گرفت و آنها با هم ازدواج کردند - . غیبت طوسی: 244 - .

**[ترجمه]

«30»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی رَوَی عَلَّانٌ بِإِسْنَادِهِ: أَنَّ السَّیِّدَ علیه السلام وُلِدَ فِی سَنَةِ سِتٍّ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ بَعْدَ مُضِیِّ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام بِسَنَتَیْنِ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: علّان رازی می‌گوید: «امام زمان علیه‌السّلام در سال 256 هجری، دو سال پس از درگذشت امام علی النقی علیه‌السّلام متولد گردیده است.» - . غیبت طوسی: 244 -

**[ترجمه]

«31»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الشَّلْمَغَانِیُّ فِی کِتَابِ الْأَوْصِیَاءِ قَالَ حَدَّثَنِی حَمْزَةُ بْنُ نَصْرٍ غُلَامُ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا وُلِدَ السَّیِّدُ علیه السلام تَبَاشَرَ أَهْلُ الدَّارِ بِذَلِکَ فَلَمَّا نَشَأَ خَرَجَ إِلَیَّ الْأَمْرُ أَنْ أَبْتَاعَ فِی کُلِّ یَوْمٍ مَعَ اللَّحْمِ قَصَبَ مُخٍّ وَ قِیلَ إِنَّ هَذَا لِمَوْلَانَا الصَّغِیرِ علیه السلام.

**[ترجمه]غیبت طوسی: نصر، خادم امام علی النقی علیه‌السّلام می‌گوید: چون آقا علیه‌السّلام متولد شد، تمام اهل خانه به پرستاری او پرداختند. به من گفتند که هر روز مقداری مغز استخوان با گوشت بخرم و می‌گفتند: «این برای آقای کوچک ماست.» - . غیبت طوسی: 244 -

**[ترجمه]

«32»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی الشَّلْمَغَانِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی الثِّقَةُ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِدْرِیسَ قَالَ: وَجَّهَ إِلَیَّ مَوْلَایَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام بِکَبْشٍ وَ قَالَ عُقَّهُ عَنِ ابْنِی فُلَانٍ وَ کُلْ وَ أَطْعِمْ أَهْلَکَ فَفَعَلْتُ ثُمَّ لَقِیتُهُ بَعْدَ ذَلِکَ فَقَالَ لِی الْمَوْلُودُ الَّذِی وُلِدَ لِی مَاتَ ثُمَّ وَجَّهَ إِلَیَّ بِکَبْشَیْنِ وَ کَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ عُقَّ هَذَیْنِ الْکَبْشَیْنِ عَنْ مَوْلَاکَ وَ کُلْ هَنَّأَکَ اللَّهُ وَ أَطْعِمْ إِخْوَانَکَ فَفَعَلْتُ وَ لَقِیتُهُ بَعْدَ ذَلِکَ فَمَا ذَکَرَ لِی شَیْئاً.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابراهیم بن ادریس می‌گوید: امام حسن عسکری علیه‌السّلام گوسفندی نزد من فرستاد و فرمود که آن را برای فرزندم عقیقه کن، خود از آن بخور و به کسانت نیز بخوران. چنین کردم و بعد که خدمت حضرت رسیدم، فرمود: «بچه ما درگذشت.» سپس دو بره همراه نامه‌ای فرستادند که در آن نوشته بود: «بسم اللَّه الرحمن الرحیم. این دو بره را از جانب مولایت عقیقه کن. خود به گوارایی از آن بخور و به کسانت نیز بخوران!» چنین کردم و چون به خدمتش رسیدم، چیزی نفرمود.» - . غیبت طوسی: 245 -

**[ترجمه]

«33»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ مَعاً عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ الْخَشَّابِ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیْتِی فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ کَمَثَلِ نُجُومِ السَّمَاءِ کُلَّمَا غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ حَتَّی إِذَا مَدَدْتُمْ إِلَیْهِ حَوَاجِبَکُمْ وَ أَشَرْتُمْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ جَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ فَذَهَبَ بِهِ ثُمَّ بَقِیتُمْ سَبْتاً مِنْ دَهْرِکُمْ لَا تَدْرُونَ أَیّاً مِنْ أَیٍّ وَ اسْتَوَی فِی ذَلِکَ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَبَیْنَمَا أَنْتُمْ کَذَلِکَ إِذْ أَطْلَعَ اللَّهُ نَجْمَکُمْ فَاحْمَدُوهُ وَ اقْبَلُوهُ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام محمد باقر علیه‌السّلام فرمود: «پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مثل اهل بیت من میان این امت، مانند ستارگان آسمان است که چون ستاره‌ای غروب کند، ستاره دیگری بدرخشد، و چون به امامی برسید که دست‌ها به طرف وی دراز کنید و با انگشتان به او اشاره کنید، ملک الموت می‌آید و او را می‌برد و شما در طول روزگار، بی‌سر و سامان می‌مانید، حتی اولاد عبدالمطلب از این بی‌سر و سامانی بی‌نصیب نخواهند بود! و هنگامی که کار به اینجا کشد، خداوند ستاره شما را آشکار گرداند. پس شما حمد خدا کرده او را بپذیرید.» - . غیبت نعمانی: 155 -

**[ترجمه]

بیان

لیس المراد ذهاب ملک الموت به علیه السلام بقبض روحه بل کان مع روح القدس عند ما غاب به.

**[ترجمه]اینکه حضرت فرمود: «ملک الموت می‌آید و او را می‌برد»، یعنی حضرت در مدت غیبت، با روح القدس است، نه اینکه او را قبض روح می‌کند.

**[ترجمه]

«34»

نجم، [کتاب النجوم] ذَکَرَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا فِی کِتَابِ الْأَوْصِیَاءِ وَ هُوَ کِتَابٌ مُعْتَمَدٌ رَوَاهُ الْحَسَنُ بْنُ جَعْفَرٍ الصَّیْمَرِیُّ وَ مُؤَلِّفُهُ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الصَّیْمَرِیُّ وَ کَانَتْ لَهُ مُکَاتَبَاتٌ إِلَی الْهَادِی وَ الْعَسْکَرِیِّ علیهما السلام وَ جَوَابُهَا إِلَیْهِ وَ هُوَ ثِقَةٌ مُعْتَمَدٌ عَلَیْهِ فَقَالَ مَا هَذَا لَفْظُهُ وَ حَدَّثَنِی أَبُو جَعْفَرٍ الْقُمِّیُّ ابْنُ أَخِی أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ مَصْقَلَةَ أَنَّهُ: کَانَ بِقُمَّ مُنَجِّمٌ یَهُودِیٌّ مَوْصُوفٌ بِالْحِذْقِ بِالْحِسَابِ فَأَحْضَرَهُ أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَ قَالَ لَهُ قَدْ وُلِدَ مَوْلُودٌ فِی وَقْتِ کَذَا وَ کَذَا فَخُذِ الطَّالِعَ وَ اعْمَلْ لَهُ مِیلَاداً قَالَ فَأَخَذَ الطَّالِعَ وَ نَظَرَ فِیهِ وَ عَمِلَ عَمَلًا لَهُ وَ قَالَ لِأَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ لَسْتُ أَرَی النُّجُومَ تَدُلُّنِی فِیمَا یُوجِبُهُ الْحِسَابُ أَنَّ هَذَا الْمَوْلُودَ لَکَ وَ لَا یَکُونُ مِثْلُ هَذَا الْمَوْلُودِ إِلَّا نَبِیّاً أَوْ وَصِیَّ نَبِیٍّ وَ إِنَّ النَّظَرَ لَیَدُلُّ عَلَی أَنَّهُ یَمْلِکُ الدُّنْیَا شَرْقاً وَ غَرْباً وَ بَرّاً وَ بَحْراً وَ سَهْلًا وَ جَبَلًا حَتَّی لَا یَبْقَی عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَدٌ إِلَّا دَانَ بِدِینِهِ وَ قَالَ بِوَلَایَتِهِ.

**[ترجمه]فرج المهموم: بعضی از اصحاب امامیه گفته‌اند: در کتاب «الاوصیاء» که از کتب مورد اعتماد و ثقه معتمد حسن بن جعفر صیمری است که با امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهم‌السّلام مکاتبات داشته است، آن را روایت کرده و مولف آن نقل کرده است که: «در قم یک منجم یهودی معروف به مهارت در حساب نجوم بود. احمد بن اسحاق او را طلبید و گفت: «مولودی در فلان وقت متولد شده، طالع او را بگیر و زایچه‌بندی کن!» چون یهودی طالع گرفت و زایچه‌بندی کرد و در آن نگریست، به احمد بن اسحاق گفت: «حساب نجومی دلالت ندارد که این مولود از آن تو باشد. این چنین مولود یا پیغمبر و یا وصی پیغمبر است. حساب نجومی نشان می‌دهد که این مولود، شرق و غرب و دریا و خشکی و کوه و دشت جهان را مالک می‌شود. تا جایی که تمام مردم روی زمین، به دین و ولایت او می‌گروند.» - . فرج المهموم: 36 -

**[ترجمه]

«35»

کشف، [کشف الغمة] قَالَ الشَّیْخُ کَمَالُ الدِّینِ بْنُ طَلْحَةَ: مَوْلِدُ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ علیهما السلام بِسُرَّمَنْ‌رَأَی فِی ثَالِثٍ وَ عِشْرِینَ رَمَضَانَ سَنَةَ ثَمَانٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ وَ أَبُوهُ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ وَ أُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ تُسَمَّی صَقِیلَ وَ قِیلَ حَکِیمَةَ وَ قِیلَ غَیْرَ ذَلِکَ وَ کُنْیَتُهُ أَبُو الْقَاسِمِ وَ لَقَبُهُ الْحُجَّةُ وَ الْخَلَفُ الصَّالِحُ وَ قِیلَ الْمُنْتَظَرُ.

**[ترجمه]کشف الغمة: شیخ کمال الدین بن طلحه گفته است: «ولادت حجة بن الحسن علیهما السلام در سامره و در بیست و سوم ماه مبارک رمضان سال 258 اتفاق افتاد. پدرش ابو محمد حسن علیه‌السّلام و مادرش صیقل بود که به او حکیمه و غیر آن هم گفته‌اند. کنیه‌اش ابوالقاسم و لقبش «حجت» و «خلف الصالح» و «منتظر» است.» - 2. کشف الغمة 3 : 247 -

**[ترجمه]

«36»

شا، [الإرشاد]: کَانَ مَوْلِدُهُ علیه السلام لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ خَمْسٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ وَ أُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ یُقَالُ لَهَا نَرْجِسُ وَ کَانَ سِنُّهُ عِنْدَ وَفَاةِ أَبِیهِ خَمْسُ سِنِینَ آتَاهُ اللَّهُ فِیهِ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ وَ جَعَلَهُ آیَةً لِلْعالَمِینَ وَ آتَاهُ الْحِکْمَةَ کَمَا آتَاهُ یَحْیَی صَبِیّاً وَ جَعَلَهُ إِمَاماً کَمَا جَعَلَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ فِی الْمَهْدِ نَبِیّاً وَ لَهُ قَبْلَ قِیَامِهِ غَیْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا أَطْوَلُ مِنَ الْأُخْرَی جَاءَتْ بِذَلِکَ الْأَخْبَارُ فَأَمَّا الْقُصْرَی مِنْهَا فَمُنْذُ وَقْتِ مَوْلِدِهِ إِلَی

انْقِطَاعِ السِّفَارَةِ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ شِیعَتِهِ وَ عَدَمِ السُّفَرَاءِ بِالْوَفَاةِ وَ أَمَّا الطُّولَی فَهِیَ بَعْدَ الْأُولَی وَ فِی آخِرِهَا یَقُومُ بِالسَّیْفِ.

**[ترجمه]ارشاد: در کتاب ارشاد آمده است که ولادت حضرت حجت علیه‌السّلام، در شب نیمه شعبان سال 255 بود و مادرش، کنیز ام ولد به نام نرجس است. او به هنگام وفات پدر بزرگوارش پنج ساله بود و در آن سن، خداوند جهان حکمت و فصل الخطاب به او عطا فرمود و او را آیه‌ای برای جهانیان باقی گذارد و مانند یحیی، در کوچکی به وی حکمت آموخت و همان طور که عیسی بن مریم را در گهواره به پیامبری برانگیخت، او را نیز در آن سن امام گردانید. آن حضرت قبل از قیامش دو غیبت دارد که یکی طولانی‌تر از دیگری است و در احادیث این مطلب هست. اما غیبت کوچک یا «صغری»، از زمان تولد تا موقع وفات آخرین سفیر اوست (مدت هفتاد و چهار سال) و غیبت بزرگ‌تر یا «کبری»، بعد از غیبت صغری شروع می‌شود، تا زمانی که در انتهای غیبت کبری، با شمشیر قیام کند. - . ارشاد: 346 -

**[ترجمه]

«37»

کشف، [کشف الغمة] قَالَ ابْنُ الْخَشَّابِ حَدَّثَنِی أَبُو الْقَاسِمِ طَاهِرُ بْنُ هَارُونَ بْنِ مُوسَی الْعَلَوِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ سَیِّدِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ: الْخَلَفُ الصَّالِحُ مِنْ وُلْدِی وَ هُوَ الْمَهْدِیُّ اسْمُهُ م‌ح‌م‌د وَ کُنْیَتُهُ أَبُو الْقَاسِمِ یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ یُقَالُ لِأُمِّهِ صَقِیلُ قَالَ لَنَا أَبُو بَکْرٍ الدَّارِعُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی بَلْ أُمُّهُ حَکِیمَةُ وَ فِی رِوَایَةٍ ثَالِثَةٍ یُقَالُ لَهَا نَرْجِسُ وَ یُقَالُ بَلْ سَوْسَنُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِذَلِکَ وَ یُکَنَّی بِأَبِی الْقَاسِمِ وَ هُوَ ذُو الِاسْمَیْنِ خَلَفٍ وَ مُحَمَّدٍ یَظْهَرُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ عَلَی رَأْسِهِ غَمَامَةٌ تُظِلُّهُ مِنَ الشَّمْسِ تَدُورُ مَعَهُ حَیْثُمَا دَارَ تُنَادِی بِصَوْتٍ فَصِیحٍ هَذَا الْمَهْدِیُّ.

حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی الطُّوسِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مِسْکِینٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ التَّارِیخِ: أَنَّ أُمَّ الْمُنْتَظَرِ یُقَالُ لَهَا حَکِیمَةُ.

**[ترجمه]کشف الغمة: ابن الخشاب می‌گوید: حضرت امام جعفر صادق علیه‌السّلام فرمود: «خلف صالح» از فرزندان من است و «مهدی» اوست، نامش (م ح م د) و کنیه‌اش «ابوالقاسم» است و در آخرالزمان ظهور می‌کند و نام مادرش صقیل است.» ابوبکر دارع به من گفت: «در روایت دیگری نام مادر حضرت، حکیمه و در روایت سوم نرجس آمده است و نیز گفته‌اند که نام او سوسن بوده است، و اللَّه اعلم. کنیه‌اش ابوالقاسم و دو اسمی است: «خلف» و «محمد»، و هم او است که در آخرالزمان ظهور می‌کند. بالای سرش ابری است که بر وی سایه می‌افکند و همه جا با او می‌رود و به زبان فصیح می‌گوید: «این است مهدی!» و نیز محمد بن موسی طوسی به من خبر داد که وی از ابو مسکین و او از یکی از علمای تاریخ نقل کرد که نام مادر حضرت، «حکیمه» است. - . کشف الغمة 2 : 475 -

**[ترجمه]

أقول

سیأتی بعض الأخبار فی باب من رآه.

و قال ابن خلکان فی تاریخه هو ثانی عشر الأئمة الاثنی عشر علی اعتقاد الإمامیة المعروف بالحجة و هو الذی تزعم الشیعة أنه المنتظر و القائم و المهدی و هو صاحب السرداب عندهم و أقاویلهم فیه کثیرة و هم ینتظرون ظهوره فی آخر الزمان من السرداب بسرمن‌رأی کانت ولادته یوم الجمعة منتصف شعبان سنة خمس و خمسین و مائتین و لما توفی أبوه کان عمره خمس سنین و اسم أمه خمط و قیل نرجس و الشیعة یقولون إنه دخل السرداب فی دار أبیه و أمه تنظر إلیه فلم یعد یخرج إلیها و ذلک فی سنة خمس و ستین و مائتین و عمره یومئذ تسع سنین و ذکر ابن الأزرق فی تاریخ میافارقین أن الحجة المذکور ولد تاسع شهر ربیع الأول سنة ثمان و خمسین و مائتین و قیل فی ثامن شعبان سنة ست و خمسین و هو الأصح و إنه لما دخل السرداب کان عمره أربع سنین و قیل خمس سنین و قیل إنه دخل السرداب سنة خمس و سبعین و مائتین و عمره سبع عشرة سنة و الله أعلم.

**[ترجمه]در باب اخبار کسانی که به فیض ملاقات حضرت رسیده‌اند نیز از موضوع ولادت امام سخن گفته می‌شود.

ابن خَلکان در تاریخ خود می‌نویسد: «به عقیده طایفه شیعه، او (امام زمان) دوازدهمین امام و معروف به حجت است که حیات دارد. هم اوست که شیعیان او را منتظر و قائم و مهدی می‌دانند و می‌گویند در سرداب سامره غایب است و در این باره، گفته‌های بسیار دارند و منتظرند که در آخرالزمان از سرداب سامره درآید. میلادش روز جمعه نیمه شعبان سال 255 هجری است. زمانی که پدرش وفات کرد، او پنج ساله بود. نام مادرش خمط است و نرجس هم گفته‌اند. شیعیان می‌گویند که وی در حالی که مادرش به او می‌نگریست، داخل سرداب خانه پدرش شد و دیگر برنگشت. و این اتفاق در سال 265 رخ داده و عمر او در آن زمان نه سال بوده است. ابن ازرق در تاریخ میافارقین گفته است: «حجت مذکور روز نهم ماه ربیع الاول سال258 متولد شده و گفته شده که این واقعه، در هشتم شعبان سال 256 رخ داده و قول اخیر صحیح‌تر است. نیز گفته‌اند زمانی که وی داخل سرداب شد، چهار ساله یا پنج ساله بوده و به قولی در سال 275 بوده و آن موقع ده سال داشته است، و اللَّه اعلم.» - . وفیات الاعیان 4 : 176 -

**[ترجمه]

رَأَیْتُ فِی بَعْضِ مُؤَلَّفَاتِ أَصْحَابِنَا رِوَایَةً هَذِهِ صُورَتُهَا قَالَ حَدَّثَنِی هَارُونُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ سَعْدَانَ الْبَصْرِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْبَغْدَادِیِّ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ

وَ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ الْأَدَمِیِّ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنَ الْمَشَایِخِ وَ الثِّقَاتِ عَنْ سَیِّدَیْنَا أَبِی الْحَسَنِ وَ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالا: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ الْإِمَامَ أَنْزَلَ قَطْرَةً مِنْ مَاءِ الْجَنَّةِ فِی الْمُزْنِ فَتَسْقُطُ فِی ثَمَرَةٍ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ فَیَأْکُلُهَا الْحُجَّةُ فِی الزَّمَانِ علیه السلام فَإِذَا اسْتَقَرَّتْ فِیهِ فَیَمْضِی لَهُ أَرْبَعُونَ یَوْماً سَمِعَ الصَّوْتَ فَإِذَا آنَتْ لَهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَ قَدْ حُمِلَ کُتِبَ عَلَی عَضُدِهِ الْأَیْمَنِ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ‌⁽¹⁾فَإِذَا وُلِدَ قَامَ بِأَمْرِ اللَّهِ وَ رُفِعَ لَهُ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ فِی کُلِّ مَکَانٍ یَنْظُرُ فِیهِ إِلَی الْخَلَائِقِ وَ أَعْمَالِهِمْ وَ یَنْزِلُ أَمْرُ اللَّهِ إِلَیْهِ فِی ذَلِکَ الْعَمُودِ وَ الْعَمُودُ نُصْبُ عَیْنِهِ حَیْثُ تَوَلَّی وَ نَظَرَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام دَخَلْتُ عَلَی عَمَّاتِی فَرَأَیْتُ جَارِیَةً مِنْ جَوَارِیهِنَّ قَدْ زُیِّنَتْ تُسَمَّی نَرْجِسُ فَنَظَرْتُ إِلَیْهَا نَظَراً أَطَلْتُهُ فَقَالَتْ لِی عَمَّتِی حَکِیمَةُ أَرَاکَ یَا سَیِّدِی تَنْظُرُ إِلَی هَذِهِ الْجَارِیَةِ نَظَراً شَدِیداً فَقُلْتُ لَهُ یَا عَمَّةِ مَا نَظَرِی إِلَیْهَا إِلَّا نَظَرَ التَّعَجُّبِ مِمَّا لِلَّهِ فِیهِ مِنْ إِرَادَتِهِ وَ خِیَرَتِهِ قَالَتْ لِی أَحْسَبُکَ یَا سَیِّدِی تُرِیدُهَا فَأَمَرْتُهَا أَنْ تَسْتَأْذِنَ أَبِی عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فِی تَسْلِیمِهَا إِلَیَّ فَفَعَلَتْ فَأَمَرَهَا علیه السلام بِذَلِکَ فَجَاءَتْنِی بِهَا.

قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ حَمْدَانَ وَ حَدَّثَنِی مَنْ أَثِقُ إِلَیْهِ مِنَ الْمَشَایِخِ عَنْ حَکِیمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الرِّضَا علیهم السلام قَالَ: کَانَتْ تَدْخُلُ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَتَدْعُو لَهُ أَنْ یَرْزُقَهُ اللَّهُ وَلَداً وَ أَنَّهَا قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَیْهِ فَقُلْتُ لَهُ کَمَا أَقُولُ وَ دَعَوْتُ کَمَا أَدْعُو فَقَالَ یَا عَمَّةِ أَمَا إِنَّ الَّذِی تَدْعِینَ اللَّهَ أَنْ یَرْزُقَنِیهِ یُولَدُ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ وَ کَانَتْ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ لِثَلَاثٍ خَلَوْنَ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ سَبْعٍ وَ خَمْسِینَ وَ مِائَتَیْنِ فَاجْعَلِی إِفْطَارَکِ مَعَنَا فَقُلْتُ یَا سَیِّدِی مِمَّنْ یَکُونُ هَذَا الْوَلَدُ الْعَظِیمُ فَقَالَ لِی علیه السلام مِنْ نَرْجِسَ یَا عَمَّةِ قَالَ فَقَالَتْ لَهُ‌⁽²⁾

یَا سَیِّدِی مَا فِی جَوَارِیکِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْهَا وَ قُمْتُ وَ دَخَلْتُ إِلَیْهَا وَ کُنْتُ إِذَا دَخَلْتُ فَعَلَتْ بِی کَمَا تَفْعَلُ فَانْکَبَبْتُ عَلَی یَدَیْهَا فَقَبَّلْتُهُمَا وَ مَنَعْتُهَا مِمَّا کَانَتْ تَفْعَلُهُ فَخَاطَبَتْنِی بِالسِّیَادَةِ فَخَاطَبْتُهَا بِمِثْلِهَا فَقَالَتْ لِی فَدَیْتُکِ فَقُلْتُ لَهَا أَنَا فِدَاکِ وَ جَمِیعُ الْعَالَمِینَ فَأَنْکَرَتْ ذَلِکِ فَقُلْتُ لَهَا لَا تُنْکِرِینَ مَا فَعَلْتُ فَإِنَّ اللَّهَ سَیَهَبُ لَکِ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ

غُلَاماً سَیِّداً فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ هُوَ فَرَجُ الْمُؤْمِنِینَ فَاسْتَحْیَتْ.

فَتَأَمَّلْتُهَا فَلَمْ أَرَ فِیهَا أَثَرَ الْحَمْلِ فَقُلْتُ لِسَیِّدِی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام مَا أَرَی بِهَا حَمْلًا فَتَبَسَّمَ علیه السلام ثُمَّ قَالَ إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَوْصِیَاءِ لَسْنَا نُحْمَلُ فِی الْبُطُونِ وَ إِنَّمَا نُحْمَلُ فِی الْجَنْبِ وَ لَا نَخْرُجُ مِنَ الْأَرْحَامِ وَ إِنَّمَا نَخْرُجُ مِنَ الْفَخِذِ الْأَیْمَنِ مِنْ أُمَّهَاتِنَا لِأَنَّنَا نُورُ اللَّهِ الَّذِی لَا تَنَالُهُ الدَّانِسَاتُ فَقُلْتُ لَهُ یَا سَیِّدِی قَدْ أَخْبَرْتَنِی أَنَّهُ یُولَدُ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ فَفِی أَیِّ وَقْتٍ مِنْهَا قَالَ لِی فِی طُلُوعِ الْفَجْرِ یُولَدُ الْکَرِیمُ عَلَی اللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَتْ حَکِیمَةُ فَأَقَمْتُ فَأَفْطَرْتُ وَ نِمْتُ بِقُرْبٍ مِنْ نَرْجِسَ وَ بَاتَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام فِی صُفَّةٍ فِی تِلْکَ الدَّارِ الَّتِی نَحْنُ فِیهَا فَلَمَّا وَرَدَ وَقْتُ صَلَاةِ اللَّیْلِ قُمْتُ وَ نَرْجِسُ نَائِمَةٌ مَا بِهَا أَثَرُ وِلَادَةٍ فَأَخَذْتُ فِی صَلَاتِی ثُمَّ أَوْتَرْتُ فَأَنَا فِی الْوَتْرِ حَتَّی وَقَعَ فِی نَفْسِی أَنَّ الْفَجْرَ قَدْ طَلَعَ وَ دَخَلَ قَلْبِی شَیْ‌ءٌ فَصَاحَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام مِنَ الصُّفَّةِ لَمْ یَطْلُعِ الْفَجْرُ یَا عَمَّةِ فَأَسْرَعْتُ الصَّلَاةَ وَ تَحَرَّکَتْ نَرْجِسُ فَدَنَوْتُ مِنْهَا وَ ضَمَمْتُهَا إِلَیَّ وَ سَمَّیْتُ عَلَیْهَا ثُمَّ قُلْتُ لَهَا هَلْ تُحِسِّینَ بِشَیْ‌ءٍ قَالَتْ نَعَمْ فَوَقَعَ عَلَیَّ سُبَاتٌ لَمْ أَتَمَالَکْ مَعَهُ أَنْ نِمْتُ وَ وَقَعَ عَلَی نَرْجِسَ مِثْلُ ذَلِکَ وَ نَامَتْ فَلَمْ أَنْتَبِهْ إِلَّا بِحِسِّ سَیِّدِی الْمَهْدِیِّ وَ صَیْحَةِ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام یَقُولُ یَا عَمَّةِ هَاتِی ابْنِی إِلَیَّ فَقَدْ قَبِلْتُهُ فَکَشَفْتُ عَنْ سَیِّدِی علیه السلام فَإِذَا أَنَا بِهِ سَاجِداً یَبْلُغُ الْأَرْضَ بِمَسَاجِدِهِ وَ عَلَی ذِرَاعِهِ الْأَیْمَنِ مَکْتُوبٌ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً فَضَمَمْتُهُ إِلَیَّ فَوَجَدْتُهُ مَفْرُوغاً مِنْهُ وَ لَفَفْتُهُ فِی ثَوْبٍ وَ حَمَلْتُهُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَأَخَذَهُ فَأَقْعَدَهُ عَلَی رَاحَتِهِ الْیُسْرَی وَ جَعَلَ رَاحَتَهُ الْیُمْنَی عَلَی ظَهْرِهِ ثُمَّ أَدْخَلَ لِسَانَهُ فِی فِیهِ وَ أَمَرَّ بِیَدِهِ عَلَی ظَهْرِهِ وَ سَمْعِهِ وَ مَفَاصِلِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ تَکَلَّمْ یَا بُنَیَّ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیُّ اللَّهِ ثُمَّ لَمْ یَزَلْ یُعَدِّدُ السَّادَةَ الْأَئِمَّةَ علیهم السلام إِلَی أَنْ بَلَغَ إِلَی نَفْسِهِ وَ دَعَا لِأَوْلِیَائِهِ بِالْفَرَجِ عَلَی یَدِهِ ثُمَّ أَجْحَمَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام یَا عَمَّةِ اذْهَبِی بِهِ إِلَی أُمِّهِ لِیُسَلِّمَ عَلَیْهَا وَ أْتِینِی بِهِ فَمَضَیْتُ فَسَلَّمَ عَلَیْهَا وَ رَدَدْتُهُ ثُمَّ وَقَعَ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام کَالْحِجَابِ فَلَمْ أَرَ سَیِّدِی فَقُلْتُ لَهُ یَا سَیِّدِی أَیْنَ مَوْلَانَا فَقَالَ أَخَذَهُ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنْکِ فَإِذَا کَانَ الْیَوْمُ السَّابِعُ فَأْتِینَا

فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ السَّابِعِ جِئْتُ فَسَلَّمْتُ ثُمَّ جَلَسْتُ فَقَالَ علیه السلام هَلُمِّی ابْنِی فَجِئْتُ بِسَیِّدِی وَ هُوَ فِی ثِیَابٍ صُفْرٍ فَفَعَلَ بِهِ کَفِعَالِهِ الْأَوَّلِ وَ جَعَلَ لِسَانَهُ علیه السلام فِی فِیهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ تَکَلَّمْ یَا بُنَیَّ فَقَالَ علیه السلام أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ ثَنَّی بِالصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ حَتَّی وَقَفَ عَلَی أَبِیهِ علیه السلام ثُمَّ قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ‌⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ لَهُ اقْرَأْ یَا بُنَیَّ مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی أَنْبِیَائِهِ وَ رُسُلِهِ فَابْتَدَأَ بِصُحُفِ آدَمَ فَقَرَأَهَا بِالسُّرْیَانِیَّةِ وَ کِتَابِ إِدْرِیسَ وَ کِتَابِ نُوحٍ وَ کِتَابِ هُودٍ وَ کِتَابِ صَالِحٍ وَ صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ وَ تَوْرَاةِ مُوسَی وَ زَبُورِ دَاوُدَ وَ إِنْجِیلِ عِیسَی وَ فُرْقَانِ جَدِّی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَصَّ قِصَصَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ إِلَی عَهْدِهِ فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ أَرْبَعِینَ یَوْماً دَخَلْتُ دَارَ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام فَإِذَا مَوْلَانَا صَاحِبُ الزَّمَانِ یَمْشِی فِی الدَّارِ فَلَمْ أَرَ وَجْهاً أَحْسَنَ مِنْ وَجْهِهِ علیه السلام وَ لَا لُغَةً أَفْصَحَ مِنْ لُغَتِهِ فَقَالَ لِی أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام هَذَا الْمَوْلُودُ الْکَرِیمُ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْتُ لَهُ یَا سَیِّدِی لَهُ أَرْبَعُونَ یَوْماً وَ أَنَا أَرَی مِنْ أَمْرِهِ مَا أَرَی فَقَالَ علیه السلام یَا عَمَّتِی أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّا مَعْشَرَ الْأَوْصِیَاءِ نَنْشَأُ فِی الْیَوْمِ مَا یَنْشَأُ غَیْرُنَا فِی الْجُمْعَةِ وَ نَنْشَأُ فِی الْجُمْعَةِ مَا یَنْشَأُ غَیْرُنَا فِی السَّنَةِ فَقُمْتُ فَقَبَّلْتُ رَأْسَهُ فَانْصَرَفْتُ فَعُدْتُ وَ تَفَقَّدْتُهُ فَلَمْ أَرَهُ فَقُلْتُ لِسَیِّدِی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام مَا فَعَلَ مَوْلَانَا فَقَالَ یَا عَمَّةِ اسْتَوْدَعْنَاهُ الَّذِی اسْتَوْدَعَتْهُ أُمُّ مُوسَی علیه السلام ثُمَّ قَالَ علیه السلام لَمَّا وَهَبَ لِی رَبِّی مَهْدِیَّ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَرْسَلَ مَلَکَیْنِ فَحَمَلَاهُ إِلَی سُرَادِقِ الْعَرْشِ حَتَّی وَقَفَا بِهِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ لَهُ مَرْحَباً بِکَ عَبْدِی لِنُصْرَةِ دِینِی وَ إِظْهَارِ أَمْرِی وَ مَهْدِیِّ عِبَادِی آلَیْتُ أَنِّی بِکَ آخُذُ وَ بِکَ أُعْطِی وَ بِکَ أَغْفِرُ وَ بِکَ أُعَذِّبُ ارْدُدَاهُ أَیُّهَا الْمَلَکَانِ رُدَّاهُ رُدَّاهُ عَلَی أَبِیهِ رَدّاً رَفِیقاً وَ أَبْلِغَاهُ فَإِنَّهُ فِی ضَمَانِی وَ کَنَفِی وَ بِعَیْنِی إِلَی أَنْ أُحِقَّ بِهِ الْحَقَّ وَ أُزْهِقَ بِهِ الْبَاطِلَ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِی وَاصِباً ثُمَّ قَالَتْ لَمَّا سَقَطَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ إِلَی الْأَرْضِ وُجِدَ جَاثِیاً عَلَی رُکْبَتَیْهِ رَافِعاً

بِسَبَّابَتَیْهِ ثُمَّ عَطَسَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَبْداً دَاخِراً غَیْرَ مُسْتَنْکِفٍ وَ لَا مُسْتَکْبِرٍ ثُمَّ قَالَ علیه السلام زَعَمَتِ الظَّلَمَةُ أَنَّ حُجَّةَ اللَّهِ دَاحِضَةٌ لَوْ أُذِنَ لِی لَزَالَ الشَّکُّ.

وَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ صَاحِبِ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: وَجَّهَ إِلَیَّ مَوْلَایَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام بِأَرْبَعَةِ أَکْبُشٍ وَ کَتَبَ إِلَیَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ عُقَّ هَذِهِ عَنِ ابْنِی مُحَمَّدٍ الْمَهْدِیِّ وَ کُلْ هَنَّأَکَ وَ أَطْعِمْ مَنْ وَجَدْتَ مِنْ شِیعَتِنَا.

**[ترجمه]در یکی از تألیفات علمای شیعه، روایتی به این صورت دیدم که از عده ای از مشایخ و ثقات از امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهماالسلام نقل کرده‌اند که فرمود: «چون خداوند متعال اراده آفرینش امامی کند، قطره‌ای از آب بهشت در ابری فرو می‌فرستد و در میوه‌ای از میوه‌های بهشتی می‌چکد و امام آن را می‌خورد (و از این میوه نطفه امام بسته می‌شود). چون این قطره در مشیمه مادر قرار گرفت، چهل روزه سخن مردم را می‌شنود و موقعی که چهار ماه بگذرد، بر بازوی راستش نوشته می‌شود: «وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لامُبَدِّلَلِ کَلِماتِه ِوَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ - 1. انعام / 115 - »، {وسخن پروردگارت به راستی و داد، سرانجام گرفته است وهیچ تغییردهنده‌ای برای کلمات او نیست و او شنوای داناست.} و هنگامی که متولد می‌گردد، بامر خداوند می‌ایستد و نوری از وی به اطراف جهان می‌تابد و بدان وسیله، مردمان و اعمال آنها را می‌بیند. و در آن نور است که امر الهی بر او فرو می‌آید و به هر طرف که رو کند، آن نور جلو چشم اوست.» امام حسن عسکری علیه‌السّلام فرمود: «روزی به خانه یکی از عمه‌های خود رفتم. یکی از کنیزان او را که زینت کرده بود و به وی نرجس می‌گفتند، دیدم و نظری طولانی به وی کردم. عمه‌ام گفت: «آقا! می‌بینم او را سخت زیر نظر گرفته‌ای؟» گفتم: «ای عمه! نگاه من از روی تعجب و به لحاظ اراده و خواسته خیر خداوند نسبت به اوست.» گفت: «آقا! مثل اینکه میل به او داری!» گفتم: «پس، از پدرم اجازه بگیر!» او نیز اجازه گرفت و او را به همسری من درآورد.»

نیز در آن کتاب، از حسین بن همدان نقل می‌کند که گفت: «یکی از علمای موثق از حکیمه خاتون، دختر امام جواد علیه‌السّلام روایت کرده که فرموده است: «هر وقت خدمت امام حسن عسکری علیه‌السّلام می‌رسیدم، دعا می‌کردم که خداوند فرزندی به وی موهبت کند. یک روز چون دست به دعا برداشتم، حضرت فرمود: «ای عمه! آنچه از خدا می‌خواستی به من روزی کند، امشب متولد می‌گردد!» آن شب، شب جمعه سوم ماه شعبان سال 257 هجری بود. آن شب امام فرمود: «عمه جان! افطار امشب را مهمان ما باش!» عرض کردم: «این مولود بزرگ از چه زنی خواهد بود؟» فرمود: «از نرجس.» گفتم: «اتفاقا در میان کنیزان شما، کسی نزد من از نرجس محبوب‌تر نیست.» پس برخاستم و نزد او رفتم و او مانند وقتی که نزد من بود، به من احترام کرد. من دست‌های او را بوسیدم و او را از خدمت کردن باز داشتم. او مرا بانوی خود می‌خواند و من نیز او را بانوی خویش می‌خواندم. او به من گفت فدایت گردم و من هم گفتم من و همه دنیا فدای تو شویم! اما او همه احترام مرا انکار می‌کرد. پس به او گفتم: «آنچه گفتم را رد مکن، چرا که امشب خداوند پسری که سرور دو جهان است، به تو عنایت می‌فرماید که آرزوی اهل ایمان است.» او از سخن من شرم کرد، سپس برخاستم و در وی نظر کردم، اما اثری از حاملگی ندیدم. به همین جهت به امام علی النقی عرض کردم من اثری در وی نمی‌بینم. حضرت تبسمی کرد و فرمود: «عمه جان! ما ائمه در شکم‌ها نیستیم، بلکه در پهلوهای مادران هستیم و از راه رحم بیرون نمی‌آییم، بلکه از ران راست مادران خارج می‌شویم. زیرا ما نور خداییم که پلیدی‌ها آن را نمی‌آلاید.» عرض کردم: «آقا! چه وقت متولد می‌گردد؟» فرمود: «موقع طلوع فجر.»

من برخاستم، افطار کردم و نزدیک نرجس خوابیدم. حضرت هم در صفه‌ای از همان خانه خوابید. موقع نماز شب که برخاستم، نرجس خوابیده بود و علامت حمل نداشت. چون به نماز وتر رسیدم، درباره وعده امام به شک افتادم، چرا که فجر نزدیک بود و از بچه خبری نبود. حضرت از همان صفه صدا زد: «عمه جان! هنوز فجر طلوع نکرده است!» نماز وتر را تمام کردم و نرجس را حرکت دادم. به او نزدیک شدم، نام خدا بر او خواندم و پرسیدم: «آیا چیزی در خود می‌یابی؟» گفت آری. سپس هر دو خوابیدیم و نتوانستم بیدار بمانم و مثل آنکه خواب کوتاهی بر نرجس نیز عارض شد. تا آنکه احساس کردم آقایم مهدی متولد شده و صدای امام را شنیدم که می‌فرمود: «عمه جان! فرزندم را نزد من بیاور.» پس او را بوسیدم و چون روپوش از روی او برداشتم، دیدم روی زمین افتاده و خدا را سجده می‌کند و بر روی بازوی راستش نوشته شده: «جاءَ الْحَق ُّوَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّالْباطِلَ کانَ زَهُوقاً»، {حق آمد و باطل رفت و باطل از بین رفتنی است.} وقتی او را در آغوش گرفتم، دیدم پاک و پاکیزه است. سپس او را در پارچه‌ای پیچیده نزد پدر بزرگوارش بردم. حضرت او را روی دست چپ گرفت، دست راستش را بر پشت او گذارد، زبان در دهان او نهاد و دست بر پشت و گوش و بندهایش کشید و فرمود: «فرزندم! سخن بگو!» او نیز چنین گفت: «گواهی می‌دهم که معبودی جز خدا نیست، محمد فرستاده اوست و علی امیرالمومنین و ولی خداست.» سپس تمام ائمه را نام برد تا به خودش رسید. سپس برای دوستانش دعا کرد که خداوند فرج او را نزدیک گرداند. آنگاه چشم گشود. امام فرمود: «عمه جان! او را نزد مادرش ببر تا به وی سلام کند و بعد دوباره نزد من بیاور.» چون او را نزد مادرش بردم، سلام کرد و مادرش سلامش را جواب گفت. سپس او را نزد پدرش برگردانیدم. ناگاه گویی میان من و آن حضرت پرده‌ای آویخته شد و من آقا را ندیدم. لذا پرسیدم: «آقا! آقازاده چه شد؟» فرمود: «آن کس که از تو نزدیک‌تر است، او را برد.» (سپس او را برگردانیدند).

چون روز هفتم خدمت حضرت رسیدم، فرمود: «فرزندم را بیاور!» آقا را در لباس زردی پیچیده نزد پدر بردم. حضرت مانند بار اول به سر و صورت او دست کشید و زبان در دهانش نهاد و فرمود: «پسرم! با من حرف بزن!» او هم

گفت: «اشهد ان لا اله الا الله.» سپس بر پیغمبر و امیرالمومنین و سایر ائمه علیهم‌السّلام صلوات فرستاد، تا آنکه بعد از بردن نام پدرش، متوقف شد. سپس این آیه شریفه را خواند: «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ وَنُمَکِّنَلَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ماکانُوا یَحْذَرُونَ - 1. قصص / 5 - 6 - »، {ما می‌خواهیم بر کسانی که روی زمین به استضعاف کشیده شدند منت نهاده و آنها را پیشوایان و وارثان قرار دهیم و آنها را در زمین قدرتمند گردانیده و به فرعون و هامان و سپاهیانشان از جانب ائمه آنچه از آن می‌ترسیدند را نشان دهیم.} آنگاه فرمود: «فرزندم! از کتب آسمانی که بر پیغمبران پیشین نازل شده نیز قرائت کن.» وی نخست صحف حضرت آدم را به زبان سریانی خواند و بعد کتاب ادریس، نوح، هود، صالح، صحف ابراهیم، تورات موسی، زبور داود، انجیل عیسی و قرآن جدم رسول خدا صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله را خواند. سپس قصص انبیا و مرسلین را تا زمان خود حکایت کرد.

چهل روز پس از تولدش که خدمت امام حسن عسکری علیه‌السّلام رسیدم، دیدم مولی صاحب الزمان در خانه راه می‌رود. صورتی نیکوتر و زبانی فصیح‌تر از صورت و زبان او ندیده بودم. امام فرمود: « ای عمه! این مولود در پیشگاه ذات باری تعالی، بسیار عزیز است.» گفتم: «آقا! من از مشاهده وضع او آنچه باید بدانم می‌بینم، در حالی که چهل روز بیشتر ندارد!» فرمود: «عمه جان! مگر نمی‌دانی که رشد یک روز ما ائمه، با رشد دیگران در یک هفته و رشد یک هفته ما، با رشد یک ساله دیگران برابر است؟» پس سر آن مولود مسعود را بوسیدم و به خانه برگشتم و بار دیگر که آمدم، او را ندیدم. از امام جویا شدم، فرمود: «او را به کسی سپردم که مادر موسی، فرزندش را به او سپرد.» سپس فرمود: «چون خداوند مهدی این امت را به من موهبت فرمود، دو فرشته فرستاد و او را به سراپرده عرش الهی بردند و از بارگاه ذات ربوبی ندا رسید: «ای بنده من! آفرین بر تو باد به یاری کردن دین و فرامین و راهنمایی بندگان من! به وسیله تو بندگانم را مؤاخذه می‌کنم، یا مشمول رحمت می‌گردانم و آنها را به تو می‌بخشم و با خشم تو عذاب می‌کنم. ای فرشتگان! زود او را به پدرش برگردانید، رد کردنی با آسایش که در کنف حفظ و ضمانت و جلوی دیدگان من است، تا زمانی که به وسیله او، حق را آشکار و باطل را از میان ببرم و دین من در سراسر گیتی گسترش یابد.» سپس حکیمه گفت: «و چون از مادر بزاد، دیده شد که روی زانوها نشسته و انگشتان به طرف آسمان برداشته. سپس عطسه‌ای کرد و گفت: «حمد برای خدای رب العالمین است و درود خدا بر محمد و آل او از جانب عبدی ذلیل در پیشگاه عظمت حق که سرپیچی کننده و متکبر نیست.» آنگاه فرمود: «ستمگران چنین پنداشته‌اند که حجت خدا از بین رفته است! اگر به من اجازه می‌دادند، جای شک برای کسی نمی‌گذاردم.» - . الهدایة الکبری: 354 -

و از ابراهیم که از اصحاب امام حسن عسکری علیه‌السّلام بود، نقل شده که امام چهار گوسفند همراه نامه‌ای برای من فرستاد و در آن نوشته بود: «بسم اللَّه الرحمن الرحیم. این گوسفندان را برای فرزندم محمد المهدی عقیقه کن و خود و هر کس از شیعیان ما که یافتی، با گوارایی از آن بخورید.»

**[ترجمه]

و قال الشهید رحمه الله فی الدروس ولد علیه السلام بسرمن‌رأی یوم الجمعة لیلا خامس عشر شعبان سنة خمس و خمسین و مائتین و أمه صقیل و قیل نرجس و قیل مریم بنت زید العلویة.

**[ترجمه]شهید اول در کتاب «دروس» آورده است: «امام زمان علیه‌السّلام در روز جمعه پانزدهم ماه شعبان سال 255 هجری متولد گردیده. نام مادرش صقیل یا نرجس بوده و نیز گفته شده که نامش مریم، دختر زید علوی است.

**[ترجمه]

و عین الشیخ فی المصباحین و السید بن طاوس فی کتاب الإقبال و سائر مؤلفی کتب الدعوات ولادته علیه السلام فی النصف من شعبان و قال فی الفصول المهمة ولد علیه السلام بسرمن‌رأی لیلة النصف من شعبان سنة خمس و خمسین و مائتین

نُقِلَ مِنْ خَطِّ الشَّهِیدِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّیْلَةَ الَّتِی یُولَدُ فِیهَا الْقَائِمُ علیه السلام لَا یُولَدُ فِیهَا مَوْلُودٌ إِلَّا کَانَ مُؤْمِناً وَ إِنْ وُلِدَ فِی أَرْضِ الشِّرْکِ نَقَلَهُ اللَّهُ إِلَی الْإِیمَانِ بِبَرَکَةِ الْإِمَامِ علیه السلام.

**[ترجمه]همچنین شیخ در «مصباحین» و سید بن طاووس در کتاب «اقبال» و سایر مولفان کتب ادعیه، ولادت آن حضرت را در نیمه شعبان دانسته‌اند و در «الفصول المهمه» آمده است که حضرت حجت علیه‌السّلام، در سامرا و در شب نیمه شعبان سال 255 متولد شده است. به خط شهید (ره) از امام جعفر صادق علیه‌السّلام نقل کرده‌اند که آن حضرت فرمود: «در شبی که قائم آل محمد علیه‌السّلام متولد گردد، هر مولودی متولد شود با ایمان است و اگر در زمین شرک متولد گردد، خداوند به برکت وجود امام، او را به سرزمین ایمان منتقل خواهد کرد.» - . امالی طوسی: 412 -

**[ترجمه]

باب 2 أسمائه علیه السلام و ألقابه و کناه و عللها

الأخبار

«1»

ع، [علل الشرائع] الدَّقَّاقُ وَ ابْنُ عِصَامٍ مَعاً عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنِ الثُّمَالِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الْبَاقِرَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ لَسْتُمْ کُلُّکُمْ قَائِمِینَ بِالْحَقِّ قَالَ بَلَی قُلْتُ فَلِمَ سُمِّیَ الْقَائِمُ قَائِماً قَالَ لَمَّا قُتِلَ جَدِّیَ الْحُسَیْنُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ ضَجَّتِ الْمَلَائِکَةُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْبُکَاءِ وَ النَّحِیبِ وَ قَالُوا إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا أَ تَغْفُلُ

عَمَّنْ قَتَلَ صَفْوَتَکَ وَ ابْنَ صَفْوَتِکَ وَ خِیَرَتَکَ مِنْ خَلْقِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِمْ قَرُّوا مَلَائِکَتِی فَوَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَأَنْتَقِمَنَّ مِنْهُمْ وَ لَوْ بَعْدَ حِینٍ ثُمَّ کَشَفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنِ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیه السلام لِلْمَلَائِکَةِ فَسَرَّتِ الْمَلَائِکَةُ بِذَلِکَ فَإِذَا أَحَدُهُمْ قَائِمٌ یُصَلِّی فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ الْقَائِمِ أَنْتَقِمُ مِنْهُمْ.

**[ترجمه]علل الشرایع: ابو حمزه ثمالی می‌گوید: از حضرت امام محمد باقر علیه‌السّلام پرسیدم: «یا ابن رسول اللَّه! مگر شما ائمه، همه قائم به حق نیستید؟» فرمود بلی. عرض کردم: «پس چرا فقط امام زمان «قائم» نامیده شده؟» فرمود: «چون جدم امام حسین علیه‌السّلام شهید شد، فرشتگان به درگاه الهی گریستند و نالیدند و گفتند: «بار معبودا و ای سرور ما! آیا قاتلین بهترین برگزیدگان و زاده برگزیدگانت و بهترین بندگانت از میان خلق خود را به حال خویش وامی‌گذاری؟» خداوند به آنها وحی فرستاد که ای فرشتگان من، آرام گیرید! به عزت و جلالم سوگند که از آنها انتقام خواهم گرفت، هر چند بعد از گذشت زمان‌ها باشد. آنگاه خداوند، امامان اولاد امام حسین علیه‌السّلام را به آنها نشان داد و فرشتگان مسرور گشتند. یکی از آنها ایستاده بود و نماز می‌گذارد. خداوند فرمود: «به این قائم، از آنها انتقام می‌گیرم.» - . علل الشرائع 1 : 159 -

**[ترجمه]

«2»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: أَقْبَلَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ رَحِمَکَ اللَّهُ اقْبِضْ هَذِهِ الْخَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ فَضَعْهَا فِی مَوَاضِعِهَا فَإِنَّهَا زَکَاةُ مَالِی فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام بَلْ خُذْهَا أَنْتَ فَضَعْهَا فِی جِیرَانِکَ وَ الْأَیْتَامِ وَ الْمَسَاکِینِ وَ فِی إِخْوَانِکَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ إِنَّمَا یَکُونُ هَذَا إِذَا قَامَ قَائِمُنَا فَإِنَّهُ یَقْسِمُ بِالسَّوِیَّةِ وَ یَعْدِلُ فِی خَلْقِ الرَّحْمَنِ الْبَرِّ مِنْهُمْ وَ الْفَاجِرِ فَمَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُ فَقَدْ عَصَی اللَّهَ فَإِنَّمَا سُمِّیَ الْمَهْدِیَّ لِأَنَّهُ یُهْدَی لِأَمْرٍ خَفِیٍّ یَسْتَخْرِجُ التَّوْرَاةَ وَ سَائِرَ کُتُبِ اللَّهِ مِنْ غَارٍ بِأَنْطَاکِیَّةَ فَیَحْکُمُ بَیْنَ أَهْلِ التَّوْرَاةِ بِالتَّوْرَاةِ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْإِنْجِیلِ بِالْإِنْجِیلِ وَ بَیْنَ أَهْلِ الزَّبُورِ بِالزَّبُورِ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْفُرْقَانِ بِالْفُرْقَانِ وَ تُجْمَعُ إِلَیْهِ أَمْوَالُ الدُّنْیَا کُلُّهَا مَا فِی بَطْنِ الْأَرْضِ وَ ظَهْرِهَا فَیَقُولُ لِلنَّاسِ تَعَالَوْا إِلَی مَا قَطَعْتُمْ فِیهِ الْأَرْحَامَ وَ سَفَکْتُمْ فِیهِ الدِّمَاءَ وَ رَکِبْتُمْ فِیهِ مَحَارِمَ اللَّهِ فَیُعْطِی شَیْئاً لَمْ یُعْطِ أَحَدٌ کَانَ قَبْلَهُ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هُوَ رَجُلٌ مِنِّی اسْمُهُ کَاسْمِی یَحْفَظُنِی اللَّهُ فِیهِ وَ یَعْمَلُ بِسُنَّتِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا وَ نُوراً بَعْدَ مَا تَمْتَلِئُ ظُلْماً وَ جَوْراً وَ سُوءاً.

**[ترجمه]علل الشرایع: جابر می‌گوید: شخصی خدمت حضرت امام محمد باقر علیه‌السّلام رسید و من نیز حاضر بودم. عرض کرد: «خدای شما را رحمت کند، این پانصد درهم زکات من است، آن را بگیرید و به مصرفش برسانید.» امام فرمود: «خودت آن را بگیر و بین همسایگان و یتیمان و فقیران و برادران مسلمانت تقسیم کن، زیرا وجوب سپردن زکات به شخص امام، موقعی است که قائم ما ظهور کند و آن را به طور مساوی تقسیم کند و در میان بندگان نیک و بد، خدای رحمان به عدل حکومت کند. پس هر کس از او پیروی کند، اطاعت خدا را کرده و آن کس که از فرمانش سر بپیچد، از فرمان خدا سر پیچیده است. او را «مهدی» گویند، زیرا به امر پوشیده، هدایت می‌کند. او تورات (حقیقی) و سایر کتب آسمانی خدا را از غاری واقع در انطاکیه بیرون می‌آورد، آنگاه با پیروان تورات طبق تورات، با اهل انجیل طبق انجیل، با اهل زبور طبق زبور و با مسلمانان مطابق قرآن حکومت می‌کند. تمام اموال دنیا، آنچه در دل زمین و روی آن است نزد او جمع می‌شود و او به مردم خواهد گفت: «بیایید و اموالی را که به خاطر آن به جان هم افتاده و رشته خویشاوندی خود را از هم می‌گسستید، خونریزی‌ها می‌کردید و مرتکب محرمات الهی می‌شدید، از من بگیرید!» خداوند متعال مقامی به او می‌دهد که پیش از او به هیچ کس نداده است.» سپس امام محمد باقر علیه‌السّلام فرمود: «پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «قائم مردی است از من که همنام من است و خداوند مرا در وجود او حفظ و او به سنت من عمل می‌کند، و زمین را پس از آنکه انباشته از ظلم و جور و زشتی می‌شود، پر از عدل و داد و نور می‌گرداند.» - . علل الشرائع 1 : 159 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام إنما یکون هذا أی وجوب رفع الزکاة إلی الإمام و قوله یحکم بین أهل التوراة بالتوراة لا ینافی ما سیأتی من الأخبار فی أنه علیه السلام لا یقبل من أحد إلا الإسلام لأن هذا محمول علی أنه یقیم الحجة علیهم بکتبهم أو یفعل ذلک فی بدو الأمر قبل أن یعلو أمره و یتم حجته قوله علیه السلام یحفظنی الله فیه أی یحفظ حقی و حرمتی فی شأنه فیعینه و ینصره أو یجعله بحیث یعلم الناس حقه و حرمته لجده.

**[ترجمه]اینکه امام می‌فرماید «انما یکون هذا»، یعنی وجوب بردن زکات نزد امام. همچنین اینکه امام می‌فرماید «با اهل تورات طبق تورات حکومت می‌کند»، بر اساس اخباری که بعدا نقل می‌شود و می‌گوید که «آن حضرت فقط دین اسلام را از مردم می‌پذیرد»، منافات ندارد، زیرا در اینجا مقصود این است که بر پیروان هر کیشی با کتاب آسمانی خودشان اقامه حجت می‌کند یا آنکه این کار، در آغاز ظهور امام پیش از بالا گرفتن کار او و اتمام حجت او رخ می‌دهد. همچنین اینکه پیغمبر می‌فرماید «خداوند مرا در وجود او حفظ می‌کند»، به این معنی است که خداوند حق و احترام مرا در شأن او حفظ کرده و او را یاری و پشتیبانی می‌کند، یا او را به گونه ای قرار می‌دهد که اهل جهان، حقوق و احترام او را به خاطر جدش رسول خدا صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله خواهند شناخت.

**[ترجمه]

«3»

مع، [معانی الأخبار]: سُمِّیَ الْقَائِمُ علیه السلام قَائِماً لِأَنَّهُ یَقُومُ بَعْدَ موته [مَوْتِ] ذِکْرِهِ.

**[ترجمه]معانی الاخبار: شیخ صدوق می‌گوید: «از این جهت امام زمان علیه‌السّلام را «قائم» می‌گویند که پس از فراموش شدن نامش قیام می‌کند.» - . معانی الاخبار: 65 -

**[ترجمه]

«4»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الصَّقْرِ بْنِ دُلَفَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الْإِمَامَ بَعْدِی ابْنِی عَلِیٌّ أَمْرُهُ أَمْرِی وَ قَوْلُهُ قَوْلِی وَ طَاعَتُهُ طَاعَتِی وَ الْإِمَامَةُ بَعْدَهُ فِی ابْنِهِ الْحَسَنِ أَمْرُهُ أَمْرُ أَبِیهِ وَ قَوْلُهُ قَوْلُ أَبِیهِ وَ طَاعَتُهُ طَاعَةُ أَبِیهِ ثُمَّ سَکَتَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَنِ الْإِمَامُ بَعْدَ الْحَسَنِ فَبَکَی علیه السلام بُکَاءً شَدِیداً ثُمَّ قَالَ إِنَّ مِنْ بَعْدِ الْحَسَنِ ابْنَهُ الْقَائِمَ بِالْحَقِّ الْمُنْتَظَرَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ لِمَ سُمِّیَ الْقَائِمَ قَالَ لِأَنَّهُ یَقُومُ بَعْدَ مَوْتِ ذِکْرِهِ وَ ارْتِدَادِ أَکْثَرِ الْقَائِلِینَ بِإِمَامَتِهِ فَقُلْتُ لَهُ وَ لِمَ سُمِّیَ الْمُنْتَظَرَ قَالَ لِأَنَّ لَهُ غَیْبَةً تَکْثُرُ أَیَّامُهَا وَ یَطُولُ أَمَدُهَا فَیَنْتَظِرُ خُرُوجَهُ الْمُخْلِصُونَ وَ یُنْکِرُهُ الْمُرْتَابُونَ وَ یَسْتَهْزِئُ بِذِکْرِهِ الْجَاحِدُونَ وَ یَکْثُرُ فِیهَا الْوَقَّاتُونَ وَ یَهْلِکُ فِیهَا الْمُسْتَعْجِلُونَ وَ یَنْجُو فِیهَا الْمُسْلِمُونَ.

**[ترجمه]کمال الدین: صقر بن ابی دلف می‌گوید: از حضرت امام محمد تقی علیه‌السّلام شنیدم که می‌فرمود: «امام بعد از من، نامش علی است؛ امر او امر من و گفته او گفته من است؛ پیروی او پیروی من است؛ امامت بعد از او، در فرزندش حسن است؛ و امر و گفته و پیروی او، امر و گفته و پیروی پدرش است.» سپس حضرت ساکت شد. عرض کردم: «یا ابن رسول اللَّه! امام بعد از حسن کیست؟» حضرت سخت گریست و سپس فرمود: «بعد از حسن، فرزندش قائم به حق و منتظر است.» پرسیدم که چرا او را قائم می‌گویند؟ فرمود: «زیرا بعد از آنکه نامش از خاطره‌ها فراموش می‌شود و اکثر معتقدین به امامتش از دین خدا برمی‌گردند، قیام می‌کند.» عرض کردم: «چرا او را منتظر می‌گویند؟» فرمود: «زیرا او غیبتی دارد که ایامش زیاد و پایان آن طولانی است؛ مخلصان منتظر خروج او و شک‌کنندگان، منکر خروج او هستند؛ منکران، یاد او را به سخره می‌گیرند و تعیین کنندگان وقت ظهورش زیاد می‌شوند، پس عجله کنندگان در غیبت او نابود می‌شوند و اهل تسلیم در آن، نجات می‌یابند.» - . کمال الدین: 352 -

**[ترجمه]

«5»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی الْکُلَیْنِیُّ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع‌⁽¹⁾

حِینَ وُلِدَ الْحُجَّةُ زَعَمَ الظَّلَمَةُ أَنَّهُمْ یَقْتُلُونَنِی لِیَقْطَعُوا هَذَا النَّسْلَ فَکَیْفَ رَأَوْا قُدْرَةَ اللَّهِ وَ سَمَّاهُ الْمُؤَمَّلَ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: چون امام زمان علیه‌السّلام متولد شد، امام حسن عسکری علیه‌السّلام فرمود: «ستمکاران پنداشتند که مرا می‌کشند تا این نسل قطع شود. پس چگونه قدرت خداوند را دیدند؟» از این رو امام، آن مولود را «مُؤمّل» یعنی مورد آرزو یا مورد انتظار نامید.» - . غیبت طوسی: 223 -

**[ترجمه]

«6»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی الْفَضْلُ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُرَاسَانِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْمَهْدِیُّ وَ الْقَائِمُ وَاحِدٌ فَقَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ سُمِّیَ الْمَهْدِیَّ قَالَ لِأَنَّهُ یُهْدَی إِلَی کُلِّ أَمْرٍ خَفِیٍّ وَ سُمِّیَ الْقَائِمَ لِأَنَّهُ یَقُومُ بَعْدَ مَا یَمُوتُ إِنَّهُ یَقُومُ بِأَمْرِ عَظِیمٍ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابی سعید خراسانی می‌گوید: به حضرت صادق علیه‌السّلام عرض کردم: «آیا مهدی و قائم یکی است؟» فرمود آری. عرض کردم: «چرا او را مهدی می‌گویند؟» فرمود: «زیرا برای هر امر پوشیده‌ای راهنمایی قرار داده شده و از این جهت او را قائم می‌گویند که در زمانی که ( یاد او) می‌میرد، قیام می‌کند و همانا او قیام به امر عظیمی می‌کند.» - . غیبت طوسی: 471 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام بعد ما یموت أی ذکره أو یزعم الناس.

**[ترجمه]اینکه حضرت می‌فرماید« بعد ما یموت»، یعنی یاد او می‌میرد یا اینکه مردم می‌پندارند که او مرده است.

**[ترجمه]

«7»

شا، [الإرشاد] رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ علیه السلام دَعَا النَّاسَ إِلَی الْإِسْلَامِ جَدِیداً وَ هَدَاهُمْ إِلَی أَمْرٍ قَدْ دَثَرَ وَ ضَلَّ عَنْهُ الْجُمْهُورُ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ الْقَائِمُ مَهْدِیّاً لِأَنَّهُ یُهْدَی إِلَی أَمْرٍ مَضْلُولٍ عَنْهُ وَ سُمِّیَ الْقَائِمَ لِقِیَامِهِ بِالْحَقِّ.

**[ترجمه]ارشاد: امام جعفر صادق علیه‌السّلام فرمود: «هنگامی که قائم علیه‌السّلام قیام کند، مجددا مردم را به اسلام دعوت می‌کند و به اموری که از بین رفته و کمرنگ شده، هدایت می‌کند و اکثر مردم نسبت به او دچار ضلالت می‌شوند؛ چون قائم علیه‌السّلام از جانب خداوند به امور گم شده راهنمایی می‌شود، او را «مهدی» می‌گویند و به لحاظ اینکه به طرفداری حق قیام می‌کند، او را «قائم» می‌نامند.» - . ارشاد: 364 -

**[ترجمه]

«8»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً⁽²⁾قَالَ الْحُسَیْنُ فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ

کانَ مَنْصُوراً قَالَ سَمَّی اللَّهُ الْمَهْدِیَّ الْمَنْصُورَ کَمَا سُمِیَّ أَحْمَدُ وَ مُحَمَّدٌ و محمود [مَحْمُوداً] وَ کَمَا سُمِّیَ عِیسَی الْمَسِیحَ علیه السلام.

**[ترجمه]تفسیر فرات کوفی: امام محمد باقر علیه‌السّلام در تفسیر آیه شریفه: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً» - . اسراء / 33 - ، {و هرکس مظلوم کشته شود، به سرپرست وی قدرتی داده‌ایم} فرمود: «او حسین بن علی علیه‌السّلام است» و در تفسیر آیه: «فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً»، {پس [او] نبایددرقتل زیاده‌روی کند، زیرا او [ازطرف شرع] یاری شده است}، فرمود: «خداوند مهدی را منصور نامیده، چنان که خداوند احمد و محمد را محمود و عیسی را مسیح خوانده است.» - . تفسیر فرات کوفی 1 : 240 -

**[ترجمه]

«9»

کشف، [کشف الغمة] قَالَ ابْنُ الْخَشَّابِ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی الطُّوسِیُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَدِیٍّ قَالَ: یُقَالُ کُنْیَةُ الْخَلَفِ الصَّالِحِ أَبُو الْقَاسِمِ وَ هُوَ ذُو الِاسْمَیْنِ.

**[ترجمه]کشف الغمة: قاسم بن عدی می‌گوید: «گفته شده که کنیه خلف صالح، یعنی امام عصر علیه‌السّلام، ابوالقاسم است و او دو اسمی است.» - . کشف الغمة 2 : 475 -

**[ترجمه]

أقول

قد سبق أسماؤه علیه السلام فی الباب السابق و سیأتی فی باب من رآه علیه السلام و غیره.

**[ترجمه]در باب سابق اسامی حضرت ذکر شد و در باب «کسانی که آن حضرت را دیده‌اند» و ابواب دیگر هم ذکر خواهد شد .

**[ترجمه]

باب 3 النهی عن التسمیة

الأخبار

«1»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَثْعَمِیِّ عَنِ الضُّرَیْسِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْکَابُلِیِّ قَالَ: لَمَّا مَضَی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ دَخَلْتُ عَلَی مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ علیه السلام فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ عَرَفْتَ انْقِطَاعِی إِلَی أَبِیکَ وَ أُنْسِی بِهِ وَ وَحْشَتِی مِنَ النَّاسِ قَالَ صَدَقْتَ یَا بَا خَالِدٍ تُرِیدُ مَا ذَا قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ وَصَفَ لِی أَبُوکَ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْرِ بِصِفَةٍ لَوْ رَأَیْتُهُ فِی بَعْضِ الطُّرُقِ لَأَخَذْتُ بِیَدِهِ قَالَ فَتُرِیدُ مَا ذَا یَا بَا خَالِدٍ قَالَ أُرِیدُ أَنْ تُسَمِّیَهُ لِی حَتَّی أَعْرِفَهُ بِاسْمِهِ فَقَالَ سَأَلْتَنِی وَ اللَّهِ یَا بَا خَالِدٍ عَنْ سُؤَالٍ مُجْهِدٍ وَ لَقَدْ سَأَلْتَنِی عَنْ أَمْرٍ مَا لَوْ کُنْتُ مُحَدِّثاً بِهِ أَحَداً لَحَدَّثْتُکَ وَ لَقَدْ سَأَلْتَنِی عَنْ أَمْرٍ لَوْ أَنَّ بَنِی فَاطِمَةَ عَرَفُوهُ حَرَصُوا عَلَی أَنْ یَقْطَعُوهُ بَضْعَةً بَضْعَةً.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: ابو خالد کابلی می‌گوید: بعد از رحلت حضرت امام زین العابدین علیه‌السّلام، خدمت امام محمد باقر علیه‌السّلام رسیدم و عرض کردم: «فدایت گردم! از اخلاص و انس من نسبت به پدر بزرگوارتان و ترسی که از دشمنان داشتم اطلاع دارید؟» فرمود: «بلی، مقصود چیست؟» عرض کردم: «فدایتان شوم! پدر بزرگوارتان طوری صاحب الامر را برای من توصیف فرمود که اگر او را در راهی ببینم، دستش را می‌گیرم.» امام فرمود: «ای ابو خالد! مقصودت چیست؟» گفتم: «می‌خواهم نام او را بفرمایید تا او را با نام بشناسم.» فرمود: «ای ابو خالد! به خدا قسم سؤال دشواری از من پرسیدی! و از امری از من سؤال کردی که اگر برای دیگری گفته بودم، به تو نیز می‌گفتم. از من مطلبی پرسیدی که اگر برخی از اولاد فاطمه علیهاالسّلام بدانند، طمع می‌کنند که او را قطعه قطعه کنند.» - . غیبت نعمانی: 288 -

**[ترجمه]

«2»

نی، [الغیبة] للنعمانی أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیَّ علیه السلام یَقُولُ: الْخَلَفُ مِنْ بَعْدِ الْحَسَنِ ابْنِی فَکَیْفَ لَکُمْ بِالْخَلَفِ مِنْ بَعْدِ الْخَلَفِ قُلْتُ وَ لِمَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ فَقَالَ لِأَنَّکُمْ لَا تَرَوْنَ شَخْصَهُ وَ لَا یَحِلُّ لَکُمْ ذِکْرُهُ بِاسْمِهِ قُلْتُ فَکَیْفَ نَذْکُرُهُ فَقَالَ قُولُوا الْحُجَّةُ

مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ سَلَامُهُ.

ک، [إکمال الدین] ابن الولید عن سعد: مثله- غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی سعد: مثله- نص، [کفایة الأثر] علی بن محمد السندی عن محمد بن الحسن عن سعد: مثله

**[ترجمه]کمال الدین: ابو هاشم جعفری می‌گوید: شنیدم که امام علی النقی علیهماالسّلام فرمود: «جانشین من فرزندم حسن است، ولی چگونه خواهد بود برای شما وضع جانشین او؟» گفتم: «مگر چه می‌شود خدا مرا فدایت گرداند؟» فرمود: «شما او را نمی‌بینید و روا نیست که نام او را ببرید.» پرسیدم: «پس چگونه او را نام ببریم؟» فرمود: «بگویید حجت از آل محمد صلوات اللَّه و سلامه علیه.» - . کمال الدین: 588 -

در کمال الدین - . کمال الدین: 355 - و غیبت شیخ - . غیبت طوسی: 202 - و کفایة الاثر - . کفایة الاثر: 284 - ، مثل این حدیث نقل شده است.

**[ترجمه]

أقول

قد مر فی بعض أخبار اللوح التصریح باسمه علیه السلام فقال الصدوق رحمه الله جاء هذا الحدیث هکذا بتسمیة القائم علیه السلام و الذی أذهب إلیه النهی عن تسمیته علیه السلام.

**[ترجمه]در بعضی از اخبار لوح، تصریح به اسم حضرت علیه‌السّلام شده است. شیخ صدوق رحمه الله می‌گوید: «این حدیث این چنین نام قائم علیه‌السّلام را آورده، ولی آنچه عقیده من است، نهی از بردنِ نام آن حضرت علیه‌السّلام است.»

**[ترجمه]

«3»

ید، [التوحید] الدَّقَّاقُ وَ الْوَرَّاقُ مَعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الصُّوفِیِّ عَنِ الرُّویَانِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ فِی الْقَائِمِ علیه السلام: لَا یَحِلُّ ذِکْرُهُ بِاسْمِهِ حَتَّی یَخْرُجَ فَیَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً الْخَبَرَ.

**[ترجمه]توحید صدوق: امام علی النقی علیه‌السّلام درباره قائم علیه‌السّلام فرمود: «جایز نیست نام امام زمان برده شود، تا زمانی که ظهور کند و جهان را پر از عدل و داد گرداند، بعد از آنکه زمین پر از ظلم و ستم شده باشد» تا آخر حدیث. - . توحید صدوق: 81 -

**[ترجمه]

«4»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی الْخَامِسُ مِنْ وُلْدِ السَّابِعِ یَغِیبُ عَنْکُمْ شَخْصُهُ وَ لَا یَحِلُّ لَکُمْ تَسْمِیَتُهُ.

**[ترجمه]کمال الدین: امام جعفر صادق علیه‌السّلام فرمود: «مهدی از فرزندان من و فرزند پنجم امام هفتم است. او از نظرها غایب شود و جایز نیست که او را به نام، یاد کنید.» - . کمال الدین: 313 -

در کمال الدین به سند دیگری نیز مثل این حدیث از امام صادق علیه‌السّلام نقل شده است - . کمال الدین: 313 - .

**[ترجمه]

«5»

ک، [إکمال الدین] الدقاق عن الأسدی عن سهل عن ابن محبوب عن عبد العزیز العبدی عن ابن أبی یعفور عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله.

ک، [إکمال الدین] الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ ذِکْرِ الْقَائِمِ علیه السلام: یَخْفَی عَلَی النَّاسِ وِلَادَتُهُ وَ لَا یَحِلُّ لَهُمْ تَسْمِیَتُهُ حَتَّی یُظْهِرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَیَمْلَأَ بِهِ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً.

**[ترجمه]کمال الدین: امام موسی بن جعفر علیهماالسّلام هنگام سخن درباره قائم علیه‌السّلام فرمود: «ولادت او بر مردم پوشیده می‌ماند و جایز نیست او را به نام یاد کنند، تا موقعی که خداوند او را ظاهر گرداند و به وسیله او، زمین را که انباشته از ظلم و ستم شده، از عدل و داد پر کند.» - . کمال الدین: 344 -

**[ترجمه]

بیان

هذه التحدیدات مصرحة فی نفی قول من خص ذلک بزمان الغیبة الصغری تعویلا علی بعض العلل المستنبطة و الاستبعادات الوهمیة.

**[ترجمه]این نهی‌های صریح از بردن نام حضرت، مخالف صریح قول کسانی است که می‌گویند: تنها در زمان غیبت صغری بردن نام امام زمان جایز نبوده و به عللی که خود استنباط کرده‌اند، به اوهام خود که آن را بعید شمرده اند، اعتماد کرده‌اند.

**[ترجمه]

«6»

ک، [إکمال الدین] السِّنَانِیُّ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: الْقَائِمُ هُوَ الَّذِی یَخْفَی عَلَی النَّاسِ وِلَادَتُهُ وَ یَغِیبُ عَنْهُمْ شَخْصُهُ

وَ یَحْرُمُ عَلَیْهِمْ تَسْمِیَتُهُ وَ هُوَ سَمِیُّ رَسُولِ اللَّهِ وَ کَنِیُّهُ الْخَبَرَ.

نص، [کفایة الأثر] أبو عبد الله الخزاعی عن الأسدی: مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: امام محمد تقی علیه‌السّلام فرمود: «قائم کسی است که میلادش بر مردم پوشیده می‌ماند، خودش غایب می‌شود، بردن نامش حرام است و خود همنام و هم کنیه رسول خداست.» - . کمال الدین: 352 -

در کفایةالاثر نیز مثل این روایت نقل شده است. - . کفایة الاثر: 277 -

**[ترجمه]

«7»

ک، [إکمال الدین] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنِ الْحِمْیَرِیِّ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عِنْدَ الْعَمْرِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ لِلْعَمْرِیِّ إِنِّی أَسْأَلُکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ إِبْرَاهِیمَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی هَلْ رَأَیْتَ صَاحِبِی قَالَ نَعَمْ وَ لَهُ عُنُقٌ مِثْلُ ذِی وَ أَشَارَ بِیَدَیْهِ جَمِیعاً إِلَی عُنُقِهِ قَالَ قُلْتُ فَالاسْمُ قَالَ إِیَّاکَ أَنْ تَبْحَثَ عَنْ هَذَا فَإِنَّ عِنْدَ الْقَوْمِ أَنَّ هَذَا النَّسْلَ قَدِ انْقَطَعَ.

**[ترجمه]کمال الدین: حمیری می‌گوید: با احمد بن اسحاق نزد عثمان بن سعید عمری (نائب خاص امام زمان علیه‌السّلام) بودیم. من به عثمان بن سعید گفتم: «من سؤالی از شما دارم؛ همان طور که خداوند در قصه حضرت ابراهیم می‌فرماید: «أَوَ لَم ْتُؤْمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبی»، {مگر ایمان نداری؟ ابراهیم گفت: ایمان دارم ولی می‌خواهم اطمینان قلبی پیدا کنم}، من نیز از شما می‌پرسم، آیا امام زمان را دیده‌ای؟» گفت: «آری دیده‌ام و گردن او نیز مانند این است» و با دو دست خود اشاره به گردن خود کرد. پرسیدم: «نام مبارکش چیست؟» گفت: «از پرسش این مطلب بپرهیز، زیرا در نزد دشمنان ما مسلم شده که نسل عترت طاهره، قطع گردیده است.» - . کمال الدین: 475 -

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِیِّ قَالَ: سَأَلَنِی أَصْحَابُنَا بَعْدَ مُضِیِّ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنْ أَسْأَلَ عَنِ الِاسْمِ وَ الْمَکَانِ فَخَرَجَ الْجَوَابُ إِنْ دَلَلْتُهُمْ عَلَی الِاسْمِ أَذَاعُوهُ وَ إِنْ عَرَفُوا الْمَکَانَ دَلُّوا عَلَیْهِ.

**[ترجمه]کافی: ابو عبداللَّه صالحی می‌گوید: بعد از رحلت امام حسن عسکری علیه‌السّلام، شیعیان از من خواستند که به توسط نواب امام زمان علیه‌السّلام، از نام و محل حضرت جویا شوم. من نیز سؤال کردم و این جواب صادر گشت: «اگر بگویم نامم چیست، شهرت می‌دهند و اگر جایم را بشناسند، مردم را بدان جا راهنمایی می‌کنند.» - . کافی 1 : 195 -

**[ترجمه]

«9»

ک، [إکمال الدین] الْمُظَفَّرُ الْعَلَوِیُّ عَنِ ابْنِ الْعَیَّاشِیِّ وَ حَیْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ آدَمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَلْخِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الدَّقَّاقِ وَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ مَعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَاصِمٍ الْکُوفِیِّ قَالَ: خَرَجَ فِی تَوْقِیعَاتِ صَاحِبِ الزَّمَانِ علیه السلام مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ سَمَّانِی فِی مَحْفِلٍ مِنَ النَّاسِ.

**[ترجمه]کمال الدین: علی بن عاصم کوفی می‌گوید: در توقیعاتی که از ناحیه مقدسه امام زمان علیه‌السّلام صادر گشته، نوشته بود: «هر کس در محفلی مرا به نام یاد کند، ملعون است ملعون.» - 1. کمال الدین: 438 -

**[ترجمه]

«10»

ک، [إکمال الدین] مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَلِیٍّ مُحَمَّدَ بْنَ هَمَّامٍ یَقُولُ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عُثْمَانَ الْعَمْرِیَّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ یَقُولُ: خَرَجَ تَوْقِیعٌ بِخَطٍّ أَعْرِفُهُ مَنْ سَمَّانِی فِی مَجْمَعٍ مِنَ النَّاسِ بِاسْمِی فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ.

**[ترجمه]کمال الدین: ابو علی محمد بن همام می‌گوید: از محمد بن عثمان عمری قدس اللَّه روحه شنیدم که می‌گفت: «توقیعی به خطی که آن را می‌شناسم، به این عبارت صادر شد که: «هر کس در محفلی مرا به نام یاد کند، لعنت خدا بر او باد.» - . کمال الدین: 438 -

**[ترجمه]

«11»

ک، [إکمال الدین] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ رَجُلٌ لَا یُسَمِّیهِ بِاسْمِهِ إِلَّا کَافِرٌ.

**[ترجمه]کمال الدین: حضرت صادق علیه‌السّلام فرمود: «صاحب این امر مردی است که جز شخص کافر، کسی او را به نام یاد نمی‌کند.» - . کمال الدین: 587 -

**[ترجمه]

«12»

ک، [إکمال الدین] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الْقَائِمِ فَقَالَ لَا یُرَی جِسْمُهُ وَ لَا یُسَمَّی بِاسْمِهِ.

**[ترجمه]کمال الدین: ریّان بن صلت می‌گوید: راجع به ولی عصر از حضرت امام رضا علیه‌السّلام سؤال کردم. فرمود: «جسمش دیده نمی‌شود و نامش را نمی‌برند.» - . کمال الدین: 587 -

**[ترجمه]

«13»

ک، [إکمال الدین] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلَ عُمَرُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ

علیه السلام عَنِ الْمَهْدِیِّ قَالَ یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ أَخْبِرْنِی عَنِ الْمَهْدِیِّ مَا اسْمُهُ قَالَ أَمَّا اسْمُهُ فَلَا إِنَّ حَبِیبِی وَ خَلِیلِی عَهِدَ إِلَیَّ أَنْ لَا أُحَدِّثَ بِاسْمِهِ حَتَّی یَبْعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ مِمَّا اسْتَوْدَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ فِی عِلْمِهِ.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی سعد: مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: امام باقر علیه‌السّلام فرمود: عمر بن الخطاب از حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام درباره مهدی پرسید و گفت: «ای پسر ابی طالب! درباره مهدی به من خبر بده که نامش چیست؟» فرمود: نامش را نمی‌گویم، زیرا حبیب و خلیلم رسول خدا، با من پیمان بسته که نام او را به کسی نگویم تا زمانی که خداوند او را برانگیزد. و این از اسراری است که خداوند نزد پیغمبرش ودیعه گذارده بود.» - . کمال الدین: 587 -

در غیبت شیخ نیز این روایت آمده است. - . غیبت طوسی: 470 -

**[ترجمه]

باب 4 صفاته صلوات الله علیه و علاماته و نسبه

الأخبار

«1»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَغْدَادِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ بَکْرِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَصْرِیِّ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهم السلام قَالَ: لَا یَکُونُ الْقَائِمُ إِلَّا إِمَامَ بْنَ إِمَامٍ وَ وَصِیَّ بْنَ وَصِیٍّ.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: امام حسن عسکری علیه‌السّلام فرمود: «قائم نیست مگر امام، فرزند امام و وصی فرزند وصی.» - . عیون اخبارالرضا 2 : 138 -

**[ترجمه]

«2»

ک، [إکمال الدین] أَحْمَدُ بْنُ هَارُونَ وَ ابْنُ شَاذَوَیْهِ وَ ابْنُ مَسْرُورٍ وَ جَعْفَرُ بْنُ الْحُسَیْنِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ وَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ هِلَالٍ الضَّبِّیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ شِیعَتَکَ بِالْعِرَاقِ کَثِیرٌ وَ وَ اللَّهِ مَا فِی أَهْلِ الْبَیْتِ مِثْلُکَ کَیْفَ لَا تَخْرُجُ فَقَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَطَاءٍ قَدْ أَمْکَنْتَ الْحِشْوَةَ مِنْ أُذُنَیْکَ وَ اللَّهِ مَا أَنَا بِصَاحِبِکُمْ قُلْتُ فَمَنْ صَاحِبُنَا قَالَ انْظُرُوا مَنْ تَخْفَی عَلَی النَّاسِ وِلَادَتُهُ فَهُوَ صَاحِبُکُمْ.

**[ترجمه]کمال الدین: عبداللَّه بن عطا می‌گوید: به حضرت امام محمد باقرعلیه‌السّلام عرض کردم: «شیعیان شما در عراق بسیارند. به خدا در اهل بیت کسی چون شما نیست، چرا قیام نمی‌فرمایید؟» فرمود: « ای عبداللَّه بن عطا! حرف‌های بیهوده به گوش خود راه داده‌ای. به خدا قسم من صاحب شما نیستم.» پرسیدم: «پس صاحب ما کیست؟» فرمود: «متوجه باشید آن کس که میلادش بر مردم پوشیده است، او صاحب شماست.» - . کمال الدین: 304 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری فلان من حشوة بنی فلان بالکسر أی من رذالهم.

**[ترجمه]جوهری می‌گوید: فلانی از حشوه بنی فلان است، یعنی از کم مایگان آنهاست.

**[ترجمه]

أقول

أی تسمع کلام أراذل الشیعة و تقبل منهم فی توهمهم أن لنا أنصارا کثیرة و أنه لا بد لنا من الخروج و أنی القائم الموعود.

**[ترجمه]منظور امام این است که سخنان شیعیان کم مایه را شنیده و خیالات آنها را باور کرده‌ای که ما یاران فراوان داریم و باید قیام کنیم. ما کجا و آن قائم موعود کجا؟

**[ترجمه]

«3»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمُقْرِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ بَکَّارِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سُفْیَانَ الْجَرِیرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی یَقُولُ: وَ اللَّهِ

لَا یَکُونُ الْمَهْدِیُّ أَبَداً إِلَّا مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیه السلام.

**[ترجمه]غیبت طوسی: سفیان جریری می‌گوید: از محمد بن عبدالرحمن بن ابی لیلی شنیدم که می‌گفت: «به خدا قسم که مهدی موعود، حتما از دودمان حسین علیه‌السّلام است.» - . غیبت طوسی: 188 -

**[ترجمه]

«4»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْجَرِیرِیِّ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ الزُّبَیْرِ قَالَ سَمِعْتُ زَیْدَ بْنَ عَلِیٍّ علیه السلام یَقُولُ: الْمُنْتَظَرُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ فِی ذُرِّیَّةِ الْحُسَیْنِ وَ فِی عَقِبِ الْحُسَیْنِ وَ هُوَ الْمَظْلُومُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ قَالَ وَلِیُّهُ رَجُلٌ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ مِنْ عَقِبِهِ ثُمَّ قَرَأَ وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ‌⁽¹⁾سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ‌⁽²⁾قَالَ سُلْطَانُهُ فِی حُجَّتِهِ عَلَی جَمِیعِ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ حَتَّی یَکُونَ لَهُ الْحُجَّةُ عَلَی النَّاسِ وَ لَا یَکُونَ لِأَحَدٍ عَلَیْهِ حُجَّةٌ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: زید بن علی بن الحسین علیهماالسلام می‌گوید: «این منتظر، از دودمان حسین بن علی علیهماالسلام و در ذریه حسین و در پشت حسین است. حسین نیز آن مظلومی است که خداوند می‌فرماید: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ»، {هر کس مظلوم کشته شود، ما برای سرپرست او سلطه‌ای قرار داده‌ایم.} ولیّ حسین، مردی از دودمان و پشت اوست. سپس این آیه را خواند: «وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ» - . زخرف / 28 - ، {آن را کلمه ای پایدار در پشت او قرار داد} «سُلطاناً فَلایُسرِف فی القتلِ» - . انعام / 115[3] - ، {سلطه قرار دادیم، پس نباید در کشتن اسراف کند.} سلطه حسین بر کشندگانش، در حجت خدا بر تمام خلق خداست، تا آنکه حجت و سلطنت الهی از آن او باشد و کسی را بر وی حجت و سلطه‌ای نباشد.» - . غیبت طوسی: 188 -

**[ترجمه]

«5»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی ابْنُ مُوسَی عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَالِکٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی الْمِنْبَرِ: یَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِی فِی آخِرِ الزَّمَانِ أَبْیَضُ مُشْرَبٌ حُمْرَةً مُبْدَحُ الْبَطْنِ عَرِیضُ الْفَخِذَیْنِ عَظِیمٌ مُشَاشُ الْمَنْکِبَیْنِ بِظَهْرِهِ شَامَتَانِ شَامَةٌ عَلَی لَوْنِ جِلْدِهِ وَ شَامَةٌ عَلَی شِبْهِ شَامَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَهُ اسْمَانِ اسْمٌ یَخْفَی وَ اسْمٌ یَعْلُنُ فَأَمَّا الَّذِی یَخْفَی فَأَحْمَدُ وَ أَمَّا الَّذِی یَعْلُنُ فَمُحَمَّدٌ فَإِذَا هَزَّ رَایَتَهُ أَضَاءَ لَهَا مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رُءُوسِ الْعِبَادِ فَلَا یَبْقَی مُؤْمِنٌ إِلَّا صَارَ قَلْبُهُ أَشَدَّ مِنْ زُبَرِ الْحَدِیدِ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ قُوَّةَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا وَ لَا یَبْقَی مَیِّتٌ إِلَّا دَخَلَتْ عَلَیْهِ تِلْکَ الْفَرْحَةُ فِی قَلْبِهِ وَ فِی قَبْرِهِ وَ هُمْ یَتَزَاوَرُونَ فِی قُبُورِهِمْ وَ یَتَبَاشَرُونَ بِقِیَامِ الْقَائِمِ علیه السلام.

**[ترجمه]کمال الدین: امام محمد باقر علیه‌السّلام از پدرش، از جدش امیرالمؤمنین علیهم السّلام روایت می‌کند که آن حضرت بر منبر فرمود: «مردی از دودمان من در آخرالزمان ظهور می‌کند که رنگش سفید مایل به سرخی، شکمش فراخ، ران‌هایش پهن، استخوان شانه‌هایش درشت و در پشت وی دو خال است: یکی به رنگ پوست بدنش و دیگری شبیه خال پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله. وی دو نام نیز دارد: یکی مخفی و دیگری ظاهر. نام مخفی او احمد و نام ظاهرش محمد است. چون پرچم خود را به اهتزاز درآورد، می‌بینی مابین شرق و غرب عالم برایش نورانی می‌شود و دستش را بر سر مردم می‌گذارد. پس دل‌های تمام مومنان، از پاره‌های آهن سخت‌تر می‌شود و خدا به آنها قوت چهل مرد را می‌دهد و هیچ میتی نمی‌ماند مگر اینکه آن سرور، در قلبش و در قبرش داخل می‌شود، و مردگان در قبور به زیارت همدیگر می‌روند و به قیام قائم علیه‌السّلام بشارت می‌دهند.» - . کمال الدین: 592 -

**[ترجمه]

بیان

مبدح البطن أی واسعة و عریضة قال الفیروزآبادی البداح کسحاب المتسع من الأرض أو اللینة الواسعة و البدح بالکسر الفضاء الواسع و امرأة بیدح بادن و الأبدح الرجل الطویل السمین و العریض الجنبین من الدواب و قال المشاشة بالضم رأس العظم الممکن المضغ و الجمع مشاش و الشامة علامة تخالف البدن الذی هی فیه و هی هنا إما بأن تکون أرفع من سائر الأجزاء أو أخفض و إن لم تخالف

فی اللون.

**[ترجمه]«مبدح البطن» یعنی کسی که شکمی واسع و عریض دارد. فیروزآبادی می‌گوید: «بداح» بر وزن سحاب، زمین وسیع یا بالش بزرگ را می‌گویند و «بدح» به کسر باء، به معنای فضای وسیع است. نیز زن بیدح، یعنی زن درشت هیکل و ابدح، مرد بلند قامت و چاق را می‌گویند و حیوان ابدح، چارپای عریض و درشت اندام است. همچنین فیروزآبادی گفته است: «مشاشه» به ضم میم، غضروف سر استخوان است که قابل جویدن است و جمع آن مشاش است و «شامه»، علامتی است که بر خلاف رنگ پوست بدن است و در این جا به این معناست که یا بلندتر از سایر اجزاست و یا فرورفته‌تر از آنها، اگر چه از نظر رنگ، مخالف پوست بدن نباشد.

**[ترجمه]

«6»

ک، [إکمال الدین] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعِلْمَ بِکِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله یَنْبُتُ فِی قَلْبِ مَهْدِیِّنَا کَمَا یَنْبُتُ الزَّرْعُ عَنْ أَحْسَنِ نَبَاتِهِ فَمَنْ بَقِیَ مِنْکُمْ حَتَّی یَلْقَاهُ فَلْیَقُلْ حِینَ یَرَاهُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ الرَّحْمَةِ وَ النُّبُوَّةِ وَ مَعْدِنَ الْعِلْمِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ التَّسْلِیمَ عَلَی الْقَائِمِ علیه السلام أَنْ یُقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا بَقِیَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ.

**[ترجمه]کمال الدین: امام محمد باقر علیه‌السّلام فرمود: علم به کتاب خدای عزوجل و سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله، در دل مهدی ما می‌روید، همان گونه که زرع از نیکوترین گیاهش می‌روید. پس هر کس از شما شیعیان زنده بماند و او را ملاقات کند، باید هنگام رؤیت آن حضرت بگوید: «سلام بر شما ای اهل بیت رحمت و نبوت و معدن علم و جایگاه رسالت.» و روایت شده که در سلام بر قائم علیه‌السّلام، گفته شود: «سلام بر تو ای بقیه خدا در زمین او.» - . کمال الدین: 593 -

**[ترجمه]

«7»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی سَعْدٌ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: سَایَرَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْمَهْدِیِّ مَا اسْمُهُ فَقَالَ أَمَّا اسْمُهُ فَإِنَّ حَبِیبِی عَهِدَ إِلَیَّ أَنْ لَا أُحَدِّثَ بِاسْمِهِ حَتَّی یَبْعَثَهُ اللَّهُ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ صِفَتِهِ قَالَ هُوَ شَابٌّ مَرْبُوعٌ حَسَنُ الْوَجْهِ حَسَنُ الشَّعْرِ یَسِیلُ شَعْرُهُ عَلَی مَنْکِبَیْهِ وَ نُورُ وَجْهِهِ یَعْلُو سَوَادَ لِحْیَتِهِ وَ رَأْسِهِ بِأَبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ.

نی، [الغیبة] للنعمانی عن عمرو بن شمر: مثله.

**[ترجمه]غیبت طوسی: امام محمد باقر علیه‌السّلام فرمود: عمر بن الخطاب نزد امیر مؤمنان علیه‌السّلام رفت و گفت: «مرا از نام مهدی باخبر ساز که چیست.» فرمود: «اما نامش، حبیبم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با من پیمان بسته که نام او را به کسی نگویم، تا زمانی که خداوند او را برانگیزد.» گفت: «مرا از صفات او خبر دهید!» فرمود: «جوانی است چهارشانه، نیکو رو و خوش مو که مویش تا پشت دوشش می‌ریزد و نور رخسارش، محاسن سیاه و موی سرش را تحت الشعاع قرار داده، پدرم فدای فرزند بهترین کنیزها!» - . غیبت طوسی: 470 -

در «غیبت» نعمانی نیز مثل این حدیث ذکر شده است.

**[ترجمه]

«8»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَلَانِسِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ هِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: خَرَجْتُ حَاجّاً مِنْ وَاسِطٍ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَسَأَلَنِی عَنِ النَّاسِ وَ الْأَسْعَارِ فَقُلْتُ تَرَکْتُ النَّاسَ مَادِّینَ أَعْنَاقَهُمْ إِلَیْکَ لَوْ خَرَجْتَ لَاتَّبَعَکَ الْخَلْقُ فَقَالَ یَا ابْنَ عَطَاءٍ أَخَذْتَ تَفْرُشُ أُذُنَیْکَ لِلنَّوْکَی لَا وَ اللَّهِ مَا أَنَا بِصَاحِبِکُمْ وَ لَا یُشَارُ إِلَی رَجُلٍ مِنَّا بِالْأَصَابِعِ وَ یُمَطُّ إِلَیْهِ بِالْحَوَاجِبِ إِلَّا مَاتَ قَتِیلًا أَوْ حَتْفَ أَنْفِهِ قُلْتُ وَ مَا حَتْفُ أَنْفِهِ قَالَ یَمُوتُ بِغَیْظِهِ عَلَی فِرَاشِهِ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ مَنْ لَا یُؤْبَهُ لِوِلَادَتِهِ قُلْتُ وَ مَنْ لَا یُؤْبَهُ لِوِلَادَتِهِ قَالَ انْظُرْ مَنْ لَا یَدْرِی النَّاسُ أَنَّهُ وُلِدَ أَمْ لَا فَذَاکَ صَاحِبُکُمْ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: عبداللَّه بن عطا می‌گوید: از شهر واسط به آهنگ حج خارج شدم. پس به خدمت امام محمد باقر علیه‌السّلام رسیدم. حضرت از من درباره اوضاع مردم و قیمت اجناس سؤال فرمود. عرض کردم: «مردم را ترک گفتم، در حالی که گردن‌هایشان را برای شما کشیده بودند ( و منتظر قیام شما بودند). اگر قیام کنید، مردم از شما تبعیت می‌کنند.» فرمود: «ای پسر عطا! گوشَت را به حرف احمقان سپرده ای؟ نه! به خدا قسم من صاحب شما نیستم. به هر مردی از ما که با انگشت و ابرو به او اشاره شود، یا کشته می‌شود یا به مرگ طبیعی می‌میرد!» پرسیدم: «به چه مرگ طبیعی می‌میرد؟» فرمود: «در اثر خشم خود در بسترش می‌میرد، تا اینکه خدا کسی را که متوجه ولادت او نمی‌شوند، بر می‌انگیزد.» گفتم: «چه کسی را متوجه ولادتش نمی‌شوند؟» فرمود: «به کسی بنگر که مردم نمی‌دانند متولد شده یا نشده، همو صاحب توست!» - . غیبت نعمانی: 168 -

**[ترجمه]

بیان

النوکی الحمقی و قال الجوهری مط حاجبیه أی مدهما⁽¹⁾قوله

قلت و من لا یؤبه أی ما معناه و یحتمل أن یکون سقط لفظة من من النساخ لتوهم التکرار⁽¹⁾.

**[ترجمه]«نوکی» به معنای احمقان است. جوهری گفته است: «مطّ حاجبیه» یعنی ابروهایش را بالا کشید. اینکه راوی می‌گوید: گفتم: «و من لا یؤبه» یعنی معنای آن چیست؛ و ممکن است ساقط شدن لفظ «من» از نساخ باشد که توهم تکرار آن را کرده‌اند

**[ترجمه]

«9»

نی، [الغیبة] للنعمانی الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام إِنَّا نَرْجُو أَنْ تَکُونَ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْرِ وَ أَنْ یَسُوقَهُ اللَّهُ إِلَیْکَ عَفْواً بِغَیْرِ سَیْفٍ فَقَدْ بُویِعَ لَکَ وَ ضُرِبَتِ الدَّرَاهِمُ بِاسْمِکَ فَقَالَ مَا مِنَّا أَحَدٌ اخْتَلَفَ الْکُتُبُ إِلَیْهِ وَ أُشِیرَ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ وَ سُئِلَ عَنِ الْمَسَائِلِ وَ حُمِلَتْ إِلَیْهِ الْأَمْوَالُ إِلَّا اغْتِیلَ أَوْ مَاتَ عَلَی فِرَاشِهِ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ لِهَذَا الْأَمْرِ غُلَاماً مِنَّا خَفِیَّ الْمَوْلِدِ وَ الْمَنْشَإِ غَیْرَ خَفِیٍّ فِی نَفْسِهِ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: ایوب بن نوح می‌گوید: به حضرت امام رضا علیه‌السّلام عرض کردم: «ما امیدواریم صاحب الامر شما باشید و بدون شمشیر و خونریزی و سختی، خداوند خلافت را به سمت شما سوق دهد، زیرا با شما بیعت شده و به نام شما سکه‌ها زده شده!» فرمود: «هیچ یک از ما ائمه نیست که نامه‌ها به سمت او روانه شود یا با انگشت به او اشاره شود و از او درباره مسائل پرسیده شود و اموال به سمت او برده شود، مگر اینکه یا کشته می‌شود و یا در بستر می‌میرد. تا اینکه خداوند جوانی از ما را برای این کار برانگیزد که میلاد و جایش بر مردم پوشیده باشد، ولی نزد خودش بداند که امام است.» - . غیبت نعمانی: 178 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری یقال أعطیته عفو المال یعنی بغیر مسألة و عفا الماء إذا لم یطأه شی‌ء یکدره.

**[ترجمه]جوهری می‌گوید: «اعطیته عفو المال»، یعنی مال را بدون خواستن او به وی دادم و «عفا الماء»، یعنی وقتی چیزی که آب را تیره کند، در آب نیفتد.

**[ترجمه]

«10»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مِیثَمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی بْنِ حُصَیْنٍ الثَّعْلَبِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَقِیتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام فِی حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ فَقُلْتُ لَهُ کَبِرَتْ سِنِّی وَ دَقَّ عَظْمِی فَلَسْتُ أَدْرِی یُقْضَی لِی لِقَاؤُکَ أَمْ لَا فَاعْهَدْ إِلَیَّ عَهْداً وَ أَخْبِرْنِی مَتَی الْفَرَجُ فَقَالَ إِنَّ الشَّرِیدَ الطَّرِیدَ الْفَرِیدَ الْوَحِیدَ الْفَرْدَ مِنْ أَهْلِهِ الْمَوْتُورَ بِوَالِدِهِ الْمُکَنَّی بِعَمِّهِ هُوَ صَاحِبُ الرَّایَاتِ وَ اسْمُهُ اسْمُ نَبِیٍّ فَقُلْتُ أَعِدْ عَلَیَّ فَدَعَا بِکِتَابٍ أَدِیمٍ أَوْ صَحِیفَةٍ فَکَتَبَ فِیهَا.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حصین ثعلبی می‌گوید: حضرت امام محمد باقر علیه‌السّلام را در حج یا عمره ملاقات و عرض کردم: «ایام زندگانی‌ام به آخر رسیده و استخوانم فرسوده گشته و نمی‌دانم بالاخره سعادت رؤیت قیام شما را دارم‌یا نه. با من سخنی گفته و اطلاع دهید چه وقت فرج خواهد شد؟» پس فرمود: «او تنهای طرد شده، فرید و وحید است؛ او فرد جدا افتاده از اهلش است که پدرش کشته شده، ولی او انتقام نگرفته است؛ کنیه او به نام عمویش است؛ او صاحب پرچم‌هاست و نامش، نام پیغمبر است.» گفتم: «برایم تکرار فرمایید!» پاره پوستی یا صحیفه‌ای خواست و آنچه فرموده بود، در آن نوشت.» - . غیبت نعمانی: 178 -

**[ترجمه]

بیان

الموتور بوالده أی قتل والده و لم یطلب بدمه و المراد بالوالد إما العسکری علیه السلام أو الحسین أو جنس الوالد لیشمل جمیع الْقَائِمُ علیهم السلام قوله المکنی بعمه لعل کنیة بعض أعمامه أبو القاسم أو هو علیه السلام مکنی بأبی جعفر أو أبی الحسین أو أبی محمد أیضا و لا یبعد أن

یکون المعنی لا یصرح باسمه بل یعبر عنه بالکنایة خوفا من عمه جعفر و الأوسط أظهر کما مر فی خبر حمزة بن أبی الفتح و خبر عقید تکنیته علیه السلام بأبی جعفر و سیأتی أیضا و لا تنافی التکنیة بأبی القاسم أیضا قوله علیه السلام

اسم نبی یعنی نبینا صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]«الموتور بوالده» یعنی کسی که پدرش کشته شده ولی هنوز خون او را طلب نکرده و مراد از والد، یا امام عسکری علیه‌السّلام است و یا امام حسین علیه‌السّلام، یا مراد جنس والد است که شامل تمام ائمه علیهم‌السّلام بشود. اینکه حضرت فرمود: «هم کنیه عموی خویش است»، شاید کنیه بعضی از اعمام حضرت ابوالقاسم باشد، یا اینکه خود حضرت دارای کنیه ابی جعفر یا ابی الحسین یا ابی محمد نیز باشد و بعید نیست که معنی این باشد که از خوف عمویش جعفر، به نام او تصریح نشود و تنها با کنایه از او یاد شود و احتمال وسطی ظاهرتر است. همان طور که در حدیث حمزه بن ابی الفتح و حدیث عقید گذشت، کنیه حضرت ابی جعفر است و در آینده هم خواهد آمد و منافاتی با اینکه کنیه حضرت ابوالقاسم هم باشد ندارد. اینکه حضرت فرمود اسم نبی، منظورش نبی اکرم صلی الله علیه و آله است.

**[ترجمه]

«11»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ یُونُسَ بْنِ کُلَیْبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ هِشَامٍ عَنْ صَبَّاحٍ عَنْ سَالِمٍ الْأَشَلِّ عَنْ حُصَیْنٍ التَّغْلِبِیِّ قَالَ: لَقِیتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام وَ ذَکَرَ مِثْلَ الْحَدِیثِ الْأَوَّلِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ ثُمَّ نَظَرَ إِلَیَّ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام عِنْدَ فَرَاغِهِ مِنْ کَلَامِهِ فَقَالَ أَ حَفِظْتَ أَمْ أَکْتُبُهَا لَکَ فَقُلْتُ إِنْ شِئْتَ فَدَعَا بِکُرَاعٍ مِنْ أَدِیمٍ أَوْ صَحِیفَةٍ فَکَتَبَهَا ثُمَّ دَفَعَهَا إِلَیَّ وَ أَخْرَجَهَا حُصَیْنٌ إِلَیْنَا فَقَرَأَهَا عَلَیْنَا ثُمَّ قَالَ هَذَا کِتَابُ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حصین تغلبی می‌گوید: امام باقر علیه‌السّلام را دیدم و مثل حدیث قبلی را نقل کرد، جز آنکه گفت: «سپس امام باقر علیه‌السّلام در پایان کلامش نظری به من کرده و فرمود: «آنچه را که گفتم حفظ کردی یا بنویسم؟» عرض کردم: «اگر میل دارید بنویسید.» حضرت پاره پوستی یا صحیفه ای خواست، آن را نوشت و به من داد. راوی می‌گوید: در این وقت حصین تغلبی صحیفه را بیرون آورد و آن را برای ما خواند. سپس گفت: «این نامه امام محمد باقر علیه‌السّلام است.» - . غیبت نعمانی: 179- 184 -

**[ترجمه]

«12»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ هُوَ الطَّرِیدُ الْفَرِیدُ الْمَوْتُورُ بِأَبِیهِ الْمُکَنَّی بِعَمِّهِ الْمُفْرَدُ مِنْ أَهْلِهِ اسْمُهُ اسْمُ نَبِیٍّ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام باقر علیه‌السّلام فرمود: «صاحب الامر از وطن دور و از کسانش مهجور است؛ پدرش را کشته‌اند و او قصاص نکرده؛ کنیه او به نام عمویش است؛ او تنها به سر می‌برد و نام او، نام یک پیامبر است.» - . غیبت نعمانی: 179-184 -

**[ترجمه]

«13»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام وَ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ سَالِمٍ الْمَکِّیِّ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ عن عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ أَنَّ: الَّذِی تَطْلُبُونَ وَ تَرْجُونَ إِنَّمَا یَخْرُجُ مِنْ مَکَّةَ وَ مَا یَخْرُجُ مِنْ مَکَّةَ حَتَّی یَرَی الَّذِی یُحِبُّ وَ لَوْ صَارَ أَنْ یَأْکُلَ الْأَعْضَاءُ أَعْضَاءَ الشَّجَرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حضرت صادق علیه‌السّلام فرمود: «آن کس را که شما می‌خواهید و به وی امیدوارید، از مکه قیام می‌کند. وی از مکه خروج نخواهد کرد تا وقتی که آنچه می‌خواهد ببیند، هر چند اعضای آدمی را گونه گونه غصه و کدورت، فانی گرداند.» - . غیبت نعمانی: 179-184 -

**[ترجمه]

«14»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَابُنْدَادَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْقَیْسِیِّ عَنْ أَبِی الْهَیْثَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا تَوَالَتْ ثَلَاثَةُ أَسْمَاءٍ مُحَمَّدٌ وَ عَلِیٌّ وَ الْحَسَنُ کَانَ رَابِعُهُمُ الْقَائِمَ علیه السلام.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: «چون سه اسم محمد و علی و حسن از پی هم در آید، چهارمی آنها قائم است.» - . غیبت نعمانی: 179-184 -

**[ترجمه]

«15»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَدِینِیِّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ طَالَ هَذَا الْأَمْرُ عَلَیْنَا حَتَّی ضَاقَتْ قُلُوبُنَا وَ مِتْنَا کَمَداً فَقَالَ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ آیَسُ مَا یَکُونُ وَ أَشَدُّ غَمّاً یُنَادِی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ بِاسْمِ الْقَائِمِ وَ اسْمِ أَبِیهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا اسْمُهُ قَالَ اسْمُهُ اسْمُ نَبِیٍّ وَ اسْمِ أَبِیهِ اسْمُ وَصِیٍّ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: داود رقی می‌گوید: به حضرت صادق علیه‌السّلام عرض کردم: «فدایت گردم! انتظار ما در ظهور صاحب الامر به درازا کشید و دل‌ها تنگی گرفته و از غصه مرده‌ایم. فرمود: «این امر (ظهور امام زمان) نومیدکننده‌ترین کار و غمناک‌ترین امر است. (ولی بالاخره روزی فرا رسد که) منادی از آسمان او را به نام «قائم» و به نام پدرش صدا می‌زند.» عرض کردم: «فدایت شوم! نام او چیست؟» فرمود: «نامش نام یک پیغمبر و نام پدرش، نام جانشین یک پیغمبر است.» - . غیبت نعمانی: 179-184 -

**[ترجمه]

«16»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ أَصْغَرُنَا سِنّاً وَ أَخْمَلُنَا شَخْصاً

قُلْتُ مَتَی یَکُونُ قَالَ إِذَا سَارَتِ الرُّکْبَانُ بِبَیْعَةِ الْغُلَامِ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَرْفَعُ کُلُّ ذِی صِیصِیَةٍ لِوَاءً.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام باقر علیه‌السّلام فرمود: «صاحب این امر از ما کم سن و سال تر، ولی گوشه‌گیری اش بیشتر است.» عرض کردم: «این موضوع کی خواهد بود؟» فرمود: «هنگامی که قافله‌ها خبر بیعت او را در همه جا منتشر کنند و هر صاحب قدرتی، پرچمی برافرازد.» - .غیبت نعمانی: 179-184 -

**[ترجمه]

بیان

أصغرنا سنا أی عند الإمامة قوله سارت الرکبان أی انتشر الخبر فی الآفاق بأن بویع الغلام أی القائم علیه السلام و الصیصیة شوکة الدیک و قرن البقر و الضباء و الحصن و کل ما امتنع به و هنا کنایة عن القوة و الصولة.

**[ترجمه]«اصغرنا سناً»، یعنی هنگام نیل به امامت از همه ما کم سن تر است. اینکه فرمود: «سارت الرکبان»، یعنی خبر در همه جا منتشر می‌شود که با آن مرد بیعت شده و مراد از مرد، قائم علیه‌السّلام است. همچنین «صیصة»، شوکت خروس و شاخ گاو و آهو و دژ و هر آن چیزی است که با آن دفع خطر می‌شود و در این جا کنایه از قدرت و هیبت است.

**[ترجمه]

«17»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یَقُومُ الْقَائِمُ وَ لَیْسَ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةٌ لِأَحَدٍ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: «قائم قیام می‌کند، در حالی که بیعت با احدی بر ذمه او نیست.» - 2. غیبت نعمانی: 179-184. -

**[ترجمه]

«18»

نی، [الغیبة] للنعمانی الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یَقُومُ الْقَائِمُ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ فِی عُنُقِهِ عَقْدٌ وَ لَا بَیْعَةٌ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: «قائم قیام می‌کند، در حالی که بر گردن او برای احدی عقد و بیعتی نیست.» - . غیبت نعمانی: 179-184 -

**[ترجمه]

«19»

نی، [الغیبة] للنعمانی الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ عُقْبَةَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ أَنْتَ صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ لَا قُلْتُ فَوَلَدُکَ قَالَ لَا قُلْتُ فَوَلَدُ وَلَدِکَ قَالَ لَا قُلْتُ‌⁽¹⁾

فَوَلَدُ وَلَدِ وَلَدِکَ قَالَ لَا قُلْتُ فَمَنْ هُوَ قَالَ الَّذِی یَمْلَأُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً لَعَلَی فَتْرَةٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ یَأْتِی کَمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بُعِثَ عَلَی فَتْرَةٍ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: شعیب بن ابی حمزه می‌گوید: برحضرت صادق علیه‌السّلام وارد شدم و به ایشان عرض کردم: «صاحب الامر شما هستید؟» فرمود نه. پرسیدم: «فرزند شماست؟» فرمود نه. گفتم: «فرزندِ فرزند شماست؟ فرمود نه. پرسیدم: «فرزندِ فرزندِ فرزند شماست؟» فرمود نه. گفتم: «پس او کیست؟» فرمود: «او کسی است که زمین را، آنگاه که مملو از ظلم شود، پر از عدل کند. او در زمانی خواهد آمد که یک تن از ائمه نباشد، چنان که پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله در عصری برانگیخته شد که مدت‌ها بود که پیغمبری نبود.» - . غیبت نعمانی: 186 -

**[ترجمه]

«20»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ ظُهَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَیَّاشٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِی وَابِلٍ قَالَ: نَظَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ إِلَی الْحُسَیْنِ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ ابْنِی هَذَا سَیِّدٌ کَمَا سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَیِّداً وَ سَیُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ رَجُلًا بِاسْمِ نَبِیِّکُمْ یُشْبِهُهُ فِی الْخَلْقِ وَ الْخُلُقِ یَخْرُجُ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِنَ النَّاسِ وَ إِمَاتَةٍ لِلْحَقِّ وَ إِظْهَارٍ لِلْجَوْرِ وَ اللَّهِ لَوْ

لَمْ یَخْرُجْ لَضُرِبَتْ عُنُقُهُ یَفْرَحُ بِخُرُوجِهِ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَ سُکَّانُهَا وَ هُوَ رَجُلٌ أَجْلَی الْجَبِینِ أَقْنَی الْأَنْفِ ضَخْمُ الْبَطْنِ أَزْیَلُ الْفَخِذَیْنِ‌⁽¹⁾لِفَخِذِهِ الْیُمْنَی شَامَةٌ أَفْلَجُ الثَّنَایَا یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: روزی امیرالمؤمنین علی علیه‌السّلام، نگاهی به امام حسین علیه‌السّلام کرد و فرمود: «این پسر من آقاست، چنان که پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله نیز او را آقا نامید؛ از دودمان او مردی همنام پیغمبرتان می‌آید که در آفرینش و سیرت، مانند خود آن حضرت است و به هنگامی که مردم از همه جا غافلند، حق مرده و ظلم سراسر گیتی را فرا گرفته باشد، ظهور کند. به خدا قسم که اگر قیام نکند، گردن او زده می‌شود. اهل و ساکنان آسمان‌ها از ظهورش شادمان گردند. او مردی است با پیشانی فراخ، بینی کشیده، میان برآمده، شکم فربه و ران‌های پر گوشت که در ران راستش، یک گودی قرار دارد و میان دندان‌های ثنایایش، باز است. او زمین را که انباشته از ظلم و ستم شده، پر از عدل خواهد کرد.» - . غیبت نعمانی: 212 -

**[ترجمه]

بیان

القنا فی الأنف طوله و دقة أرنبته مع حدب فی وسطه قوله علیه السلام أزیل الفخذین من الزیل کنایة عن کونهما عریضتین کما مر فی خبر آخر و فی بعض النسخ بالباء الموحدة من الزبول فینافی ما سبق ظاهرا و فی بعضها أربل بالراء المهملة و الباء الموحدة من قولهم رجل ربل کثیر اللحم و هذا أظهر و فلج الثنایا انفراجها و عدم التصاقها.

**[ترجمه]«قنا» در بینی، طول بینی را گویند که غضروفش نازک و وسطش برآمدگی داشته باشد. اینکه حضرت فرمود: «ازیل الفخذین»، از «زیل» می‌آید و کنایه از عریض بودن ران‌هاست، چنانچه در حدیث دیگری نیز آمده بود و در بعضی نسخه‌ها با باء ضبط شده از ریشه« زبول» که با آنچه گذشت، منافات پیدا می‌کند. همچنین در بعضی نسخه‌ها «اربل» با راء و باء ضبط شده که وقتی می‌گویند: «رجل ربل»، یعنی پرگوشت و این اظهر است. «فلج الثنایا» نیز یعنی فاصله داشتن دندان‌ها و به هم نچسبیده بودن آنها.

**[ترجمه]

«21»

نی، [الغیبة] للنعمانی أَحْمَدُ بْنُ هَوْذَةَ عَنِ النَّهَاوَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی قَدْ دَخَلْتُ الْمَدِینَةَ وَ فِی حَقْوَیَّ هِمْیَانٌ فِیهِ أَلْفُ دِینَارٍ وَ قَدْ أَعْطَیْتُ اللَّهَ عَهْداً أَنَّنِی أُنْفِقُهَا بِبَابِکَ دِینَاراً دِینَاراً أَوْ تُجِیبَنِی فِیمَا أَسْأَلُکَ عَنْهُ فَقَالَ یَا حُمْرَانُ سَلْ تُجَبْ وَ لَا تُبَعِّضْ‌⁽²⁾دَنَانِیرَکَ فَقُلْتُ سَأَلْتُکَ بِقَرَابَتِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ أَنْتَ صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ وَ الْقَائِمُ بِهِ قَالَ لَا قُلْتُ فَمَنْ هُوَ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی فَقَالَ ذَاکَ الْمُشْرَبُ حُمْرَةً الْغَائِرُ الْعَیْنَیْنِ الْمُشَرَّفُ الْحَاجِبَیْنِ عَرِیضٌ مَا بَیْنَ الْمَنْکِبَیْنِ بِرَأْسِهِ حَزَازٌ وَ بِوَجْهِهِ أَثَرٌ رَحِمَ اللَّهُ مُوسَی.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حمران می‌گوید: به حضرت امام محمد باقر علیه‌السّلام عرض کردم: «فدایت گردم! من داخل مدینه شده‌ام، در حالی که به کمرم همیانی بسته‌ام که در آن هزار دینار است و با خدا عهد کرده‌ام که دینار دینار آن را در خانه شما انفاق کنم، به شرط اینکه پاسخ آنچه را که از شما می‌پرسم به من بدهید!» فرمود: «ای حمران! بدون اینکه دینارها را بذل کنی پرسش کن تا پاسخ بشنوی!» عرض کردم: «شما را به پیوندی که با رسول خدا دارید سوگند می‌دهم، شما صاحب الامر و قائم هستید؟» فرمود نه. پرسیدم: «پدر و مادرم فدای شما باد! پس او کیست؟» فرمود: «او کسی است که رنگ بدنش مایل به سرخی، ابروانش به هم متصل، چشمانش گود، میان شانه‌هایش فراخ، سرش پر مو و در رخسارش نشانه‌ای است. خدا موسی کاظم علیه السلام را رحمت کند.» - . غیبت نعمانی: 215 -

**[ترجمه]

بیان

المشرف الحاجبین أی فی وسطهما ارتفاع من الشرفة و الحزاز ما یکون فی الشعر مثل النخالة و قوله علیه السلام رحم الله موسی لعله إشارة إلی أنه سیظن بعض الناس أنه القائم و لیس کذلک أو أنه قال فلانا کما سیأتی فعبر عنه الواقفیة بموسی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]«المشرف الحاجبین» یعنی در وسط دو ابرو بلندی است که از ریشه «شرفه» گرفته شده. «حزاز» نخاله‌هایی است که در مو وجود دارد. این جمله حضرت که «خدا موسی را رحمت کند»، اشاره به این دارد که بعد از این گروهی می‌پندارند که قائم، موسی کاظم علیه السلام است، مانند فرقه واقفیه، در صورتی که چنین نیست. یا چنانکه خواهد آمد، در واقع حضرت فرموده‌اند: «خدا فلانی را رحمت کند»، ولی واقفیه، «فلان» را موسی معنی کرده‌اند .

**[ترجمه]

«22»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

عَلِیٍّ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو الْخَثْعَمِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقُلْتُ أَنْتَ الْقَائِمُ قَالَ قَدْ وَلَدَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّی لِلطَّالِبِ بِالدَّمِ وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ ثُمَّ أَعَدْتُ عَلَیْهِ فَقَالَ قَدْ عَرَفْتُ حَیْثُ تَذْهَبُ صَاحِبُکَ الْمُدَبِّحُ الْبَطْنِ ثُمَّ الْحَزَازُ بِرَأْسِهِ ابْنُ الْأَرْوَاعِ‌⁽¹⁾

رَحِمَ اللَّهُ فُلَاناً.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حمران بن اعین می‌گوید: از امام محمد باقر علیه‌السّلام پرسیدم: «قائم شما هستید؟» فرمود: «من زاده پیغمبرم، ولی طالب خون کجاست؟ خدا آنچه خواهد می‌کند.» من مجددا پرسیدم. فرمود: «مقصودت را دانستم که چه می‌خواهی! صاحب الامر تو شکمش عریض، سرش پر مو و از دودمان پارسایان است. خدا فلانی را رحمت کند.» - . غیبت نعمانی: 215 -

**[ترجمه]

بیان

ابن الأرواع لعله جمع الأروع أی ابن جماعة هم أروع الناس أو جمع الروع و هو من یعجبک بحسنه و جهارة منظره أو بشجاعته أو جمع الروع بمعنی الخوف.

**[ترجمه]«ابن الارواع» شاید جمع اروع یعنی پسر جماعتی باشد که پارساترین مردمانند یا جمع روع باشد و او کسی است که با حسن و خوش منظری یا شجاعتش تو را به شگفتی می‌آورد. شاید هم جمع روع به معنای خوف باشد.

**[ترجمه]

«23»

نی، [الغیبة] للنعمانی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْخَثْعَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَوْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الشَّکُّ مِنِ ابْنِ عِصَامٍ: یَا بَا مُحَمَّدٍ بِالْقَائِمِ عَلَامَتَانِ شَامَةٌ فِی رَأْسِهِ وَ دَاءُ الْحَزَازِ بِرَأْسِهِ وَ شَامَةٌ بَیْنَ کَتِفَیْهِ مِنْ جَانِبِهِ الْأَیْسَرِ تَحْتَ کَتِفَیْهِ وَرَقَةٌ مِثْلُ وَرَقَةِ الْآسِ ابْنُ سِتَّةٍ وَ ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام محمد باقر یا امام جعفر صادق علیهماالسلام (تردید از راوی است)، فرمود: «ای ابا محمد! قائم دو علامت دارد: خالی در سرش است و موی سرش مثل نخاله‌ای است و خالی در بین دو کتفش وجود دارد. در سمت چپ شانه‌های او، نشانه‌ای است چون برگ درخت آس. فرزند شش و فرزند بهترین کنیزان است.» - . غیبت نعمانی: 216 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المعنی ابن ستة أعوام عند الإمامة أو ابن ستة بحسب الأسماء فإن أسماء آبائه علیهم السلام محمد و علی و حسین و جعفر و موسی و حسن و لم یحصل ذلک فی أحد من الْقَائِمُ علیهم السلام قبله مع أن بعض رواة تلک الأخبار من الواقفیة و لا تقبل روایاتهم فیما یوافق مذهبهم‌⁽²⁾

متباعدا ما بین الفخذین: کما مرّ فی الحدیث 19 و قد صححه الفاضل القمّیّ المعروف بأرباب فی نسخة المصدر بابن سبیة لکنه لا یوافق مع الحدیث 25 و الحدیث 26.

**[ترجمه]شاید معنی این باشد که هنگام رسیدن به امامت، شش ساله بوده یا به این معنی است که پدران حضرت تا پیغمبر اسلام، جمعا شش اسم داشته‌اند به این شرح: محمد، علی، حسین، جعفر، موسی، حسن. اسامی سایر امامان هم یا علی بوده یا محمد و بدیهی است که این موضوع برای هیچ یک از ائمه قبلی حاصل نشده است. مضافا بر اینکه بعضی از روات آن اخبار، از فرقه واقفیه هستند که البته روایاتی که در موافقت مذهبشان نقل می‌کنند، پذیرفته نیست.

**[ترجمه]

«24»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ بْنِ قَیْسٍ وَ سَعْدَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ سَعِیدٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْقَطَوَانِیِّ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ

عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ زَیْدٍ الْکُنَاسِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الْبَاقِرَ علیهما السلام یَقُولُ: إِنَّ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْرِ فِیهِ شَبَهٌ مِنْ یُوسُفَ مِنْ أَمَةٍ سَوْدَاءَ یُصْلِحُ اللَّهُ لَهُ أَمْرَهُ فِی لَیْلَةٍ.

یُرِیدُ بِالشَّبَهِ مِنْ یُوسُفَ علیه السلام الْغَیْبَةَ

**[ترجمه]غیبت نعمانی: زید کناسی می‌گوید: شنیدم که امام باقر علیه‌السّلام فرمود: «صاحب این امر شباهتی به یوسف دارد و از کنیزی سیه چرده است. خداوند در یک شب کار او را اصلاح فرماید.»- مقصود حضرت از شباهت به یوسف علیه‌السّلام، شباهت در غیبت است. - . غیبت نعمانی: 228 -

**[ترجمه]

«25»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ الْقَصِیرِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِأَبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ أَ هِیَ فَاطِمَةُ قَالَ فَاطِمَةُ خَیْرُ الْحَرَائِرِ قَالَ المبدح [الْمُدَبِّحُ] بَطْنُهُ الْمُشْرَبُ حُمْرَةً رَحِمَ اللَّهُ فُلَاناً.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حکم بن عبدالرحیم قصیر می‌گوید: از امام محمد باقر علیه‌السّلام پرسیدم: «اینکه امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فرمود: «پدرم فدای فرزند بهترین کنیزان!» آیا مقصود حضرت فاطمه علیهاالسّلام است؟» فرمود فاطمه علیهاالسّلام بهترین زنان آزاده است. فرزند آن کنیز، مردی است که شکمی پهن و رنگی مایل به سرخی دارد. خداوند فلانی (امام موسی کاظم) را رحمت کند که مردم او را اشتباه می‌گیرند - . غیبت نعمانی: 228 - .

**[ترجمه]

«26»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ مَا وَرَاءَکَ فَقُلْتُ سُرُورٌ مِنْ عَمِّکَ زَیْدٍ خَرَجَ یَزْعُمُ أَنَّهُ ابْنُ سِتَّةٍ وَ أَنَّهُ قَائِمُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَنَّهُ ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ فَقَالَ کَذَبَ لَیْسَ هُوَ کَمَا قَالَ إِنْ خَرَجَ قُتِلَ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: ابوالصباح می‌گوید: یک بار به خدمت امام جعفر صادق علیه‌السّلام رسیدم. فرمود: «چه خبر؟» عرض کردم: «اطلاع مسرت انگیز این است که عموی شما زید قیام کرده و مردم او را فرزند شش معصوم و قائم آل محمد صلوات الله علیه و فرزند بهترین کنیزان می‌دانند.» فرمود: «دروغ گفته، چنین نیست که گفته. اگر قیام کند کشته خواهد شد.» - . غیبت نعمانی: 228 -

**[ترجمه]

بیان

لعل زیدا أدخل الحسن علیه السلام فی عداد الآباء مجازا فإن العم قد یسمی أبا فمع فاطمة علیها السلام ستة من المعصومین.

**[ترجمه]شاید زید، حضرت امام حسن مجتبی علیه‌السّلام را نیز- که به طور مجاز عمو هم پدر نامیده می‌شود- در شمار پدران خود آورده تا بدین وسیله با حضرت زهرا علیهاالسلام، فرزند شش معصوم به حساب آید!

**[ترجمه]

«27»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدَ ابْنَا الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِمَا عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: خَرَجْتُ مِنَ الْکُوفَةِ فَلَمَّا قَدِمْتُ الْمَدِینَةَ دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَسَأَلَنِی هَلْ صَاحَبَکَ أَحَدٌ فَقُلْتُ نَعَمْ صَحِبَنِی رَجُلٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ قَالَ فِیمَا کَانَ یَقُولُ قُلْتُ کَانَ یَزْعُمُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ یُرْجَی هُوَ الْقَائِمُ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ أَنَّ اسْمَهُ اسْمُ النَّبِیِّ وَ اسْمَ أَبِیهِ اسْمُ أَبِی النَّبِیِّ فَقُلْتُ لَهُ فِی الْجَوَابِ إِنْ کُنْتَ تَأْخُذُ بِالْأَسْمَاءِ فَهُوَ ذَا فِی وُلْدِ الْحُسَیْنِ مُحَمَّدُ بْنُ

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ فَقَالَ لِی إِنَّ هَذَا ابْنُ أَمَةٍ یَعْنِی مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ وَ هَذَا ابْنُ مَهِیرَةٍ یَعْنِی مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ فَقَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَمَا رَدَدْتَ عَلَیْهِ قُلْتُ مَا کَانَ عِنْدِی شَیْ‌ءٌ أَرُدُّ عَلَیْهِ فَقَالَ لَوْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ ابْنُ سِتَّةٍ یَعْنِی الْقَائِمَ علیه السلام.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: یزید بن حازم می‌گوید: از کوفه خارج شدم. وقتی وارد مدینه شدم، خدمت امام جعفر صادق علیه‌السّلام رسیدم. پس بر او سلام کردم. حضرت فرمود: «آیا کسی همراه داشتی؟» عرض کردم: «آری، مردی معتزلی مذهب همسفر من بود.» فرمود: «چه می‌گفت؟» پاسخ دادم: «عقیده داشت امید است که محمد بن عبداللَّه بن الحسن محض، قائم آل محمد باشد و دلیلش این بود که نام وی نام پیغمبر و پدرش همنام پدر آن حضرت است. من گفتم اگر فقط اسم را علامت می‌گیری، قائم آل محمد، در فرزندان حسین و محمد بن عبداللَّه

بن علی خواهد بود نه او. او در پاسخ گفت کسی که تو می‌گویی، یعنی محمد بن عبدالله بن علی مادرش کنیز است و اینکه من می‌گویم، یعنی محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن، مادرش زن عقدی است.» حضرت از من پرسید: «چه پاسخی به وی دادی؟» گفتم: «بیش از این اطلاعی نداشتم که جوابش را بدهم!» فرمود: «کاش می‌دانستید که قائم آل محمد، فرزند شش امام است.» - . غیبت نعمانی: 229 -

**[ترجمه]

«28»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: الْأَمْرُ

فِی أَصْغَرِنَا سِنّاً وَ أَخْمَلِنَا ذِکْراً.

نی، [الغیبة] للنعمانی علی بن الحسین عن محمد بن یحیی العطار عن محمد بن الحسن الرازی عن محمد بن علی الصیرفی عن محمد بن سنان عن أبی الجارود عن أبی جعفر علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام باقر علیه‌السّلام فرمود: «امر ظهور در امامی است که سنش موقع نیل به منصب امامت، از همه ما کمتر و یادش از همه مخفی‌تر باشد.» - . غیبت نعمانی: 322 -

**[ترجمه]

«29»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَابُنْدَادَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هُلَیْلٍ عَنْ أَبِی مَالِکٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی السَّفَاتِجِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَحَدِهِمَا لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَوْ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَ یَکُونُ أَنْ یُفْضَی هَذَا الْأَمْرُ إِلَی مَنْ لَمْ یَبْلُغْ قَالَ سَیَکُونُ ذَلِکَ قُلْتُ فَمَا یَصْنَعُ قَالَ یُوَرِّثُهُ عِلْماً وَ کُتُباً وَ لَا یَکِلُهُ إِلَی نَفْسِهِ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: ابو بصیر می‌گوید: از امام صادق یا امام باقر علیهماالسّلام پرسیدم: «آیا می‌شود این امر به مردی نابالغ برسد؟» فرمود: «آری، خواهد شد.» پرسیدم: «او در آن سن چه می‌کند؟» فرمود: «خداوند علم و کتب آسمانی را به ارث به وی خواهد داد، او را حفظ می‌کند و به خود وانمی‌گذارد.» - . غیبت نعمانی: 322 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المعنی أن لا مدخل للسن فی علومهم و حالاتهم فإن الله تعالی لا یکلهم إلی أنفسهم بل هم مؤیدون بالإلهام و روح القدس.

**[ترجمه]شاید مراد این باشد که سن و سال، مدخلیتی در علوم و حالات آنها ندارد، زیرا خدای تعالی آنها را به حال خود وا نمی‌گذارد، بلکه با الهام و روح القدس، مورد تایید قرار می‌دهد .

**[ترجمه]

«30»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَبْدُ الْوَاحِدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْقُرَشِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام لَا یَکُونُ هَذَا الْأَمْرُ إِلَّا فِی أَخْمَلِنَا ذِکْراً وَ أَحْدَثِنَا سِنّاً.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: ابی الجارود می‌گوید: امام باقر علیه‌السّلام به من فرمود: «این امر ظهور نیست، مگر در کسی که یادش از همه ما مخفی تر و از لحاظ سن، از همه ما کوچک‌تر باشد.» - . غیبت نعمانی: 322 -

**[ترجمه]

«31»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَابُنْدَادَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هُلَیْلٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ صَبَّاحٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ هَذَا سَیُفْضَی إِلَی مَنْ یَکُونُ لَهُ الْحَمْلُ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حضرت رضا علیه‌السّلام فرمود: «امامت به کسی منتقل می‌شود که او را (به علت کوچکی)، به بغل می‌گیرند.» - . غیبت نعمانی: 32 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المعنی أنه یحتاج أن یحمل لصغره و یحتمل أن یکون بالخاء المعجمة یعنی یکون خامل الذکر.

**[ترجمه]شاید مراد این باشد که به خاطر کوچکی، محتاج بغل گرفتن است و ممکن است «خمل» باشد، یعنی کسی که یادش مخفی است.

**[ترجمه]

«32»

کشف، [کشف الغمة] ابْنُ الْخَشَّابِ قَالَ حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: الْخَلَفُ الصَّالِحُ مِنْ وُلْدِ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ وَ هُوَ صَاحِبُ الزَّمَانِ وَ هُوَ الْمَهْدِیُّ.

**[ترجمه]کشف الغمة: حضرت رضا علیه‌السّلام فرمود: «خلف صالح، فرزند ابی محمد حسن‌بن علی است و همو صاحب الزمان و مهدی است.» - . کشف الغمة 2 : 475 -

**[ترجمه]

«33»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْمُنَخَّلِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْمَهْدِیُّ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ وَ هُوَ رَجُلٌ آدَمُ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: امام محمد باقر علیه‌السّلام فرمود: «مهدی، مردی از فرزندان فاطمه زهرا علیهاالسلام و مردی گندمگون است.» - . غیبت طوسی: 187 -

**[ترجمه]

«34»

الْفُصُولُ الْمُهِمَّةُ،: صِفَتُهُ علیه السلام شَابٌّ مَرْبُوعُ الْقَامَةِ حَسَنُ الْوَجْهِ وَ الشَّعْرُ یَسِیلُ عَلَی مَنْکِبَیْهِ أَقْنَی الْأَنْفِ أَجْلَی الْجَبْهَةِ قِیلَ إِنَّهُ غَابَ فِی السِّرْدَابِ وَ الْحَرَسُ عَلَیْهِ وَ کَانَ ذَلِکَ سَنَةَ سِتٍّ وَ سَبْعِینَ وَ مِائَتَیْنِ.

**[ترجمه]الفصول المهمة: وصف حضرت علیه‌السّلام، این گونه است که جوانی متوسط القامه، نیکو روی و خوش موی است؛ موی سرش به روی دوش‌هایش ریخته است و بینی‌اش باریک و پیشانی‌اش باز است. گویند وی در سرداب ناپدید گردیده، در حالی که برای گرفتنش مأمور گذارده بودند، و این در سال 276 هجری بوده است. - . الفصول المهمة: 289 -

**[ترجمه]

باب 5 الآیات المؤولة بقیام القائم علیه السلام

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ⁽¹⁾قَالَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا إِلَی خُرُوجِ الْقَائِمِ علیه السلام فَنَرُدُّهُمْ وَ نُعَذِّبُهُمْ لَیَقُولُنَّ ما یَحْبِسُهُ أَنْ یَقُولُوا لِمَ لَا یَقُومُ الْقَائِمُ وَ لَا یَخْرُجُ عَلَی حَدِّ الِاسْتِهْزَاءِ فَقَالَ اللَّهُ أَلا یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِیهِ وَ کَانَ مِنْ أَصْحَابِ عَلِیٍّ علیه السلام عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: فِی قَوْلِهِ وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ ما یَحْبِسُهُ قَالَ الْأُمَّةُ الْمَعْدُودَةُ أَصْحَابُ الْقَائِمِ الثَّلَاثُمِائَةِ وَ الْبِضْعَةَ عَشَرَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ وَ الْأُمَّةُ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَلَی وُجُوهٍ کَثِیرَةٍ فَمِنْهُ الْمَذْهَبُ وَ هُوَ قَوْلُهُ کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً⁽²⁾أَیْ عَلَی مَذْهَبٍ وَاحِدٍ وَ مِنْهُ الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ‌⁽³⁾أَیْ جَمَاعَةً وَ مِنْهُ الْوَاحِدُ قَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ أُمَّةً وَ هُوَ قَوْلُهُ إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِیفاً⁽⁴⁾وَ مِنْهُ أَجْنَاسُ جَمِیعِ الْحَیَوَانِ وَ هُوَ قَوْلُهُ

وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِیها نَذِیرٌ⁽¹⁾وَ مِنْهُ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ قَوْلُهُ کَذلِکَ أَرْسَلْناکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ‌⁽²⁾وَ هِیَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ مِنْهُ الْوَقْتُ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ قالَ الَّذِی نَجا مِنْهُما وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ⁽³⁾أَیْ بَعْدَ وَقْتٍ وَ قَوْلُهُ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ یَعْنِی الْوَقْتَ وَ مِنْهُ یَعْنِی بِهِ الْخَلْقَ کُلَّهُمْ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ تَری کُلَّ أُمَّةٍ جاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعی إِلی کِتابِهَا⁽⁴⁾وَ قَوْلُهُ وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ثُمَّ لا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ‌⁽⁵⁾وَ مِثْلُهُ کَثِیرٌ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ» - . هود / 8 - »، {اگر عذاب را تا مدت معینی به تأخیر بیاندازیم.} حضرت فرمود: «اگر آنها را در این دنیا تا خروج قائم علیه‌السّلام متمتع سازیم، پس آنها را برگردانیم و عذاب کنیم.» «لَیَقُولُنَّ ما یَحْبِسُهُ»، {حتما می‌گویند: چه چیزی عذاب را بازداشت؟} حضرت فرمود: «با استهزاء خواهند گفت: چرا قائم علیه‌السّلام قیام و خروج نمی‌کند؟» پس خدا فرمود: «أَلا یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»، {بدانید روزی که عذاب می‌آید از آنها برداشتنی نیست، و آنچه را مسخره می کردند آنها را فرو خواهد گرفت.} علی علیه‌السّلام درباره قول خدای تعالی که فرمود: «وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ ما یَحْبِسُهُ»، {و اگر عذاب را تا چند گاهی از آنان به تأخیر افکنیم، حتماً خواهند گفت: «چه چیز آن را باز می‌دارد»}، فرمود: «امت معدوده، اصحاب قائم آل محمد هستند که سیصد و چند ده نفر می باشند.»

علی بن ابراهیم می‌گوید: «امت» در کتاب خدا معانی متعدد دارد. یک معنای آن مذهب است که در این قول خدا آمده: «کانَ الناسُ امةً واحدةً» - . بقره / 213 - ، {مردم بر مذهب واحدی بودند.} معنای دیگر«امت»، جماعتی از مردم است که در این قول خدا آمده: «وَجَدَ عَلیه اُمةً مِنَ الناسِ یَسقونَ» - 2. قصص / 23 - ، {جماعتی از مردم را دید که آب می‌کشند.} یک معنای آن واحد است که خدا او را امت نامیده است و آن این قول خداست: «انَّ ابراهیمَ کانَ امةً قانتاً للهِ حنیفاً» - 1. نحل / 120 - ، {ابراهیم پیشوایی مطیع خدا و حق‌گرای بود.} یک معنای آن نیز اجناس همه حیوانات است که در این قول خدا آمده: «وَ اِن مِن امةٍ الّا خَلا فیها نذیرٌ» - 2. فاطر / 24 - ، {و هیچ امتی نبوده مگر اینکه در آن هشدار دهنده‌ای گذشته است.} یک معنای آن، امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است و آن این قول خداست: «کَذلِکَ أَرْسَلْناکَ فی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَم» - 3. رعد / 30 - ، {بدین گونه تو را در میان امتی که پیش از آن، امت‌هایی روزگار به سر بردند، فرستادیم} و این امت، امت محمد صلی الله علیه و آله است. یک معنای آن هم وقت است و آن این قول خداست: «وَ قالَ الَّذی نَجا مِنْهُما وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّة» - 4. یوسف / 45 - ، {و آن کس از آن دو [زندانی] که نجات یافته و پس از چندی [یوسف را] به خاطر آورده بود گفت.} یعنی بعد وقتی و دیگر معنای وقت این قول خداست: «إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَة»، {وقت معدودی.} یک معنای آن تمام خلق است و آن این قول خداست: «وَ تَری کُلَّ أُمَّةٍ جاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعی إِلی کِتابِهَا» - 5. جاثیه / 28 - ، {و هر امّتی را به زانو در آمده می‌بینی، هر امّتی به سوی کارنامه خود فراخوانده می‌شود} و همچنین این قول خداست: « وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهیداً ثُمَّ لا یُؤْذَنُ لِلَّذینَ کَفَرُوا وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُون» - 1. نحل / 84 - ، {و [یاد کن] روزی را که از هر امتی گواهی برمی‌انگیزیم، سپس به کسانی که کافر شده‌اند رخصت داده نمی‌شود و آنان مورد بخشش قرار نخواهند گرفت.} و امثال این معنی زیاد است. - . تفسیر قمی1 : 323 -

**[ترجمه]

«2»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ‌⁽⁶⁾قَالَ أَیَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ یَوْمُ الْقَائِمِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ یَوْمُ الْمَوْتِ وَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ» - 2. ابراهیم / 5 - ، {و در حقیقت، موسی را با آیات خود فرستادیم [و به او فرمودیم] که قوم خود را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون آور، و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن} فرمود: «ایام الله سه روز است: روز قائم صلوات الله علیه، روز مرگ و روز قیامت.» - . تفسیر قمی 1 : 369 -

**[ترجمه]

«3»

فس، [تفسیر القمی]: وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ‌⁽⁷⁾أَیْ أَعْلَمْنَاهُمْ ثُمَّ انْقَطَعَتْ مُخَاطَبَةُ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ خَاطَبَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ یَعْنِی فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ أَصْحَابَهُمَا وَ نَقْضَهُمُ الْعَهْدَ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً یَعْنِی مَا ادَّعَوْهُ مِنَ الْخِلَافَةِ فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما یَعْنِی یَوْمَ الْجَمَلِ بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ أَصْحَابَهُ فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ أَیْ طَلَبُوکُمْ وَ قَتَلُوکُمْ وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولًا یَعْنِی یَتِمُّ وَ یَکُونُ ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ یَعْنِی لِبَنِی أُمَیَّةَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً مِنَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ أَصْحَابِهِ وَ سَبَوْا نِسَاءَ آلِ مُحَمَّدٍ إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ

أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ یَعْنِی الْقَائِمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ أَصْحَابَهُ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ یَعْنِی تَسَوُّدَ وُجُوهِهِمْ وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ یَعْنِی رَسُولَ اللَّهِ وَ أَصْحَابَهُ وَ لِیُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبِیراً أَیْ یَعْلُو عَلَیْکُمْ فَیَقْتُلُوکُمْ ثُمَّ عَطَفَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام فَقَالَ عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ أَیْ یَنْصُرُکُمْ عَلَی عَدُوِّکُمْ ثُمَّ خَاطَبَ بَنِی أُمَیَّةَ فَقَالَ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا یَعْنِی إِنْ عُدْتُمْ بِالسُّفْیَانِیِّ عُدْنَا بِالْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «وَ قَضَیْنا إِلی بَنی إِسْرائیلَ فِی الْکِتابِ» - 3. اسراء / 4 - ، {و در کتاب آسمانی [شان] به فرزندان اسرائیل خبر دادیم} فرمود: «یعنی به آنها اعلام کردیم»، سپس مخاطبه با بنی اسرائیل قطع شد و امت محمد صلی الله علیه و آله را مورد خطاب قرار داد و فرمود: «لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ ِ مَرَّتَیْنِ»، {قطعاً دو بار در زمین فساد خواهید کرد} فرمود: «یعنی اولی و دومی و اصحاب آن دو و نقض عهدی که کردند»؛ « وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبیراً»، {و قطعاً به سرکشی بسیار بزرگی برخواهید خاست} فرمود: «منظور ادعای ناحق خلافت کردن آنهاست»؛ « فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما»، {پس آن گاه که وعده [تحقق] نخستین آن دو فرا رسد} فرمود: «منظور جنگ جمل است»؛ «بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولی بَأْسٍ شَدیدٍ»، {بندگانی از خود را که سخت نیرومندند بر شما می‌گماریم} فرمود: «منظور امیرالمومنین صلوات الله علیه و اصحابش است»؛ « فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ»، {تا میان خانه‌ها [یتان برای قتل و غارت شما] به جستجو درآیند} فرمود: «یعنی در پی شما بر می‌آیند و شما را می‌کشند»؛ «وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولاً»، {و این تهدید تحقق‌یافتنی است} فرمود: «منظور این است که تمام می‌شود و تحقق می‌یابد»؛ « ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ»، {پس [از چندی] دوباره شما را بر آنان چیره می‌کنیم} فرمود: «منظور چیرگی بنی امیه بر آل محمد صلی الله علیه و آله است»؛ « وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفیراً»، {و شما را با اموال و پسران یاری می‌دهیم و [تعداد] نفرات شما را بیشتر می‌گردانیم} فرمود: «یعنی نفرات شما را از حسین بن علی علیهما السلام و اصحابش بیشتر قرار می‌دهیم و آنان زنان آل محمد صلی الله علیه و آله را اسیر کردند»؛ «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَة»، {اگر نیکی کنید، به خود نیکی کرده‌اید، و اگر بدی کنید، به خود [بد کرده‌اید] و چون تهدید آخر فرا رسد} فرمود: «منظور قائم صلوات الله علیه و اصحابش هستند»؛ « ِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُم»، {[بیایند] تا شما را اندوهگین کنند} فرمود: «منظور این است که رویشان سیاه می‌شود»؛ «وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ»، {و در معبد [تان] چنان که بار اول داخل شدند [به زور] درآیند} فرمود: «منظور وارد شدن رسول الله صلی الله علیه و آله و اصحاب ایشان است»؛ «وَ لِیُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبیراً»، {و بر هر چه دست یافتند یکسره [آن را] نابود کنند} فرمود: «یعنی بر شما چیره شده و شما را می‌کشند.» سپس کلام را متوجه آل محمد علیه و آله السلام نمود و فرمود: «عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ»، {امید است که پروردگارتان شما را رحمت کند} فرمود: «یعنی شما را بر دشمنتان یاری دهد.» سپس بنی امیه را مورد خطاب قرار داد و فرمود: «وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا»، {و[لی] اگر [به گناه] بازگردید [ما نیز به کیفر شما] بازمی‌گردیم} فرمود: {منظور این است که اگر شما به سفیانی بازگردید، ما نیز به قائم از آل محمد باز می‌گردیم.» - . تفسیر قمی 1 : 405 -

**[ترجمه]

بیان

علی تفسیره معنی الآیة أوحینا إلی بنی إسرائیل أنکم یا أمة محمد تفعلون کذا و کذا و یحتمل أن یکون الخبر الذی أخذ عنه التفسیر محمولا علی أنه لما أخبر النبی صلی الله علیه و آله أن کلما یکون فی بنی إسرائیل یکون فی هذه الأمة نظیره فهذه الأمور نظائر تلک الوقائع و فی بطن الآیات إشارة إلیها و بهذا الوجه الذی ذکرنا تستقیم کثیر من الأخبار الواردة فی تأویل الآیات قوله وَعْدُ أُولاهُما أی وعد عقاب أولیهما و الکرة الدولة و الغلبة و النفیر من ینفر مع الرجل من قومه و قیل جمع نفر و هم المجتمعون للذهاب إلی العدو قوله تعالی وَعْدُ الْآخِرَةِ أی وعد عقوبة المرة الآخرة قوله تعالی وَ لِیُتَبِّرُوا أی و لیهلکوا ما عَلَوْا أی ما غلبوه و استولوا علیه أو مدة علوهم.

**[ترجمه]بنا بر تفسیر قمی، معنای آیه این است که: به بنی اسرائیل وحی فرستادیم که شما ای امت محمد صلی الله علیه و آله! چنین و چنان می‌کنید و ممکن است روایتی که از آن تفسیرش را اخذ کرده، حمل بر این معنا شود که وقتی به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داده شد که هر آنچه در بنی اسرائیل رخ داد، نظیر آن در این امت نیز روی می‌دهد. پس این امور اشباه و نظایر آن وقایع است و در بطن آیات اشاره به آنهاست و به این وجهی که ذکر کردیم، بسیاری از روایات وارده در تاویل آیات درست می‌شود. اینکه فرمود: «وعد اولیهما» یعنی وعده عقاب اولین از آن دو و«الکرة» به معنای دولت و غلبه است و«نفیر» از ریشه «ینفر مع الرجل من قومه»، به معنای کوچ همراه کسی از قوم اوست. و گفته شده نفیر جمع نفر است و نفر گروهی را می‌گویند که برای رفتن به سمت دشمن دور هم جمع شده‌اند. قول خدای تعالی: «وعد الآخرة» یعنی وعده عقوبت بار دیگر و قول خدای تعالی: «و لیتبروا» یعنی و برای اینکه هلاک شوند. «ما علوا» یعنی آنچه بر آن غلبه کردند و چیره گشتند یا منظور مدت استیلای آنهاست.

**[ترجمه]

«4»

فس، [تفسیر القمی]: أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْراً⁽¹⁾یَعْنِی مِنْ أَمْرِ الْقَائِمِ وَ السُّفْیَانِیِّ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه «أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْرا»ً - . طه / 113 - ، {یا [این کتاب] پندی تازه برای آنان بیاورد} فرمود: «منظور ذکری از امر قائم و سفیانی است.» - . تفسیر قمی 2 : 38 -

**[ترجمه]

«5»

فس، [تفسیر القمی]: فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا⁽²⁾یَعْنِی بَنِی أُمَیَّةَ إِذَا أَحَسُّوا بِالْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ إِذا هُمْ مِنْها یَرْکُضُونَ لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ یَعْنِی الْکُنُوزَ الَّتِی کَنَزُوهَا قَالَ فَیَدْخُلُ بَنُو أُمَیَّةَ إِلَی الرُّومِ إِذَا طَلَبَهُمُ الْقَائِمُ

صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ ثُمَّ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الرُّومِ وَ یُطَالِبُهُمْ بِالْکُنُوزِ الَّتِی کَنَزُوهَا فَیَقُولُونَ کَمَا حَکَی اللَّهُ یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ فَما زالَتْ تِلْکَ دَعْواهُمْ حَتَّی جَعَلْناهُمْ حَصِیداً خامِدِینَ قَالَ بِالسَّیْفِ وَ تَحْتَ ظِلَالِ السُّیُوفِ وَ هَذَا کُلُّهُ مِمَّا لَفْظُهُ مَاضٍ وَ

مَعْنَاهُ مُسْتَقْبَلٌ وَ هُوَ مَا ذَکَرْنَاهُ مِمَّا تَأْوِیلُهُ بَعْدَ تَنْزِیلِهِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه «فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا» - . انبیاء / 12 - ، {پس چون عذاب ما را احساس کردند} فرمود: «یعنی بنی امیه وقتی احساس گزند از قائم آل محمد صلی الله علیه و آله کردند»؛ «إِذا هُمْ مِنْها یَرْکُضُونَ لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی ما أُتْرِفْتُمْ فیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ»، {به ناگاه از آن می‌گریختند. [هان] مگریزید، و به سوی آنچه در آن متنعّم بودید و [به سوی] سراهایتان بازگردید، باشد که شما مورد پرسش قرار گیرید} فرمود: «یعنی گنج‌هایی که اندوخته بودند.» فرمود: «زمانی که قائم علیه‌السّلام از آنان مطالبه می‌کند، بنی امیه داخل در روم می‌شوند، سپس حضرت آنان را از روم اخراج می‌کند و از آنان گنج‌هایی را که اندوخته بودند مطالبه می‌فرماید.» پس همان گونه که خداوند فرموده، می‌گویند: «قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا ظالِمینَ فَما زالَتْ تِلْکَ دَعْواهُمْ حَتَّی جَعَلْناهُمْ حَصیداً خامِدینَ»، {گفتند: «ای وای بر ما، که ما واقعاً ستمگر بودیم سخنشان پیوسته همین بود، تا آنان را دروشده بی‌جان گردانیدیم} فرمود: «با شمشیر و زیر سایه شمشیر‌ها چنین می‌کند.» و این آیات همگی از قبیل آیاتی است که لفظ آن ماضی است و معنای آن مستقبل است و این آیات ذکر شده از آیاتی است که تاویل آن بعد از تنزیل آن است.» - 1. تفسیر قمی 2 : 43 -

**[ترجمه]

بیان

یَرْکُضُونَ أی یهربون مسرعین راکضین دوابهم قوله تعالی حَصِیداً أی مثل الحصید و هو النبت المحصود خامِدِینَ أی میتین من خمدت النار.

**[ترجمه]«یرکضون» یعنی با شتاب می‌گریزند، در حالی که چارپایانشان را هم می‌دوانند. قول خدای تعالی«حصیدا»، یعنی آنها را مثل حصید قرار می‌دهیم و آن گیاهی است که درو شده. «خامدین» یعنی مردگان که از ریشه «خمدت النار» به معنای خاموشی آتش است.

**[ترجمه]

«6»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ⁽¹⁾قَالَ الْکُتُبُ کُلُّهَا ذِکْرٌ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ قَالَ الْقَائِمُ علیه السلام وَ أَصْحَابُهُ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ» - . انبیاء / 105 - ، {و در حقیقت، در زبور پس از تورات نوشتیم} فرمود: «کتب آسمانی همگی ذکر هستند»؛ «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُون»، {که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد} فرمود: «مراد از بندگان صالح قائم علیه‌السّلام و اصحاب ایشان هستند.» - . تفسیر قمی 2 : 52 -

**[ترجمه]

توضیح

قوله الکتب کلها ذکر أی بعد أن کتبنا فی الکتب الأخر المنزلة و قال المفسرون المراد به التوراة و قیل المراد بالزبور جنس الکتب المنزلة و بالذکر اللوح المحفوظ.

**[ترجمه]اینکه حضرت فرمود: «کتب همگی ذکر هستند»، یعنی بعد از اینکه در کتب دیگر نازل شده نوشیم. و مفسران گفته‌اند: مراد از ذکر تورات است و گفته شده مراد از زبور جنس کتب نازل شده است و مقصود از ذکر لوح محفوظ است .

**[ترجمه]

«7»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ⁽²⁾قَالَ إِنَّ الْعَامَّةَ یَقُولُونَ نَزَلَتْ فِی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا أَخْرَجَتْهُ قُرَیْشٌ مِنْ مَکَّةَ وَ إِنَّمَا هُوَ الْقَائِمُ علیه السلام إِذَا خَرَجَ یَطْلُبُ بِدَمِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ هُوَ قَوْلُهُ نَحْنُ أَوْلِیَاءُ الدَّمِ وَ طُلَّابُ التِّرَةِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه‌السّلام در ذیل این آیه: «أُذِنَ لِلَّذینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدیر» - . حج / 39 - ، {به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت [جهاد] داده شده است، چرا که مورد ظلم قرار گرفته‌اند، و البته خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست} فرمود: «اهل تسنن می‌گویند: این آیه درباره پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، هنگامی که قریش ایشان را از مکه بیرون کردند، ولی حق این است که مقصود فقط قائم علیه‌السّلام است هنگامی که خروج می‌کند و طالب خون حسین علیه‌السّلام است» و این معنای قول حضرت است که می‌فرماید: «ما اولیای دم حسین علیه‌السّلام و طالبان ظلم بر اوییم.» - . تفسیر قمی 2 : 59 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی]: وَ مَنْ عاقَبَ‌⁽³⁾یَعْنِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ یَعْنِی حِینَ أَرَادُوا أَنْ یَقْتُلُوهُ ثُمَّ بُغِیَ عَلَیْهِ لَیَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ بِالْقَائِمِ مِنْ وُلْدِهِ علیه السلام.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «وَ مَنْ عاقَبَ» - . حج / 60 - ، {هر کس دست به عقوبت زند} فرمود: «منظور رسول الله صلی الله علیه و آله است»؛ «بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ»، {نظیر آنچه بر او عقوبت رفته است} فرمود: «منظور زمانی است که اراده قتل پیغمبر را کردند»؛ «ثُمَّ بُغِیَ عَلَیْهِ لَیَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ»، {سپس مورد ستم قرار گیرد، قطعاً خدا او را یاری خواهد کرد} فرمود: «نصرت او به وسیله قائم از فرزندان او علیهم‌السّلام است.» - . تفسیر قمی 2 : 62 -

**[ترجمه]

«9»

فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ⁽⁴⁾فَهَذِهِ لآِلِ مُحَمَّدِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ إِلَی آخِرِ الْأَئِمَّةِ وَ الْمَهْدِیِّ وَ أَصْحَابِهِ یَمْلِکُهُمُ اللَّهُ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا وَ یُظْهِرُ بِهِ الدِّینَ وَ یُمِیتُ اللَّهُ بِهِ وَ بِأَصْحَابِهِ الْبِدَعَ وَ الْبَاطِلَ کَمَا أَمَاتَ السُّفَهَاءُ الْحَقَّ حَتَّی لَا یُرَی

أَیْنَ الظُّلْمُ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه‌السّلام در ذیل این آیه: «الَّذینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاة» - . حج / 41 - ، {همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند} فرمود: «این خصوصیت برای آل محمد صلی الله علیهم تا آخر ائمه است و خدا مهدی و اصحابش را در مشارق و مغارب زمین قدرت می‌دهد و دین را با او آشکار می‌سازد و به دست او، اصحابش بدعت‌ها و باطل را می‌کشد، همان طور که سفیهان حق را کشته‌اند، تا اینکه ظلمی در جایی دیده نمی‌شود و امر به معروف و نهی از منکر صورت می‌پذیرد.» - . تفسیر قمی 2 : 60 -

**[ترجمه]

«10»

فس، [تفسیر القمی]: إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ‌⁽¹⁾

فَإِنَّهُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَخْضَعُ رِقَابُهُمْ یَعْنِی بَنِی أُمَیَّةَ وَ هِیَ الصَّیْحَةُ مِنَ السَّمَاءِ بِاسْمِ صَاحِبِ الْأَمْرِ علیه السلام.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعینَ» - . شعراء / 4 - ، {اگر بخواهیم، معجزه‌ای از آسمان بر آنان فرود می‌آوریم، تا در برابر آن، گردن‌هایشان خاضع گردد} از امام صادق علیه‌السّلام نقل است که حضرت فرمود: «گردن‌های ایشان یعنی بنی امیه خاضع می‌گردد و آیه صیحه‌ای از آسمان است که به نام صاحب الامر علیه‌السّلام فریاد زده می‌شود.» - . تفسیر قمی 2 : 94 -

**[ترجمه]

«11»

فس، [تفسیر القمی]: أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾

فَإِنَّهُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَتْ فِی الْقَائِمِ علیه السلام هُوَ وَ اللَّهِ الْمُضْطَرُّ إِذَا صَلَّی فِی الْمَقَامِ رَکْعَتَیْنِ وَ دَعَا اللَّهَ فَأَجَابَهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُهُ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: « أَمَّنْ یُجیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الارضِ» - . نمل / 62 - ، {یا [کیست] آن کس که درمانده را- چون وی را بخواند- اجابت می‌کند، و گرفتاری را برطرف می‌گرداند، و شما را جانشینان این زمین قرار می‌دهد؟} از امام صادق علیه‌السّلام نقل است که حضرت فرمود: «آیه درباره قائم علیه‌السّلام نازل شده؛ به خدا قسم او مضطر است هنگامی که دو رکعت نماز در مقام ابراهیم می‌خواند و خدا را می‌خواند، پس خدا او را اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌کند و او را خلیفه در زمین قرار می‌دهد.» - . تفسیر قمی 2 : 105 -

**[ترجمه]

«12»

فس، [تفسیر القمی]: وَ لَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ‌⁽³⁾یَعْنِی الْقَائِمَ علیه السلام لَیَقُولُنَّ إِنَّا کُنَّا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِما فِی صُدُورِ الْعالَمِینَ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «وَ لَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّک» - . عنکبوت / 10 - ، {و اگر از جانب پروردگارت یاری رسد} فرمود: «منظور از نصر، قائم علیه‌السّلام است» و «لَیَقُولُنَّ إِنَّا کُنَّا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِما فی صُدُورِ الْعالَمینَ»، {حتماً خواهند گفت: «ما با شما بودیم.» آیا خدا به آنچه در دل‌های جهانیان است داناتر نیست؟} - [1]. تفسیر قمی 2 : 126 -

**[ترجمه]

«13»

فس، [تفسیر القمی] جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ‌⁽⁴⁾یَعْنِی الْقَائِمَ وَ أَصْحَابَهُ فَأُولئِکَ ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ وَ الْقَائِمُ إِذَا قَامَ انْتَصَرَ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ وَ النُّصَّابِ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁵⁾.

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] أحمد بن محمد بن أحمد بن طلحة الخراسانی عن علی بن الحسن بن فضال عن إسماعیل بن مهران عن یحیی بن أبان عن عمرو بن شمر عن جابر عن أبی جعفر علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه‌السّلام در ذیل آیه: «وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِه» - . شوری / 41 - ، {و هر که پس از ستم [دیدنِ] خود، یاری جوید [و انتقام گیرد]} فرمود: «منظور قائم و اصحابش هستند»؛ « فَأُولئِکَ ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبیلٍ»، {راه [نکوهشی] بر ایشان نیست} فرمود: «قائم وقتی قیام کند، او و اصحابش از بنی امیه و تکذیب کنندگان و ناصبی‌ها انتقام می‌گیرد و این معنای قول خداست که فرمود: «إِنَّمَا السَّبیلُ عَلَی الَّذینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ» - 1. شوری / 42 - ، {راه [نکوهش] تنها بر کسانی است که به مردم ستم می‌کنند، و در [روی] زمین به ناحق سر برمی‌دارند. آنان عذابی دردناک [در پیش] خواهند داشت.» - . تفسیر قمی 2 : 250 -

در تفسیر فرات کوفی نیز این حدیث از امام باقر علیه‌السّلام نقل شده است.

**[ترجمه]

«14»

فس، [تفسیر القمی] رُوِیَ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ⁽¹⁾یَعْنِی خُرُوجَ الْقَائِمِ علیه السلام.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «اقتربت الساعة» - . قمر / 1 - ، {نزدیک شد قیامت} فرمود: «منظور خروج قائم علیه‌السّلام است.» - . تفسیر قمی 2 : 318 -

**[ترجمه]

«15»

فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَمَّادٍ الْخَزَّازِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی مُدْهامَّتانِ‌⁽²⁾قَالَ یَتَّصِلُ مَا بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ نَخْلًا.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه‌السّلام در ذیل آیه: «مدهامتان» - 5. الرحمن / 64 - ، {دو گیاهی که از شدت سبزی سیه گون می‌نماید} فرمود: «(در زمان ظهور حضرتش) راه بین مکه و مدینه با نخل پر می‌شود.» - . تفسیر قمی 2 : 324 -

**[ترجمه]

«16»

فس، [تفسیر القمی]: یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ‌⁽³⁾قَالَ بِالْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ إِذَا خَرَجَ لَیُظْهِرُهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ حَتَّی لَا یُعْبَدَ غَیْرُ اللَّهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِه» - . صف / 8 - ، {می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند} فرمود: «خدا نور خود را با قائم آل محمد صلوات الله علیهم تمام می‌کند، هنگامی که قیام می‌کند تا دین خدا را بر هر دینی برتری دهد تا جایی که جز خدا پرستیده نشود.» و این معنای این فرمایش است که زمین را همان طوری که از ظلم و جور پر شده، با قسط و عدل پر می‌گرداند. - . تفسیر قمی 2 : 346 -

**[ترجمه]

«17»

فس، [تفسیر القمی]: وَ أُخْری تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ‌⁽⁴⁾یَعْنِی فِی الدُّنْیَا بِفَتْحِ الْقَائِمِ علیه السلام.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «وَ أُخْری تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَریب» - [3]. صف / 13 - ، {و [رحمتی] دیگر که آن را دوست دارید: یاری و پیروزی نزدیکی از جانب خداست} فرمود: «یعنی در دنیا با پیروزی قائم علیه‌السّلام تحقق می‌یابد.» - . تفسیر قمی 2 : 346 -

**[ترجمه]

«18»

فس، [تفسیر القمی]: حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ‌⁽⁵⁾قَالَ الْقَائِمُ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ» - . جن / 5 - ، {[باش] تا آنچه را وعده داده می‌شوند ببینند} فرمود: «وعده، قائم و امیرالمومنین هستند که: «فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَدا»، {آن گاه دریابند که یاورِ چه کسی ضعیف‌تر و کدام یک شماره‌اش کمتر است.» - . تفسیر قمی 2 : 380 -

**[ترجمه]

«19»

فس، [تفسیر القمی]: إِنَّهُمْ یَکِیدُونَ کَیْداً وَ أَکِیدُ کَیْداً فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ‌⁽⁶⁾یَا مُحَمَّدُ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً لَوْ بُعِثَ الْقَائِمُ علیه السلام فَیَنْتَقِمُ لِی مِنَ الْجَبَّارِینَ وَ الطَّوَاغِیتِ مِنْ قُرَیْشٍ وَ بَنِی أُمَیَّةَ وَ سَائِرِ النَّاسِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «إِنَّهُمْ یَکیدُونَ کَیْداً وَ أَکیدُ کَیْداً فَمَهِّلِ الْکافِرینَ» - . طارق / 16 - ، {آنان دست به نیرنگ می‌زنند و [من نیز] دست به نیرنگ می‌زنم پس کافران را مهلت ده} خداوند فرمود: «ای محمد صلی الله علیه و آله! «أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً»، {کمی آنان را به حال خود واگذار} تا قائم علیه‌السّلام مبعوث شود و انتقام مرا از جباران و طاغوت‌های قریش و بنی امیه و سایر مردم بگیرد.» - . تفسیر قمی 2 : 412 -

**[ترجمه]

«20»

فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی‌⁽⁷⁾قَالَ اللَّیْلُ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ الثَّانِی غَشَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی دَوْلَتِهِ الَّتِی جَرَتْ لَهُ عَلَیْهِ وَ أُمِرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنْ یَصْبِرَ فِی دَوْلَتِهِمْ حَتَّی تَنْقَضِیَ قَالَ وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی قَالَ النَّهَارُ هُوَ الْقَائِمُ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ علیهم السلام إِذَا قَامَ غَلَبَ دَوْلَةَ الْبَاطِلِ وَ الْقُرْآنُ ضَرَبَ فِیهِ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَ خَاطَبَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله بِهِ وَ نَحْنُ [نَعْلَمُهُ] فَلَیْسَ

یَعْلَمُهُ غَیْرُنَا.

**[ترجمه]تفسیر قمی: محمد بن مسلم می‌گوید: از امام باقر علیه‌السّلام درباره این قول خدای تعالی: «وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی» - . لیل / 1 - ، {سوگند به شب چون پرده افکند} پرسیدم. فرمود: «شب در این موضع، دومی است که امیرالمؤمنین علیه‌السّلام را در دولت باطل مستور کرد و حضرت، مأمور به صبر گردید تا مدت دولت باطل تمام شود. «وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی»، {قسم به روز چون جلوه گری آغازد} فرمود: «این روز روشن، قائم از ما اهل بیت علیهم‌السّلام است که چون قیام کند، بر دولت باطل پیروز گردد. در قرآن برای مردم مثل‌ها زده شده و پیغمبرش صلی الله علیه و آله و ما ائمه را مخاطب به آن ساخته و جز ما کسی عالم به تأویل آن نیست.» - . تفسیر قمی 2 : 424 -

**[ترجمه]

إیضاح

قوله علیه السلام غش لعله بیان لحاصل المعنی لا لأنه مشتق من الغش أی غشیه و أحاط به و أطفأ نوره و ظلمه و غشه و یحتمل أن یکون من باب أمللت و أملیت.

**[ترجمه]اینکه حضرت علیه‌السّلام فرمود: «غشّ»، شاید برای بیان حاصل معنای «غشی» باشد نه اینکه «غشی» از« غشّ» مشتق باشد و معنی این می‌شود که او را پوشاند و در احاطه گرفت و نور آن را خاموش کرد و آن را تاریک کرد و آن را مخفی گرداند و ممکن است از باب «امللت و املیت» باشد.

**[ترجمه]

«21»

فس، [تفسیر القمی]: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ‌⁽¹⁾قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ إِمَامُکُمْ غَائِباً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِإِمَامٍ مِثْلِهِ.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ قَالَ: سُئِلَ الرِّضَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ فَقَالَ علیه السلام مَاؤُکُمْ أَبْوَابُکُمُ الْأَئِمَّةُ وَ الْأَئِمَّةُ أَبْوَابُ اللَّهِ فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِمَاءٍ مَعِینٍ یَعْنِی یَأْتِیکُمْ بِعِلْمِ الْإِمَامِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ» - . ملک / 30 - ، {بگو: «به من خبر دهید، اگر آب [آشامیدنی] شما [به زمین] فرو رود، چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟} فرمود: «یعنی ای پیغمبر! به مردم بگو: اگر امام شما از نظرها غایب گردید، کیست که که مثل آن امام را بیاورد؟» از حضرت امام رضا علیه‌السّلام درباره این آیه پرسیده شد، فرمود: «مائکم» یعنی (ابوابکم) که ائمه هستند و ائمه درهای خدایند؛ «فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ»، یعنی کیست که علم امام را برای شما بیاورد؟ - . تفسیر قمی 2 : 365 -

**[ترجمه]

«22»

فس، [تفسیر القمی]: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌⁽²⁾إِنَّهَا نَزَلَتْ فِی الْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام وَ هُوَ الْإِمَامُ الَّذِی یُظْهِرُهُ اللَّهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً وَ هَذَا مِمَّا ذَکَرْنَا أَنَّ تَأْوِیلَهُ بَعْدَ تَنْزِیلِهِ.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در ذیل آیه: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» - . توبه / 34 - ، {او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین درست، فرستاد تا آن را بر هر چه دین است پیروز گرداند، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند} فرمود: «این آیه درباره قائم آل محمد است و او امامی است که خداوند او را بر همه کیش‌ها غالب گرداند و او زمین را که آکنده از ظلم و ستم شده باشد، از عدل و داد پر کند.» این آیه نیز از آیاتی است که گفتیم تأویلش بعد از تنزیل می باشد.» - . تفسیر قمی 2 : 346 -

**[ترجمه]

«23»

ل، [الخصال] الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: أَیَّامُ اللَّهِ‌⁽³⁾ثَلَاثَةٌ یَوْمُ یَقُومُ الْقَائِمُ وَ یَوْمُ الْکَرَّةِ وَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ.

مع، [معانی الأخبار] أبی عن الحمیری عن ابن هاشم عن ابن أبی عمیر عن مثنی الحناط عن جعفر عن أبیه علیه السلام: مثله.

**[ترجمه]خصال: مثنای حناط می‌گوید: از امام باقر علیه‌السّلام شنیدم که فرمود: «ایام الله» - . ابراهیم / 5 - سه روز است: روزی که قائم قیام می‌کند، روز رجعت و روز قیامت. - . خصال: 108 -

در معانی الاخبار نیز این روایت از امام باقر علیه‌السّلام نقل شده است - . معانی الاخبار: 365 - .

**[ترجمه]

«24»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ الْغاشِیَةِ⁽⁴⁾قَالَ یَغْشَاهُمُ الْقَائِمُ بِالسَّیْفِ قَالَ قُلْتُ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ قَالَ یَقُولُ خَاضِعَةٌ لَا تُطِیقُ الِامْتِنَاعَ

قَالَ قُلْتُ عامِلَةٌ قَالَ عَمِلَتْ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْتُ ناصِبَةٌ قَالَ نَصْبُ غَیْرِ وُلَاةِ الْأَمْرِ قَالَ قُلْتُ تَصْلی ناراً حامِیَةً قَالَ تَصْلَی نَارَ الْحَرْبِ فِی الدُّنْیَا عَلَی عَهْدِ الْقَائِمِ وَ فِی الْآخِرَةِ نَارَ جَهَنَّمَ.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: سلیمان می‌گوید: از امام جعفر صادق علیه‌السّلام پرسیدم: «هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ الْغاشِیَةِ» - . غاشیه / 1 - ، {آیا خبرِ «غاشیه» به تو رسیده است؟} یعنی چه؟ فرمود: «مقصود قائم ماست که اهل باطل را با شمشیر فرو می‌گیرد.» گفتم: «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ»، {در آن روز، چهره‌هایی زبونند}یعنی چه؟ فرمود: «خداوند می‌فرماید: خوار و زبونند و طاقت امتناع از امر حق را ندارند.» گفتم: «عاملة»، {تلاش کرده} یعنی چه؟ فرمود: «آنها بر خلاف دستور خدا عمل می‌کنند.» گفتم: «ناصبة»، {رنج [بیهوده] برده‌اند} یعنی چه؟ فرمود: «والیان جور منصوب می دارند.» گفتم: «تَصْلی ناراً حامِیَةً»، {در آتشی سوزان در آیند} یعنی چه؟ فرمود: «موقع ظهور قائم ما در آتش جنگ بسوزند و در سرای دیگر به دوزخ درافتند.» - . ثواب الاعمال: 248 -

**[ترجمه]

«25»

ک، [إکمال الدین] ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ‌⁽¹⁾فَقَالَ الْآیَاتُ هُمُ الْأَئِمَّةُ وَ الْآیَةُ الْمُنْتَظَرُ هُوَ الْقَائِمُ علیه السلام فَیَوْمَئِذٍ لَا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمَانُهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلِ قِیَامِهِ بِالسَّیْفِ وَ إِنْ آمَنَتْ بِمَنْ تَقَدَّمَهُ مِنْ آبَائِهِ علیهم السلام.

ثو، [ثواب الأعمال] و حدثنا بذلک أحمد بن زیاد عن علی عن أبیه عن ابن أبی عمیر و ابن محبوب عن ابن رئاب و غیره عن الصادق علیه السلام.

**[ترجمه]کمال الدین: امام صادق علیه‌السّلام در ذیل آیه: «یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ» - . انعام / 158 - ، {روزی که پاره‌ای از نشانه‌های پروردگارت [پدید] آید، کسی که قبلًا ایمان نیاورده یا خیری در ایمان آوردن خود به دست نیاورده، ایمان آوردنش سود نمی‌بخشد} فرمود: «آیات ائمه هستند و آیه مورد انتظار قائم آل محمد علیهم‌السّلام است. پس در آن روز کسی که قبل از قیام با شمشیر حضرت ایمان نیاورده باشد، اگر چه به امامان پیشین حضرت علیهم‌السّلام مومن باشد، ایمان آوردنش سود نمی‌بخشد.» - . کمال الدین: 316 -

در ثواب الاعمال، این حدیث به سند دیگری از امام صادق علیه‌السّلام نیز نقل شده است.

**[ترجمه]

«26»

ک، [إکمال الدین] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ مَعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَسَدِ بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ قَالَتْ: لَقِیتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهم السلام فَسَأَلْتُهُ عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ‌⁽²⁾فَقَالَ إِمَامٌ یَخْنِسُ فِی زَمَانِهِ عِنْدَ انْقِضَاءٍ مِنْ عِلْمِهِ سَنَةَ سِتِّینَ وَ مِائَتَیْنِ ثُمَّ یَبْدُو کَالشِّهَابِ الْوَقَّادِ فِی ظُلْمَةِ اللَّیْلِ فَإِنْ أَدْرَکْتَ ذَلِکَ قَرَّتْ عَیْنَاکَ.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جماعة عن التلعکبری عن أحمد بن علی عن الأسدی عن سعد عن الحسین بن عمر بن یزید عن أبی الحسن بن أبی الربیع عن محمد بن إسحاق: مثله- نی، [الغیبة] للنعمانی الکلینی عن عدة من رجاله عن سعد عن أحمد بن الحسین بن عمر عن الحسین بن أبی الربیع عن محمد بن إسحاق: مثله تفسیر قال البیضاوی بِالْخُنَّسِ بالکواکب الرواجع من خنس إذا تأخر و هی ما سوی النیرین من السیارات الْجَوارِ الْکُنَّسِ أی السیارات التی تختفی تحت ضوء الشمس من کنس الوحش إذا دخل کناسته انتهی.

**[ترجمه]کمال الدین: ام هانی می‌گوید: امام باقر علیه‌السّلام را دیدم و از ایشان درباره این آیه پرسیدم: «فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ» - . تکویر / 16 - ، {نه، نه! سوگند به اختران گردان، [کز دیده] نهان شوند و از نو آیند.} حضرت فرمود: «مقصود امامی است که هنگام انقضای علمش به سال 260 هجری غایب می‌شود، آنگاه چون ستاره تابان در تاریکی شب آشکار می‌شود. پس اگر او را ببینی، دیدگانت روشن گردد.» - . کمال الدین: 304 -

در غیبت شیخ طوسی - . غیبت طوسی: 159 - و نعمانی - . غیبت نعمانی: 150 - نیز به مانند آن روایت شده است.

تفسیر: بیضاوی می‌گوید: «خنس» ستارگانی هستند که بازگشت دارند و از ریشه «خنس» به معنای تاخیر گرفته شده و مقصود سیاراتی است که در جریان و حرکت است به جز ماه و خورشید «کنس» یعنی سیاراتی که زیر نور خورشید مخفی هستند و از ریشه «کنس الوحش» گرفته شده؛ یعنی هنگامی که وحوش داخل لانه خود می‌شوند. - . تفسیر بیضاوی 4 : 388 -

**[ترجمه]

و أقول

علی تأویله علی الجمعیة إما للتعظیم أو للمبالغة فی التأخر أو لشموله لسائر الْقَائِمُ علیهم السلام باعتبار الرجعة أو لأن ظهوره علیه السلام بمنزلة ظهور الجمیع و یحتمل أن یکون المراد بها الکواکب فیکون ذکرها لتشبیه الإمام بها فی الغیبة و الظهور کما فی أکثر البطون فإن أدرکت أی علی الفرض البعید أو فی الرجعة ذلک أی ظهوره و تمکنه.

**[ترجمه]این که از امام علیه السلام تعبیر به لفظ جمع (خنّس) شده است یا برای تعظیم و یا برای مبالغه در تأخر و غیبت است یا به این خاطر است که سایر امامان علیهم‌السّلام را نیز به اعتبار رجعتشان شامل می‌شود؛ یا به این خاطر که ظهور حضرت به منزله ظهور تمام امامان است و ممکن است مراد از آن ستارگان باشد، در نتیجه ذکر آن برای تشبیه امام به ستاره است در پیدا بودن و نهان بودن، کما اینکه در اکثر تأویلات چنین است. اینکه حضرت فرمود: «اگر او را درک کردی» یا مقصود این است که بر فرض بعید او را درک کردی و یا منظور این است که در رجعت حضرتش را درک کردی و مشار الیه «ذلک» ظهور و حکومت آن سرور است.

**[ترجمه]

«27»

ک، [إکمال الدین] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ فَقَالَ هَذِهِ نَزَلَتْ فِی الْقَائِمِ یَقُولُ إِنْ أَصْبَحَ إِمَامُکُمْ غَائِباً عَنْکُمْ لَا تَدْرُونَ أَیْنَ هُوَ فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِإِمَامٍ ظَاهِرٍ یَأْتِیکُمْ بِأَخْبَارِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ حَلَالِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ حَرَامِهِ ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ مَا جَاءَ تَأْوِیلُ الْآیَةِ وَ لَا بُدَّ أَنْ یَجِی‌ءَ تَأْوِیلُهَا.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جماعة عن التلعکبری عن أحمد بن علی الرازی عن الأسدی عن سعد عن موسی بن عمر بن یزید: مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: امام باقر علیه‌السّلام ذیل آیه: «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتیکُمْ بِماءٍ مَعینٍ» - 2. ملک / 30 - ، {بگو: «به من خبر دهید، اگر آب [آشامیدنی] شما [به زمین] فرو رود، چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟} فرمود: «این آیه درباره قائم علیه‌السّلام نازل شده که خدا می‌فرماید: «اگر امام شما از شما غایب شود که ندانید او کجاست، پس چه کسی امامی ظاهر برای شما می‌آورد که اخبار آسمان‌ها و زمین و حلال و حرام خدای عزوجل را برای شما بیاورد؟» سپس حضرت فرمود: «به خدا قسم تأویل این آیه هنوز نیامده و چاره ای نیست جز اینکه تأویل آن بیاید.» - . کمال الدین: 305 -

در غیبت شیخ طوسی نیز مثل این حدیث نقل شده است - . غیبت طوسی: 158 - .

**[ترجمه]

«28»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ‌⁽¹⁾قَالَ مَنْ أَقَرَّ بِقِیَامِ الْقَائِمِ علیه السلام أَنَّهُ حَقٌّ.

**[ترجمه]کمال الدین: امام صادق علیه‌السّلام درباره این قول خدای عزوجل: «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ» - . بقره / 3 - ، {آنان که به غیب ایمان می‌آورند} فرمود: «منظور کسانی هستند که که به قیام قائم علیه‌السّلام اقرار دارند که آن حق است.» - . کمال الدین: 319 -

**[ترجمه]

«29»

ک، [إکمال الدین] الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الم ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ فَقَالَ الْمُتَّقُونَ شِیعَةُ عَلِیٍّ علیه السلام وَ أَمَّا الْغَیْبُ فَهُوَ الْحُجَّةُ الْغَائِبُ وَ شَاهِدُ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ یَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کمال الدین: یحیی بن ابی القاسم می‌گوید: از امام صادق علیه‌السّلام درباره این قول خدای عزوجل: «الم ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ» - . بقره / 1 - 3 - ، {الف، لام، میم. این است کتابی که در [حقانیت] آن هیچ تردیدی نیست [و] مایه هدایت تقواپیشگان است، آنان که به غیب ایمان می‌آورند} پرسیدم. فرمود: «متقین» در این آیه، شیعیان علی علیه‌السّلام هستند و «غیب» حجت غایب است. دلیل این معنی آیه «وَ یَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّه فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ» - . یونس / 20 - ،{و می‌گویند: «چرا معجزه‌ای از جانب پروردگارش بر او نازل نمی‌شود؟» بگو: «غیب فقط به خدا اختصاص دارد. پس منتظر باشید که من هم با شما از منتظرانم. ای پیغمبر بگو غیب مال خداست، پس منتظر باشید که من نیز با شما از منتظران هستم} است. - . کمال الدین: 319 -

**[ترجمه]

«30»

ک، [إکمال الدین] الْمُظَفَّرُ الْعَلَوِیُّ عَنِ ابْنِ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَبْرَئِیلَ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ غَابَ عَنْکُمْ إِمَامُکُمْ فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِإِمَامٍ جَدِیدٍ.

نی، [الغیبة] للنعمانی محمد بن همام عن أحمد بن مابنداد عن أحمد بن هلیل عن موسی بن القاسم: مثله- و عن الکلینی عن علی بن محمد عن سهل عن موسی بن القاسم: مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: امام موسی بن جعفر علیهماالسّلام فرمود: شنیدم امام صادق علیه‌السّلام درباره این قول خدای عزوجل: «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتیکُمْ بِماءٍ مَعینٍ» - . ملک / 30 - ، {بگو: «به من خبر دهید، اگر آب [آشامیدنی] شما [به زمین] فرو رود، چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟} فرمود: «منظور این است که بگو به من خبر دهید اگر امام شما غایب شود، چه کسی برایتان امام جدیدی می‌آورد؟» - . کمال الدین: 329 -

در غیبت نعمانی نیز مثل این حدیث، هم از ابن همام و هم از کلینی آمده است - . غیبت نعمانی: 167 - .

**[ترجمه]

«31»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی إِبْرَاهِیمُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَالِکٍ عَنْ حَیْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْکَلْبِیِّ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ‌⁽¹⁾قَالَ هُوَ خُرُوجُ الْمَهْدِیِّ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابن عباس در ذیل آیه: «وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ» - . ذاریات / 22 - ، {و روزی شما و آنچه وعده داده شده‌اید در آسمان است} می‌گوید: «مقصود از وعده، قیام مهدی علیه‌السّلام است.» - . غیبت طوسی: 175 -

**[ترجمه]

«32»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها⁽²⁾یَعْنِی یُصْلِحُ الْأَرْضَ بِقَائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا یَعْنِی مِنْ بَعْدِ جَوْرِ أَهْلِ مَمْلَکَتِهَا قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ بِقَائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابن عباس در ذیل آیه: «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» - 2. حدید / 17 - ، {بدانید که خدا زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند} می‌گوید: یعنی به وسیله قائم آل محمد صلی الله علیه و آله، زمین را زنده می‌کند، پس از آنکه با ظلم اهل مملکت زمین، مرده باشد. «قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ»، {به راستی آیات خود را برای شما روشن گردانده‌ایم}؛ «لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»، {باشد که بیندیشید.} - . غیبت طوسی: 175 -

**[ترجمه]

«33»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی أَبُو مُحَمَّدٍ الْمَجْدِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ تَمَّامٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقِطَعِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْکَلْبِیِّ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ قَالَ قِیَامُ الْقَائِمِ علیه السلام وَ مِثْلُهُ أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمِیعاً⁽³⁾قَالَ أَصْحَابُ الْقَائِمِ یَجْمَعُهُمُ اللَّهُ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابن عباس در ذیل آیه: «وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ» - . ذاریات / 22 و 23 - ، {و روزی شما و آنچه وعده داده شده‌اید در آسمان است. پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین، که واقعاً او حقّ است همان گونه که خود شما سخن می‌گویید} می‌گوید: مقصود قیام قائم است و مثل آن در این آیه است: «أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمیعا» - . بقره / 148 - ، {هر کجا که باشید، خداوند همگی شما را [به سوی خود باز] می‌آورد.} ابن عباس می‌گوید: «منظور اصحاب قائم است که خدا در یک روز آنها را جمع می‌کند.» - . غیبت طوسی: 175 -

**[ترجمه]

«34»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ الْمُقْرِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ بَکَّارِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سُفْیَانَ الْجَرِیرِیِّ عَنْ عُمَیْرِ بْنِ هَاشِمٍ الطَّائِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ: فِی هَذِهِ الْآیَةِ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌ

مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ قَالَ قِیَامُ الْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ قَالَ وَ فِیهِ نَزَلَتْ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً⁽¹⁾قَالَ نَزَلَتْ فِی الْمَهْدِیِّ علیه السلام.

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] محمد بن العباس عن علی بن عبد الله عن إبراهیم بن محمد الثقفی عن الحسن بن الحسین: مثله.

**[ترجمه]غیبت طوسی: اسحاق بن عبدالله بن علی بن الحسین درباره این آیه: «فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُون»، {پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین، که واقعاً او حقّ است، همان گونه که خود شما سخن می‌گویید} می‌گوید: منظور قیام قائم آل محمد صلی الله علیه و آله است. و آیه: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی لا یُشْرِکُونَ بی شَیْئا» - . نور / 55 - ، {خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد، همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند جانشین [خود] قرار داد، و آن دینی را که برایشان پسندیده است به سودشان مستقر کند، و بیمشان را به ایمنی مبدل گرداند، [تا] مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نگردانند} نیز درباره مهدی علیه‌السّلام نازل شده است. - . غیبت طوسی: 176 -

در کتاب کنز الفوائد نیز مثل این روایت نقل شده است - . تأوبل الآیات الظاهرة: 596 - .

**[ترجمه]

«35»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقِطَعِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ یَحْیَی الثَّوْرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ‌⁽²⁾قَالَ هُمْ آلُ مُحَمَّدٍ یَبْعَثُ اللَّهُ مَهْدِیَّهُمْ بَعْدَ جَهْدِهِمْ فَیُعِزُّهُمْ وَ یُذِلُّ عَدُوَّهُمْ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: علی علیه‌السّلام در ذیل این قول خداوند تعالی: «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ» - . قصص / 5 - ، {و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرو دست شده بودند منّت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم، و ایشان را وارث [زمین] کنیم} فرمود: «آنان آل محمد صلی‌الله‌علی‌و‌آله هستند که خدا مهدی آنها را بعد از تلاش فراوانشان می‌فرستد، پس آنها را عزیز و دشمنشان را خوار می‌کند.» - . غیبت طوسی: 184 -

**[ترجمه]

«36»

ک، [إکمال الدین] عَلِیُّ بْنُ حَاتِمٍ فِیمَا کَتَبَ إِلَیَّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ سَمَاعَةَ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی الْقَائِمِ علیه السلام وَ لا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کمال الدین: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: این آیه درباره قائم علیه‌السّلام نازل شده است: «وَ لا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ» - . حدید / 16 - ، {و مانند کسانی نباشند که از پیش بدان‌ها کتاب داده شد و [عمر و] انتظار بر آنان به درازا کشید، و دل‌هایشان سخت گردید و بسیاری از آنها فاسق بودند.} - . کمال الدین: 606 -

**[ترجمه]

«37»

ک، [إکمال الدین] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُؤْمِنِ الطَّاقِ عَنْ سَلَّامِ بْنِ الْمُسْتَنِیرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَالَ یُحْیِیهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْقَائِمِ بَعْدَ مَوْتِهَا یَعْنِی بِمَوْتِهَا کُفْرَ أَهْلِهَا وَ الْکَافِرُ مَیِّتٌ.

**[ترجمه]کمال الدین: امام باقر علیه‌السّلام درباره این قول خدای عزوجل: «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» - . حدید / 17 - ، {بدانید که خدا زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند} فرمود: «خدای عزوجل زمین را با قائم بعد از مرگ زمین، زنده می‌کند و مراد خداوند از موت زمین، کفر اهل زمین است و کافر میت محسوب می‌شود.» - . کمال الدین: 606 -

**[ترجمه]

«38»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ‌⁽⁴⁾قَالَ مَا زَالَ مُنْذُ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ دَوْلَةٌ لِلَّهِ وَ دَوْلَةٌ لِإِبْلِیسَ فَأَیْنَ دَوْلَةُ اللَّهِ أَمَا هُوَ قَائِمٌ وَاحِدٌ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السّلام در ذیل این قول خدا: «وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ» - . آل عمران / 140 - ، {و ما این روزها[ی شکست و پیروزی] را میان مردم به نوبت می‌گردانیم} فرمود: «از زمان خلقت آدم، همیشه دولتی از خدا و دولتی از شیطان بوده، پس در این زمان دولت خدا کو؟ آگاه باشید که صاحب دولت خدا قائم واحد آل محمد است.» - . تفسیر عیاشی 1 : 222 -

**[ترجمه]

«39»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی هَذِهِ الْآیَةِ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ‌⁽¹⁾یَوْمَ یَقُومُ الْقَائِمُ علیه السلام یَئِسَ بَنُو أُمَیَّةَ فَهُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا یَئِسُوا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه‌السّلام در ذیل این آیه: «الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ» - . مائده / 4 - ، {امروز کسانی که کافر شده‌اند، از [کارشکنی در] دین شما نومید گردیده‌اند. پس، از ایشان مترسید و از من بترسید} فرمود: «روزی که قائم علیه‌السّلام قیام می‌کند، بنی امیه که همان مایوسان هستند، نومید می‌شوند؛ از آل محمد صلی الله علیه و آله نومید می‌شوند.» - . تفسیر عیاشی 1 : 321 -

**[ترجمه]

«40»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَابِرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ⁽²⁾قَالَ خُرُوجُ الْقَائِمِ وَ أَذَانٌ دَعْوَتُهُ إِلَی نَفْسِهِ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر و امام صادق علیهماالسّلام درباره این قول خداوند: «وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَر» - . توبه / 5 - ، {و [این آیات] اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش به مردم در روز حجّ اکبر} فرمود: «(حج بزرگ) ظهور قائم است و (اعلان) دعوت مردم است به سوی خویش است.» - . تفسیر عیاشی 2 : 82 -

**[ترجمه]

بیان

هذا بطن للآیة.

**[ترجمه]البته این معنی باطن آیه است.

**[ترجمه]

«41»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: سُئِلَ أَبِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ قاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَما یُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً⁽³⁾حَتَّی لَا یَکُونَ مُشْرِکٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ‌⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمْ یَجِئْ تَأْوِیلُ هَذِهِ الْآیَةِ وَ لَوْ قَدْ قَامَ قَائِمُنَا سَیَرَی مَنْ یُدْرِکُهُ مَا یَکُونُ مِنْ تَأْوِیلِ هَذِهِ الْآیَةِ وَ لَیَبْلُغَنَّ دِینُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مَا بَلَغَ اللَّیْلُ حَتَّی لَا یَکُونَ شِرْکٌ عَلَی ظَهْرِ الْأَرْضِ کَمَا قَالَ اللَّهُ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: از پدرم درباره این قول خدا: «وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَما یُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً» - . توبه / 37 - ، {و همگی با مشرکان بجنگید، چنان که آنان همگی با شما می‌جنگند}پرسیده شد. فرمود: «تا مشرکی باقی نماند؛ «وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ» - . انفال / 39 - ، {دین کلا برای خدا باشد.} سپس فرمود: «تأویل این آیه هنوز نیامده و اگر قائم ما قیام کند، هر کس که او را درک کند، تأویل این آیه را خواهد دید و قائم علیه‌السّلام، دین محمد صلی الله علیه و آله را تا آنجا که شب پایش به آنجا رسیده می‌رساند، تا جایی که دیگر طبق فرموده خداوند، شرکی روی زمین باقی نمی‌ماند.» - . تفسیر عیاشی 2 : 60 -

**[ترجمه]

بیان

أی کما قال الله فی قوله وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ.

**[ترجمه]مراد حضرت از «کما قال الله» این آیه است که «وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّه»، و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای بر جای نماند و دین یکسره از آنِ خدا گردد.}

**[ترجمه]

«42»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُسَافِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ⁽⁵⁾یَعْنِی عِدَّةً کَعِدَّةِ بَدْرٍ قَالَ یَجْمَعُونَ لَهُ فِی سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ قَزَعاً کَقَزَعِ الْخَرِیفِ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السّلام در ذیل این قول خداوند: «وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ» - . هود / 8 - ، {و اگر عذاب را تا چندگاهی از آنان به تأخیر افکنیم} فرمود: «یعنی نفراتی به تعداد نفرات مسلمین در جنگ بدر، در یک ساعت نزد او جمع می‌شوند، مانند جمع شدن پاره‌های کوچک ابر در پاییز.» - . تفسیر عیاشی 2 : 150 -

**[ترجمه]

إیضاح

قال الجزری فی حدیث علی علیه السلام فیجتمعون إلیه کما یجتمع قزع الخریف أی قطع السحاب المتفرقة و إنما خص الخریف لأنه أول الشتاء و السحاب یکون فیه متفرقا غیر متراکم و لا مطبق ثم یجتمع بعضه إلی بعض بعد ذلک.

**[ترجمه]جزری درباره حدیث علی علیه‌السّلام می‌گوید: اینکه حضرت فرمود: «فیجتمعون الیه کما یجتمع قزع الخریف»، یعنی مثل تکه‌های پراکنده ابر و حضرت پاییز را ذکر کرد به این سبب که پاییز اول زمستان است و ابرها در آن متفرق و غیر متراکم‌اند و فشرده نیستند. سپس بعد از تکمیل نفرات، بعضی به بعض دیگر ملحق می‌شوند .

**[ترجمه]

«43»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ لَئِنْ

أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ قَالَ هُوَ الْقَائِمُ وَ أَصْحَابُهُ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السّلام در ذیل آیه: «وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ»، {و اگر عذاب را تا چندگاهی از آنان به تأخیر افکنیم} فرمود: «منظور قائم و اصحابش هستند.» - . تفسیر عیاشی 2 : 150 -

**[ترجمه]

«44»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ عَهْدَ نَبِیِّ اللَّهِ صَارَ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام ثُمَّ صَارَ عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ ثُمَّ یَفْعَلُ اللَّهُ مَا یَشَاءُ فَالْزَمْ هَؤُلَاءِ فَإِذَا خَرَجَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مَعَهُ ثَلَاثُمِائَةِ رَجُلٍ وَ مَعَهُ رَایَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

عَامِداً إِلَی الْمَدِینَةِ حَتَّی یَمُرَّ بِالْبَیْدَاءِ فَیَقُولَ هَذَا مَکَانُ الْقَوْمِ الَّذِینَ خُسِفَ بِهِمْ وَ هِیَ الْآیَةُ الَّتِی قَالَ اللَّهُ أَ فَأَمِنَ الَّذِینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ أَوْ یَأْخُذَهُمْ فِی تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه‌السّلام فرمود: پیمان پیامبر خدا نزد علی بن الحسین علیهماالسّلام بود و سپس نزد محمد بن علی علیهماالسّلام است و سپس خدا آنچه بخواهد می‌کند؛ پس ملازم اینان باش. پس وقتی مردی از آنها همراه با سیصد تن قیام کرد و بیرق پیغمبر با وی بود، به طرف مدینه رهسپار می‌گردد، تا اینکه از «بیداء» می‌گذرد و می‌گوید: این است محل قومی که در زمین فرو می‌روند و این آیه ای است که می‌فرماید: «أَ فَأَمِنَ الَّذینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ اَوْ یَأْخُذَهُمْ فی تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزینَ» - . نحل / 45 - 46 - ، {آیا کسانی که تدبیرهای بد می‌اندیشند، ایمن شدند از اینکه خدا آنان را در زمین فرو ببرد، یا از جایی که حدس نمی‌زنند عذاب برایشان بیاید؟ یا در حال رفت و آمدشان [گریبان] آنان را بگیرد، و کاری از دستشان برنیاید؟} - . تفسیر عیاشی 2 : 283 -

**[ترجمه]

«45»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ أَ فَأَمِنَ الَّذِینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ قَالَ هُمْ أَعْدَاءُ اللَّهِ وَ هُمْ یُمْسَخُونَ وَ یُقْذَفُونَ وَ یَسْبُخُونَ فِی الْأَرْضِ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه‌السّلام درباره این قول خدا: «أَ فَأَمِنَ الَّذینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ»، {آیا کسانی که تدبیرهای بد می‌اندیشند، ایمن شدند از اینکه خدا آنان را در زمین فرو ببرد؟} پرسیده شد. حضرت فرمود: «آنان دشمنان خدا هستند و مسخ می‌شوند و پرتاب می‌شوند و در زمین شوره زار فرو می‌روند.» - . تفسیر عیاشی 2 : 283 -

**[ترجمه]

«46»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ‌⁽²⁾قَتْلُ عَلِیٍّ وَ طَعْنُ الْحَسَنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً قَتْلُ الْحُسَیْنِ فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما إِذَا جَاءَ نَصْرُ دَمِ الْحُسَیْنِ بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ قَوْمٌ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ قَبْلَ خُرُوجِ الْقَائِمِ لَا یَدَعُونَ وِتْراً لآِلِ مُحَمَّدٍ إِلَّا أَحْرَقُوهُ وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولًا قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً خُرُوجُ الْحُسَیْنِ علیه السلام فِی الْکَرَّةِ فِی سَبْعِینَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ الَّذِینَ قُتِلُوا مَعَهُ عَلَیْهِمُ الْبِیضُ الْمُذَهَّبُ لِکُلِّ بِیضَةٍ وَجْهَانِ وَ الْمُؤَدِّی إِلَی النَّاسِ أَنَّ الْحُسَیْنَ قَدْ خَرَجَ فِی أَصْحَابِهِ حَتَّی لَا یَشُکَّ فِیهِ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَنَّهُ لَیْسَ بِدَجَّالٍ وَ لَا شَیْطَانٍ الْإِمَامُ الَّذِی بَیْنَ أَظْهُرِ النَّاسِ یَوْمَئِذٍ فَإِذَا اسْتَقَرَّ عِنْدَ الْمُؤْمِنِ أَنَّهُ الْحُسَیْنُ لَا یَشُکُّونَ فِیهِ وَ بَلَغَ عَنِ الْحُسَیْنِ الْحُجَّةُ الْقَائِمُ بَیْنَ أَظْهُرِ النَّاسِ وَ صَدَّقَهُ الْمُؤْمِنُونَ بِذَلِکَ جَاءَ الْحُجَّةَ الْمَوْتُ فَیَکُونُ الَّذِی یَلِی غُسْلَهُ وَ کَفْنَهُ وَ حَنُوطَهُ وَ إِیلَاجَهُ حُفْرَتَهُ الْحُسَیْنَ وَ لَا یَلِی الْوَصِیَّ إِلَّا الْوَصِیُّ وَ زَادَ إِبْرَاهِیمُ فِی حَدِیثِهِ ثُمَّ یَمْلِکُهُمُ الْحُسَیْنُ حَتَّی یَقَعَ حَاجِبَاهُ عَلَی عَیْنَیْهِ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: راوی می‌گوید: از امام صادق علیه‌السّلام درباره این قول خداوند: «وَ قَضَیْنا إِلی بَنی إِسْرائیلَ فِی الْکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ» - . اسراء / 4 - ، {و در کتاب آسمانی [شان] به فرزندان اسرائیل خبر دادیم که: «قطعاً دو بار در زمین فساد خواهید کرد»} پرسیدم؛ فرمود: «منظور کشته شدن علی علیه‌السّلام و نیزه خوردن امام حسن علیه‌السّلام است»؛ «وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبیراً»، {و قطعاً به سرکشی بسیار بزرگی برخواهید خاست} فرمود: «منظور کشته شدن امام حسین علیه‌السّلام است»؛ «فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما»، {پس آن گاه که وعده [تحقق] نخستین آن دو فرا رسد} فرمود: وقتی یاری خون حسین علیه‌السّلام فرا رسد»؛ «بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولی بَأْسٍ شَدیدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّیار»، {بندگانی از خود را که سخت نیرومندند بر شما می‌گماریم، تا میان خانه‌ها[یتان برای قتل و غارت شما] به جستجو درآیند} فرمود: «منظور گروهی هستند که خدا قبل از قیام قائم، آنان را بر می‌انگیزد و هیچ ظالم و جنایتکاری نسبت به آل محمد دعوت نمی‌کنند مگر اینکه او را می‌سوزانند»؛ «وَ کَانَ وَعداً مَفعولاَ»، {و این تهدید تحقق‌یافتنی است} فرمود: «قبل از قیام قائم»؛ «ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفیراً»، {پس [از چندی] دوباره شما را بر آنان چیره می‌کنیم و شما را با اموال و پسران یاری می‌دهیم و [تعداد] نفرات شما را بیشتر می‌گردانیم} فرمود: «منظور خروج حسین علیه‌السّلام در رجعت با هفتاد مرد از اصحابش است که با او به شهادت رسیدند و همگی کلاهخود طلایی بر سر دارند و هر کلاهخودی دو رو دارد و به مردم می‌رسد که حسین علیه‌السّلام با اصحابش خروج کرده تا مومنان درباره او شک نکنند و مردم می‌فهمند که او شیطان و دجال نیست و امامی است که پیش روی مردم قرار گرفته است. پس وقتی مومنان دانستند که او حسین است، در او تردید نمی‌کنند و از جانب حسین علیه‌السّلام حجت قائم رودرروی مردم قرار می‌گیرد و مومنان او را با آن حجت تصدیق می‌کنند و زمان مرگ قائم می‌رسد و این حسین علیه‌السّلام است که متولی غسل و کفن و حنوط و دفن او می‌شود و فقط وصی بعد از وصی رجعت می‌کند.» راوی در حدیث خود اضافه کرده که: «سپس حسین علیه‌السّلام بر آنها حکومت می‌کند تا زمانی که از شدت پیری ابروانش بر چشمش می‌ریزد.» - . تفسیر عیاشی 2 : 304 -

**[ترجمه]

بیان

قوله لا یدعون وترا أی ذا وتر و جنایة ففی الکلام تقدیر مضاف و الوتر بالکسر الجنایة و الظلم.

**[ترجمه]اینکه فرمود: «لا یدعون وترا»، وتر یعنی دارای وتر و جنایت؛ پس در کلام مضافی در تقدیر است و وتر با کسر واو به معنای جنایت و ظلم است.

**[ترجمه]

«47»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: قَالَ کَانَ یَقْرَأُ بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ ثُمَّ قَالَ وَ هُوَ الْقَائِمُ وَ أَصْحَابُهُ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه‌السّلام مشغول قرائت آیه: «بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولی بَأْسٍ شَدیدٍ» - . اسراء / 5 - ، {بندگانی از خود را که سخت نیرومندند بر شما می‌گماریم} بودند. سپس فرمود: «قائم و یارانش هستند که سخت نیرومندند.» - . تفسیر عیاشی 2 : 304 -

**[ترجمه]

«48»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَتِهِ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَإِنَّ بَیْنَ جَوَانِحِی عِلْماً جَمّاً فَسَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَبْقُرَ بِرِجْلِهَا فِتْنَةً شَرْقِیَّةً تَطَأُ فِی حُطَامِهَا مَلْعُونٌ نَاعِقُهَا وَ مَوْلَاهَا وَ قَائِدُهَا وَ سَائِقُهَا وَ الْمُتَحَرِّزُ فِیهَا فَکَمْ عِنْدَهَا مِنْ رَافِعَةٍ ذَیْلَهَا یَدْعُو بِوَیْلِهَا دَخَلَهُ أَوْ حَوْلَهَا لَا مَأْوَی یَکُنُّهَا وَ لَا أَحَدَ یَرْحَمُهَا فَإِذَا اسْتَدَارَ الْفَلَکُ قُلْتُمْ مَاتَ أَوْ هَلَکَ وَ أَیَّ وَادٍ سَلَکَ فَعِنْدَهَا تَوَقَّعُوا الْفَرَجَ وَ هُوَ تَأْوِیلُ هَذِهِ الْآیَةِ ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَیَعِیشُ إِذْ ذَاکَ مُلُوکٌ نَاعِمِینَ وَ لَا یَخْرُجُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی یُولَدَ لِصُلْبِهِ أَلْفُ ذَکَرٍ آمِنِینَ مِنْ کُلِّ بِدْعَةٍ وَ آفَةٍ و التنزیل عَامِلِینَ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ قَدِ اضْمَحَلَّتْ عَلَیْهِمُ الْآفَاتُ وَ الشُّبُهَاتُ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیر مومنان علیه‌السّلام در خطبه خود فرمود: ای مردم! پیش از آنکه مرا از دست بدهید، از من بپرسید، زیرا در درونم علم فراوانی است. پس پیش از آنکه فتنه‌ای خاوری پا پیش نهد و در حطام دنیا پای گذارد در حالی که فریادگر و مولا و راهبر و سوق دهنده آن و جای گیرنده در آن ملعون اند؛ پس چه بسا کسانی که در زیر این فتنه رفته آن را بلند می‌کنند و فریاد ویل آن را سر داده داخل آن یا اطرافش می‌شوند که پناهگاهی برای اختفا نداشته و احدی به آنها رحم نمی‌کند. پس وقتی آسمان چرخید، خواهید گفت: مرد یا هلاک شد و در چه وادی گام نهاد! پس هنگام این فتنه منتظر فرج باشید که تأویل این آیه است: «ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفیراً» - 3. اسراء / 6 - ، {پس [از چندی] دوباره شما را بر آنان چیره می‌کنیم و شما را با اموال و پسران یاری می‌دهیم و [تعداد] نفرات شما را بیشتر می‌گردانیم.} قسم به کسی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، در آن هنگامه شاهانی متنعم زندگی می‌کنند و مردی از آنها از دنیا نمی‌رود تا اینکه هزار مرد از صلبش متولد می‌شوند که ایمن از هر بدعت و آفتی هستند و به کتاب خدا و سنت رسول او عمل می‌کنند و آفات و شبهات بر آنها از بین می‌رود. - . تفسیر عیاشی 2 : 304 -

**[ترجمه]

توضیح

قبل أن تبقر قَالَ الْجَزَرِیُّ فِی حَدِیثِ أَبِی مُوسَی: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ سَیَأْتِی عَلَی النَّاسِ فِتْنَةٌ بَاقِرَةٌ تَدَعُ الْحَلِیمَ حَیْرَانَ.

أی واسعة عظیمة و فی بعض النسخ بالنون و الفاء أی تنفر ضاربا برجلها و الضمیر فی حطامها راجع إلی الدنیا بقرینة المقام أو إلی الفتنة بملابسة أخذها و التصرف فیها قوله و المتجرز لعله من جرز أی أکل أکلا وحیا و قتل و قطع و بخس و فی النسخة بالحاء المهملة و لعل المعنی من یتحرز من إنکارها و رفعها لئلا یخل بدنیاه و سائر الخبر کان مصحفا فترکته علی ما وجدته و المقصود واضح.

**[ترجمه]در ذیل این عبارت که حضرت فرمود: «قبل ان تبقر»، جزری می‌گوید: در حدیث ابو موسی آمده: «از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: «بر مردم فتنه باقره‌ای فرا می‌رسد که شخص بردبار را حیرت زده می‌کند!» مراد از «باقرة» وسیع و بزرگ است. در بعضی نسخ، با نون و فاء وارد شده، یعنی: «تنفر ضاربا برجلها» و ضمیر در «حطامها» به قرینه مقام به دنیا راجع است و یا به فتنه بر می‌گردد؛ فرمایش حضرت «المتجرز» شاید از جزر به معنای اکل و خوردن باشد و یا به معنای کشتن و بریدن و کم گذاشتن باشد و در همان نسخه با حرف حاء آمده که شاید معنای آن انکار و مقابله با فتنه باشد تا به دنیای آن متحرز اخلالی وارد نشود؛ باقی حدیث پراکنده بود و من همان گونه که آن را یافتم، ترک کردم و مقصود روشن است.

**[ترجمه]

«49»

نی، [الغیبة] للنعمانی الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ: سُئِلَ عَنْ

قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ⁽¹⁾قَالَ إِنَّ مِنَّا إِمَاماً مُسْتَتِراً فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِظْهَارَ أَمْرِهِ نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةً فَظَهَرَ فَقَامَ بِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: از امام صادق علیه‌السّلام درباره این قول خدای عزوجل: «فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ» - . مدثر / 8 - ، {پس چون در صور دمیده شود} پرسیده شد، فرمود: «امامی از ما هست که غایب می‌شود، پس چون خداوند عزوجل اراده کند که امر او را آشکار گرداند، علامتی در دل وی پدید می‌آورد،پس ظاهر می‌گردد و به امر خدای عزوجل قیام می‌کند.» - . غیبت نعمانی: 187 -

**[ترجمه]

«50»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ أبو [أَبِی] الْحُسَیْنِ مِنْ کِتَابِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ وَهْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً⁽²⁾قَالَ الْقَائِمُ وَ أَصْحَابُهُ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام در ذیل این قول خداوند عزوجل: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی لا یُشْرِکُونَ بی شَیْئاً» - . نور / 55 - ، {خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد، همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند جانشین [خود] قرار داد، و آن دینی را که برایشان پسندیده است به سودشان مستقر کند، و بیمشان را به ایمنی مبدل گرداند، [تا] مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نگردانند} فرمود: «منظور قائم و یاران او هستند.» - . غیبت نعمانی: 240 -

**[ترجمه]

«51»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الصَّبَّاحِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ⁽³⁾قَالَ الْعَذَابُ خُرُوجُ الْقَائِمِ وَ الْأُمَّةُ الْمَعْدُودَةُ عِدَّةُ أَهْلِ بَدْرٍ وَ أَصْحَابُهُ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام درباره آیه: «وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ» - .

هود / 8 - ، {و اگر عذاب را تا چندگاهی از آنان به تأخیر افکنیم} فرمود: «عذاب قیام قائم است و امت معدوده، به تعداد اهل بدر و اصحاب او هستند.» - . غیبت نعمانی: 241 -

**[ترجمه]

«52»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ وَ أَحْمَدُ بْنُ یُوسُفَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ وَ وَهْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمِیعاً⁽⁴⁾قَالَ نَزَلَتْ فِی الْقَائِمِ وَ أَصْحَابِهِ یَجْمَعُونَ عَلَی غَیْرِ مِیعَادٍ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام درباره آیه: «فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمیعاً» - . بقره / 148 - ، {پس در کارهای نیک بر یکدیگر پیشی گیرید. هر کجا که باشید، خداوند همگی شما را [به سوی خود باز] می‌آورد} فرمود: «درباره قائم و یاران او نازل شده که بدون وعده قبلی اجتماع می‌کنند.» - . غیبت نعمانی: 241 -

**[ترجمه]

«53»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمَسْعُودِیُّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ⁽⁵⁾قَالَ هِیَ فِی الْقَائِمِ علیه السلام وَ أَصْحَابِهِ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام درباره آیه: «أُذِنَ لِلَّذینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدیرٌ» - . حج / 39 - ، {به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت [جهاد] داده شده است، چرا که مورد ظلم قرار گرفته‌اند، و البته خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست} فرمود: «این آیه درباره قائم علیه‌السّلام و یارانش است.» - . غیبت نعمانی: 241 - .

**[ترجمه]

«54»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیماهُمْ‌⁽¹⁾قَالَ اللَّهُ یَعْرِفُهُمْ وَ لَکِنْ نَزَلَتْ فِی الْقَائِمِ یَعْرِفُهُمْ بِسِیمَاهُمْ فَیَخْبِطُهُمْ بِالسَّیْفِ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ خَبْطاً.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام صادق علیه‌السّلام درباره آیه: «یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ» - . الرحمن / 41 - ، {تبهکاران از سیمایشان شناخته می‌شوند} فرمود: «خداوند آنان را می‌شناسد اما این آیه درباره قائم نازل شده که مجرمین را با چهره‌شان می‌شناسد، پس با یارانش آنها را از دم ضربات سخت شمشیر می‌گذرانند.» - . غیبت نعمانی: 241 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی خبطه یخبطه ضربه شدیدا و القوم بسیفه جلدهم.

**[ترجمه]فیروزآبادی می‌گوید: «خبطه یخبطه» به معنای ضرب شدید است و با شمشیر، قوم مجرم را

تأدیب می کند.

**[ترجمه]

«55»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ حَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُمَرَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُسَیْنِ بْنِ عَجْلَانَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ⁽²⁾قَالَ الْأَدْنَی غَلَاءُ السِّعْرِ وَ الْأَکْبَرُ الْمَهْدِیُّ بِالسَّیْفِ.

**[ترجمه]تأویل الآیات الظاهرة: مفضل بن عمر می‌گوید: از حضرت صادق علیه‌السّلام درباره این آیه پرسیدم: «وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» - . سجده / 21 - ، {و قطعاً غیر از آن عذاب بزرگ‌تر، از عذاب این دنیا [نیز] به آنان می‌چشانیم} فرمود: «عذاب نزدیک‌تر گرانی نرخ‌ها و عذاب بزرگ‌تر قیام مهدی با شمشیر است.» - . تأویل الآیات الظاهرة: 437 -

**[ترجمه]

«56»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْقَائِمَ إِذَا خَرَجَ دَخَلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَیَسْتَقْبِلُ الْکَعْبَةَ وَ یَجْعَلُ ظَهْرَهُ إِلَی الْمَقَامِ ثُمَّ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ یَقُومُ فَیَقُولُ یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا أَوْلَی النَّاسِ بِآدَمَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا أَوْلَی النَّاسِ بِإِسْمَاعِیلَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا أَوْلَی النَّاسِ بِمُحَمَّدٍ ص ثُمَّ یَرْفَعُ یَدَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ فَیَدْعُو وَ یَتَضَرَّعُ حَتَّی یَقَعَ عَلَی وَجْهِهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ‌⁽³⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ قَالَ هذا [هَذِهِ] نَزَلَتْ فِی الْقَائِمِ علیه السلام إِذَا خَرَجَ تَعَمَّمَ وَ صَلَّی عِنْدَ الْمَقَامِ وَ تَضَرَّعَ إِلَی رَبِّهِ فَلَا تُرَدُّ لَهُ رَایَةٌ أَبَداً.

**[ترجمه]تأویل الآیات الظاهرة: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: چون قائم ما ظهور کند، به مسجدالحرام درآید و در حالی که رو به کعبه و پشت به مقام کرده، دو رکعت نماز می‌گزارد. آنگاه برخاسته و می‌گوید: «ای مردم! من از هر کس به آدم ابوالبشر نزدیک‌ترم؛ ای مردم! من از هر کس به ابراهیم نزدیک‌ترم؛ ای مردم! من از هر کس به اسماعیل نزدیک‌ترم؛ ای مردم! من از هر کس به محمد صلی الله علیه و آله و سلم نزدیک‌ترم.» سپس دستانش را به سمت آسمان بلند می‌کند و آن قدر دعا و ناله می‌کند تا غش کرده روی زمین می‌افتد و این منظور از این آیه است: «أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ» - 2. نمل / 32 - ، {یا [کیست] آن کس که درمانده را- چون وی را بخواند- اجابت می‌کند، و گرفتاری را برطرف می‌گرداند، و شما را جانشینان این زمین قرار می‌دهد؟ آیا معبودی با خداست؟ چه کم پند می‌پذیرید.}

و به همین اسناد امام باقر علیه‌السّلام درباره آیه «أَمَّنْ یُجِیبُ» فرمود: «این آیه درباره قائم علیه‌السّلام نازل شده که وقتی خروج کرد، عمامه بر سر نهاده و نزدیک مقام نماز می‌گزارد و به درگاه پروردگارش تضرع می‌کند و از آن موقع پرچم او در اهتزاز خواهد بود.» - . تأویل الآیات الظاهرة: 399 -

**[ترجمه]

«57»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة]: قَوْلُهُ تَعَالَی یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ‌⁽⁴⁾تَأْوِیلُهُ- قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ یَحْیَی بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَوْ تَرَکْتُمْ هَذَا الْأَمْرَ مَا تَرَکَهُ اللَّهُ.

وَ یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ قُلْتُ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ قَالَ یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَلَایَةُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ الْإِمَامَةُ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا⁽¹⁾وَ النُّورُ هُوَ الْإِمَامُ قُلْتُ لَهُ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِ قَالَ هُوَ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِالْوَلَایَةِ لِوَصِیِّهِ وَ الْوَلَایَةُ هِیَ دِینُ الْحَقِّ قُلْتُ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ قَالَ عَلَی جَمِیعِ الْأَدْیَانِ عِنْدَ قِیَامِ الْقَائِمِ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ بِوَلَایَةِ الْقَائِمِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ قُلْتُ هَذَا تَنْزِیلٌ قَالَ نَعَمْ أَمَّا هَذَا الْحَرْفُ فَتَنْزِیلٌ وَ أَمَّا غَیْرُهُ فَتَأْوِیلٌ.

**[ترجمه]تأویل الآیات الظاهرة: تأویل آیه: «یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ» - . صف / 8 - ، {می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند} این است که امام باقر علیه‌السّلام فرمود: «اگر شما این امر را واگذارید، خداوند آن را فرو نخواهد گذاشت.»

مؤید این تأویل، روایت امام کاظم علیه‌السّلام است که راوی می‌گوید: از ایشان درباره این آیه «و اللهُ متمُّ نورِه» سوال کردم. فرمود: «یریدونَ لیُطفِئوا نورَ اللهِ باَفواهِهم»، منظور از نور خدا، ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام است و «الله متم نوره»، {و خدا نور خود را کامل خواهد کرد} منظور از این آیه امامت است، زیرا خداوند عزوجل می‌فرماید: «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذی أَنْزَلْنا» - . تغابن / 8 - ، {پس به خدا و پیامبر او و آن نوری که ما فرو فرستادیم ایمان آورید} و نور همان امام است. از ایشان پرسیدم: «منظور از « هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ» - 3. صف / 9 - ، {اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد} چیست؟» فرمود: «همان چیزی است که خداوند رسولش را مأمور به ولایت وصی خود کرده و ولایت، همان دین الحق است.» عرض کردم: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّه»، {تا آن را بر هر چه دین است فائق گرداند} یعنی چه؟ فرمود: «تفوق بر جمیع ادیان در هنگامه قیام قائم است، زیرا خداوند متعال می‌فرماید: «و اللهُ متمُّ نورِه»، یعنی خداوند نور خود را با ولایت قائم کامل می‌گرداند؛ «و لو کرهَ الکافرونَ» یعنی اگر چه کافران از ولایت علی علیه‌السّلام اکراه داشته باشند.» عرض کردم: «آنچه فرمودید در قرآن نازل شده؟» فرمود: «بله، اما این سخن اخیر تنزیل است و نازل هم شده، ولی غیر از آن تأویل قرآن است.» - . تأویل الآیات الظاهرة: 661 -

**[ترجمه]

«58»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَوْذَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا أُنْزِلَ تَأْوِیلُهَا بَعْدُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَتَی یُنْزَلُ قَالَ حَتَّی یَقُومَ الْقَائِمُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَإِذَا خَرَجَ الْقَائِمُ لَمْ یَبْقَ کَافِرٌ وَ لَا مُشْرِکٌ إِلَّا کَرِهَ خُرُوجَهُ حَتَّی لَوْ کَانَ کَافِرٌ أَوْ مُشْرِکٌ فِی بَطْنِ صَخْرَةٍ لَقَالَتِ الصَّخْرَةُ یَا مُؤْمِنُ فِی بَطْنِی کَافِرٌ أَوْ مُشْرِکٌ فَاقْتُلْهُ قَالَ فَیُنَحِّیهِ اللَّهُ فَیَقْتُلُهُ.

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ وَ فِیهِ لَقَالَتِ الصَّخْرَةُ یَا مُؤْمِنُ فِیَّ مُشْرِکٌ فَاکْسِرْنِی وَ اقْتُلْهُ.

**[ترجمه]تأویل الآیات الظاهرة: ابو بصیر می‌گوید: از امام صادق علیه‌السّلام درباره این قول خدای تعالی در کتابش: «هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» - . صف / 9 - ، {اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد، تا آن را بر هر چه دین است فائق گرداند، هر چند مشرکان را ناخوش آید} پرسیدم. پس فرمود: «به خدا قسم تأویل و مصداق آن هنوز نازل نشده است!» عرض کردم: «فدایتان شوم! چه وقت نازل می‌شود؟» فرمود: «وقتی که ان شاء الله قائم قیام کند؛ وقتی او خروج کند کافر و مشرکی باقی نمی‌ماند، مگر اینکه نسبت به خروج حضرت اکراه دارد، تا جایی که اگر کافر یا مشرکی در دل صخره‌ای مخفی شده باشد، صخره می‌گوید: «ای مؤمن! در دل من کافر یا مشرکی مخفی گشته! پس او را بکش!» حضرت فرمود: «پس خدا قائم را متوجه محل آن صخره کرده و حضرت او را می‌کشد.» - . تأویل الآیات الظاهرة: 662 -

در تفسیر فرات بن ابراهیم کوفی مثل این حدیث، با ذکر سند از امام صادق علیه‌السّلام نقل شده و در آن روایت آمده که صخره می‌گوید: «ای مؤمن! در درون من مشرکی است! پس مرا بشکن و او را بکش!» - . تفسیر فرات کوفی 1 : 481 -

**[ترجمه]

«59»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مِیثَمٍ عَنْ عَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍّ أَنَّهُ سَمِعَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ الْآیَةَ أَ ظَهَرَ ذَلِکَ بَعْدُ کَلَّا وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ حَتَّی لَا یَبْقَی قَرْیَةٌ إِلَّا وَ نُودِیَ فِیهَا بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ بُکْرَةً وَ عَشِیّاً.

وَ قَالَ أَیْضاً حَدَّثَنَا یُوسُفُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ الْمُقْرِی عَنْ نُعَیْمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ لَیْثٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ قَالَ لَا یَکُونُ ذَلِکَ حَتَّی لَا یَبْقَی یَهُودِیٌّ وَ لَا نَصْرَانِیٌّ وَ لَا صَاحِبُ مِلَّةٍ إِلَّا دَخَلَ فِی الْإِسْلَامِ حَتَّی یَأْمَنَ الشَّاةُ وَ الذِّئْبُ وَ الْبَقَرَةُ وَ الْأَسَدُ وَ الْإِنْسَانُ وَ الْحَیَّةُ وَ حَتَّی لَا تَقْرِضَ فَأْرَةٌ جِرَاباً وَ حَتَّی تُوضَعَ الْجِزْیَةُ وَ یُکْسَرَ الصَّلِیبُ وَ یُقْتَلَ الْخِنْزِیرُ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ وَ ذَلِکَ یَکُونُ عِنْدَ قِیَامِ الْقَائِمِ علیه السلام.

**[ترجمه]تأویل الآیات الظاهرة: امیر مؤمنان علیه‌السّلام فرمود: «هُوَ الَّذی اَرسَلَ رَسُولَهُ ...» آیا این آیه محقق شده؟ هرگز! قسم به کسی که جانم در دست اوست، تحقق این آیه زمانی است که هیچ قریه‌ای نماند، مگر آنکه در آن شهادت لا اله الا الله و محمد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم در صبح و شام ندا داده شود.»

همچنین ابن عباس درباره آیه: «لِیُظهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّه وَ لَو کَرِهَ المُشرِکونَ» گفت: «این آیه محقق نمی‌شود، تا زمانی که یهودی و نصرانی و صاحب دینی باقی نماند مگر آنکه داخل در اسلام شود، تا آن جا که گوسفند و گرگ و گاو و شیر و انسان و مار ایمنی دارند و هیچ موشی کیسه‌ای را نمی‌جود و جزیه وضع می‌شود صلیب شکسته می‌شود و خوک کشته می‌شود و این معنای آیه: «لِیُظهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّه وَ لَو کَرِهَ المُشرِکونَ» است و این وضعیت در هنگامه قیام قائم علیه‌السّلام است.» - . تأویل الآیات الظاهرة: 663 -

**[ترجمه]

«60»

کنز، [کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ-⁽¹⁾

یَعْنِی تَکْذِیبَهُ بِقَائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام إِذْ یَقُولُ لَهُ لَسْنَا نَعْرِفُکَ وَ لَسْتَ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ کَمَا قَالَ الْمُشْرِکُونَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]تأویل الآیات الظاهرة: امام صادق علیه‌السّلام درباره آیه: «إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ» - . قلم / 15 - ، {چون آیات ما بر او خوانده شود، گوید: «افسانه‌های پیشینیان است»} فرمود: «منظور تکذیب قائم آل محمد علیهم‌السّلام است، زیرا به او گفته می‌شود: «ما تو را نمی‌شناسیم و تو از فرزندان فاطمه علیهاالسّلام نیستی»، چنان که مشرکین از این گونه سخنان به پیغمبر می‌گفتند.» - . تأویل الآیات الظاهرة: 748 -

**[ترجمه]

«61»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] أَبُو الْقَاسِمِ الْعَلَوِیُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ إِلَّا أَصْحابَ الْیَمِینِ-⁽²⁾قَالَ نَحْنُ وَ شِیعَتُنَا وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ثُمَّ شِیعَتُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فِی جَنَّاتٍ یَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِینَ ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ یَعْنِی لَمْ یَکُونُوا مِنْ شِیعَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ فَذَاکَ یَوْمُ الْقَائِمِ علیه السلام وَ هُوَ یَوْمُ الدِّینِ وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ حَتَّی أَتانَا الْیَقِینُ أَیَّامُ الْقَائِمِ فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِینَ فَمَا یَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ مَخْلُوقٍ وَ لَنْ یَشْفَعَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]تفسیر فرات کوفی: امام باقر علیه‌السّلام درباره این قول خدای متعال: «کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ إِلَّا أَصْحابَ الْیَمِینِ»، - . مدثر / 38 - 46 - ، {هر کسی در گروِ دستاورد خویش است، به جز یاران دست راست} فرمود: «اصحاب یمین ما و شیعیان ما می‌باشیم» و فرمود: «شیعیان ما «فِی جَنَّاتٍ یَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِینَ ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ»، {در میان باغ‌ها. از یکدیگر می‌پرسند، درباره مجرمان: «چه چیز شما را در آتش [سَقَر] درآورد؟ گویند: «از نمازگزاران نبودیم»} یعنی از شیعیان علی بن ابی طالب علیه‌السّلام نبودند.» - . تفسیر فرات کوفی 2 : 513 -

«وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ»، {و بینوایان را غذا نمی‌دادیم، با هرزه‌درایان هرزه‌درایی می‌کردیم} و این در روز ظهور قائم ماست که «یوم الدین» است، چنان که می‌فرماید: «وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ حَتَّی أَتانَا الْیَقِینُ»، {و روز جزا را دروغ می‌شمردیم،تا مرگ ما در رسید} که منظور از یقین، ایام ظهور قائم است؛ «فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِینَ»، {پس شفاعتِ شفاعت کنندگان به حال آنها سود ندارد} و شفاعت هیچ مخلوقی برایشان سودی ندارد و روز قیامت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز از آنان شفاعت نخواهد کرد. - . تفسیر فرات کوفی 2 : 513 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام یعنی لم یکونوا یحتمل وجهین أحدهما أن الصلاة لما لم تکن من غیر الشیعة مقبولة فعبر عنهم بما لا ینفک عنهم من الصلاة المقبولة و الثانی أن یکون من المصلی تالی السابق فی خیل السباق و إنما یطلق علیه ذلک لأن رأسه عند صلا السابق و الصلا ما عن یمین الذنب و شماله فعبر عن التابع بذلک و قیل الصلاة أیضا مأخوذة من ذلک عند إیقاعها جماعة و هذا الوجه الأخیر مروی عن أبی عبد الله علیه السلام حیث قال عنی بها لم نکن من أتباع الأئمة الذین قال الله فیهم

وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ‌⁽¹⁾أ ما تری الناس یسمون الذی یلی السابق فی الحلبة مصلی فذلک الذی عنی حیث قال لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ لم نک من أتباع السابقین.

**[ترجمه]اینکه حضرت فرمود: «لم یکونوا» دو احتمال دارد: اول آنکه از آنجا که نماز از غیر شیعه مقبول نیست، حضرت از شیعه با چیزی که از آنان جدا نمی‌شود یعنی نماز مقبول تعبیر فرمود. احتمال دوم اینکه نمازگزار، در خیل مسابقه‌دهندگان، تالی نفر جلویی خویش است و تنها به این خاطر به او مصلی گفته می‌شود که سر او نزدیک وسط کمر نفر جلویی است و «صلا» نیز قسمت چپ و راست دم را گویند؛ پس حضرت از «تابع» به مصلی تعبیر فرمود. و گفته شده صلات نیز ماخوذ از «صلو» است به هنگامی که به جماعت خوانده شود و این وجه اخیر از امام صادق علیه‌السّلام نیز مروی است که فرمود: «منظور از این آیه که «ما از مصلین نبودیم» این است که ما از پیروان امامان که خدا درباره آنها فرمود: «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» - . واقعه / 10 و 11 - ، {و سبقت‌گیرندگان مقدّمند؛ آنانند همان مقرّبانِ [خدا]} آیا مردم را ندیده‌ای که که اسب پیشین را در گروه اسبان مسابقه‌ای «مصلی» می‌نامند؟ این منظور خداوند است که فرمود: «لَم نَکُ مِنَ المُصَلِّینَ» یعنی ما از پیروان سابقین (یعنی ائمه علیهم السّلام) نبودیم.»

**[ترجمه]

«62»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ‌⁽²⁾قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ قَالَ عِنْدَ خُرُوجِ الْقَائِمِ وَ فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ‌⁽³⁾قَالَ اخْتَلَفُوا کَمَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ فِی الْکِتَابِ وَ سَیَخْتَلِفُونَ فِی الْکِتَابِ الَّذِی مَعَ الْقَائِمِ الَّذِی یَأْتِیهِمْ بِهِ حَتَّی یُنْکِرَهُ نَاسٌ کَثِیرٌ فَیُقَدِّمُهُمْ فَیَضْرِبُ أَعْنَاقَهُمْ وَ أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ قَالَ لَوْ لَا مَا تَقَدَّمَ فِیهِمْ مِنَ اللَّهِ عَزَّ ذِکْرُهُ مَا أَبْقَی الْقَائِمُ مِنْهُمْ وَاحِداً وَ فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ‌⁽⁴⁾قَالَ بِخُرُوجِ الْقَائِمِ علیه السلام وَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ‌⁽⁵⁾قَالَ یَعْنُونَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ‌⁽⁶⁾قَالَ إِذَا قَامَ الْقَائِمُ علیه السلام ذَهَبَتْ دَوْلَةُ الْبَاطِلِ.

**[ترجمه]روضه کافی: امام باقر علیه‌السّلام درباره آیه: «قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفینَ اِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ» - . ص / 86 - 88 - ، {بگو: «مزدی بر این [رسالت] از شما طلب نمی‌کنم و من از کسانی نیستم که چیزی از خود بسازم [و به خدا نسبت دهم]. این [قرآن] جز پندی برای جهانیان نیست} فرمود: «منظور از ذکر امیر المؤمنین علیه‌السّلام است»؛ «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ»، {و قطعاً پس از چندی خبر آن را خواهید دانست} فرمود: «این زمان، موقع ظهور قائم ماست» و درباره آیه: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ» - . فصلت / 45 - ، {و به راستی موسی را کتاب [تورات] دادیم، پس در آن اختلاف واقع شد} فرمود: «این امت نیز مانند بنی اسرائیل، درباره معانی قرآن اختلاف پیدا کردند، چنان که درباره کتابی که با قائم ما است و برای آنها می‌آورد نیز اختلاف نظر خواهند داشت، به طوری که بسیاری از مردم آن را انکار می‌کنند و قائم هم آنها را جلو آورده و گردن آنها را می‌زند.» اما درباره این قول خدای عزوجل: «وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌَ» - . شوری / 21 - ، {و اگر فرمان قاطع [درباره تأخیر عذاب در کار] نبود مسلّماً میانشان داوری می‌شد و برای ستمکاران شکنجه‌ای پردرد است} فرمود: «اگر نبود آنچه از خدا عز ذکره گذشت، قائم احدی از آنها را باقی نمی‌گذاشت.» و درباره این قول خدا: «وَ الَّذینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ» - . معارج / 26 - ، {و کسانی که روز جزا را باور دارند} فرمود: «منظور باور به خروج قائم علیه‌السّلام است» و درباره این قول خدا: «وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکینَ» - . انعام / 23 - ، {«به خدا، پروردگارمان سوگند که ما مشرک نبودیم} فرمود: «منظورشان این است که ما به ولایت علی علیه‌السّلام مشرک نبودیم.» درباره آیه: «وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ» - . اسراء / 81 - ، {و بگو: «حق آمد و باطل نابود شد} فرمود: «وقتی قائم علیه‌السّلام قیام کند، دولت باطل از بین می‌رود.» - . روضه کافی: 808 -

**[ترجمه]

«63»

کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ‌⁽⁷⁾قَالَ یُرِیهِمْ فِی أَنْفُسِهِمُ الْمَسْخَ وَ یُرِیهِمْ فِی الْآفَاقِ انْتِقَاضَ الْآفَاقِ عَلَیْهِمْ فَیَرَوْنَ قُدْرَةَ

اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی أَنْفُسِهِمْ وَ فِی الْآفَاقِ قُلْتُ لَهُ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ قَالَ خُرُوجُ الْقَائِمِ هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَرَاهُ الْخَلْقُ لَا بُدَّ مِنْهُ.

**[ترجمه]روضه کافی: ابو بصیر می‌گوید: از امام صادق علیه‌السّلام درباره آیه: «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ» - . فصلت / 53 - ، {به زودی نشانه‌های خود را در افق‌ها[ی گوناگون] و در دل‌هایشان بدیشان خواهیم نمود، تا برایشان روشن گردد که او خود حقّ است} پرسیدم. فرمود: خداوند مسخ شدن را در درونشان به آنها نشان می‌دهد و در آفاق، خراب شدن آفاق را به آنها نشان می‌دهد، پس قدرت خدای عزوجل را در درون خود و در آفاق می‌بینند.» عرض کردم: «منظور از «حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ» چیست؟» فرمود: «خروج قائم، حق از جانب خدای عزوجل است که خلق آن را می‌بینند و چاره‌ای از آن نیست.» - . روضه کافی 8 : 381 -

**[ترجمه]

«64»

کا، [الکافی] مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً⁽¹⁾قَالَ أَمَّا قَوْلُهُ حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ فَهُوَ خُرُوجُ الْقَائِمِ وَ هُوَ السَّاعَةُ فَسَیَعْلَمُونَ ذَلِکَ الْیَوْمَ مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَلَی یَدَیْ قَائِمِهِ فَذَلِکَ قَوْلُهُ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً یَعْنِی عِنْدَ الْقَائِمِ وَ أَضْعَفُ جُنْداً قُلْتُ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ-⁽²⁾

قَالَ مَعْرِفَةَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ قَالَ نَزِیدُهُ مِنْهَا قَالَ یَسْتَوْفِی نَصِیبَهُ مِنْ دَوْلَتِهِمْ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ قَالَ لَیْسَ لَهُ فِی دَوْلَةِ الْحَقِّ مَعَ الْقَائِمِ نَصِیبٌ.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه‌السّلام درباره آیه: «حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً» - . مریم / 75 - ، {تا وقتی آنچه به آنان وعده داده می‌شود: یا عذاب، یا روز رستاخیز را ببینند، پس به زودی خواهند دانست جایگاه چه کسی بدتر و سپاهش ناتوان‌تر است} - . کافی 1 : 257 - فرمود: «حتی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ» قیام قائم است و آن همان ساعت است؛ پس در آن روز خواهند دانست که از جانب خدا به دست قائمش چه بر سر آنها فرود خواهد آمد. معنی «مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً»، یعنی آنها خواهند دید که در پیشگاه امام زمان چه جایگاه بدی دارند و چقدر از حیث سپاه و قدرت ناتوانند. راوی می‌گوید: عرض کردم: «منظور از «مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ» - . شوری / 20 - ، {کسی که کِشت آخرت بخواهد} چیست؟» فرمود: «منظور معرفت امیرالمؤمنین و امامان علیهم‌السّلام است که «نزد له فی حرثه.» فرمود: «یعنی: از برکت دولت آنها، دوستان آنان را نیز بهره‌مند گرداند»؛ « وَ مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصیبٍ»، {و کسی که کِشت این دنیا را بخواهد به او از آن می‌دهیم و[لی] در آخرت او را نصیبی نیست} یعنی در دولت حق همراه با امام قائم، بهره‌ای نخواهد برد.» - . کافی 1 : 260 -

**[ترجمه]

«65»

أَقُولُ رَوَی السَّیِّدُ عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ فِی کِتَابِ الْأَنْوَارِ الْمُضِیئَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْإِیَادِی یَرْفَعُهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْمُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ الْمَذْکُورُونَ فِی الْکِتَابِ‌⁽³⁾

الَّذِینَ یَجْعَلُهُمُ اللَّهُ أَئِمَّةً نَحْنُ أَهْلَ الْبَیْتِ یَبْعَثُ اللَّهُ مَهْدِیَّهُمْ فَیُعِزُّهُمْ وَ یُذِلُّ عَدُوَّهُمْ.

وَ بِالْإِسْنَادِ یَرْفَعُهُ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ‌⁽⁴⁾قَالَ هُوَ خُرُوجُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام.

وَ بِالْإِسْنَادِ أَیْضاً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی‌⁽⁵⁾وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ قَالَ هُوَ خُرُوجُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام.

وَ بِالْإِسْنَادِ أَیْضاً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ

بَعْدَ مَوْتِها⁽¹⁾قَالَ یُصْلِحُ اللَّهُ الْأَرْضَ بِقَائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ بَعْدَ مَوْتِها یَعْنِی بَعْدَ جَوْرِ أَهْلِ مَمْلَکَتِهَا قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ بِالْحُجَّةِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ.

وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ السَّیِّدِ هِبَةِ اللَّهِ الرَّاوَنْدِیِّ یَرْفَعُهُ إِلَی مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً⁽²⁾قَالَ النِّعْمَةُ الظَّاهِرَةُ الْإِمَامُ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنَةُ الْإِمَامُ الْغَائِبُ یَغِیبُ عَنْ أَبْصَارِ النَّاسِ شَخْصُهُ وَ یُظْهِرُ لَهُ کُنُوزَ الْأَرْضِ وَ یُقَرِّبُ عَلَیْهِ کُلَّ بَعِیدٍ.

**[ترجمه]الانوار المضیئه: حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فرمود: «کسانی را که خداوند در قرآن مجید مستضعف در زمین خوانده و خواسته است آنها امامان او باشند، ما اهل بیت هستیم. پروردگار عالم مهدی ما را برانگیزد تا اهل بیت را سر بلند کند و دشمنان آنها را سرشکسته و خوار گرداند.»

و نیز در کتاب مزبور از عبداللَّه بن عباس روایت شده که گفت: «مقصود از آیه: «وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ» - . ذاریات / 22 - ، {و روزی شما و آنچه وعده داده شده‌اید در آسمان است}، ظهور مهدی موعود است.»

همچنین به همین سند از ابن عباس درباره آیه: «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» - . حدید / 17 - ، {بدانید که خدا زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند} گفت: «خدا زمین را پس از مردنش با قائم آل محمد آباد می‌کند و منظور از موت زمین، ظلم اهل ممالک است و منظور از«قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیات»، {به راستی آیات [خود] را برای شما روشن گردانیده‌ایم}، تبیین با حجت از آل محمد است»؛ «لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»، {باشد که بیندیشید.}

همچنین در کتاب مذکور، امام کاظم علیه‌السّلام درباره آیه: «وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً» - . لقمان / 20 - ، {و نعمت‌های ظاهر و باطن خود را بر شما تمام کرده است} فرمود: «نعمت ظاهری امام ظاهر است و نعمت باطنی امام غایب که جسمش از چشم مردم مخفی است و گنج‌های زمین برای او ظاهر است و هر امر بعیدی برایش نزدیک است.»

**[ترجمه]

بیان

وَ وَجَدْتُ بِخَطِّ الشَّیْخِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْجُبَاعِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ وَجَدْتُ بِخَطِّ الشَّهِیدِ نَوَّرَ اللَّهُ ضَرِیحَهُ رَوَی الصَّفْوَانِیُّ فِی کِتَابِهِ عَنْ صَفْوَانَ أَنَّهُ: لَمَّا طَلَبَ الْمَنْصُورُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَوَضَّأَ وَ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّکْرِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّکَ وَعَدْتَنَا عَلَی لِسَانِ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ وَعْدُکَ الْحَقُّ أَنَّکَ تُبَدِّلُنَا مِنْ بَعْدِ خَوْفِنَا أَمْناً اللَّهُمَّ فَأَنْجِزْ لَنَا مَا وَعَدْتَنَا إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ قَالَ قُلْتُ لَهُ یَا سَیِّدِی فَأَیْنَ وَعْدُ اللَّهِ لَکُمْ فَقَالَ علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ الْآیَةَ.

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ تُلِیَ بِحَضْرَتِهِ علیه السلام وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا الْآیَةَ فَهَمَلَتَا عَیْنَاهُ علیه السلام وَ قَالَ نَحْنُ وَ اللَّهِ الْمُسْتَضْعَفُونَ.

**[ترجمه]روایتی به خط شهید اول نور اللَّه ضریحه یافتم که صفوانی در کتابش از صفوان نقل کرده که چون منصور امام صادق علیه‌السّلام را فراخواند، حضرت وضو گرفت، دو رکعت نماز خواند، سپس سجده شکر بجا آورد و عرضه داشت: «پروردگارا! از زبان پیامبرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم به ما وعده دادی و وعده‌ات خلاف پذیر نیست که به ما بعد از خوف، ایمنی عطا می‌کنی؛ خدایا! پس آنچه را که به ما وعده دادی عملی ساز که تو خلف وعده نمی‌کنی.» صفوان می‌گوید: عرض کردم: «آقا! وعده خداوند به شما کدام است؟» فرمود: «این آیه شریفه: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ ....»

و نیز روایت شده که وقتی در حضور آن بزرگوار آیه «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ ...» خوانده شد، اشک از دیدگان حضرت جاری گشت و فرمود: «به خدا قسم آنها که در زمین تضعیف شده‌اند، ما اهل بیت پیغمبر هستیم.»

**[ترجمه]

«66»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْیَا عَلَیْنَا بَعْدَ شِمَاسِهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا وَ تَلَا عَقِیبَ ذَلِکَ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فرمود: «دنیا نسبت به ما مدارا و مهربانی خواهد کرد، بعد از آنکه سخت کژمداری کرده باشد.» سپس آیه وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا ...» را تلاوت فرمود. - . نهج البلاغة، ص 671 -

**[ترجمه]

بیان

عطفت علیه أی شفقت و شمس الفرس شماسا أی منع ظهره و رجل شموس صعب الخلق و ناقة ضروس سیئة الخلق یعض حالبها لیبقی لبنها لولدها.

**[ترجمه]«عطفت علیه» یعنی « دلسوزی کردم» و «شمس الفرس شماسا»، یعنی اسب مانع از سوار شدن شد و مرد شموس بدخلق را گویند و ناقه ضروس ماده شتری است که بدخلقی کرده و دوشنده خود را گاز می‌گیرد تا شیرش برای بچه اش باقی بماند .

**[ترجمه]

أبواب النصوص من الله تعالی و من آبائه علیه صلوات الله علیهم أجمعین سوی ما تقدم فی کتاب أحوال أمیر المؤمنین علیه السلام من النصوص علی الاثنی عشر علیهم السلام

باب 1 ما ورد من إخبار الله و إخبار النبی صلی الله علیه و آله بالقائم علیه السلام من طرق الخاصة و العامة

الأخبار

«1»

⁽¹⁾ نی، [الغیبة] للنعمانی أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْحُلْوَانِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَنْصُورٍ زَاجٍ عَنْ هُدْبَةَ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زِیَادٍ الْیَمَانِیِّ عَنْ عِکْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی طَلْحَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نَحْنُ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سَادَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ رَسُولُ اللَّهِ وَ حَمْزَةُ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ جَعْفَرٌ ذُو الْجَنَاحَیْنِ وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْمَهْدِیُّ.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی محمد بن علی عن عثمان بن أحمد عن إبراهیم بن عبد الله الهاشمی عن الحسن بن الفضل البوصرائی عن سعد بن عبد الحمید: مثله.

**[ترجمه]پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ما اولاد عبدالمطلب، رسول خدا، حمزه سید الشهداء، جعفر طیار، علی، فاطمه، حسن، حسین و مهدی، سروران اهل بهشت هستیم.» - . این حدیث در غیبت نعمانی یافت نشد، ولی در امالی صدوق ص 384 وجود دارد. -

در غیبت شیخ طوسی نیز مانند این حدیث نقل شده است. - . غیبت طوسی: 183 -

**[ترجمه]

«2»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّی یَقُومَ الْقَائِمُ الْحَقُّ مِنَّا وَ ذَلِکَ حِینَ یَأْذَنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ مَنْ تَبِعَهُ نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ هَلَکَ اللَّهَ اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ فَأْتُوهُ وَ لَوْ عَلَی الثَّلْجِ فَإِنَّهُ خَلِیفَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلِیفَتِی.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «روز قیامت فرا نمی‌رسد، مگر این که قائم راستین ما ظهور کند، و این موقعی است که خداوند عزوجل به وی فرمان قیام دهد و هر کس از وی پیروی کند، رستگار شود و آن کس که سرپیچی کند، به هلاکت رسد. ای بندگان خدا! به سوی وی بشتابید، هر چند با راه رفتن از روی برف باشد، زیرا وی خلیفه خدا و خلیفه من است.» - . عیون اخبار الرضا 2 : 65 -

**[ترجمه]

«3»

لی، [الأمالی] للصدوق ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِ

بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ مِنْهَا إِلَی سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی وَ مِنَ السِّدْرَةِ إِلَی حُجُبِ النُّورِ نَادَانِی رَبِّی جَلَّ جَلَالُهُ یَا مُحَمَّدُ أَنْتَ عَبْدِی وَ أَنَا رَبُّکَ فَلِی فَاخْضَعْ وَ إِیَّایَ فَاعْبُدْ وَ عَلَیَّ فَتَوَکَّلْ وَ بِی فَثِقْ فَإِنِّی قَدْ رَضِیتُ بِکَ عَبْداً وَ حَبِیباً وَ رَسُولًا وَ نَبِیّاً وَ بِأَخِیکَ عَلِیٍّ خَلِیفَةً وَ بَاباً فَهُوَ حُجَّتِی عَلَی عِبَادِی وَ إِمَامٌ لِخَلْقِی بِهِ یُعْرَفُ أَوْلِیَائِی مِنْ أَعْدَائِی وَ بِهِ یُمَیَّزُ حِزْبُ الشَّیْطَانِ مِنْ حِزْبِی وَ بِهِ یُقَامُ دِینِی وَ تُحْفَظُ حُدُودِی وَ تُنْفَذُ أَحْکَامِی وَ بِکَ وَ بِهِ بِالْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِکَ أَرْحَمُ عِبَادِی وَ إِمَائِی وَ بِالْقَائِمِ مِنْکُمْ أَعْمُرُ أَرْضِی بِتَسْبِیحِی وَ تَقْدِیسِی وَ تَهْلِیلِی وَ تَکْبِیرِی وَ تَمْجِیدِی وَ بِهِ أُطَهِّرُ الْأَرْضَ مِنْ أَعْدَائِی وَ أُوَرِّثُهَا أَوْلِیَائِی وَ بِهِ أَجْعَلُ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِیَ السُّفْلَی وَ کَلِمَتِیَ الْعُلْیَا بِهِ أُحْیِی بِلَادِی وَ عِبَادِی بِعِلْمِی وَ لَهُ أُظْهِرُ الْکُنُوزَ وَ الذَّخَائِرَ بِمَشِیَّتِی وَ إِیَّاهُ أُظْهِرُ عَلَی الْأَسْرَارِ وَ الضَّمَائِرِ بِإِرَادَتِی وَ أُمِدُّهُ بِمَلَائِکَتِی لِتُؤَیِّدَهُ عَلَی إِنْفَاذِ أَمْرِی وَ إِعْلَانِ دِینِی ذَلِکَ وَلِیِّی حَقّاً وَ مَهْدِیُّ عِبَادِی صِدْقاً.

**[ترجمه]امالی صدوق: پیغمبر اکرم صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «چون در شب معراج مرا به آسمان هفتم و از آنجا به سدرة المنتهی و از آنجا به حجاب‌های نور بردند، پروردگارم جل جلاله ندا کرد که: «ای محمد! تو بنده من و من پروردگار تو هستم. پس خود را در برابر من کوچک شمار، مرا پرستش کن، بر من توکل کن و به من اعتماد داشته باش! زیرا من دوست دارم که تو بنده و حبیب و رسول و پیغمبر من باشی و برادرت علی، جانشین و باب مدینه علم تو باشد؛ او حجت من بر بندگانم و امام من بر خلق من است که به وسیله او، دوستان من از دشمنانم شناخته گردند و هم به وسیله او، حزب شیطان از حزب من تمیز داده می‌شود. دین من به وجود او پایدار، حدود آن محفوظ و احکامش جاری می‌گردد؛ به خاطر تو و او و امامان اولاد تو، به مرد و زن بندگانم ترحّم می‌کنم و به وسیله قائم از شما، زمین خود را با تسبیح و تقدیس و تهلیل و تکبیر و تمجید ذات مقدسم، آباد می‌کنم؛ به وسیله او، زمین را از وجود دشمنانم پاک می‌گردانم و به دوستانم واگذار می‌کنم؛ به سبب او، سخنان کافران به خویش را پست و تعالیم خود را بلند می‌گردانم؛ به سبب او، شهرها و بندگانم را با علم خود باخبر می‌کنم و گنج‌ها و اندوخته‌ها را با مشیت خود برای او آشکار می‌سازم؛ او را با ارده خود، به اسرار و نهان‌های همه کس آگاه می‌گردانم و با نیروی فرشتگانم مدد می‌کنم تا او را برای اجرای فرمان و دینم را تأیید کنم. او ولی به حق من و مهدی حقیقی بندگان من است.» - . امالی صدوق: 504 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی کثیر من الأخبار فی باب النصوص علی الاثنی عشر و بعضها فی باب علل أسمائه علیه السلام.

**[ترجمه]بسیاری از این گونه اخبار در باب نصوص و تصریحات بر امامان دوازده‌گانه و بعضی دیگر، در باب علل نام‌های حضرت گذشت .

**[ترجمه]

«4»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّائِغُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ شُرَیْحِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ عَمْرٍو الْبَکَّائِیِّ: عَنْ کَعْبِ الْأَحْبَارِ قَالَ فِی الْخُلَفَاءِ هُمُ اثْنَیْ عَشَرَ فَإِذَا کَانَ عِنْدَ انْقِضَائِهِمْ وَ أَتَی طَبَقَةٌ صَالِحَةٌ مَدَّ اللَّهُ لَهُمْ فِی الْعُمُرِ کَذَلِکَ وَعَدَ اللَّهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ ثُمَّ قَرَأَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَالَ وَ کَذَلِکَ فَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبَنِی إِسْرَائِیلَ وَ لَیْسَ بِعَزِیزٍ أَنْ یَجْمَعَ هَذِهِ الْأُمَّةَ یَوْماً أَوْ نِصْفَ یَوْمٍ وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: کعب الاحبار درباره خلفا می‌گوید: «آنان دوازده تن هستند و چون ایام آنها سپری گردد و طبقه شایسته‌ای بیایند، پروردگار عمر آنان را طولانی کند. زیرا خداوند چنین وعده کرده است.» سپس این آیه را خواند: « وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فی الاَرضِ کما استَخلَفَ الذینَ من قبلِهم»، {خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد، همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند جانشین [خود] قرارداد.} کعب الاحبار گفت: «خداوند در قوم بنی اسرائیل نیز چنین کرد. برای خداوند سخت نیست که این امت را در یک روز یا نیم روز گرد آورد و یک روز در نزد پروردگارت، مانند هزار سال از سال‌های دنیای شماست که می‌شمرید.» - . عیون اخبار الرضا 1 : 55 -

**[ترجمه]

«5»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَا تَذْهَبُ الدُّنْیَا حَتَّی یَقُومَ بِأَمْرِ أُمَّتِی رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ یَمْلَأُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «دنیا به آخر نمی‌رسد تا اینکه مردی که از فرزندان حسین است، برای اصلاح امر امت من قیام کرده و زمین را که انباشته از ظلم و ستم شده، پر از عدل کند.» - . عیون اخبار الرضا 2 : 71 -

**[ترجمه]

«6»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَحْیَی الْعَبْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِیرٍ الطَّبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الصواری [الضِّرَارِیِ] عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ الْأَشْقَرِ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍّ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِفَاطِمَةَ فِی مَرَضِهِ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَا بُدَّ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ مَهْدِیٍّ وَ هُوَ وَ اللَّهِ مِنْ وُلْدِکِ.

**[ترجمه]امالی طوسی: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، در بستر بیماری به فاطمه زهرا علیهاالسّلام فرمود: «قسم به خدایی که جان من به دست اوست، این امت محتاج به مهدی است و به خدا قسم که او از فرزندان تو است.» - . امالی طوسی: 154 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بتمامه فی فضائل أصحاب الکساء علیهم السلام.

**[ترجمه]تمام این حدیث در باب فضائل اصحاب کساء علیهم‌السّلام گذشت.

**[ترجمه]

«7»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْحَفَّارُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی قِلَابَةَ عَنْ بِشْرِ بْنِ عُمَرَ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ عَنْ ثُوَیْرِ بْنِ أَبِی فَاخِتَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی قَالَ قَالَ أَبِی: دَفَعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله الرَّایَةَ یَوْمَ خَیْبَرَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ ثُمَّ ذَکَرَ نَصْبَهُ علیه السلام یَوْمَ الْغَدِیرِ وَ بَعْضَ مَا ذَکَرَ فِیهِ مِنْ فَضَائِلِهِ علیه السلام إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ بَکَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقِیلَ مِمَّ بُکَاؤُکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنَّهُمْ یَظْلِمُونَهُ وَ یَمْنَعُونَهُ حَقَّهُ وَ یُقَاتِلُونَهُ وَ یَقْتُلُونَ وُلْدَهُ وَ یَظْلِمُونَهُمْ بَعْدَهُ وَ أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّ ذَلِکَ یَزُولُ إِذَا قَامَ قَائِمُهُمْ وَ عَلَتْ کَلِمَتُهُمْ وَ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَی مَحَبَّتِهِمْ وَ کَانَ الشَّانِئُ لَهُمْ قَلِیلًا وَ الْکَارِهُ لَهُمْ ذَلِیلًا وَ کَثُرَ الْمَادِحُ لَهُمْ وَ ذَلِکَ حِینَ تَغَیُّرِ الْبِلَادِ وَ تَضَعُّفِ الْعِبَادِ وَ الْإِیَاسِ مِنَ الْفَرَجِ وَ عِنْدَ ذَلِکَ یَظْهَرُ الْقَائِمُ فِیهِمْ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله اسْمُهُ کَاسْمِی وَ اسْمُ أَبِیهِ کَاسِمِ ابْنِی وَ هُوَ مِنْ وُلْدِ ابْنَتِی یُظْهِرُ اللَّهُ الْحَقَّ بِهِمْ وَ یحمد [یُخْمِدُ] الْبَاطِلَ بِأَسْیَافِهِمْ وَ یَتَّبِعُهُمُ النَّاسُ بَیْنَ رَاغِبٍ إِلَیْهِمْ وَ خَائِفٍ لَهُمْ قَالَ وَ سَکَنَ الْبُکَاءُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ مَعَاشِرَ الْمُؤْمِنِینَ أَبْشِرُوا بِالْفَرَجِ فَإِنَّ وَعْدَ اللَّهِ لَا یُخْلَفُ وَ قَضَاؤُهُ لَا یُرَدُّ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ فَإِنَّ فَتْحَ اللَّهِ قَرِیبٌ اللَّهُمَّ إِنَّهُمْ أَهْلِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً اللَّهُمَّ اکْلَأْهُمْ وَ احْفَظْهُمْ وَ ارْعَهُمْ وَ کُنْ لَهُمْ وَ انْصُرْهُمْ وَ أَعِنْهُمْ وَ أَعِزَّهُمْ وَ لَا تُذِلَّهُمْ وَ اخْلُفْنِی فِیهِمْ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.

**[ترجمه]امالی طوسی: راوی می‌گوید: پدرم گفت: «در جنگ خیبر، پیغمبر پرچم را به علی علیه‌السّلام داد و خداوند لشکر اسلام را فاتح گردانید.» آنگاه ماجرای غدیر خم و انتصاب حضرت به مقام خلافت و پاره‌ای از فضائل مولی را ذکر کرده و گفت: «آنگاه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به گریه افتاد. گفتند یا رسول اللَّه برای چه گریه می‌کنید؟ فرمود: «جبرئیل به من خبر داد که امتم بر علی علیه‌السّلام ستم کنند، او را از حقش باز دارند، با او بجنگند، فرزندانش را نیز به قتل رسانند و پس از او بر آنها ظلم روا دارند. جبرئیل از جانب پروردگارش به من اطلاع داده که این ستم‌ها، سرانجام چون قائم آنها ظهور کند و نام آنها بالا گیرد و همه امت دوستدار آنان گردند، دشمنان آنها اندک و بدخواه آنان خوار شود و مدح‌گویان آنها افزون گردد، پایان می پذیرد. و این در زمانی است که اوضاع شهرها تغییر کند و بندگان خدا ضعیف گردند و از فرج امام زمان مأیوس شوند، در آن هنگام قائم در میان امت آشکار شود.» پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «نام وی مانند نام من و نام پدرش، مانند نام فرزند من و خود وی از اولاد دخترم فاطمه است. خداوند حق را به سبب آنها آشکار گرداند و باطل را با شمشیرهای آنان از میان ببرد و دسته‌ای از مردم با میل و گروهی از ترس، پیروی آنها را انتخاب می‌کنند.» سپس گریه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرو نشست، آنگاه فرمود: «ای جماعت مؤمنین! شما را به آمدن مهدی مژده می‌دهم، چه که وعده خداوند خلاف پذیر نیست و خواسته او برگشت ندارد. خداوند حکیم و خبیر است و فتح الهی نزدیک. پروردگارا! آنها اهل بیت من هستند، پلیدی را از آنها دور کن و آنها را پاک و پاکیزه گردان. خداوندا! آنها را در پناه خودت محفوظ بدار و نصرت و یاری ده؛ کمک آنها باش، آنها را یاری ده و اعانت کن؛ آنها را عزیز گردان و خوار مکن و آنان را جانشین من قرار ده، إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.» - . امالی طوسی: 351 -

**[ترجمه]

«8»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ قَالَ

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَمَّا کَانَ مِنْ أَمْرِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام مَا کَانَ ضَجَّتِ الْمَلَائِکَةُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ قَالَتْ یَا رَبِّ یُفْعَلُ هَذَا بِالْحُسَیْنِ صَفِیِّکَ وَ ابْنِ نَبِیِّکَ قَالَ فَأَقَامَ اللَّهُ لَهُمْ ظِلَّ الْقَائِمِ علیه السلام وَ قَالَ بِهَذَا أَنْتَقِمُ لَهُ مِنْ ظَالِمِیهِ.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: «وقتی امام حسین علیه‌السّلام به شهادت رسید، ملائکه به درگاه خدای متعال نالیدند و گفتند: «بارپروردگارا! با حسین برگزیده و فرزند برگزیده تو چنین عمل می‌شود؟» پس خدا سایه قائم علیه‌السّلام را برای آنها به پا داشت و فرمود: «با این مرد، از ظالمان بر او انتقام می‌گیرم.» - . امالی طوسی: 418 -

**[ترجمه]

«9»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ مُجَاهِدِ بْنِ مُوسَی عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ مُجَالِدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ جُبَیْرِ بْنِ نَوْفٍ أَبِی الْوَدَّاکِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ: وَ اللَّهِ مَا یَأْتِی عَلَیْنَا عَامٌ إِلَّا وَ هُوَ شَرٌّ مِنَ الْمَاضِی وَ لَا أَمِیرٌ إِلَّا وَ هُوَ شَرٌّ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَهُ فَقَالَ أَبُو سَعِیدٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مَا تَقُولُ وَ لَکِنْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ یَقُولُ لَا یَزَالُ بِکُمُ الْأَمْرُ حَتَّی یُولَدَ فِی الْفِتْنَةِ وَ الْجَوْرِ مَنْ لَا یَعْرِفُ غَیْرَهَا حَتَّی تُمْلَأَ الْأَرْضُ جَوْراً فَلَا یَقْدِرُ أَحَدٌ یَقُولُ اللَّهُ ثُمَّ یَبْعَثُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَجُلًا مِنِّی وَ مِنْ عِتْرَتِی فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مَلَأَهَا مَنْ کَانَ قَبْلَهُ جَوْراً وَ یُخْرِجُ لَهُ الْأَرْضُ أَفْلَاذَ کَبِدِهَا وَ یَحْثُو الْمَالَ حَثْواً وَ لَا یَعُدُّهُ عَدّاً وَ ذَلِکَ حَتَّی یَضْرِبَ الْإِسْلَامُ بِجِرَانِهِ.

**[ترجمه]امالی طوسی: جبیر بن نوف بن ابی الوداک می‌گوید: به ابو سعید خدری گفتم: «به خدا قسم هر سالی که بر ما می‌گذرد، از سال پیش بدتر است و هر امیری که بر ما مسلّط می‌گردد، از امیر سابق ظالم‌تر است.» ابو سعید گفت: «آنچه را که گفتی من از پیغمبر شنیدم، ولی شنیدم که می‌فرمود: «همواره وضع شما چنین خواهد بود، تا آن هنگام که کسی متولد گردد که مردم او را نشناسند، آنگاه زمین پر از ظلم شود، تا جایی که کسی قدرت نداشته باشد نام خدا را ببرد. سپس خداوند عزوجل مردی از من و از اهل بیت من را برانگیزد و او زمین را پر از عدل کند، چنان که دیگران پیش از وی، آن را پر از ستم کرده باشند، زمین پاره‌های جگر خود را برای او بیرون می‌دهد و مال و ثروتی به دست می‌آورد که از شماره بیرون است و بدین گونه دین اسلام را پایدار می‌دارد.» - . امالی طوسی: 512 -

**[ترجمه]

إیضاح

قال الفیروزآبادی الجران باطن العنق و منه حتی ضرب الحق بجرانه أی قر قراره و استقام کما أن البعیر إذا برک و استراح مد عنقه علی الأرض.

**[ترجمه]فیروزآبادی می‌گوید: «جران» داخل گردن را می‌گویند و از این باب است که گفته می‌شود: «تا اینکه حقیقت باطن گردن خود را بر زمین می‌زند»، یعنی کاملا مستقر می‌شود و استقامت می‌ورزد، همان گونه که شتر وقتی در جای خود می‌نشیند و استراحت می‌کند، گردن خود را بر زمین می‌گذارد.

**[ترجمه]

«10»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ بَشِیراً لَیَغِیبَنَّ الْقَائِمُ مِنْ وُلْدِی بِعَهْدٍ مَعْهُودٍ إِلَیْهِ مِنِّی حَتَّی یَقُولَ أَکْثَرُ النَّاسِ مَا لِلَّهِ فِی آلِ مُحَمَّدٍ حَاجَةٌ وَ یَشُکُّ آخَرُونَ فِی وِلَادَتِهِ فَمَنْ أَدْرَکَ زَمَانَهُ فَلْیَتَمَسَّکْ بِدِینِهِ وَ لَا یَجْعَلْ لِلشَّیْطَانِ إِلَیْهِ سَبِیلًا بِشَکِّهِ فَیُزِیلَهُ عَنْ مِلَّتِی وَ یُخْرِجَهُ مِنْ دِینِی فَقَدْ أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ مِنْ قَبْلُ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «به خدایی که مرا برای بشارت اهل عالم به راستی مبعوث گردانید سوگند که قائم اهل بیت من، در موقع معهودی از جانب من غایب می‌شود، به طوری که بسیاری از مردم می‌گویند خداوند چه احتیاج به آل محمد صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله دارد و گروهی در ولادت وی شک می‌کنند. پس هر کس زمان او را درک کند، باید به دین وی بگرود و نگذارد شیطان او را با شکش فریب دهد و از آیین و دین من بیرون ببرد. شیطان پدر و مادر شما را پیش از شما از بهشت بیرون کرد و خداوند عزوجل، شیاطین را دوستان مردم بی‌ایمان قرار داده است.» - . کمال الدین: 59 -

**[ترجمه]

«11»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ آدَمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ إِیَاسٍ عَنِ الْمُبَارَکِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ یَرْفَعُهُ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَمَّا عَرَجَ بِی رَبِّی جَلَّ جَلَالُهُ أَتَانِی النِّدَاءُ یَا مُحَمَّدُ قُلْتُ لَبَّیْکَ

رَبَّ الْعَظَمَةِ لَبَّیْکَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیَّ یَا مُحَمَّدُ فِیمَ اخْتَصَمَ الْمَلَأُ الْأَعْلَی قُلْتُ إِلَهِی لَا عِلْمَ لِی فَقَالَ لِی یَا مُحَمَّدُ هَلَّا اتَّخَذْتَ مِنَ الْآدَمِیِّینَ وَزِیراً وَ أَخاً وَ وَصِیّاً مِنْ بَعْدِکَ فَقُلْتُ إِلَهِی وَ مَنِ أَتَّخِذُ تَخَیَّرْ لِی أَنْتَ یَا إِلَهِی فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیَّ یَا مُحَمَّدُ قَدِ اخْتَرْتُ لَکَ مِنَ الْآدَمِیِّینَ عَلِیّاً فَقُلْتُ إِلَهِی ابْنُ عَمِّی فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیَّ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ عَلِیّاً وَارِثُکَ وَ وَارِثُ الْعِلْمِ مِنْ بَعْدِکَ وَ صَاحِبُ لِوَائِکَ لِوَاءِ الْحَمْدِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ صَاحِبُ حَوْضِکَ یَسْقِی مَنْ وَرَدَ عَلَیْهِ مِنْ مُؤْمِنِی أُمَّتِکَ ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا مُحَمَّدُ إِنِّی قَدْ أَقْسَمْتُ عَلَی نَفْسِی قَسَماً حَقّاً لَا یَشْرَبُ مِنْ ذَلِکَ الْحَوْضِ مُبْغِضٌ لَکَ وَ لِأَهْلِ بَیْتِکَ وَ ذُرِّیَّتِکَ الطَّیِّبِینَ حَقّاً حَقّاً أَقُولُ یَا مُحَمَّدُ لَأُدْخِلَنَّ الْجَنَّةَ جَمِیعَ أُمَّتِکَ إِلَّا مَنْ أَبَی فَقُلْتُ إِلَهِی وَ أَحَدٌ یَأْبَی دُخُولَ الْجَنَّةِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَلَی فَقُلْتُ فَکَیْفَ یَأْبَی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیَّ یَا مُحَمَّدُ اخْتَرْتُکَ مِنْ خَلْقِی وَ اخْتَرْتُ لَکَ وَصِیّاً مِنْ بَعْدِکَ وَ جَعَلْتُهُ مِنْکَ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدَکَ وَ أَلْقَیْتُ مَحَبَّةً فِی قَلْبِکَ وَ جَعَلْتُهُ أَبَا وُلْدِکَ فَحَقُّهُ بَعْدَکَ عَلَی أُمَّتِکَ کَحَقِّکَ عَلَیْهِمْ فِی حَیَاتِکَ فَمَنْ جَحَدَ حَقَّهُ جَحَدَ حَقَّکَ وَ مَنْ أَبَی أَنْ یُوَالِیَهُ فَقَدْ أَبَی أَنْ یُوَالِیَکَ وَ مَنْ أَبَی أَنْ یُوَالِیَکَ فَقَدْ أَبَی أَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ فَخَرَرْتُ لِلَّهِ سَاجِداً شُکْراً لِمَا أَنْعَمَ إِلَیَّ فَإِذَا

مُنَادٍ یُنَادِی ارْفَعْ یَا مُحَمَّدُ رَأْسَکَ وَ سَلْنِی أُعْطِکَ فَقُلْتُ یَا إِلَهِی اجْمَعْ أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی عَلَی وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام لِیَرِدُوا عَلَیَّ جَمِیعاً حَوْضِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیَّ یَا مُحَمَّدُ إِنِّی قَدْ قَضَیْتُ فِی عِبَادِی قَبْلَ أَنْ أَخْلُقَهُمْ وَ قَضَایَ مَاضٍ فِیهِمْ لَأُهْلِکُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَ أَهْدِی بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَ قَدْ آتَیْتُهُ عِلْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ جَعَلْتُهُ وَزِیرَکَ وَ خَلِیفَتَکَ مِنْ بَعْدِکَ عَلَی أَهْلِکَ وَ أُمَّتِکَ عَزِیمَةً مِنِّی وَ لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ عَادَاهُ وَ أَبْغَضَهُ وَ أَنْکَرَ وَلَایَتَهُ بَعْدَکَ فَمَنْ أَبْغَضَهُ أَبْغَضَکَ وَ مَنْ أَبْغَضَکَ فَقَدْ أَبْغَضَنِی وَ مَنْ عَادَاهُ فَقَدْ عَادَاکَ وَ مَنْ عَادَاکَ فَقَدْ عَادَانِی وَ مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّکَ وَ مَنْ أَحَبَّکَ فَقَدْ أَحَبَّنِی وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ هَذِهِ الْفَضِیلَةَ وَ أَعْطَیْتُکَ أَنْ أُخْرِجَ مِنْ صُلْبِهِ أَحَدَ عَشَرَ مَهْدِیّاً کُلُّهُمْ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ مِنَ الْبِکْرِ الْبَتُولِ وَ آخِرُ رَجُلٍ مِنْهُمْ یُصَلِّی خَلْفَهُ عِیسَی ابْنُ

مَرْیَمَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً أُنْجِی بِهِ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ أُهْدِی بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ أُبْرِئُ بِهِ الْأَعْمَی وَ أَشْفِی بِهِ الْمَرِیضَ فَقُلْتُ إِلَهِی وَ سَیِّدِی مَتَی یَکُونُ ذَلِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَکُونُ ذَلِکَ إِذَا رُفِعَ الْعِلْمُ وَ ظَهَرَ الْجَهْلُ وَ کَثُرَ الْقُرَّاءُ وَ قَلَّ الْعَمَلُ وَ کَثُرَ الْقَتْلُ وَ قَلَّ الْفُقَهَاءُ الْهَادُونَ وَ کَثُرَ فُقَهَاءُ الضَّلَالَةِ وَ الْخَوَنَةِ وَ کَثُرَ الشُّعَرَاءُ وَ اتَّخَذَ أُمَّتُکَ قُبُورَهُمْ مَسَاجِدَ وَ حُلِّیَتِ الْمَصَاحِفُ وَ زُخْرِفَتِ الْمَسَاجِدُ وَ کَثُرَ الْجَوْرُ وَ الْفَسَادُ وَ ظَهَرَ الْمُنْکَرُ وَ أَمَرَ أُمَّتُکَ بِهِ وَ نَهَی عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ اکْتَفَی الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَ النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَ صَارَ الْأُمَرَاءُ کَفَرَةً وَ أَوْلِیَاؤُهُمْ فَجَرَةً وَ أَعْوَانُهُمْ ظَلَمَةً وَ ذَوُو الرَّأْیِ مِنْهُمْ فَسَقَةً وَ عِنْدَ ذَلِکَ ثَلَاثَةُ خُسُوفٍ خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَ خَسْفٌ بِالْمَغْرِبِ وَ خَسْفٌ بِجَزِیرَةِ الْعَرَبِ وَ خَرَابُ الْبَصْرَةِ عَلَی یَدِ رَجُلٍ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ یَتْبَعُهُ الزُّنُوجُ وَ خُرُوجُ رَجُلٍ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ وَ ظُهُورُ الدَّجَّالِ یَخْرُجُ مِنَ الْمَشْرِقِ مِنْ سِجِسْتَانَ وَ ظُهُورُ السُّفْیَانِیِّ فَقُلْتُ إِلَهِی مَا یَکُونُ بَعْدِی مِنَ الْفِتَنِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیَّ وَ أَخْبَرَنِی بِبَلَاءِ بَنِی أُمَیَّةَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مِنْ فِتْنَةِ وُلْدِ عَمِّی وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَأَوْصَیْتُ بِذَلِکَ ابْنَ عَمِّی حِینَ هَبَطْتُ إِلَی الْأَرْضِ وَ أَدَّیْتُ الرِّسَالَةَ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ عَلَی ذَلِکَ کَمَا حَمِدَهُ النَّبِیُّونَ وَ کَمَا حَمِدَهُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ قَبْلِی وَ مَا هُوَ خَالِقُهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «در شب معراج ندای پروردگارم جل جلاله آمد که می‌فرمود: «ای محمد!» عرض کردم: «بلی ای خدای با عظمت! بلی!» خداوند وحی فرمود که: «ای محمد! ساکنان عالم بالا درباره کدام موضوع بود که گفتگو می کردند؟» عرض کردم: «خدایا نمی‌دانم.» ندا رسید که: «ای محمد! آیا برای خود وزیر و برادر و جانشینی برای پس از خود در میان آدمیان انتخاب کرده‌ای؟» عرض کردم: «پروردگارا! چه کسی را انتخاب کنم؟خودت برایم معین فرما!» وحی رسید که: «ای محمد! من در میان آدمیان علی را انتخاب کردم.» عرض کردم: «پسر عم مرا جانشین من می‌کنی؟» آنگاه وحی شد که: «علی بعد از تو، وارث تو و علم تو و در روز قیامت، صاحب لوای حمد و هم صاحب حوض تو است که هر مؤمنی از امت تو بر وی وارد گردد، او را سیراب کند.» سپس خدای عزوجل وحی فرستاد: «ای محمد! من به ذات کبریایی خود قسم حق یاد می‌کنم که دشمن تو و دشمن اهل بیت و فرزندان تو، هرگز از آن حوض آب نخواهند آشامید و تمام امت تو را جز آن کس که سر باز زند، به بهشت درآورم.» عرض کردم: «پروردگارا! آیا کسی هست که از آمدن به بهشت سر باز زند؟» ندا رسید که آری. عرض کردم: «خدایا چگونه ابا می‌کند؟» ندا رسید: «ای محمد! من تو را از میان بندگانم برگزیدم و وزیری بعد از تو برایت انتخاب کردم تا مانند هارون باشد که وزیر بعد از موسی بود، با این فرق که بعد از تو پیغمبری نیست؛ محبتی را در دل تو جای دادم و او را پدر فرزندان تو گردانیدم، حقی که او بر امت تو دارد، مثل حقی است که تو در زمان حیات خود بر امتت داری. پس هر کس حق او را پایمال کند، حق تو را ضایع کرده است و هر کس از دوستی وی سر باز زند، از دوستی تو سر باز زده و هر کس از دوستی تو سر باز زند، از آمدن به بهشت سر باز زده!» پس من به خاک افتادم و به خاطر این نعمت که خدا به من موهبت فرموده سجده شکر به جای آوردم.

سپس ندایی شنیدم که می‌گفت: «ای محمد! سر بردار و آنچه خواهی از ما بخواه تا به تو عطا کنیم.» عرض کردم: «پروردگارا! همه امت مرا دوستدار علی بن ابی طالب گردان تا روز قیامت همه سر حوضم بر من وارد شوند!» ندا رسید: «ای محمد! پیش از خلقت بندگانم، می‌دانستم که کدام کس راه باطل گیرد و چه کسی هدایت می‌شود و حکم من در مورد آنها جاری و نافذ است تا بدین وسیله هر کس را که بخواهم هلاک و هر کس را که بخواهم هدایت کنم. علم تو را پس از تو، به علی بن ابی طالب علیه‌السّلام دادم و او را وزیر و خلیفه پس از تو و سرپرست اهل بیت و امت تو گردانیدم تا امر خود را پابرجا کنم؛ کسی که علی را دشمن می‌دارد، به او کینه دارد و دوستی و مقام ولایت او را بعد از تو قبول ندارد، داخل بهشت نخواهد شد. پس هر کس او را دشمن بدارد و به او کینه ورزد تو را دشمن داشته و به تو کینه ورزیده و هر کس تو را دشمن بدارد و به تو کینه بورزد، مرا دشمن داشته و به من کینه ورزیده. نیز هر کس او را دوست بدارد، تو را دوست داشته و آن کس که تو را دوست می‌دارد، دوست من است. و او را به این فضیلت مفتخر گردانیدم و این موهبت را به تو ارزانی داشتم که یازده «مهدی» از نسل علی به وجود آورم که همه از دختر دوشیزه تو هستند. آخرین مهدی کسی است که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌گذارد و زمین را که سرشار از ظلم و ستم شده، از عدل و داد پر می‌گرداند؛ به وسیله او بندگانم را از هلاکت نجات دهم و از گمراهی هدایت کنم، نابینا را بینا و بیمار را شفا دهم.» عرض کردم: «خدایا! ای سید من! آنچه فرمودی کی واقع می‌شود؟» خدای عزوجل وحی فرستاد: «موقعی که علم از میان برود و نادانی پدید آید؛ قاریان قرآن زیاد شوند ولی عمل کم باشد؛ قتل نفس بسیار شود؛ فقهای راهنما قلیل، و فقهای ضلالت پیشه و خیانتکار افزون گردند؛ شاعران بسیار باشند؛ امت تو قبرستان‌های خود را مسجد کنند، قرآن‌ها را زینت دهند و مسجدها را منقّش گردانند؛ ظلم و فساد در همه جا شایع و افعال قبیح در کوی و برزن آشکار شود؛ زمانی که امت تو امر به قبایح و نهی از معروف کنند؛ مردها به مردها و زن‌ها به زن‌ها اکتفا کنند؛ دولت‌ها کافر و اولیای امور فاجر، دستیاران آنها ظالم و صاحب نظران آنان فاسق گردند. در آن هنگام سه خسوف پدید آید: یکی در مشرق، یکی در مغرب و دیگری در جزیرة العرب؛ شهر بصره به وسیله شخصی از نسل تو که پیروان او زنگیان هستند، خراب شود و مردی از اولاد حسین بن علی علیه‌السّلام قیام کند؛ دجال از سیستان خروج کند و سفیانی ظاهر گردد!» عرض کردم: «الهی! چه فتنه‌ها که بعد از من پدید آید!»

سپس خداوند به من وحی فرستاد و فجایع بنی امیه و اولاد عمویم (بنی عباس) را و آنچه تا روز قیامت واقع می‌شود به من خبر داد و من هم همه آنها را، پس از آنکه به زمین فرود آمدم، به پسر عم خود (علی بن ابی طالب علیه‌السّلام) اطلاع دادم و ادای رسالت کردم. خدا را حمد می‌کنم، آنچنان که پیش از من سایر پیغمبران و تمام اشیا و هر آنچه

خدا خالق آن است، او را ستایش کرده‌اند.» - . کمال الدین 1 : 238 -

**[ترجمه]

بیان

قوله تعالی فیما اختصم الملأ الأعلی إشارة إلی قوله تعالی ما کانَ لِی مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلی إِذْ یَخْتَصِمُونَ‌⁽¹⁾و المشهور بین المفسرین أنه إشارة إلی قوله تعالی إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً⁽²⁾و سؤال الملائکة فی ذلک فلعله تعالی سأله أولا عن ذلک ثم أخبره به و بین أن الأرض لا تخلو من حجة و خلیفة ثم سأله عن خلیفته و عین له الخلفاء بعده و لا یبعد أن یکون الملائکة سألوا فی ذلک الوقت عن خلیفة الرسول صلی الله علیه و آله فأخبره الله بذلک و قد مضی فی باب المعراج بعض القول فی ذلک.

قوله تعالی و خراب البصرة إشارة إلی قصة صاحب الزنج الذی خرج فی البصرة سنة ست أو خمس و خمسین و مائتین و وعد کل من أتی إلیه من السودان أن یعتقهم و یکرمهم فاجتمع إلیه منهم خلق کثیر و بذلک علا أمره و لذا لقب صاحب الزنج و کان یزعم أنه علی بن محمد بن أحمد بن عیسی بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیه السلام.

و قال ابن أبی الحدید و أکثر الناس یقدحون فی نسبه و خصوصا الطالبیون و جمهور النسابین علی أنه من عبد القیس و أنه علی بن محمد بن عبد الرحیم و أمه أسدیة من أسد بن خزیمة جدها محمد بن حکیم الأسدی من أهل الکوفة و نحو ذلک قال ابن الأثیر فی الکامل و المسعودی فی مروج الذهب و یظهر من الخبر أن نسبه کان صحیحا.

ثم اعلم أن هذه العلامات لا یلزم کونها مقارنة لظهوره علیه السلام إذ الغرض بیان أن قبل ظهوره علیه السلام یکون هذه الحوادث کما أن کثیرا من أشراط الساعة التی روتها العامة و الخاصة ظهرت قبل ذلک بدهور و أعوام و قصة صاحب الزنج کانت مقارنة لولادته علیه السلام و من هذا الوقت ابتدأت علاماته إلی أن یظهر علیه السلام.

علی أنه یحتمل أن یکون الغرض علامات ولادته علیه السلام لکنه بعید.

**[ترجمه]در اول این روایت که می‌فرماید: «ای محمد! کدام موضوع بود که ساکنان عالم بالا درباره آن گفتگو می‌کردند؟» اشاره به این آیه شریفه است: «ما کانَ لِی مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلی إِذْ یَخْتَصِمُونَ» - . ص / 67 - ،{را درباره ملإِ اعلی هیچ دانشی نبود آنگاه که مجادله می‌کردند}، ولی مشهور میان مفسرین این است که این مطلب به آیه: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» - 2. بقره / 30 - ، {من در زمین جانشینی خواهم گماشت} و سؤال فرشتگان از خداوند درباره تعیین خلیفه اشاره دارد. شاید خداوند نخست این ماجرا را از پیغمبر پرسیده باشد و بعد از آنکه پیغمبر اظهار بی‌اطلاعی کرده، گفتگوی فرشتگان را درباره لزوم نماینده خدا (خلیفه) در روی زمین و اینکه زمین نمی‌تواند از وجود نماینده خدا خالی بماند، به آن حضرت خبر داده، آنگاه درباره جانشین آن حضرت سؤال فرموده و از آن پس، جانشینان پیغمبر را به طریقی که در روایت مسطور است، به اطلاع پیغمبر رسانده باشد. بعید نیست که فرشتگان نیز در آن موقع درباره جانشین پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از خداوند پرسش کرده‌اند و خداوند هم آن موضوع را خبر داده باشد، چنان که در باب معراج (جلد ششم بحار) در این باره اندک سخنی رفت. همچنین جمله «شهر بصره به وسیله شخصی از نسل تو که پیروان او زنگیان هستند، خراب شود»، اشاره به داستان «صاحب الزنج» دارد که سال 256 یا 255 هجری در بصره قیام کرد و به بومیان سودان وعده داد که اگر با وی همراهی کنند، آنها را از قید رقیت و بندگی آزاد کند و مورد احترام و اکرام قرار دهد. پس جماعت بسیاری از زنگیان به وی گرویدند و کارش بالا گرفت و از این رو ملقب به «صاحب الزنج» شد. معروف بود که وی علی بن محمد بن احمد بن عیسی بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب است. ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه می‌گوید: «بیشتر مردم نسب او را تخطئه می‌کردند. مخصوصا سادات و علمای نسب را عقیده بر این است که وی از تیره عبدالقیس و نامش علی بن محمد بن عبدالرحیم و مادرش از بنی اسد دختر اسد بن خزیمه و جد مادرش محمد بن حکیم اسدی از اهل کوفه است.» ابن اثیر در کامل و مسعودی‌در مروج الذهب می‌نویسند: «از روایات استفاده می‌شود که نسب او صحیح بوده است. ضمنا بدان که این علائم لازم نیست مربوط به وقت ظهور امام زمان عجل اللَّه فرجه باشد. چه مقصود این است که پیش از ظهور آن حضرت، این حوادث روی می‌دهد، چنان که اکثر علائم روز قیامت که شیعه و سنی در کتب خود آورده‌اند، سال‌ها و قرن‌ها پیش از قیامت آشکار می‌گردد.» از این رو جریان صاحب الزنج همزمان با ولادت باسعادت امام زمان بوده و از همان موقع علائم وجود آن حضرت ظاهر گردید تا روزی که ظهور فرماید. ضمنا محتمل است غرض، علامات ولادت حضرت علیه‌السّلام باشد، ولی این احتمال بعید است.

**[ترجمه]

«12»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ خُلَفَائِی وَ أَوْصِیَائِی وَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَی الْخَلْقِ بَعْدِی اثْنَا عَشَرَ أَوَّلُهُمْ أَخِی وَ آخِرُهُمْ وَلَدِی وَ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَنْ أَخُوکَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قِیلَ فَمَنْ وَلَدُکَ قَالَ الْمَهْدِیُّ یَمْلَأُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ نَبِیّاً لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَأَطَالَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَخْرُجَ فِیهِ وَلَدِی الْمَهْدِیُّ فَیَنْزِلَ رُوحُ اللَّهِ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام فَیُصَلِّیَ خَلْفَهُ وَ تُشْرِقَ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ یَبْلُغَ سُلْطَانُهُ الْمَشْرِقَ وَ الْمَغْرِبَ.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «جانشینان و اوصیای من و حجت‌های خدا بر خلق، پس از من دوازده تن هستند. اول آنها برادرم و آخر آنان فرزندم خواهد بود.» عرض شد: «یا رسول اللَّه! برادر شما کیست؟» فرمود: «علی بن ابی طالب است.» عرض شد: «فرزند شما کیست؟» فرمود: «مهدی است که زمین را، پس از آنکه انباشته از ظلم و ستم می‌شود، از عدل و داد پر کند. به خدایی که مرا به راستی به مقام پیغمبری برانگیخته قسم که اگر یک روز از عمر دنیا باقی باشد، خداوند آن روز را چنان طولانی گرداند تا فرزندم مهدی در آن روز ظهور کند. سپس عیسی روح اللَّه علیه‌السّلام از آسمان فرود آید و پشت سر او نماز گزارد؛ زمین، به نور پروردگارش روشن شود و سلطنتش در شرق و غرب عالم گسترش یابد.» - . کمال الدین 1 : 265 -

**[ترجمه]

«13»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ

أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ جَابِرٍ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ اسْمِی وَ کُنْیَتُهُ کُنْیَتِی أَشْبَهُ النَّاسِ بِی خَلْقاً وَ خُلْقاً تَکُونُ لَهُ غَیْبَةٌ وَ حَیْرَةٌ تَضِلُّ فِیهِ الْأُمَمُ ثُمَّ یُقْبِلُ کَالشِّهَابِ الثَّاقِبِ وَ یَمْلَأُهَا عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر صلی اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «مهدی از اولاد من است؛ نامش نام من و کنیه‌اش کنیه من و صورت و سیرتش، از همه کس به من شبیه‌تر است؛ غیبتی کند که مردم دچار حیرت گردند و بسیاری از فرقه‌ها گمراه شوند؛ آنگاه مانند ستاره تابانی از پرده غیبت به در آید و زمین را که مملو از ظلم و ستم شده، پر از عدل و داد کند.» - . کمال الدین: 271 -

**[ترجمه]

«14»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِمَنْ أَدْرَکَ قَائِمَ أَهْلِ بَیْتِی وَ هُوَ یَأْتَمُّ بِهِ فِی غَیْبَتِهِ قَبْلَ قِیَامِهِ وَ یَتَوَلَّی أَوْلِیَاءَهُ وَ یُعَادِی أَعْدَاءَهُ ذَاکَ مِنْ رُفَقَائِی وَ ذَوِی مَوَدَّتِی وَ أَکْرَمِ أُمَّتِی عَلَیَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «خوش به حال کسی که قائم اهل بیت مرا ببیند و در غیبت و پیش از قیامش، از وی پیروی کند و دوستان او را دوست و دشمنانش را دشمن بدارد؛ اینان دوستان و رفقای من هستند و روز قیامت، گرامی‌ترین امت من در نزد هستند.» - . کمال الدین: 271 -

**[ترجمه]

«15»

ک، [إکمال الدین] عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَمْرٍو الْبَلْخِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَامِدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ الْجَبَلِیِّ عَنِ الْخَطَّابِ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: طُوبَی لِمَنْ أَدْرَکَ قَائِمَ أَهْلِ بَیْتِی وَ هُوَ مُقْتَدٍ بِهِ قَبْلَ قِیَامِهِ یَأْتَمُّ بِهِ وَ بِأَئِمَّةِ الْهُدَی مِنْ قَبْلِهِ وَ یَبْرَأُ إِلَی اللَّهِ مِنْ عَدُوِّهِمْ أُولَئِکَ رُفَقَائِی وَ أَکْرَمُ أُمَّتِی عَلَیَّ.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «خوشا به حال کسی که قائم اهل بیت مرا ببیند، در حالی که قبل از قیامش از وی و امامان پیش از او پیروی کرده و از دشمنان آنها برائت جسته باشد. اینان رفقای من و گرامی‌ترین افراد امت من هستند.» - . کمال الدین: 271 -

**[ترجمه]

«16»

ک، [إکمال الدین] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ وَ ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ جَمِیعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ عِیسَی وَ ابْنِ هَاشِمٍ وَ الْبَرْقِیِّ وَ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَیْنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ اسْمِی وَ کُنْیَتُهُ کُنْیَتِی أَشْبَهُ النَّاسِ بِی خَلْقاً وَ خُلْقاً تَکُونُ لَهُ غَیْبَةٌ وَ حَیْرَةٌ حَتَّی یَضِلَّ الْخَلْقُ عَنْ أَدْیَانِهِمْ فَعِنْدَ ذَلِکَ یُقْبِلُ کَالشِّهَابِ الثَّاقِبِ فَیَمْلَؤُهَا عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «مهدی از فرزندان من است؛ نامش نام من و کنیه‌اش کنیه من است؛ در صورت و سیرت شبیه‌ترین افراد به من است؛ و غیبتی دارد که موجب تحیر گردد، تا جایی که مردم از ادیان خود منحرف شوند. پس در این هنگامه، مانند ستاره تابانی بدرخشد و زمین را که انباشته از ظلم وستم شده، پر از عدل و داد کند.» - . کمال الدین: 271 -

**[ترجمه]

«17»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْبَاقِرِ عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی تَکُونُ لَهُ غَیْبَةٌ وَ حَیْرَةٌ تَضِلُّ فِیهَا الْأُمَمُ یَأْتِی بِذَخِیرَةِ الْأَنْبِیَاءِ فَیَمْلَؤُهَا عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «مهدی‌از فرزندان من است؛ غیبت و حیرتی دارد که فرقه‌ها در آن گمراه شوند؛ آنچه انبیا ذخیره کرده‌اند با خود بیاورد و زمین را که پر از ظلم و جور شده، از عدل و داد پر کند.» - . کمال الدین: 271 -

**[ترجمه]

«18»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُرَاتِ عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِینَارٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام إِمَامُ أُمَّتِی وَ خَلِیفَتِی عَلَیْهِمْ بَعْدِی وَ مِنْ وُلْدِهِ الْقَائِمُ الْمُنْتَظَرُ الَّذِی یَمْلَأُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ بَشِیراً إِنَّ الثَّابِتِینَ عَلَی الْقَوْلِ بِهِ فِی زَمَانِ غَیْبَتِهِ لَأَعَزُّ مِنَ الْکِبْرِیتِ الْأَحْمَرِ فَقَامَ إِلَیْهِ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لِلْقَائِمِ مِنْ وُلْدِکَ غَیْبَةٌ فَقَالَ إِی وَ رَبِّی وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ یَا جَابِرُ إِنَّ هَذَا لَأَمْرٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ سِرٌّ مِنْ سِرِّ اللَّهِ مَطْوِیٌّ عَنْ عِبَادِهِ فَإِیَّاکَ وَ الشَّکَّ فِی أَمْرِ اللَّهِ فَهُوَ کُفْرٌ.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «علی بن ابی طالب علیهماالسلام پیشوای امت من است و بعد از من، جانشین من بر آنان خواهد بود. قائم منتظر که زمین را، پس از انباشته شدنش از ظلم و جور از عدل و داد پر می‌کند، از فرزندان اوست. به خدایی که مرا به راستی به عنوان بشارت دهنده برانگیخته، کسانی که در زمان غیبت وی در عقیده به وجود و ظهور او ثابت قدم بمانند، از کبریت احمر کمیاب‌تر هستند!» جابر بن عبداللَّه انصاری برخاست و عرض کرد: «یا رسول اللَّه! قائم که فرزند شماست، غایب می‌شود؟» فرمود: «آری، قسم به پروردگارم! «و لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ» - . آل عمران / 141 - ، {و تا خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند خالص گرداند وکافران را [به تدریج] نابود سازد.} ای جابر! این از کارهای عجیب خداوند و سری از اسرار الهی است که بر بندگانش پوشیده است، پس از شک در کار خدا بپرهیز که کفر است.» - . کمال الدین: 271 -

**[ترجمه]

«19»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْقَائِمُ مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ اسْمِی وَ کُنْیَتُهُ کُنْیَتِی وَ شَمَائِلُهُ شَمَائِلِی وَ سُنَّتُهُ سُنَّتِی یُقِیمُ النَّاسَ عَلَی مِلَّتِی وَ شَرِیعَتِی وَ یَدْعُوهُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ أَطَاعَهُ أَطَاعَنِی وَ مَنْ عَصَاهُ عَصَانِی وَ مَنْ أَنْکَرَهُ فِی غَیْبَتِهِ فَقَدْ أَنْکَرَنِی وَ مَنْ کَذَّبَهُ فَقَدْ کَذَّبَنِی وَ مَنْ صَدَّقَهُ فَقَدْ صَدَّقَنِی إِلَی اللَّهِ أَشْکُو الْمُکَذِّبِینَ لِی فِی أَمْرِهِ وَ الْجَاحِدِینَ لِقَوْلِی فِی شَأْنِهِ وَ الْمُضِلِّینَ لِأُمَّتِی عَنْ طَرِیقَتِهِ وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر اکرم صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله و سلم فرمود: «قائم از فرزندان من است؛ نامش نام من، کنیه‌اش کنیه من، شمائلش شمائل من و آدابش آداب من است؛ او مردم را به دین و شریعت من وادارد و آنها را به سوی قرآن مجید دعوت کند. پس هر کس از وی پیروی کند، از من پیروی کرده و آن کس که از فرمان او سر باز زند، از فرمان من سرپیچی کرده. هر کس در زمان غیبتش منکر وی شود، انکار وجود او را کرده و هر کس او را تکذیب کند، تکذیب من را کرده است. آن کس که تصدیق وی کند، مرا تصدیق کرده و به خدا شکوه می‌برم از کسی که آنچه من درباره او گفته‌ام، تکذیب کند یا منکر سخن من شود یا امت مرا از راه او برگرداند. «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» - . شعراء / 227 - ، {و کسانی که ستم کرده‌اند، به زودی خواهند دانست به کدام بازگشت‌گاه برخواهند گشت.} - . کمال الدین: 378 -

**[ترجمه]

«20»

ک، [إکمال الدین] الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَنْکَرَ الْقَائِمَ مِنْ وُلْدِی فَقَدْ أَنْکَرَنِی.

**[ترجمه]کمال الدین: رسول خدا صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «هر کس وجود فرزندم قائم را انکار کند، منکر من شده است.» - . کمال الدین: 378 -

**[ترجمه]

«21»

ک، [إکمال الدین] الْوَرَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَنْکَرَ الْقَائِمَ مِنْ وُلْدِی فِی زَمَانِ غَیْبَتِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً.

**[ترجمه]کمال الدین: پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «هر کس قائم ما را در زمان غیبتش انکار کند، چون مردم روزگار جاهلیت از دنیا می‌رود.» - . کمال الدین: 378 -

**[ترجمه]

«22»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ أَبِی دَارِمٍ عَنْ

عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَاشِمٍ الْقَیْسِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ تَمَّامٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِی نَضْرَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مهدی در آخرالزمان قیام می‌کند.» - . غیبت طوسی: 178 -

**[ترجمه]

«23»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ بَکَّارِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُعَلَّی بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی الصَّدِیقِ النَّاجِی عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ یُبْعَثُ فِی أُمَّتِی عَلَی اخْتِلَافٍ مِنَ النَّاسِ وَ زِلْزَالٍ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنُ الْأَرْضِ تَمَامَ الْخَبَرِ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «شما را مژده می‌دهم به مهدی که هنگام اختلاف امت من و تزلزل زمانه برانگیخته شود و زمین را که پر از ظلم و ستم شده، از عدل و داد پر کند و ساکنان آسمان و زمین از وی خشنود باشند.» - . غیبت طوسی: 178 -

**[ترجمه]

«24»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ تَلِیدٍ عَنْ أَبِی الْحَجَّافِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَبْشِرُوا بِالْمَهْدِیِّ قَالَهَا ثَلَاثاً یَخْرُجُ عَلَی حِینِ اخْتِلَافٍ مِنَ النَّاسِ وَ زِلْزَالٍ شَدِیدٍ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً یَمْلَأُ قُلُوبَ عِبَادِهِ عِبَادَةً وَ یَسَعُهُمْ عَدْلُهُ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله سه بار فرمود: «شما را به قیام مهدی مژده می‌دهم. هنگامی که مردم به جان هم افتند و زلزله سختی پدید آید، او ظهور خواهد کرد و زمین را که مملو از ظلم و جور شده، از عدل و داد پر کند؛ دل‌های بندگان خدا را از عبادت لبریز کند و سایه عدلش همه آنها را فرا گیرد.» - . غیبت طوسی: 179 -

**[ترجمه]

«25»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سُفْیَانَ الْجَرِیرِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ جُوَیْنٍ الْعَبْدِیِّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ عَلَی الْمِنْبَرِ: إِنَّ الْمَهْدِیَّ مِنْ عِتْرَتِی مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ تُنْزِلُ لَهُ السَّمَاءُ قَطْرَهَا وَ تُخْرِجُ لَهُ الْأَرْضُ بَذْرَهَا فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مَلَأَهَا الْقَوْمُ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابو سعید خدری می‌گوید: «شنیدم پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله در منبر می‌فرمود: «مهدی از عترت و اهل بیت من است و در آخرالزمان قیام کند؛ آسمان برای او قطرات بارانش را ببارد و زمین بذرهای خود را بیرون دهد؛ او هم زمین را که انباشته از ظلم و ستم شده، پر از عدل و داد کند.» - . غیبت طوسی: 179 -

**[ترجمه]

«26»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ بَکَّارٍ عَنْ مُصَبِّحٍ عَنْ قَیْسٍ عَنْ أَبِی حُصَیْنٍ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یُخْرِجَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]غیبت طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر از عمر دنیا جز یک روز نماند، خداوند آن روز را چندان طولانی گرداند تا مردی از اهل بیت مرا ظاهر گرداند که جهان را که مملو از ظلم و ستم شده، از عدل و داد پر کند.» - . غیبت طوسی: 180 -

**[ترجمه]

«27»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ بَکَّارٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ قَادِمٍ عَنْ فِطْرٍ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَبْعَثَ رَجُلًا مِنِّی یُوَاطِئُ اسْمُهُ

اسْمِی وَ اسْمُ أَبِیهِ اسْمَ أَبِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً.

**[ترجمه]غیبت طوسی: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر از عمر دنیا جز یک روز نماند، خداوند آن روز را چندان دراز گرداند تا مردی از اهل بیت مرا برانگیزد که نامش با نام من و نام پدرش با نام پدر من مطابق باشد و زمین را که پر از ظلم وستم شده، از عدل پر کند.» - . غیبت طوسی: 180 -

**[ترجمه]

«28»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ وَ غَیْرِهِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَذْهَبُ الدُّنْیَا حَتَّی یَلِیَ أُمَّتِی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُقَالُ لَهُ الْمَهْدِیُّ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «دنیا به پایان نمی‌رسد، تا آنکه در میان امت من شخصی به پادشاهی رسد که از اهل بیت من و نامش مهدی باشد.» - . غیبت طوسی: 180 -

**[ترجمه]

«29»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنِ الْبَزَوْفَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ أَبِی لَهِیعَةَ عَنْ أَبِی قُبَیْلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ فَعِنْدَ ذَلِکَ خُرُوجُ الْمَهْدِیِّ وَ هُوَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ هَذَا وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام بِهِ یَمْحَقُ اللَّهُ الْکَذِبَ وَ یُذْهِبُ الزَّمَانَ الْکَلِبَ بِهِ یُخْرِجُ ذُلَّ الرِّقِّ مِنْ أَعْنَاقِکُمْ ثُمَّ قَالَ أَنَا أَوَّلُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ الْمَهْدِیُّ أَوْسَطُهَا وَ عِیسَی آخِرُهَا وَ بَیْنَ ذَلِکَ تَیْحٌ أَعْوَجُ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ضمن روایتی طولانی فرمود: «... در این هنگام مهدی قیام می کند و او مردی از اولاد این مرد است. (و با دست مبارک به علی بن ابی طالب علیهماالسلام اشاره فرمود.) خداوند به وسیله او دروغ را از لوح دل مردم بزداید، سختی روزگار را از آنان برطرف گرداند و طوق بندگی را از گردن‌های شما بیرون آورد.» آنگاه فرمود: «من پیشوای نخستین این امت هستم، مهدی اوسط و عیسی آخرین ماست و در اثنای این مدت، مهلکه‌ای ناهموار است.» - . غیبت طوسی: 185 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری کلب الدهر علی أهله إذا ألح علیهم و اشتد و قال الفیروزآبادی تاح له الشی‌ء یتوح تهیأ کتاح یتیح و أتاحه الله فأتیح و المتیح کمنبر من یعرض فیما لا یعنیه أو یقع فی البلایا و فرس یعترض فی مشیته نشاطا و المتیاح الکثیر الحرکة العریض انتهی و فیه تکلف و الأظهر أنه تصحیف ما مر فی أخبار اللوح و غیر ذلک نتج الهرج أی نتائج الفساد و الجور⁽¹⁾

المائل البین العوج و السیئ الخلق، و قد یکون« ثبج أعرج» فالاول هو البوم النائح و الثانی الغراب.

**[ترجمه]قال الجزری کلب الدهر علی أهله إذا ألح علیهم و اشتد و قال الفیروزآبادی تاح له الشی‌ء یتوح تهیأ کتاح یتیح و أتاحه الله فأتیح و المتیح کمنبر من یعرض فیما لا یعنیه أو یقع فی البلایا و فرس یعترض فی مشیته نشاطا و المتیاح الکثیر الحرکة العریض انتهی و فیه تکلف و الأظهر أنه تصحیف ما مر فی أخبار اللوح و غیر ذلک نتج الهرج أی نتائج الفساد و الجور - 1. و لعله تصحیف:« ثبج أعوج» الثبج: المتوسط بین الخیار و الرذال، و الاعوج:

المائل البین العوج و السیئ الخلق، و قد یکون« ثبج أعرج» فالاول هو البوم النائح و الثانی الغراب. - .

**[ترجمه]

«30»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَانِئٍ عَنْ نُعَیْمِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ أَبِی مَرْیَمَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی الْمَلِیحِ عَنْ زِیَادِ بْنِ بُنَانٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ نُفَیْلٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَتِی مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جماعة عن التلعکبری عن أحمد بن علی عن محمد بن علی عن عثمان بن أحمد عن إبراهیم بن علاء عن أبی الملیح: مثله.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ام السلمه همسر گرامی پیغمبر می‌گوید: از آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که می‌فرمود: «مهدی از عترت من و از اولاد فاطمه است.» - . غیبت طوسی: 185 -

در کتاب مزبور، این حدیث را از راویان دیگر هم نقل کرده است. - . غیبت طوسی: 187 -

**[ترجمه]

«31»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنْ مُصَبِّحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَمَّنْ سَمِعَ وَهْبَ بْنَ مُنَبِّهٍ یَقُولُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ أَنَّهُ قَالَ یَا وَهْبُ ثُمَّ یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ قُلْتُ مِنْ وُلْدِکَ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا هُوَ مِنْ وُلْدِی وَ لَکِنْ مِنْ وُلْدِ عَلِیٍّ علیه السلام فَطُوبَی لِمَنْ أَدْرَکَ زَمَانَهُ وَ بِهِ یُفَرِّجُ اللَّهُ عَنِ الْأُمَّةِ حَتَّی یَمْلَأَهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابن عباس در ضمن حدیثی طولانی به وهب بن منبه گفت: «... ای وهب آنگاه مهدی ظهور می‌کند.» وهب گفت: «او از فرزندان تو است؟» گفت: «نه به خدا! او از اولاد من نیست، بلکه از فرزندان علی است. خوشا به حال کسانی که زمان او را درک کنند! خداوند امت پیغمبر را به وسیله او از ناملایمات روزگار آسوده گرداند و او، زمین را از عدل و داد پر کند ...» - . غیبت طوسی: 187 -

**[ترجمه]

«32»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ: فِی حَدِیثٍ لَهُ طَوِیلٍ اخْتَصَرْنَاهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِفَاطِمَةَ یَا بُنَیَّةِ إِنَّا أُعْطِینَا أَهْلَ الْبَیْتِ سَبْعاً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلَنَا نَبِیُّنَا خَیْرُ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ أَبُوکِ وَ وَصِیُّنَا خَیْرُ الْأَوْصِیَاءِ وَ هُوَ بَعْلُکِ وَ شَهِیدُنَا خَیْرُ الشُّهَدَاءِ وَ هُوَ عَمُّ أَبِیکِ حَمْزَةُ وَ مِنَّا مَنْ لَهُ جَنَاحَانِ خَضِیبَانِ یَطِیرُ بِهِمَا فِی الْجَنَّةِ وَ هُوَ ابْنُ عَمِّکِ جَعْفَرٌ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُمَا ابْنَاکِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ مِنَّا وَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَهْدِیُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ الَّذِی یُصَلِّی خَلْفَهُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی مَنْکِبِ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَقَالَ مِنْ هَذَا ثَلَاثاً.

**[ترجمه]غیبت طوسی: ابو سعید خدری در حدیثی طولانی که ما مختصر آن را نقل می‌کنیم می‌گوید: «پیغمبر به فاطمه علیهاالسلام فرمود: «دخترم! به ما اهل بیت هفت فضیلت داده شده است که پیش از ما به هیچ کس داده نشده است: پیغمبر ما بهترین پیغمبران است و او پدر تو است؛ جانشین ما بهترین اوصیا است و او شوهر تو است؛ شهید ما بهترین شهیدان است و او عموی پدرت حمزه است؛ پسر عمویت جعفر طیار از ماست که خداوند در بهشت، دو بال سرخ فام به وی عطا فرماید تا در بهشت پرواز کند؛ دو سبط این امت از ماست که حسن و حسین دو فرزند تو هستند؛ و به خدایی که جز او خدایی نیست، مهدی این امت که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌گذارد نیز از ماست.» سپس دست روی شانه حسین علیه‌السّلام گذاشته و سه بار فرمود: «مهدی از نسل این به وجود می‌آید.» - . غیبت طوسی: 191 -

**[ترجمه]

«33»

نی، [الغیبة] للنعمانی أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَنْدِیجِیُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی الْعَبَّاسِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ سَلَّامٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْخَشَّابِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَثَلُ أَهْلِ بَیْتِی مَثَلُ نُجُومِ السَّمَاءِ کُلَّمَا غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ حَتَّی إِذَا نَجْمٌ مِنْهَا طَلَعَ فَرَمَقُوهُ بِالْأَعْیُنِ وَ أَشَرْتُمْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ أَتَاهُ مَلَکُ الْمَوْتِ فَذَهَبَتْ بِهِ ثُمَّ لَبِثْتُمْ فِی ذَلِکَ سَبْتاً مِنْ دَهْرِکُمْ وَ اسْتَوَتْ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ لَمْ یَدْرِ أَیٌّ مِنْ أَیٍّ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَبْدُو نَجْمُکُمْ فَاحْمَدُوا اللَّهَ وَ اقْبَلُوهُ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: رسول اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «اهل بیت من مانند ستارگان آسمانند که چون ستاره‌ای غروب کند، ستاره دیگری طلوع کند، تا آنکه چون یکی از آن ستارگان طلوع کند و مورد کینه دشمن قرار گیرد و با نگاه چشم و اشاره دست او را به هم نشان داده و مورد تعقیب قرار دهید، فرشته مرگ به سوی او آمده و او را می‌برد و شما مدت زمانی از روزگار خود را در پریشانی به سر برید و اولاد عبدالمطلب (بنی عباس) به سلطنت رسند و طوری هرج و مرج پدید آید که دوست از دشمن شناخته نشود. آنگاه آن ستاره تابان آشکار گردد و شما خداوند را سپاس گزارده او را بپذیرید.» - . غیبت نعمانی: 155 -

**[ترجمه]

«34»

نی، [الغیبة] للنعمانی أَحْمَدُ بْنُ هَوْذَةَ عَنِ النَّهَاوَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: بَیْنَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ بِالْبَقِیعِ فَأَتَاهُ

عَلِیٌّ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اجْلِسْ فَأَجْلَسَهُ عَنْ یَمِینِهِ ثُمَّ جَاءَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ فَسَأَلَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقِیلَ هُوَ بِالْبَقِیعِ فَأَتَاهُ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَأَجْلَسَهُ عَنْ یَسَارِهِ ثُمَّ جَاءَ الْعَبَّاسُ فَسَأَلَ عَنْهُ فَقِیلَ هُوَ بِالْبَقِیعِ فَأَتَاهُ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ وَ أَجْلَسَهُ أَمَامَهُ ثُمَّ الْتَفَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ أَ لَا أُبَشِّرُکَ أَ لَا أُخْبِرُکَ یَا عَلِیُّ قَالَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ کَانَ جَبْرَئِیلُ عِنْدِی آنِفاً وَ خَبَّرَنِی أَنَّ الْقَائِمَ الَّذِی یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً مِنْ ذُرِّیَّتِکَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَصَابَنَا خَیْرٌ قَطُّ مِنَ اللَّهِ إِلَّا عَلَی یَدَیْکَ ثُمَّ الْتَفَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا جَعْفَرُ أَ لَا أُبَشِّرُکَ قَالَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ کَانَ جَبْرَئِیلُ عِنْدِی آنِفاً فَأَخْبَرَنِی أَنَّ الَّذِی یَدْفَعُهَا إِلَی الْقَائِمِ هُوَ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ أَ تَدْرِی مَنْ هُوَ قَالَ لَا قَالَ ذَاکَ الَّذِی وَجْهُهُ کَالدِّینَارِ وَ أَسْنَانُهُ کَالْمِنْشَارِ وَ سَیْفُهُ کَحَرِیقِ النَّارِ یَدْخُلُ الْجَبَلَ ذَلِیلًا وَ یَخْرُجُ مِنْهُ عَزِیزاً یَکْتَنِفُهُ جَبْرَئِیلُ وَ مِیکَائِیلُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی الْعَبَّاسِ فَقَالَ یَا عَمَّ النَّبِیِّ أَ لَا أُخْبِرُکَ بِمَا أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ فَقَالَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ قَالَ لِی وَیْلٌ لِذُرِّیَّتِکَ مِنْ وُلْدِ الْعَبَّاسِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ فَلَا أَجْتَنِبُ النِّسَاءَ قَالَ لَهُ قَدْ فَرَغَ اللَّهُ مِمَّا هُوَ کَائِنٌ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حضرت صادق علیه‌السّلام فرمود: روزی پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در بقیع تشریف داشت و امیرالمؤمنین علیه‌السّلام به خدمت وی رسید و سلام کرد. پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «بنشین!» سپس او را در سمت راست خود نشاند. آنگاه جعفر بن ابی طالب آمد و سراغ پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم را گرفت. گفتند که در بقیع تشریف دارد. او هم آمد و به پیغمبر سلام کرد و حضرت او را در جانب چپ خود جای داد. از آن پس عباس (عموی پیغمبر) سراغ پیغمبر گرفت، در بقیع خدمت حضرت رسید و سلام کرد. حضرت هم او را در پیش روی خود نشاند. سپس رو به علی علیه‌السّلام کرده و فرمود: «یا علی! تو را مژده‌ای ندهم؟ خبری به تو ندهم؟» عرض کرد: «بفرمایید یا رسول اللَّه!» فرمود: «همین حالا جبرئیل نزد من بود و به من اطلاع داد آن قائم ما که در آخرالزمان قیام می‌کند و زمین را که انباشته از ظلم و ستم شده پر از عدل می‌گرداند، از نسل تو و فرزندت حسین علیه‌السّلام است.» علی علیه‌السّلام عرض کرد: «یا رسول اللَّه! هر خبر خوشی که به ما می‌رسد، فقط به وسیله حضرتت می‌رسد.» آنگاه پیغمبر رو به جعفر بن ابی طالب کرده و فرمود: «مژده‌ای به تو ندهم؟» عرض کرد: «بفرمایید!» فرمود: «جبرئیل اندکی پیش نزد من بود و به من اطلاع داد آن کس که پرچم فتح را به دست قائم می‌دهد، از نسل تو است. آیا او را می‌شناسی؟» گفت نه. فرمود: «روی او مانند اشرفی سرخ، دندان‌هایش شمرده و شمشیرش آتشبار است؛ با ذلت به کوه رود و با عزت از آنجا بیرون آید و در کنف حمایت جبرئیل و میکائیل باشد.» بعد از آن نظری به عمویش عباس افکنده و فرمود: «ای عمو! آیا آنچه جبرئیل به من خبر داده را به تو اطلاع ندهم؟» عرض کرد: «یا رسول اللَّه! بفرمایید.» فرمود: «جبرئیل به من گفت: «وای از آنچه اولاد تو از فرزندان عباس می‌بینند!» عباس گفت: «یا رسول اللَّه! بهتر نیست که برای جلوگیری این امر، دیگر با زنان همبستر نشوم؟» فرمود: «خداوند از آنچه باید بشود، فارغ شده است.» - . غیبت نعمانی: 247 -

**[ترجمه]

«35»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ یُونُسَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ سَالِمٍ الْأَشَلِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الْبَاقِرَ علیه السلام یَقُولُ: نَظَرَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ علیه السلام فِی السِّفْرِ الْأَوَّلِ بِمَا یُعْطَی قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ قَالَ مُوسَی رَبِّ اجْعَلْنِی قَائِمَ آلِ مُحَمَّدٍ فَقِیلَ لَهُ إِنَّ ذَاکَ مِنْ ذُرِّیَّةِ أَحْمَدَ ثُمَّ نَظَرَ فِی السِّفْرِ الثَّانِی فَوَجَدَ فِیهِ مِثْلَ ذَلِکَ فَقَالَ مِثْلَهُ فَقِیلَ لَهُ مِثْلُ ذَلِکَ ثُمَّ نَظَرَ فِی السِّفْرِ الثَّالِثِ فَرَأَی مِثْلَهُ فَقَالَ مِثْلَهُ‌⁽¹⁾فَقِیلَ لَهُ مِثْلُهُ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: سالم اشل می‌گوید: «از امام محمد باقر علیه‌السّلام شنیدم که می‌فرمود: «موسی بن عمران علیه‌السّلام در سفر اول تورات، به آنچه خداوند راجع به قائم آل محمد فرموده بود نگاه می‌کرد. آنگاه عرض کرد: «پروردگارا! مرا قائم آل محمد بگردان.» ندا رسید که او از نسل احمد است. سپس حضرت موسی نظری به سفر دوم و سوم انداخت و آنچه را که در سفر اول بود دید و همان جواب را شنید.» - . غیبت نعمانی: 240 -

**[ترجمه]

«36»

کا، [الکافی] الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ هَیْثَمِ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَرَجَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ وَ هُوَ مُسْتَبْشِرٌ یَضْحَکُ سُرُوراً فَقَالَ لَهُ النَّاسُ أَضْحَکَ اللَّهُ سِنَّکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ زَادَکَ سُرُوراً

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ یَوْمٍ وَ لَا لَیْلَةٍ إِلَّا وَ لِیَ فِیهِمَا تُحْفَةٌ مِنَ اللَّهِ أَلَا وَ إِنَّ رَبِّی أَتْحَفَنِی فِی یَوْمِی هَذَا بِتُحْفَةٍ لَمْ یُتْحِفْنِی بِمِثْلِهَا فِیمَا مَضَی إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَتَانِی فَأَقْرَأَنِی مِنْ رَبِّیَ السَّلَامَ وَ قَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ اخْتَارَ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ سَبْعَةً لَمْ یَخْلُقْ مِثْلَهُمْ فِیمَنْ مَضَی وَ لَا یَخْلُقُ مِثْلَهُمْ فِیمَنْ بَقِیَ أَنْتَ یَا رَسُولَ اللَّهِ سَیِّدُ النَّبِیِّینَ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَصِیُّکَ سَیِّدُ الْوَصِیِّینَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ سِبْطَاکَ سَیِّدَا الْأَسْبَاطِ وَ حَمْزَةُ عَمُّکَ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ جَعْفَرٌ ابْنُ عَمِّکَ الطَّیَّارُ فِی الْجَنَّةِ یَطِیرُ مَعَ الْمَلَائِکَةِ حَیْثُ یَشَاءُ وَ مِنْکُمُ الْقَائِمُ یُصَلِّی عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ خَلْفَهُ إِذَا أَهْبَطَهُ اللَّهُ إِلَی الْأَرْضِ مِنْ ذُرِّیَّةِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام.

**[ترجمه]روضه کافی: امام صادق علیه‌السّلام فرمود: روزی پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم شاد و خندان بیرون آمدند. پرسیدندک «یا رسول اللَّه! خداوند دهان شما را خندان و شادمانی شما را زیاد کند! علت مسرت شما چیست؟» فرمود: «شب و روزی نیست که خدایم ارمغانی برایم نفرستد. همین امروز خداوند ارمغانی برایم فرستاده که هیچ تحفه و ارمغانی مانند آن به من عطا نفرموده بود. جبرئیل نزد من آمد، از جانب پروردگارم سلام رساند و گفت: «ای محمد! خداوند عزوجل از میان بنی هاشم هفت تن را برگزیده که در گذشته و آینده نیافریده و نخواهد آفرید. یا رسول اللَّه! نخست تو هستی که سرور انبیایی؛ دوم علی بن‌ابی طالب وصی تو است که سرور اوصیاء است؛ سوم و چهارم حسن و حسین دو سبط تو هستند که سرور اسباط هستند؛ پنجم عمویت حمزه سید الشهدا است؛ ششم جعفر پسر عمویت است که در بهشت، با دو بال هر جا که خواهد با فرشتگان پرواز می‌کند؛ هفتم قائم شماست که چون عیسی بن مریم به زمین فرود آید، پشت سر او نماز گزارد و او از نسل علی و فاطمه و از اولاد حسین علیهم‌السّلام است.» - . روضه کافی: 696 -

**[ترجمه]

«37»

کشف، [کشف الغمة] وَقَعَ لِی أَرْبَعُونَ حَدِیثاً جَمَعَهَا الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی أَمْرِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام أَوْرَدْتُهَا سَرْداً کَمَا أَوْرَدَهَا وَ اقْتَصَرْتُ عَلَی ذِکْرِ الرَّاوِی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله الْأَوَّلُ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: یَکُونُ مِنْ أُمَّتِیَ

الْمَهْدِیُّ إِنْ قَصُرَ عُمُرُهُ فَسَبْعُ سِنِینَ وَ إِلَّا فَثَمَانٍ وَ إِلَّا فَتِسْعٌ یَتَنَعَّمُ أُمَّتِی فِی زَمَانِهِ نَعِیماً لَمْ یَتَنَعَّمُوا مِثْلَهُ قَطُّ الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ یُرْسَلُ السَّمَاءُ عَلَیْهِمْ مِدْرَاراً وَ لَا تَدَّخِرُ الْأَرْضُ شَیْئاً مِنْ نَبَاتِهَا.

الثَّانِی فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ أَنَّهُ مِنْ عِتْرَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: تُمْلَأُ الْأَرْضُ ظُلْماً وَ جَوْراً فَیَقُومُ رَجُلٌ مِنْ عِتْرَتِی فَیَمْلَؤُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا یَمْلِکُ سَبْعاً أَوْ تِسْعاً.

الثَّالِثُ وَ عَنْهُ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَا تَنْقَضِی السَّاعَةُ حَتَّی یَمْلِکَ الْأَرْضَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً یَمْلِکُ سَبْعَ سِنِینَ.

الرَّابِعُ فِی قَوْلِهِ لِفَاطِمَةَ علیه السلام الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِکِ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِفَاطِمَةَ الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِکِ.

الْخَامِسُ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله إِنَّ مِنْهُمَا مَهْدِیُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ یَعْنِی الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ علیه السلام عَنْ عَلِیِّ بْنِ هِلَالٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ فِی الْحَالَةِ الَّتِی

قُبِضَ فِیهَا فَإِذَا فَاطِمَةُ عِنْدَ رَأْسِهِ فَبَکَتْ حَتَّی ارْتَفَعَ صَوْتُهَا فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَیْهَا رَأْسَهُ فَقَالَ حَبِیبَتِی فَاطِمَةُ مَا الَّذِی یُبْکِیکِ فَقَالَتْ أَخْشَی الضَّیْعَةَ مِنْ بَعْدِکَ فَقَالَ یَا حَبِیبَتِی أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ اطَّلَعَ عَلَی الْأَرْضِ اطِّلَاعَةً فَاخْتَارَ مِنْهَا أَبَاکِ فَبَعَثَهُ بِرِسَالَتِهِ ثُمَّ اطَّلَعَ اطِّلَاعَةً فَاخْتَارَ مِنْهَا بَعْلَکِ وَ أَوْحَی إِلَیَّ أَنْ أُنْکِحَکِ إِیَّاهُ یَا فَاطِمَةُ وَ نَحْنُ أَهْلُ بَیْتٍ قَدْ أَعْطَانَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَبْعَ خِصَالٍ لَمْ یُعْطِ أَحَداً قَبْلَنَا وَ لَا یُعْطِی أَحَداً بَعْدَنَا أَنَا خَاتَمُ النَّبِیِّینَ وَ أَکْرَمُ النَّبِیِّینَ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَحَبُّ الْمَخْلُوقِینَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنَا أَبُوکِ وَ وَصِیِّی خَیْرُ الْأَوْصِیَاءِ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ بَعْلُکِ وَ شَهِیدُنَا خَیْرُ الشُّهَدَاءِ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمُّ أَبِیکِ وَ عَمُّ بَعْلِکِ وَ مِنَّا مَنْ لَهُ جَنَاحَانِ یَطِیرُ فِی الْجَنَّةِ مَعَ الْمَلَائِکَةِ حَیْثُ یَشَاءُ وَ هُوَ ابْنُ عَمِّ أَبِیکِ وَ أَخُو بَعْلِکِ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُمَا ابْنَاکِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ هُمَا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَبُوهُمَا وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ خَیْرٌ مِنْهُمَا یَا فَاطِمَةُ وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ إِنَّ مِنْهُمَا مَهْدِیَّ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِذَا صَارَتِ الدُّنْیَا هَرْجاً وَ مَرْجاً وَ تَظَاهَرَتِ الْفِتَنُ وَ انْقَطَعَتِ السُّبُلُ وَ أَغَارَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ فَلَا کَبِیرٌ یَرْحَمُ صَغِیراً وَ لَا صَغِیرٌ یُوَقِّرُ کَبِیراً فَیَبْعَثُ اللَّهُ عِنْدَ ذَلِکَ مِنْهُمَا مَنْ یَفْتَحُ حُصُونَ الضَّلَالَةِ وَ قُلُوباً غُلْفاً یَقُومُ بِالدِّینِ فِی آخِرِ الزَّمَانِ کَمَا قُمْتُ بِهِ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً یَا فَاطِمَةُ لَا تَحْزَنِی وَ لَا تَبْکِی فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْحَمُ بِکِ وَ أَرْأَفُ عَلَیْکِ مِنِّی وَ ذَلِکِ لِمَکَانِکِ مِنِّی وَ مَوْقِعِکِ مِنْ قَلْبِی قَدْ زَوَّجَکِ اللَّهُ زَوْجَکِ وَ هُوَ أَعْظَمُهُمْ حَسَباً وَ أَکْرَمُهُمْ مَنْصَباً وَ أَرْحَمُهُمْ بِالرَّعِیَّةِ وَ أَعْدَلُهُمْ بِالسَّوِیَّةِ وَ أَبْصَرُهُمْ بِالْقَضِیَّةِ وَ قَدْ سَأَلْتُ رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ تَکُونِی أَوَّلَ مَنْ یَلْحَقُنِی مِنْ أَهْلِ بَیْتِی قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لَمْ تَبْقَ فَاطِمَةُ بَعْدَهُ إِلَّا خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ یَوْماً حَتَّی أَلْحَقَهَا اللَّهُ بِهِ علیه السلام.

السَّادِسُ فِی أَنَّ الْمَهْدِیَّ هُوَ الْحُسَیْنِیُّ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَذَکَّرَنَا مَا هُوَ کَائِنٌ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَبْعَثَ رَجُلًا مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ اسْمِی فَقَامَ

سَلْمَانُ رحمه الله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ أَیِّ وُلْدِکَ هُوَ قَالَ مِنْ وَلَدِی هَذَا وَ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی الْحُسَیْنِ علیه السلام.

السَّابِعُ فِی الْقَرْیَةِ الَّتِی یَخْرُجُ مِنْهَا الْمَهْدِیُّ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ مِنْ قَرْیَةٍ یُقَالُ لَهَا کرعَةُ.

الثَّامِنُ فِی صِفَةِ وَجْهِ الْمَهْدِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِی وَجْهُهُ کَالْکَوْکَبِ الدُّرِّیِّ.

التَّاسِعُ فِی صِفَةِ لَوْنِهِ وَ جِسْمِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِی لَوْنُهُ لَوْنٌ عَرَبِیٌّ وَ جِسْمُهُ جِسْمٌ إِسْرَائِیلِیٌّ عَلَی خَدِّهِ الْأَیْمَنِ خَالٌ کَأَنَّهُ کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً یَرْضَی فِی خِلَافَتِهِ أَهْلُ الْأَرْضِ وَ أَهْلُ السَّمَاءِ وَ الطَّیْرُ فِی الْجَوِّ.

الْعَاشِرُ فِی صِفَةِ جَبِینِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ مِنَّا أَجْلَی الْجَبِینِ أَقْنَی الْأَنْفِ.

الْحَادِی عَشَرَ فِی صِفَةِ أَنْفِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: الْمَهْدِیُّ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِی أَشَمُّ الْأَنْفِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً.

الثَّانِی عَشَرَ فِی خَالِهِ عَلَی خَدِّهِ الْأَیْمَنِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ الْبَاهِلِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الرُّومِ أَرْبَعُ هُدَنٍ یَوْمُ الرَّابِعَةِ عَلَی یَدِ رَجُلٍ مِنْ آلِ هِرَقْلَ یَدُومُ سَبْعَ سِنِینَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ عَبْدِ الْقَیْسِ یُقَالُ لَهُ الْمُسْتَوْرِدُ بْنُ غَیْلَانَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ إِمَامُ النَّاسِ یَوْمَئِذٍ قَالَ الْمَهْدِیُّ علیه السلام مِنْ وُلْدِی ابْنُ أَرْبَعِینَ سَنَةً کَأَنَّ وَجْهَهُ کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ فِی خَدِّهِ الْأَیْمَنِ خَالٌ أَسْوَدُ عَلَیْهِ عَبَاءَتَانِ قِطْرِیَّتَانِ کَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ بَنِی إِسْرَائِیلَ یَسْتَخْرِجُ الْکُنُوزَ وَ یَفْتَحُ مَدَائِنَ الشِّرْکِ.

الثَّالِثَ عَشَرَ قَوْلُهُ علیه السلام الْمَهْدِیُّ أَفْرَقُ الثَّنَایَا بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَیَبْعَثَنَّ اللَّهُ مِنْ عِتْرَتِی رَجُلًا أَفْرَقَ الثَّنَایَا أَجْلَی الْجَبْهَةِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا یَفِیضُ الْمَالُ فَیْضاً.

الرَّابِعَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ هُوَ إِمَامٌ صَالِحٌ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَ الدَّجَّالَ فَقَالَ فَتَنْفِی الْمَدِینَةُ الْخَبَثَ کَمَا یَنْفِی الْکِیرُ خَبَثَ الْحَدِیدِ وَ یُدْعَی ذَلِکَ الْیَوْمُ یَوْمَ الْخَلَاصِ فَقَالَتْ أُمُّ شَرِیکٍ فَأَیْنَ الْعَرَبُ یَوْمَئِذٍ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هُمْ قَلِیلٌ یَوْمَئِذٍ وَ جُلُّهُمْ بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ إِمَامُهُمُ الْمَهْدِیُّ رَجُلٌ صَالِحٌ.

الْخَامِسَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُهُ عِیَاناً لِلنَّاسِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ فِی أُمَّتِی یَبْعَثُهُ اللَّهُ عِیَاناً لِلنَّاسِ یَتَنَعَّمُ الْأُمَّةُ وَ تَعِیشُ الْمَاشِیَةُ وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ نَبَاتَهَا وَ یُعْطِی الْمَالَ صِحَاحاً.

السَّادِسَ عَشَرَ فِی قَوْلِهِ علیه السلام عَلَی رَأْسِهِ غَمَامَةٌ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ وَ عَلَی رَأْسِهِ غَمَامَةٌ فِیهَا مُنَادٍ یُنَادِی هَذَا الْمَهْدِیُّ خَلِیفَةُ اللَّهِ فَاتَّبِعُوهُ.

السَّابِعَ عَشَرَ فِی قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله عَلَی رَأْسِهِ مَلَکٌ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ وَ عَلَی رَأْسِهِ مَلَکٌ یُنَادِی هَذَا الْمَهْدِیُّ فَاتَّبِعُوهُ.

الثَّامِنَ عَشَرَ فِی بِشَارَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أُمَّتَهُ بِالْمَهْدِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ یُبْعَثُ فِی أُمَّتِی عَلَی اخْتِلَافٍ مِنِ النَّاسِ وَ زَلَازِلَ فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنُ الْأَرْضِ یَقْسِمُ الْمَالَ صِحَاحاً فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ مَا صِحَاحاً قَالَ السَّوِیَّةُ بَیْنَ النَّاسِ.

التَّاسِعَ عَشَرَ فِی اسْمِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّی یَمْلِکَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

الْعِشْرُونَ فِی کُنْیَتِهِ علیه السلام وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَبَعَثَ اللَّهُ فِیهِ رَجُلًا اسْمُهُ اسْمِی وَ خُلُقُهُ خُلُقِی

یُکَنَّی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

الْحَادِی وَ الْعِشْرُونَ فِی ذِکْرِ اسْمِهِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَذْهَبُ الدُّنْیَا حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی وَ اسْمُ أَبِیهِ اسْمَ أَبِی یَمْلَؤُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً.

الثَّانِی وَ الْعِشْرُونَ فِی ذِکْرِ عَدْلِهِ علیه السلام وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَتُمْلَأَنَّ الْأَرْضُ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً ثُمَّ لَیَخْرُجَنَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی حَتَّی یَمْلَأَهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً [عُدْوَاناً] وَ ظُلْماً.

الثَّالِثُ وَ الْعِشْرُونَ فِی خُلُقِهِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زِرٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی وَ خُلُقُهُ خُلُقِی یَمْلَؤُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا.

الرَّابِعُ وَ الْعِشْرُونَ فِی عَطَائِهِ علیه السلام بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَکُونُ عِنْدَ انْقِطَاعٍ مِنَ الزَّمَانِ وَ ظُهُورٍ مِنَ الْفِتَنِ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ الْمَهْدِیُّ یَکُونُ عَطَاؤُهُ هَنِیئاً.

الْخَامِسُ وَ الْعِشْرُونَ فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ عِلْمِهِ بِسُنَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی وَ یَعْمَلُ بِسُنَّتِی وَ یُنَزِّلُ اللَّهُ لَهُ الْبَرَکَةَ مِنَ السَّمَاءِ وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا وَ تُمْلَأُ بِهِ الْأَرْضُ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً وَ یَعْمَلُ عَلَی هَذِهِ الْأُمَّةِ سَبْعَ سِنِینَ وَ یَنْزِلُ بَیْتَ الْمَقْدِسِ.

السَّادِسُ وَ الْعِشْرُونَ فِی مَجِیئِهِ وَ رَایَاتِهِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ثَوْبَانَ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا رَأَیْتُمُ الرَّایَاتِ السُّودَ قَدْ أَقْبَلَتْ مِنْ خُرَاسَانَ فَائْتُوهَا وَ لَوْ حَبْواً عَلَی الثَّلْجِ فَإِنَّ فِیهَا خَلِیفَةَ اللَّهِ الْمَهْدِیَّ.

السَّابِعُ وَ الْعِشْرُونَ فِی مَجِیئِهِ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَیْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذْ أَقْبَلَتْ فِتْیَةٌ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ فَلَمَّا رَآهُمُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله اغْرَوْرَقَتْ عَیْنَاهُ وَ تَغَیَّرَ لَوْنُهُ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَزَالُ نَرَی فِی وَجْهِکَ شَیْئاً

نَکْرَهُهُ فَقَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ اخْتَارَ اللَّهُ لَنَا الْآخِرَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ إِنَّ أَهْلَ بَیْتِی سَیَلْقَوْنَ بَعْدِی بَلَاءً وَ تَشْرِیداً وَ تَطْرِیداً حَتَّی یَأْتِیَ قَوْمٌ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ وَ مَعَهُمْ رَایَاتٌ سُودٌ فَیَسْأَلُونَ الْحَقَّ فَلَا یُعْطَوْنَهُ فَیُقَاتِلُونَ وَ یُنْصَرُونَ فَیُعْطَوْنَ مَا سَأَلُوا فَلَا یَقْبَلُونَ حَتَّی یَدْفَعُوهُ إِلَی رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی فَیَمْلَؤُهَا قِسْطاً کَمَا مَلَئُوهَا جَوْراً فَمَنْ أَدْرَکَ ذَلِکَ مِنْکُمْ فَلْیَأْتِهِمْ وَ لَوْ حَبْواً عَلَی الثَّلْجِ.

الثَّامِنُ وَ الْعِشْرُونَ فِی مَجِیئِهِ علیه السلام وَ عَوْدِ الْإِسْلَامِ بِهِ عَزِیزاً وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: وَیْحَ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ مُلُوکٍ جَبَابِرَةٍ کَیْفَ یَقْتُلُونَ وَ یُخِیفُونَ الْمُطِیعِینَ إِلَّا مَنْ أَظْهَرَ طَاعَتَهُمْ فَالْمُؤْمِنُ التَّقِیُّ یُصَانِعُهُمْ بِلِسَانِهِ وَ یَفِرُّ مِنْهُمْ بِقَلْبِهِ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُعِیدَ الْإِسْلَامَ عَزِیزاً فَصَمَ کُلَّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی مَا یَشَاءُ أَنْ یُصْلِحَ أُمَّةً بَعْدَ فَسَادِهَا فَقَالَ علیه السلام یَا حُذَیْفَةُ لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَمْلِکَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی تَجْرِی الْمَلَاحِمُ عَلَی یَدَیْهِ وَ یُظْهِرُ الْإِسْلَامَ لَا یُخْلِفُ وَعْدَهُ وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسَابِ.

التَّاسِعُ وَ الْعِشْرُونَ فِی تَنَعُّمِ الْأُمَّةِ فِی زَمَنِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَتَنَعَّمُ أُمَّتِی فِی زَمَنِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام نِعْمَةً لَمْ یَتَنَعَّمُوا قَبْلَهَا قَطُّ یُرْسَلُ السَّمَاءُ عَلَیْهِمْ مِدْرَاراً وَ لَا تَدَعُ الْأَرْضُ شَیْئاً مِنْ نَبَاتِهَا إِلَّا أَخْرَجَتْهُ.

الثَّلَاثُونَ فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ وَ هُوَ سَیِّدٌ مِنْ سَادَاتِ الْجَنَّةِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نَحْنُ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سَادَاتُ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنَا وَ أَخِی عَلِیٌّ وَ عَمِّی حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْمَهْدِیُّ.

الْحَادِی وَ الثَّلَاثُونَ فِی مُلْکِهِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا لَیْلَةٌ لَمَلَکَ فِیهَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی.

الثَّانِی وَ الثَّلَاثُونَ فِی خِلَافَتِهِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یُقْتَلُ عِنْدَ کَنْزِکُمْ ثَلَاثَةٌ کُلُّهُمُ ابْنُ خَلِیفَةٍ ثُمَّ لَا یَصِیرُ إِلَی وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَجِی‌ءُ الرَّایَاتُ السُّودُ فَیَقْتُلُونَهُمْ قَتْلًا لَمْ یُقْتَلْهُ قَوْمٌ ثُمَّ یَجِی‌ءُ خَلِیفَةُ اللَّهِ الْمَهْدِیُّ فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ فَأْتُوهُ فَبَایِعُوهُ فَإِنَّهُ خَلِیفَةُ اللَّهِ الْمَهْدِیُّ.

الثَّالِثُ وَ الثَّلَاثُونَ فِی قَوْلِهِ علیه السلام إِذَا سَمِعْتُمْ بِالْمَهْدِیِّ فَأْتُوهُ فَبَایِعُوهُ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَجِی‌ءُ الرَّایَاتُ السُّودُ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ کَأَنَّ قُلُوبَهُمْ زُبَرُ الْحَدِیدِ فَمَنْ سَمِعَ بِهِمْ فَلْیَأْتِهِمْ فَبَایَعَهُمْ وَ لَوْ حَبْواً عَلَی الثَّلْجِ.

الرَّابِعُ وَ الثَّلَاثُونَ فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ وَ بِهِ یُؤَلِّفُ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبِ الْعِبَادِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ مِنَّا آلَ مُحَمَّدٍ الْمَهْدِیُّ أَمْ مِنْ غَیْرِنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا بَلْ مِنَّا یَخْتِمُ اللَّهُ بِهِ الدِّینَ کَمَا فَتَحَ بِنَا وَ بِنَا یُنْقَذُونَ مِنَ الْفِتَنِ کَمَا أُنْقِذُوا مِنَ الشِّرْکِ وَ بِنَا یُؤَلِّفُ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ بَعْدَ عَدَاوَةِ الْفِتْنَةِ إِخْوَاناً کَمَا أَلَّفَ بَیْنَهُمْ بَعْدَ عَدَاوَةِ الشِّرْکِ إِخْوَاناً فِی دِینِهِمْ.

الْخَامِسُ وَ الثَّلَاثُونَ فِی قَوْلِهِ علیه السلام لَا خَیْرَ فِی الْعَیْشِ بَعْدَ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا لَیْلَةٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ تِلْکَ اللَّیْلَةَ حَتَّی یَمْلِکَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی وَ اسْمُ أَبِیهِ اسْمَ أَبِی یَمْلَؤُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً وَ یَقْسِمُ الْمَالَ بِالسَّوِیَّةِ وَ یَجْعَلُ اللَّهُ الْغِنَی فِی قُلُوبِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَیَمْلِکُ سَبْعاً أَوْ تِسْعاً لَا خَیْرَ فِی الْعَیْشِ بَعْدَ الْمَهْدِیِّ.

السَّادِسُ وَ الثَّلَاثُونَ فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ وَ بِیَدِهِ تُفْتَحُ الْقُسْطَنْطِینِیَّةُ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّی یَمْلِکَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَفْتَحُ الْقُسْطَنْطِینِیَّةَ وَ جَبَلَ الدَّیْلَمِ وَ لَوْ لَمْ یَبْقَ إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَفْتَحَهَا.

السَّابِعُ وَ الثَّلَاثُونَ فِی ذِکْرِ الْمَهْدِیِّ وَ هُوَ یَجِی‌ءُ بَعْدَ مُلُوکٍ جَبَابِرَةٍ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ قَیْسِ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: سَیَکُونُ بَعْدِی خُلَفَاءُ وَ مِنْ بَعْدِ الْخُلَفَاءِ أُمَرَاءُ وَ مِنْ بَعْدِ الْأُمَرَاءِ مُلُوکٌ جَبَابِرَةٌ ثُمَّ یَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً.

الثَّامِنُ وَ الثَّلَاثُونَ فِی قَوْلِهِ علیه السلام مِنَّا الَّذِی یُصَلِّی عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام خَلْفَهُ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مِنَّا الَّذِی یُصَلِّی عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام خَلْفَهُ.

التَّاسِعُ وَ الثَّلَاثُونَ وَ هُوَ یُکَلِّمُ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ علیه السلام وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَنْزِلُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام فَیَقُولُ أَمِیرُهُمُ الْمَهْدِیُّ تَعَالَ صَلِّ بِنَا فَیَقُولُ أَلَا إِنَّ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْضٍ أُمَرَاءُ تَکْرِمَةً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ.

الْأَرْبَعُونَ فِی قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله فِی الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْإِمَامِ حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ الْمَنْصُورَ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَنْ تَهْلِکَ أُمَّةٌ أَنَا فِی أَوَّلِهَا وَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ فِی آخِرِهَا وَ الْمَهْدِیُّ فِی وَسَطِهَا.

**[ترجمه]علی بن عیسی اربلی در کشف الغمه می‌نویسد: «چهل حدیث درباره مهدی موعود علیه‌السّلام به دست آورده‌ام که حافظ ابو نعیم اصفهانی آنها را جمع آوری کرده و من هم به ترتیبی که او ذکر نموده، می‌آورم و فقط شخص راوی را که از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده، نام می‌برم:

حدیث اول: ابو سعید خدری از پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده است که فرمود: «مهدی از میان امت من برخاسته شود. مدت سلطنت او اگر کوتاه باشد، هفت سال، وگرنه هشت سال، وگرنه نه سال است. همه امت من در زمان ظهور او چنان مرفه الحال زندگی کنند که قبل از وی هیچ برّ و فاجری بدان نعمت نرسیده باشند. آسمان باران رحمت خود را بر آنان می‌بارد و زمین از روییدنی‌های خود چیزی فرو نمی‌گذارد.»

حدیث دوم: درباره یادی از مهدی علیه‌السّلام و این است که او از عترت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است: ابو سعید خدری می‌گوید: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «زمین پر از ظلم و ستم گردد، آنگاه مردی از عترت من قیام کند و آن را پر از عدل و داد گرداند و هفت سال یا نه سال سلطنت کند.»

حدیث سوم: ابو سعید خدری نقل کرده که پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «دنیا تمام نمی‌شود تا اینکه مردی از اهل بیت من به سلطنت رسد و او زمین را که آکنده از ظلم شده، پر از عدل و داد کند و مدت سلطنتش هفت سال است.»

حدیث چهارم: در فرمایش حضرت به فاطمه علیهاالسّلام که مهدی فرزند فاطمه علیهاالسّلام است: زهری از امام زین العابدین و آن حضرت از پدرش علیهماالسّلام روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، به فاطمه زهرا سلام اللَّه علیها فرمود: «مهدی از فرزندان تو است.»

حدیث پنجم: در فرمایش حضرت صلی الله علیه و آله و سلم که مهدی این امت از حسن و حسین علیهم‌السّلام است: علی بن هلال از پدرش روایت کرده که گفت: در مرض منجر به موت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به خدمتش رسیدم. دیدم فاطمه زهرا علیهاالسّلام در بالین حضرت نشسته و گریه می‌کند. چون صدای گریه‌اش بلند شد، پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله سر خود را به سمت او برده و فرمود: «محبوب من، فاطمه جان! چرا گریه می‌کنی؟» عرض کرد: «می‌ترسم بعد از شما احترام ما از دست برود؟» فرمود: «عزیز من! مگر نمی‌دانی که خداوند به اهل زمین نگاهی کرد و پدرت را از میان آنان برگزید و به رسالت مبعوث کرد؛ سپس نظر کرد و شوهرت را انتخاب فرمود و به من وحی کرد که تو را به او همسری او درآورم؟ فاطمه جان! ما اهل بیتی هستیم که خداوند عزوجل هفت فضیلت به ما عطا فرموده که به هیچ کس قبل و بعد از ما عطا نفرموده است و آن اینکه: من خاتم و اکرم انبیا نزد خداوند عزوجل و محبوب‌ترین بندگان نزد خدای عزوجل و با این امتیازات، پدر تو هستم؛ جانشین من بهترین جانشینان پیغمبران و محبوب‌ترین آنها نزد خداوند عزوجل است و او شوهر تو است؛ شهید ما بهترین شهدا و محبوب‌ترین آنان نزد خداوند عزوجل است و او حمزة بن عبدالمطلب عموی پدر و شوهرت است؛ و آن کس که با دو بال هر کجا که خواهد در بهشت با فرشتگان طیران می‌کند، پسر عموی پدرت و برادر شوهرت، از ماست؛ دو سبط این امت که حسن و حسین دو فرزند تو و دو آقای اهل بهشتند از ما هستند و به خدایی که مرا به حق مبعوث کرد قسم که پدرشان افضل از آنهاست. فاطمه جان! به خداوندی که مرا به راستی برانگیخته، مهدی این امت نیز از ایشان است. آن هنگام که دنیا هرج و مرج شود، آشوب‌ها پدید آید، راه‌ها مسدود گردد، اموال یک دیگر را به غارت برند، نه بزرگ‌تر به کوچک‌تر رحم کند و نه کوچک‌تر احترام بزرگ‌تر را نگه دارد، خداوند کسی را از نسل آن دو برانگیزد که قلعه‌های ضلالت و دل‌های قفل زده را بگشاید و اساس دین را در آخرالزمان استوار کند - چنان که من در آخرالزمان (دوره نبوت) پایدار کردم - و زمین را که انباشته از ظلم شده باشد، پر از عدل کند. فاطمه جان! غمگین مباش و گریه مکن که خداوند از من نسبت به تو مهربان‌تر و رحیم‌تر است، و این از روی احترامی است که نزد من داری و محبتی است که من به تو دارم. خداوند تو را به شوهری تزویج کرد که از لحاظ بزرگی و حسب و منصب و رعیت‌پروری و حکومت و قضاوت، از همه مردم بزرگ‌تر، گرامی‌تر، مهربان‌تر، عادل‌تر و بیناتر است. من از خداوند عزوجل درخواست کردم که تو نخستین کس باشی که از میان اهل بیت من به من بپیوندی!» علی علیه‌السّلام فرمود: «فاطمه بیش از هفتاد و پنج روز بعد از پیغمبر زنده نبود و پس از آن، خداوند او را به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بپیوست.»

حدیث ششم: درباره اینکه مهدی از نسل امام حسین علیه‌السّلام است: حذیفة بن الیمان می‌گوید: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم خطبه‌ای ایراد فرمود و آنچه می‌باید اتفاق بیفتد، به ما اطلاع داد. سپس فرمود: «اگر از عمر دنیا جز یک روز بیشتر نمانده باشد، خداوند آن روز را چندان دراز گرداند تا مردی از اولاد من را برانگیزد که همنام من باشد.» سلمان برخاست و عرض کرد: «یا رسول اللَّه! از کدام فرزند شما خواهد بود؟» فرمود: «از این فرزندم.» و دست روی شانه حسین علیه‌السّلام گذاشت.

حدیث هفتم: درباره قریه‌ای که مهدی از آن جا قیام می‌کند: عبداللَّه بن عمر می‌گوید: پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «مهدی از قریه‌ای قیام می کند که آن را « کرعه» می‌گویند.»

حدیث هشتم: درباره وصف رخسار نازنین حضرت: حذیفه از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده که فرمود: «مهدی مردی از فرزندان من است که رویش چون ستاره تابان است.» حدیث نهم: درباره وصف رنگ و اندام او: حذیفه روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم فرمود: «مهدی مردی از اولاد من است که رنگ بدن او، رنگ نژاد عرب و اندامش مانند اندام بنی اسرائیل است (یعنی با صلابت و قوی پی است). در گونه راست وی خالی است که چون ستاره تابناکی بدرخشد. او زمین را که آکنده از ظلم شده، پر از عدل می‌کند. در روزگار خلافت وی، ساکنان زمین و آسمان و پرندگان هوا خشنود خواهند بود.»

حدیث دهم: درباره وصف پیشانی او: ابو سعید خدری می‌گوید: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مهدی ما پیشانی‌اش روشن و وسط بینی‌اش برآمده است.»

حدیث یازدهم: درباره وصف بینی او: ابو سعید خدری از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: «مهدی ما اهل بیت، مردی از امت من است که وسط بینی‌اش برآمده و او زمین را که سرشار از ظلم شده، پر از عدل کند.»

حدیث دوازدهم: درباره وصف خال گونه راست او: ابو امامه باهلی از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: «میان شما و رومیان چهار صلح است. چهارمین آن به دست مردی از نسل هرقل خواهد بود و هفت سال دوام می‌یابد.» مردی از طایفه عبد قیس به نام مستورد بن بجیلان عرض کرد: «یا رسول اللَّه! در آن روز پیشوای مردم کیست؟» فرمود پیشوای مردم، مهدی علیه‌السّلام است که از فرزندان من است و چون ظهور کند، به صورت مرد چهل ساله خواهد بود. رویش چون ستاره تابان می‌درخشد و در سمت راست رخسارش، خال سیاهی قرار دارد. دو عبای قطری پوشیده (و از لحاظ سلامت بنیه) گویی از مردان بنی اسرائیل است. او ذخایر زمین را استخراج کند و شهرهای شرک را بگشاید.»

حدیث سیزدهم: درباره وصف دندان‌های وی که میان آنها باز است: عبدالرحمن بن عوف روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خداوند از عترت من مردی را برانگیزد که میان دندان‌هایش باز و رویش روشن باشد، زمین را پر از عدل کند و به مردم اموال فراوان بخشد.»

حدیث چهاردهم: درباره اینکه آن حضرت، امامی صالح است: ابو امامه نقل می‌کند که رسول اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله برای ما خطبه‌ای ایراد کرده و در ضمن از دجال نام برده و فرمود: «پس شهر مدینه را از پلیدی‌ها پاک می‌کند، چنان که کوره آهنگری کثافات فلزات را پاک می‌کند. آن روز اعلام خواهند کرد که امروز، روز آزادی است.» ام شریک عرض کرد: «یا رسول اللَّه! عرب در آن روز کجا خواهند بود؟» فرمود: «در آن روز آنها اندکی بیش نیستند. بیشتر آنان در بیت المقدس هستند و پیشوای آنها مهدی خواهد بود که مردی صالح است.»

حدیث پانزدهم: درباره مهدی علیه‌السّلام و اینکه خداوند او را به طور آشکار برانگیخته کند: ابو سعید خدری روایت می‌کند که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مهدی میان امت من قیام خواهد کرد و خداوند او را به طور آشکار برای مردم برانگیزد. مردم در رفاه و چهارپایان در آسایش باشند و زمین، روییدنی‌های خود را بیرون دهد و او اموال را به طور مساوی میان مردم تقسیم کند.»

حدیث شانزدهم: درباره این قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که ابر بر سر او سایه می‌افکند: عبداللَّه بن عمر نقل کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مهدی در حالی که قطعه ابری بر سر او سایه افکنده، قیام می‌کند. در آن وقت گوینده‌ای اعلام خواهد داشت که این مهدی خلیفة اللَّه است، از وی پیروی کنید.»

حدیث هفدهم: درباره این قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که بالای سر مهدی فرشته‌ای است: عبداللَّه بن عمر می‌گوید: پیغمبرصلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «مهدی در حالی قیام می‌کند که فرشته‌ای بالای سر او قرار دارد و می‌گوید: «مهدی این است؛ از وی پیروی کنید.» حدیث هجدهم: درباره مژده پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به ظهور مهدی علیه‌السّلام: ابو سعید خدری از پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله نقل کرده که فرمود: «شما را مژده به ظهور مهدی می‌دهم که به هنگام انقلاب احوال مردم و اوضاع متزلزل، قیام کند و زمین را که مملو از ظلم و ستم شده، پر از عدل و داد کند. ساکنان آسمان و زمین از حکومت او راضی خواهند بود و اموال را صحیحا میان مردم قسمت کند.» مردی از حضرت پرسید: «صحیحا یعنی چه؟» فرمود: «یعنی علی السویه بین مردم تقسیم می‌کند.»

حدیث نوزدهم: درباره نام مهدی علیه‌السّلام: عبداللَّه

بن عمر از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: «قیامت بر پا نمی‌شود، مگر اینکه مردی از اهل بیت من به سلطنت رسد که نامش مطابق نام من باشد و زمین را که پر از ظلم و جور شده، پر از عدل و داد کند.»

حدیث بیستم: درباره کنیه مهدی علیه‌السّلام: حذیفه از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: «اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، خداوند در آن روز مردی برانگیزد که نامش نام من، خویش چون خوی من و کنیه‌اش ابو عبداللَّه است.»

حدیث بیست و یکم: درباره نام مهدی علیه‌السّلام: عبداللَّه بن عمر از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: «عمر دنیا به پایان نمی‌رسد تا وقتی که خداوند مردی از اهل بیت مرا برانگیزد که نامش نام من و نام پدرش نام پدر من است. او دنیا را که آکنده از ظلم و جور شده، پر از عدل و داد کند.»

حدیث بیست و دوم: درباره عدل مهدی علیه‌السّلام: ابو سعید خدری از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: «حتما روزی فرا می‌رسد که زمین پر از ظلم و ستم می‌شود؛ حتما خداوند مردی از اهل بیت من را ظاهر می‌گرداند تا جهان را که آکنده از ظلم و جور شده، پر از عدل و داد کند.» حدیث بیست و سوم: درباره خوی مهدی علیه‌السّلام: عبداللَّه عمر روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مردی از اهل بیت من خواهد آمد که نامش مطابق نام من و خویش چون خوی من است و او جهان را پر از عدل و داد کند.»

حدیث بیست و چهارم: درباره بخشش مهدی علیه‌السّلام: ابو سعید خدری گفت: رسول اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «در آخرالزمان و موقعی که آشوب‌ها پدید آید، مردی به سلطنت رسد که بخشش او گوارا باشد.»

حدیث بیست و پنجم: درباره علم مهدی به سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم: ابو سعید خدری روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مردی از اهل بیت من به سلطنت خواهد رسید که به سنت من (آن طور که باید) عمل کند؛ خداوند از آسمان برای وی برکت فرستد؛ زمین برکتش را بیرون دهد و او زمین را که پر از ظلم و ستم شده، پر از عدل کند. او هفت سال بر این امت سلطنت کند و به بیت المقدس در آید.»

حدیث بیست و ششم: درباره آمدن مهدی علیه‌السّلام با پرچم‌ها: ثوبان از پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود: «چون پرچم‌های سیاه ببینید که از خراسان می‌آید، به استقبال آن بشتابید، هر چند با رفتن از روی برف باشد، چه که مهدی خلیفة اللَّه، در آن جماعت است.»

حدیث بیست و هفتم: درباره آمدن وی از جانب مشرق: عبداللَّه بن عمر می‌گوید: روزی در خدمت پیغمبرصلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله بودیم که عده‌ای از جوانان بنی هاشم آمدند. از مشاهده آنها دیدگان پیغمبر پر از اشک شد و رنگ مبارکش تغییر کرد. اصحاب عرض کردند: «یا رسول اللَّه! سیمای مبارکتان گرفته است، ما نمی‌توانیم شما را بدین حالت ببینیم.» فرمود: «ما اهل بیتی هستیم که خداوند برای ما، آخرت را بر دنیا ترجیح داده است. بعد از این اهل بیتم مصیبت‌ها می‌بینند و از وطن آواره و مطرود می‌گردند، تا آن وقت که مردمی که از جانب مشرق با پرچم‌های سیاه به طلب حق قیام کنند. این حق را به آنها نمی‌دهند تا جنگ کنند و پیروزی یابند، حق را بگیرند و آن را به مردی از اهل بیت من بسپارند که دنیا را که آکنده از ظلم شده، پر از عدل کند. هر کس آن زمان را درک کند، باید به آنها بپیوندد، اگر چه به راه رفتن از روی برف باشد.»

حدیث بیست و هشتم: درباره آمدن مهدی و تجدید عظمت اسلام به سبب ظهور او: حذیفه روایت کرده که از پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله شنیدم که می فرمود: «وای بر این امت از سلطه‌ای که پادشاهان ستمگر بر آنها پیدا می‌کنند، آنها را کشته و مؤمنین را به وحشت می‌اندازند، مگر کسی که فرمان آنها را گردن نهد! شخص با ایمان به زبان با آنها می‌سازد، ولی قلبا از آنان می‌گریزد. چون خداوند عزوجل اراده فرماید که عزت اسلام را تجدید کند، شوکت هر ستمگر جباری را در هم می‌شکند. و خدای توانا قادر است بر هر چه که بخواهد؛ که امتی را که در میان فساد افتاده‌اند، به ساحل صلاح آورد.» سپس فرمود: «ای حذیفه! اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، خداوند آن روز را چندان دراز گرداند تا مردی از اهل بیت من به سلطنت رسد که با بی‌دینان جنگ‌ها خواهد کرد و اسلام را آشکار سازد. و خدا خلف وعد نکرده و حساب رسی سریع است.»

حدیث بیست و نهم: درباره رفاه و تنعّم مسلمانان در عصر مهدی علیه‌السّلام: ابو سعید خدری از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: «امت من در زمان مهدی، چنان در فراخی معیشت به سر برند که هیچ گاه پیش از آن ندیده باشند. آسمان پی در پی برکات خود را برای آنان فرو می‌ریزد و زمین آنچه را که دارد، بیرون می‌دهد.»

حدیث سی ام: درباره اینکه مهدی یکی از سروران اهل بهشت است: انس بن مالک روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ما فرزندان عبدالمطلب سروران اهل بهشتیم، یعنی من، برادرم علی، عمویم حمزه، جعفر (بن ابی طالب)، حسن، حسین و مهدی.» حدیث سی و یکم: درباره سلطنت مهدی علیه‌السّلام: ابو هریره می‌گوید: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر از عمر دنیا جز یک شب نماند، در همان شب مردی از اهل بیت من به سلطنت رسد.»

حدیث سی و دوم: درباره خلافت مهدی: ثوبان از پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: «نزد گنج شما سه نفر به قتل رسند که هر سه پسران خلیفه هستند و پس از آن، دیگر هیچ یک از آنها خلیفه نمی‌شود، تا آنکه مردمی با پرچم‌های سیاه سر رسند و طوری آنها را به قتل رسانند که هیچ قومی را بدان وضع نکشته باشند. سپس خلیفه خدا مهدی بیاید. چون بشنوید که ظهور کرده به سوی او رو آورید و با او بیعت کنید، زیرا او مهدی، خلیفه حقیقی خداوند است.»

حدیث سی و سوم: درباره این قول پیامبر صلی الله علیه و آله که وقتی خبر ظهور مهدی را شنیدید به سمت او آمده و با مهدی بیعت کنید: ثوبان از آن سرور روایت کرده که فرمود: «مردمی با پرچم‌های سیاه از جانب شرق پدید آیند که دل‌های آهنین دارند هر کس از آمدن آنها مطلع گردد، به سوی آنها رو آورد و با آنان بیعت کند، ولو با رفتن از روی برف باشد.»

حدیث سی و چهارم:در این باره که خدا به سبب او، بین دل‌های بندگان الفت ایجاد می‌کند: از حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام روایت شده که فرمود: به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردم: «یا رسول اللَّه! مهدی از ما آل محمد است یا از غیر ما؟» پیغمبر فرمود: «او از ماست؛ خداوند دین را به وسیله او ختم کند، چنان که توسط ما گشود؛ مردم، به وسیله ما از آشوب‌ها نجات یابند، چنان که از منجلاب شرک بیرون آمدند؛ دل‌های آنها را به هم پیوند دهد و بعد از دشمنی‌ها، آنها را با هم برادر کند، چنان که بعد از نجات از شرک، آنها را با هم برادر دینی کرد.»

حدیث سی و پنجم: درباره این قول پیامبر خدا که بعد از مهدی، زندگی سودی ندارد: عبداللَّه بن مسعود می‌گوید: پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «اگر از عمر دنیا جز یک شب نماند، خداوند آن شب را چندان دراز گرداند تا مردی از اهل بیت من به سلطنت رسد که نامش نام من و نام پدرش نام پدر من است. او زمین را که آکنده از ظلم و جور شده باشد، پر از عدل و داد کند؛ اموال را بالسویه میان مردم تقسیم کند و خداوند دل‌های امت مرا بی‌نیاز گرداند. او هفت سال یا نه سال سلطنت کند و آنگاه بعد از مهدی، زندگانی سودی ندارد.»

حدیث سی و ششم: درباره اینکه قسطنطنیه به دست مهدی علیه‌السّلام فتح شود: ابو هریره از پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود: «پیش از آنکه قیامت شود، مردی از اهل بیت من به سلطنت رسد و قسطنطنیه و جبال دیلم را فتح کند. اگر یک روز از عمر دنیا باقی باشد، خداوند آن روز را چندان دراز گرداند تا آنجا را فتح کند.»

حدیث سی و هفتم: درباره اینکه مهدی بعد از پادشاهان ستمگر خواهد آمد: قیس بن جابر از پدرش و او از جدش، از رسول خدا صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود: «بعد از من خلفا خواهند بود، بعد از خلفا امرا و بعد از امرا، پادشاهان ستمگر بیایند. آنگاه مردی از اهل بیت من خواهد آمد که زمین را که پر از ظلم شده باشد، از عدل و داد پر کند.»

حدیث سی و هشتم: درباره اینکه فرمود: «از ما کسی است که عیسی پشت سرش نماز گزارد»: ابو سعید خدری از پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله نقل کرده که فرمود: «آن کس که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌گزارد، از من است.»

حدیث سی و نهم: در این باره که مهدی علیه‌السّلام، با عیسی بن مریم علیهماالسلام سخن می‌گوید: جابر بن عبداللَّه انصاری از آن حضرت روایت کرده که فرمود: «چون اصحاب مهدی قیام کنند، عیسی بن مریم از آسمان فرود آید و امیر قیام‌کنندگان به عیسی می‌گوید که بیا تا با تو نماز بگزاریم. عیسی می‌گوید: «برخی از شما از جانب خدا بر برخی دیگر امیر هستید تا این امر، لطف خدا نسبت به این امت باشد.» حدیث چهلم: درباره فرمایش حضرت صلی الله علیه و آله درباره مهدی علیه‌السّلام: عبداللَّه بن عباس از پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود: «امتی که من در اول آنها، عیسی بن مریم در آخر آنها و مهدی در وسط آنها باشیم، هرگز هلاک نمی‌شوند.»

**[ترجمه]

بیان

جسمه جسم إسرائیلی أی مثل بنی إسرائیل فی طول القامة و عظم الجثة و قال الجزری فی صفة المهدی علیه السلام أنه أجلی الجبهة الأجلی الخفیف شعر ما بین النزعتین من الصدغین و الذی انحسر الشعر عن جبهته و قال الشمم ارتفاع قصبة الأنف و استواء أعلاها و إشراف الأرنبة قلیلا و قال فیه أنه علیه السلام کان متوشحا بثوب قطری هو ضرب من البرود فیه حمرة و لها أعلام فیها بعض الخشونة و قیل هی حلل جیاد تحمل من قبل البحرین.

**[ترجمه]اینکه حضرت فرمود: «جسم حضرت، جسمی اسرائیلی است» ، یعنی در بلندی قامت و بزرگی جثه مثل بنی اسرائیل است. جزری می‌گوید: در صفات مهدی علیه‌السّلام است که حضرت «اجلی الجبهه» هستند، یعنی موی بین دو گوشه پیشانی کم است و به گونه‌ای است که مو در پیشانی ایشان کم است. نیز می‌گوید: «شمم» بلندی وسط بینی و صافی بالای آن و بلندی اندک نوک آن است. همچنین می‌گوید: در این صفات آمده که ایشان لباسی قطری به دوش انداخته که نوعی لباس است که به سرخی می‌زند . و در آن علاماتی هست و کمی هم زبر است که گفته شده حله‌ها ی نیکویی است که از جانب بحرین آورده می‌شود .

**[ترجمه]

«38»

اشاره

کشف، [کشف الغمة] ذکر الشیخ أبو عبد الله محمد بن یوسف بن محمد الشافعی فی کتاب کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب و قال فی أوله: إنی جمعت هذا الکتاب و عریته من طرق الشیعة لیکون الاحتجاج به آکد فقال فی المهدی علیه السلام.

**[ترجمه]در کشف الغمه آمده است که شیخ ابو عبداللَّه محمد بن یوسف بن محمد شافعی، در کتاب «کفایة الطالب - . اهمیت این 25 باب نسبت به چهل حدیث سابق به این است که نه تنها راویان آنها همه از اهل تسنن هستند، بلکه این روایات در کتب مشهور و معتبر اهل سنت مضبوط و دانشمندان بزرگی همچون ترمذی، ابو داود، ابن ماجه قزوینی، مسلم، دارقطنی، بخاری، احمد حنبل، طبرانی، مقاتل بن سلیمان و غیره آن را نقل کرده‌اند. - » که در مناقب حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب‌علیه‌السّلام نوشته، در قسمت مربوط به مهدی علیه‌السّلام گفته است: «مطالب این کتاب را فقط از طرق اهل سنت جمع آوری کرده‌ام تا استناد به آن محکم‌تر باشد.» سپس در قسمت مربوط به مهدی می‌نویسد:

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «دنیا به پایان نمی‌رسد، مگر اینکه مردی از اهل بیت من در میان عرب به سلطنت رسد که نامش مطابق نام من باشد.» ابو داود در «سنن» خود این حدیث را این چنین آورده است .

آبری در کتاب مناقب شافعی این حدیث را ذکر کرده و به آن افزوده: «اگر از عمر روزگار جز یک روز نمانده باشد، خداوند آن روز را چنان طولانی کند تا مردی از من یا اهل بیت من را برانگیزد که نام او همنام من و نام پدرش همنام پدر من است و زمین را که آکنده از ظلم و جور شده باشد، پر از عدل و داد کند.»

کنجی می‌گوید: «ترمذی این حدیث را در کتاب «جامع» خود بدون جمله «نام پدرش نام پدر من است» آورده است، ولی ابو داود آن را ذکر کرده. در بسیاری از روایات حفاظ و ثقات از ناقلان اخبار، فقط جمله «نامش همنام من است» نقل شده و جمله: «نام پدرش همنام پدر من است» در حدیث زیادی است و او در حدیث مطالبی زیاد می‌کرده است. و بر فرض که صحیح باشد، به این معنی است که نام پدر مهدی، حسین است که کنیه‌اش ابو عبداللَّه است و این نام پدر من (عبداللَّه ) است، که کنیه ابو عبداللَّه، کنیه از اسم پدر پیغمبر (عبداللَّه ) است تا مردم بدانند که مهدی از اولاد حسین است، نه از فرزندان برادرش‌حسن. احتمال هم دارد که (بر فرض صحت) جمله «اسم ابی» در اصل «اسم ابنی» یعنی نام پدرش، نام فرزند من است باشد، زیرا نام پدر مهدی، حسن بوده است. لذا برای جمع بین روایات، لازم است بر آنچه گفتیم حمل شود.»

علی بن عیسی مؤلف کشف الغمه، بعد از نقل این مطلب می‌گوید: «علمای شیعه این حدیث را صحیح نمی‌دانند، زیرا در نزد آنها نام امام زمان و نام پدرش علیهماالسلام معلوم بوده است، ولی چون اهل سنت این جمله را در حدیث زیاد می‌دانند، ناگزیر از آنند که به نحو مذکور آن را تصحیح کنند تا بدین گونه، میان اقوال و روایات مختلف را جمع کرده باشند .

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّانِی فِی قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَتِی مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ

عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أُمِّ سَلَمَةَ فَتَذَاکَرْنَا الْمَهْدِیَّ فَقَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَتِی مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ- أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَةَ فِی سُنَنِهِ وَ عَنْهُ عَنْهَا رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَتِی مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ علیها السلام أَخْرَجَهُ الْحَافِظُ أَبُو دَاوُدَ فِی سُنَنِهِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ علیهم السلام یُصْلِحُهُ اللَّهُ فِی لَیْلَةٍ.

ص: 86

**[ترجمه]ابو داود در کتاب سنن، از سعید بن مسیب روایت کرده که گفت: نزد ام سلمه بودیم و صحبت مهدی را به میان آوردیم. ام سلمه گفت: از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: «مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است.»

ابن ماجه در سنن، از علی علیه‌السّلام نقل کرده که پیغمبر فرمود: «مهدی از ما اهل بیت است. خداوند در یک شب کار امر فرج او را اصلاح می‌کند.»

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّالِثُ فِی أَنَّ الْمَهْدِیَّ مِنْ سَادَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: نَحْنُ وُلْدُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سَادَاتُ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنَا وَ حَمْزَةُ وَ عَلِیٌّ وَ جَعْفَرٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْمَهْدِیُّ أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَةَ فِی صَحِیحِهِ.

**[ترجمه]انس بن‌مالک روایت کرده که گفت، شنیدم پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «ما فرزندان عبدالمطلب، سروران اهل بهشت هستیم: من، حمزه، علی، جعفر، حسن، حسین و مهدی.»

**[ترجمه]

الْبَابُ الرَّابِعُ فِی أَمْرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِمُبَایَعَةِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام

عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یُقْتَلُ عِنْدَ کَنْزِکُمْ ثَلَاثَةٌ کُلُّهُمُ ابْنُ خَلِیفَةٍ ثُمَّ لَا یَصِیرُ إِلَی وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَطْلُعُ الرَّایَاتُ السُّودُ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ فَیَقْتُلُونَکُمْ قَتْلًا لَمْ یُقْتَلْهُ قَوْمٌ ثُمَّ ذَکَرَ شَیْئاً لَا أَحْفَظُهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَإِذَا رَأَیْتُمُوهُ فَبَایِعُوهُ وَ لَوْ حَبْواً عَلَی الثَّلْجِ فَإِنَّهُ خَلِیفَةُ اللَّهِ الْمَهْدِیُّ أَخْرَجَهُ الْحَافِظُ ابْنُ مَاجَةَ.

**[ترجمه]و نیز ابن ماجه از ثوبان روایت کرده که گفت: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «در نزد گنج شما سه تن کشته می‌شوند که همه فرزندان خلیفه هستند و بعد از آنها، این منصب به هیچ یک آنان نمی‌رسد، تا آنگاه که پرچم‌های سیاه از سمت مشرق پدید آید و شما را طوری به قتل رسانند که هیچ قومی را بدان وضع نکشته باشند.» سپس راوی چیزی گفت که من حفظ نکردم، آنگاه فرمودک «چون او را ببینید، با وی بیعت کنید، هر چند به رفتن از روی برف باشد، چرا که وی مهدی خلیفه خداست.» این حدیث را حافظ ابن ماجه نقل کرده است.

**[ترجمه]

الْبَابُ الْخَامِسُ فِی ذِکْرِ نُصْرَةِ أَهْلِ الْمَشْرِقِ لِلْمَهْدِیِّ علیه السلام

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ الزُّبَیْدِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ أُنَاسٌ مِنَ الْمَشْرِقِ فَیُوطِئُونَ لِلْمَهْدِیِّ یَعْنِی سُلْطَانَهُ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ صَحِیحٌ رَوَتْهُ الثِّقَاتُ وَ الْأَثْبَاتُ أَخْرَجَهُ الْحَافِظُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ مَاجَةَ الْقَزْوِینِیُّ فِی سُنَنِهِ.

وَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَیْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذْ أَقْبَلَ فِتْیَةٌ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ فَلَمَّا رَآهُمُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله اغْرَوْرَقَتْ عَیْنَاهُ وَ تَغَیَّرَ لَوْنُهُ قَالَ فَقُلْنَا مَا نَزَالُ نَرَی فِی وَجْهِکَ شَیْئاً نَکْرَهُهُ قَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ اخْتَارَ اللَّهُ لَنَا الْآخِرَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ إِنَّ أَهْلَ بَیْتِی سَیَلْقَوْنَ بَعْدِی بَلَاءً وَ تَشْرِیداً وَ تَطْرِیداً حَتَّی یَأْتِیَ قَوْمٌ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ وَ مَعَهُمْ رَایَاتٌ سُودٌ فَیَسْأَلُونَ الْخَیْرَ وَ لَا یُعْطَوْنَهُ فَیُقَاتِلُونَ فَیُنْصَرُونَ فَیُعْطَوْنَ مَا سَأَلُوا وَ لَا یَقْبَلُونَهُ حَتَّی یَدْفَعُوهَا إِلَی رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی فَیَمْلَؤُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مَلَئُوهَا جَوْراً فَمَنْ أَدْرَکَ ذَلِکُمْ مِنْکُمْ فَلْیَأْتِهِمْ وَ لَوْ حَبْواً عَلَی الثَّلْجِ.

وَ رَوَی ابْنُ أَعْثَمَ الْکُوفِیُّ فِی کِتَابِ الْفُتُوحِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: وَیْحاً لِلطَّالَقَانِ فَإِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا کُنُوزاً لَیْسَتْ مِنْ ذَهَبٍ وَ لَا فِضَّةٍ وَ لَکِنْ بِهَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَ هُمْ أَیْضاً أَنْصَارُ الْمَهْدِیِّ فِی آخِرِ الزَّمَانِ.

**[ترجمه]عبداللَّه بن حارث بن جزء زبیدی روایت کرده که پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «مردمی از جانب مشرق قیام کنند و سلطنت را برای مهدی آماده سازند.» این حدیث حسن و صحیح است و ثقات و اشخاص مورد اطمینان، آن را روایت کرده‌اند و ابن ماجه قزوینی آن را نقل کرده است. نیز از علقمة بن عبدالله نقل شده که گفت: روزی در خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم که عده‌ای از جوانان بنی هاشم بیامدند. از مشاهده آنها دیدگان پیغمبر پر از اشک شد و رنگ مبارکش تغییر کرد. اصحاب عرض کردند: «یا رسول اللَّه! سیمای مبارکتان گرفته است، ما نمی‌توانیم شما را بدین حالت ببینیم.» فرمود: «ما اهل بیتی هستیم که خداوند آخرت را برای ما بر دنیا ترجیح داده است. بعد از این اهل بیتم مصیبت‌ها می‌بینند و از وطن آواره و مطرود می‌گردند، تا زمانی که مردمی از جانب مشرق، با پرچم‌های سیاه به طلب حق قیام کنند. این حق را به‌آنها نمی دهند تا جنگ کنند و پیروزی یابند و حق را بگیرند و آن را به مردی از اهل بیت من بسپارند که دنیا را که آکنده از ظلم شده، پر از عدل کند. هر کس آن زمان را درک کند، باید به آنها بپیوندد، اگر چه به رفتن از روی برف باشد.»

در کتاب فتوح ابن اعثم کوفی آمده است که امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فرمود: «به به از طالقان! خدا را در آنجا گنج‌هایی است که از طلا و نقره نیست، بلکه آن گنج‌ها مردان مؤمنی هستند که خدا را به خوبی شناخته‌اند و همچنین آنها، در آخرالزمان از یاران مهدی خواهند بود.»

**[ترجمه]

الْبَابُ السَّادِسُ فِی مِقْدَارِ مُلْکِهِ بَعْدَ ظُهُورِهِ علیه السلام

عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: خَشِینَا أَنْ یَکُونَ بَعْدَ نَبِیِّنَا حَدَثٌ فَسَأَلْنَا نَبِیَّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنَّ فِی أُمَّتِی الْمَهْدِیَ

ص: 87

یَخْرُجُ یَعِیشُ خَمْساً أَوْ سَبْعاً أَوْ تِسْعاً زَیْدٌ الشَّاکُّ قَالَ قُلْنَا وَ مَا ذَاکَ قَالَ سِنِینَ قَالَ فَیَجِی‌ءُ إِلَیْهِ الرَّجُلُ فَیَقُولُ یَا مَهْدِیُّ أَعْطِنِی قَالَ فَیَحْثِی لَهُ فِی ثَوْبِهِ مَا اسْتَطَاعَ أَنْ یَحْمِلَهُ.

قَالَ الْحَافِظُ التِّرْمِذِیُّ حَدِیثٌ حَسَنٌ وَ قَدْ رُوِیَ مِنْ غَیْرِ وَجْهِ أَبِی سَعِیدٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَکُونُ فِی أُمَّتِیَ الْمَهْدِیُّ إِنْ قَصُرَ فَسَبْعٌ وَ إِلَّا فَتِسْعٌ یَتَنَعَّمُ فِیهِ أُمَّتِی نِعْمَةً لَمْ یَتَنَعَّمُوا مِثْلَهَا قَطُّ تُؤْتِی الْأَرْضُ أُکُلَهَا وَ لَا تَدَّخِرُ مِنْهُمْ شَیْئاً وَ الْمَالُ یَوْمَئِذٍ کُدُوسٌ یَقُومُ الرَّجُلُ فَیَقُولُ یَا مَهْدِیُّ أَعْطِنِی فَیَقُولُ خُذْ.

وَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَکُونُ اخْتِلَافٌ عِنْدَ مَوْتِ خَلِیفَةٍ فَیَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ هَارِباً إِلَی مَکَّةَ فَیَأْتِیهِ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ مَکَّةَ فَیُخْرِجُونَهُ وَ هُوَ کَارِهٌ فَیُبَایِعُونَهُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ وَ یُبْعَثُ إِلَیْهِ بَعْثُ الشَّامِ فَتَنْخَسِفُ بِهِمُ الْبَیْدَاءُ بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ فَإِذَا رَأَی النَّاسُ ذَلِکَ أَتَاهُ أَبْدَالُ الشَّامِ وَ عَصَائِبُ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَیُبَایِعُونَهُ ثُمَّ یَنْشَأُ رَجُلٌ مِنْ قُرَیْشٍ أحواله [أَخْوَالُهُ] کَلْبٌ فَیَبْعَثُ إِلَیْهِمْ بَعْثاً

فَیَظْهَرُونَ عَلَیْهِمْ وَ ذَلِکَ بَعْثُ کَلْبٍ وَ الْخَیْبَةُ لِمَنْ لَمْ یَشْهَدْ غَنِیمَةَ کَلْبٍ فَیَقْسِمُ الْمَالَ وَ یَعْمَلُ فِی النَّاسِ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یُلْقِی الْإِسْلَامَ بِجِرَانِهِ إِلَی الْأَرْضِ فَیَلْبَثُ سَبْعَ سِنِینَ ثُمَّ یُتَوَفَّی وَ یُصَلِّی عَلَیْهِ الْمُسْلِمُونَ.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ: قَالَ بَعْضُهُمْ عَنْ هِشَامٍ تِسْعَ سِنِینَ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ غَیْرُ مُعَاذٍ عَنْ هِشَامٍ تِسْعَ سِنِینَ قَالَ هَذَا سِیَاقُ الْحُفَّاظِ کَالتِّرْمِذِیِّ وَ ابْنِ مَاجَةَ الْقَزْوِینِیِّ وَ أَبِی دَاوُدَ.

**[ترجمه]ابو سعید خدری روایت کرده که گفت: ترسیدم مبادا بعد از پیغمبر سوانحی روی دهد، لذا از پیغمبر صلی الله علیه و آله در این باره سؤال کردیم. حضرت فرمود: «مهدی در میان امت من ظهور کرده و پنج یا هفت یا نه سال زندگی کند ( تردید از زید است). راوی پرسید: «مهدی چقدر سلطنت می‌کند؟» فرمود چند سالی. آنگاه فرمود: «مردم می‌آیند و از وی طلب مال می‌کنند و او هم به قدری که آنها توانایی بردن دارند، در لباس آنها می‌ریزد.» ترمدی در پایان حدیث گفته که این حدیث حسن است و از غیر ابو سعید هم روایت شده است. نیز ابو سعید از پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله نقل کرده که فرمود: «مهدی در امت من خواهد بود. چون ظهور کند حداقل هفت و حداکثر نه سال سلطنت کند. امت من در عصر او چنان متنعّم گردند که هیچ گاه به مانند آن را ندیده باشند!، زمین آنچه دارد بیرون می‌دهد و هیچ ذخیره نمی‌کند. اموال در آن روز، از بسیاری چون دانه‌هایی است که زیر پا ریخته باشد و چون کسی از مهدی طلب کند، می‌گوید: «بگیر!»

و از ام سلمه زوجه پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت شده که گفت: «به هنگام مرگ یکی از خلفا، اختلافی پدید آید. پس مردی از اهل مدینه، به سوی مکه فرار کند. اهل مکه او را پذیرا شوند، او را با اصرار بیرون آورده و در بین رکن و مقام، با او بیعت کنند. آنگاه از جانب شام لشکری به دفع وی گسیل شود، ولی در بیابان بیداء بین مکه و مدینه، به زمین فرو رود. چون مردم از این ماجرا مطلع شوند، ابدال شام و قبائل عراق آمده با او بیعت کنند. سپس مردی از قریش خروج کند که دایی‌های او از قبیله کلب هستند، مرد مدنی بر آنها لشکر می‌فرستد و بر آنها غلبه می‌کند. این جنگ کلب است و بیچاره کسی که موقع تقسیم غنائم آنها حاضر نباشد. پس اموال آنها را میان مردم قسمت کند و بین مردم به سنت پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله عمل کند و اساس اسلام پایدار بماند. مرد مدنی هفت سال یا نه سال زندگی می‌کند. آنگاه از دنیا رود و مسلمانان بر وی نماز گزارند.»

**[ترجمه]

الْبَابُ السَّابِعُ فِی بَیَانِ أَنَّهُ یُصَلِّی بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیه السلام

أَبُو هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْیَمَ فِیکُمْ وَ إِمَامُکُمْ مِنْکُمْ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ صَحِیحٌ مُتَّفَقٌ عَلَی صِحَّتِهِ مِنْ حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِیِّ رَوَاهُ الْبُخَارِیُّ وَ مُسْلِمٌ فِی صَحِیحَیْهِمَا.

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِی یُقَاتِلُونَ عَلَی الْحَقِّ ظَاهِرِینَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَ فَیَنْزِلُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام فَیَقُولُ أَمِیرُهُمْ تَعَالَ صَلِّ بِنَا فَیَقُولُ أَلَا إِنَّ بَعْضَکُمْ

ص: 88

عَلَی بَعْضٍ أُمَرَاءُ تَکْرِمَةَ اللَّهِ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ.

قال: هذا حدیث حسن صحیح أخرجه مسلم فی صحیحه فإن کان الحدیث المتقدم قد أول فهذا لا یمکن تأویله لأنه صریح فإن عیسی علیه السلام یقدم أمیر المسلمین و هو یومئذ المهدی علیه السلام فعلی هذا بطل تأویل من قال معنی قوله و إمامکم منکم أی یؤمکم بکتابکم قال فإن سأل سائل و قال مع صحة هذه الأخبار و هی أن عیسی یصلی خلف المهدی علیه السلام و یجاهد بین یدیه و أنه یقتل الدجال بین یدی المهدی علیه السلام و رتبة التقدم فی الصلاة معروفة و کذلک رتبة التقدم فی الجهاد و هذه الأخبار مما یثبت طرقها و صحتها عند السنة و کذلک ترویها الشیعة علی السواء و هذا هو الإجماع من کافة أهل الإسلام إذ من عدا الشیعة و السنة من الفرق فقوله ساقط مردود و حشو مطرح فثبت أن هذا إجماع کافة أهل الإسلام و مع ثبوت الإجماع علی ذلک و صحته فأیما أفضل الإمام أو المأموم فی الصلاة و الجهاد معا الجواب عن ذلک أن نقول هما قدوتان نبی و إمام و إن کان أحدهما قدوة لصاحبه فی حال اجتماعهما و هو الإمام یکون قدوة للنبی فی تلک الحال و لیس فیهما من یأخذه فی الله لومة لائم و هما أیضا معصومان من ارتکاب القبائح کافة و المداهنة و الریاء و النفاق و لا یدعو الداعی لأحدهما إلی فعل ما یکون خارجا عن حکم الشریعة و لا مخالفا لمراد الله و رسوله صلی الله علیه و آله و إذا کان الأمر کذلک فالإمام أفضل من المأموم لموضع ورود الشریعة المحمدیة بذلک بدلیل قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: یَؤُمُّ بِالْقَوْمِ أَقْرَؤُهُمْ فَإِنِ اسْتَوَوْا فَأَعْلَمُهُمْ فَإِنِ اسْتَوَوْا فَأَفْقَهُهُمْ فَإِنِ اسْتَوَوْا فَأَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً فَإِنِ اسْتَوَوْا فَأَصْبَحُهُمْ وَجْهاً.

فلو علم الإمام أن عیسی أفضل منه لما جاز له أن یتقدم علیه لإحکامه علم الشریعة و لموضع تنزیه الله تعالی له عن ارتکاب کل مکروه و کذلک لو علم عیسی أنه أفضل منه لما جاز له أن یقتدی به لموضع تنزیه الله له من الریاء و النفاق و المحاباة بل لما تحقق الإمام أنه أعلم منه جاز له أن یتقدم علیه و کذلک قد تحقق عیسی أن الإمام أعلم

ص: 89

منه فلذلک قدمه و صلی خلفه و لو لا ذلک لم یسعه الاقتداء بالإمام فهذه درجة الفضل فی الصلاة ثم الجهاد هو بذل النفس بین یدی من یرغب إلی الله تعالی بذلک و لو لا ذلک لم یصح لأحد جهاد بین یدی رسول الله صلی الله علیه و آله و لا بین یدی غیره و الدلیل علی صحة ما ذهبنا إلیه قول الله سبحانه و تعالی إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ‌⁽¹⁾و لأن الإمام نائب الرسول فی أمته و لا یسوغ لعیسی علیه السلام أن یتقدم علی الرسول فکذلک علی نائبه و مما یؤید هذا القول

مَا رَوَاهُ الْحَافِظُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ یَزِیدَ بْنِ مَاجَةَ الْقَزْوِینِیُّ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ فِی نُزُولِ عِیسَی علیه السلام فَمِنْ ذَلِکَ: قَالَتْ أُمُّ شَرِیکٍ بِنْتُ أَبِی الْعَکَرِ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَیْنَ الْعَرَبُ یَوْمَئِذٍ فَقَالَ هُمْ یَوْمَئِذٍ قَلِیلٌ وَ جُلُّهُمْ بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ إِمَامُهُمْ قَدْ تَقَدَّمَ یُصَلِّی بِهِمُ الصُّبْحَ إِذَا نَزَلَ بِهِمْ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام فَرَجَعَ ذَلِکَ الْإِمَامُ یَنْکُصُ یَمْشِی الْقَهْقَرَی لِیَتَقَدَّمَ عِیسَی علیه السلام یُصَلِّی بِالنَّاسِ فَیَضَعُ عِیسَی علیه السلام یَدَهُ بَیْنَ کَتِفَیْهِ ثُمَّ یَقُولُ لَهُ تَقَدَّمْ.

قال هذا حدیث صحیح ثابت ذکره ابن ماجة فی کتابه عن أبی أمامة الباهلی قال خطبنا رسول الله صلی الله علیه و آله و هذا مختصره.

**[ترجمه]ابو هریره از پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود: «چه حالی خواهید داشت زمانی که عیسی بن مریم در میان شما فرود آید و امام شما هم میان شما باشد؟» این حدیث حسن و صحیح است و صحت آن مورد اتفاق همه محدثین اهل سنت. همچنین از حدیث محمد بن شهاب زهری است که بخاری و مسلم آن را در صحیح خود آورده‌اند. و از جابر بن عبداللَّه انصاری نقل است که گفت: شنیدم پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «پیوسته جماعتی از امت من تا روز رستخیز به خاطر اجرای حق جنگ کنند و پیروزی یابند. پس عیسی بن مریم علیهماالسّلام فرود آید. سرکرده آن جماعت می‌گوید: «بیا تا با تو نماز بگزاریم.» عیسی خواهد گفت: «شما خود برخی بر برخی دیگر امیر هستید و این لطف خدا در حق این امت است.»

کنجی می‌گوید: این حدیث نیز حسن و صحیح است و مسلم آن را در صحیح خود نقل کرده است. اگر حدیث سابق قابل تأویل باشد، تأویل این روایت امکان ندارد. زیرا این حدیث صریح در مقصود است. چه که عیسی علیه‌السّلام نزد سرکرده مسلمین می‌آید و او در آن، روز مهدی علیه‌السّلام است. بنابراین تأویل این روایت به معنی دیگر، اعتبار ندارد.

سپس کنجی می‌گوید: اگر کسی بگوید: چنانچه این اخبار صحیح باشد که عیسی علیه‌السّلام پشت سر مهدی علیه‌السّلام نماز می‌گزارد، در رکاب او جنگ می‌کند و دجال را در حضور مهدی علیه‌السّلام به قتل می‌رساند و نیز فضل تقدم در نماز و همچنین فضل تقدم در جهاد معروف را بداند، این اخبار از نظر سلسله سند نزد سنی و شیعه صحیح و مورد اتفاق همه علمای اسلام است، زیرا غیر از علمای شیعه و سنی اگر کسی چیزی بگوید، از درجه اعتبار ساقط و مردود است. و این معنی اجماعی علمای اسلام است و با اثبات این معنی و صحت آن، باید دید که آیا در آن نماز و جهاد، امام افضل است یا مأموم که هم در نماز و هم در جهاد شرکت جسته است.

جواب گوییم که: عیسی و مهدی هر دو دو پیشوایند. یکی پیغمبر و دیگری امام. اگر آنها در محلی اجتماع کنند و امام سمت پیشوایی پیدا کند، قهرا نسبت به دیگری که پیغمبر است، مقتدا و پیشواست نیز می‌دانیم که امام و پیغمبر، هر دو از ارتکاب افعال زشت و ریا و نفاق معصوم و پیراسته هستند و هیچ کدام عملی را که از حریم شریعت بیرون و مخالف خواسته خدا و رسول باشد، برای خود ادعا نمی‌کنند .

چون این معنی مسلم است، می‌گوییم: امام افضل از مأموم یعنی حضرت عیسی است که پشت سر او نماز می‌گزارد. زیرا از پیغمبر اکرم صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت شده که فرمود: «امام جماعت باید فصیح القرائت‌ترین مردم باشد؛ اگر دو نفر مساوی بودند، آنکه عالم‌تر و چنانچه هر دو در علم مساوی بودند، آنکه فقیه‌تر و اگر هر دو فقیه بودند، آنکه سابقه دینی‌اش بیشتر است و چنانچه هر دو از لحاظ سابقه مساوی بودند، آن را که خوش صورت‌تر است باید مقدم داشت و با او نماز گزارد.» پس اگر امام زمان بداند عیسی علیه‌السّلام از او افضل است، جایز نیست که بر وی پیشی گیرد. چه امام از هر کس آشناتر به مسائل دین و منزّه‌تر از ارتکاب فعل مکروه است.

همچنین اگر عیسی علیه‌السّلام بداند که مهدی علیه‌السّلام از وی افضل است، جایز نیست که در نماز به مهدی اقتدا کند، چه که پیغمبر از عمل ریا و نفاق و نیرنگ پیراسته است. به هر حال امام زمان به خوبی می‌داند که از عیسی علیه‌السّلام افضل است و لذا بر وی مقدم می‌شود و عیسی هم می‌داند که مهدی از او افضل است و به همین جهت، او را بر خود مقدم می‌دارد و پشت سر او نماز می‌گزارد و اگر جز این بود، معنی نداشت که به وی اقتدا کند. این بود علت فضیلت امام نسبت به عیسی در نماز گزاردن پشت سر او.

و اما درباره جهاد عیسی بن مریم در رکاب امام زمان. باید دانست که جهاد عبارت است از جان دادن در راه خدا به فرمان کسی که رغبت به خدا دارد و اگر جز این بود، معنی نداشت کسی به فرمان پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله

و یا غیر ایشان جهاد کند. دلیل بر صحت مذهب ما آیه شریفه: «إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ. یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» - . توبه / 111 - ، {در حقیقت، خدا از مؤمنان، جان و مالشان را به [بهای] اینکه بهشت برای آنان باشد، خریده است، همان کسانی که در راه خدا می‌جنگند و می‌کُشند وکشته می‌شوند. [این] به عنوان وعده حقّی در تورات وانجیل وقرآن بر عهده اوست. و چه کسی از خدا به عهد خویش وفادارتر است؟ پس به این معامله‌ای که با او کرده‌اید شادمان باشید، و این همان کامیابی بزرگ است.} دیگر اینکه امام در میان امت، نماینده پیغمبر است و برای حضرت عیسی علیه‌السّلام جایز نیست که بر پیغمبر اسلام پیشی گیرد. همچنین بر نماینده او نیز نمی‌تواند مقدم باشد. مؤید این قول روایت مفصلی است که حافظ ابن ماجه قزوینی راجع به فرود آمدن عیسی بن مریم علیه‌السّلام از آسمان نقل کرده که قسمتی از آن این است: «ام شریک دختر ابی عکر عرض کرد: «یا رسول اللَّه! در آن روز قوم عرب کجا هستند؟» فرمود: «عرب در آن روز قلیلی بیش نیستند. اغلب آنها در بیت المقدس هستند. امام آنها هر صبح با آنها نماز می‌گزارد. چون عیسی بن مریم فرود آید، امام آنها به عقب برگشته تا عیسی علیه‌السّلام جلو آمده و با مردم نماز گزارد. ولی عیسی علیه‌السّلام دست روی شانه‌های او می‌گزارد و می‌گوید بایست تا ما با شما نماز گزاریم.» این حدیث صحیح و نزد محدثین اهل فن ثابت است و ابن ماجه آن را در کتاب خود، از ابو امامه باهلی نقل کرده است که گفت رسول خدا این کلمات را برای ما خطبه خواند و این مختصری از آن بود که گذشت.

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّامِنُ فِی تَحْلِیَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله الْمَهْدِیَّ

عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ مِنِّی أَجْلَی الْجَبْهَةِ أَقْنَی الْأَنْفِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَمْلِکُ سَبْعَ سِنِینَ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ صَحِیحٌ أَخْرَجَهُ الْحَافِظُ أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِیُّ فِی صَحِیحِهِ وَ رَوَاهُ غَیْرُهُ مِنَ الْحُفَّاظِ کَالطَّبَرَانِیِّ وَ غَیْرِهِ.

وَ ذَکَرَ ابْنُ شِیرَوَیْهِ الدَّیْلَمِیُّ فِی کِتَابِ الْفِرْدَوْسِ فِی بَابِ الْأَلِفِ وَ اللَّامِ بِإِسْنَادِهِ

ص: 90

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ طَاوُسُ أَهْلِ الْجَنَّةِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَیْضاً عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی وَجْهُهُ کَالْقَمَرِ الدُّرِّیِّ اللَّوْنُ لَوْنٌ عَرَبِیٌّ وَ الْجِسْمُ جِسْمٌ إِسْرَائِیلِیُّ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً یَرْضَی بِخِلَافَتِهِ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ فِی الْجَوِّ یَمْلِکُ عِشْرِینَ سَنَةً.

**[ترجمه]ابو سعید خدری روایت کرده که پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «مهدی از من است، پیشانی‌اش باز و بینی‌اش باریک است. او زمین را که آکنده از ظلم و جور شده باشد، پر از عدل و داد کند و هفت سال سلطنت کند.» این حدیث حسن و صحیح است. ابو داود سیستانی این حدیث را در صحیح خود آورده و دیگر حافظان حدیث، از جمله طبرانی و غیر او نیز روایت کرده‌اند. ابن شیرویه دیلمی در کتاب «الفردوس» باب «الف و لام»، با سند خود از ابن عباس روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی طاوس اهل بهشت است» و به همین اسناد، از حذیفة بن الیمان نقل کرده که آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی از فرزندان من است؛ رویش چون ماه تابان، رنگ بدنش عربی و اندامش بنی اسرائیلی است. او زمین را که آکنده از ظلم شده باشد، پر از عدل کند. اهل آسمان و زمین و پرندگان هوا از خلافت وی خشنود خواهند بود و بیست سال سلطنت کند.

**[ترجمه]

الْبَابُ التَّاسِعُ فِی تَصْرِیحِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِأَنَّ الْمَهْدِیَّ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیه السلام

عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ قَالَ: أَتَیْتُ أَبَا سَعِیدٍ الْخُدْرِیَّ فَقُلْتُ لَهُ هَلْ شَهِدْتَ بَدْراً قَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ أَ لَا تُحَدِّثُنِی بِشَیْ‌ءٍ مِمَّا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی عَلِیٍّ وَ فَضْلِهِ فَقَالَ بَلَی أُخْبِرُکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَرِضَ مَرْضَةً نَقِهَ مِنْهَا فَدَخَلَتْ عَلَیْهِ فَاطِمَةُ تَعُودُهُ وَ أَنَا جَالِسٌ عَنْ یَمِینِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَأَتْ مَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الضَّعْفِ

خَنَقَتْهَا الْعَبْرَةُ حَتَّی بَدَتْ دُمُوعُهَا عَلَی خَدِّهَا فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا یُبْکِیکِ یَا فَاطِمَةُ قَالَتْ أَخْشَی الضَّیْعَةَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ یَا فَاطِمَةُ أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی اطَّلَعَ إِلَی الْأَرْضِ اطِّلَاعَةً فَاخْتَارَ مِنْهُمْ أَبَاکِ فَبَعَثَهُ نَبِیّاً ثُمَّ اطَّلَعَ ثَانِیَةً فَاخْتَارَ مِنْهُمْ بَعْلَکِ فَأَوْحَی إِلَیَّ فَأَنْکَحْتُهُ وَ اتَّخَذْتُهُ وَصِیّاً أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّکِ بِکَرَامَةِ اللَّهِ إِیَّاکِ زَوَّجَکِ أَغْزَرَهُمْ عِلْماً وَ أَکْثَرَهُمْ حِلْماً وَ أَقْدَمَهُمْ سِلْماً فَاسْتَبْشَرَتْ فَأَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ یَزِیدَهَا مَزِیدَ الْخَیْرِ کُلِّهِ الَّذِی قَسَمَهُ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَقَالَ لَهَا یَا فَاطِمَةُ وَ لِعَلِیٍّ علیه السلام ثَمَانِیَةُ أَضْرَاسٍ یَعْنِی مَنَاقِبَ إِیمَانٌ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ حِکْمَتُهُ وَ زَوْجَتُهُ وَ سِبْطَاهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ أَمْرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهْیُهُ عَنِ الْمُنْکَرِ یَا فَاطِمَةُ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ أُعْطِینَا سِتَّ خِصَالٍ لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ لَا یُدْرِکُهَا أَحَدٌ مِنَ الْآخِرِینَ غَیْرُنَا نَبِیُّنَا خَیْرُ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ أَبُوکِ وَ وَصِیُّنَا خَیْرُ الْأَوْصِیَاءِ وَ هُوَ بَعْلُکِ وَ شَهِیدُنَا خَیْرُ الشُّهَدَاءِ وَ هُوَ حَمْزَةُ عَمُّ أَبِیکِ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُمَا ابْنَاکِ وَ مِنَّا مَهْدِیُّ الْأُمَّةِ الَّذِی یُصَلِّی عِیسَی خَلْفَهُ ثُمَّ ضَرَبَ عَلَی مَنْکِبِ الْحُسَیْنِ فَقَالَ مِنْ هَذَا مَهْدِیُّ الْأُمَّةِ قَالَ هَکَذَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِیُّ صَاحِبُ الْجَرْحِ وَ التَّعْدِیلِ.

**[ترجمه]ابو هارون عبدی روایت کرده که گفت: نزد ابو سعید خدری آمدم و پرسیدم: «آیا در جنگ بدر شرکت داشتی؟» گفت آری. گفتم: «آیا از آنچه از پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله راجع به علی و فضل او شنیدی برای من نقل نمی‌کنی؟» گفت: «چرا، می‌گویم. وقتی پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله سخت بیمار شد، فاطمه زهرا به عیادت آن سرور آمد و من هم در سمت راست حضرت نشسته بودم. چون فاطمه ضعف زیاد پیغمبر را مشاهده کرد، چندان گریست که قطرات اشک بر صورتش فرو ریخت. پیغمبر فرمود: «فاطمه جان! برای چه گریه می‌کنی؟» عرض کرد: «می‌ترسم سانحه‌ای روی دهد.» فرمود: مگر نمی‌دانی که خداوند نظری به اهل زمین کرد و از میان آنها پدرت را انتخاب کرد و او را به مقام پیغمبری برگزید. سپس بار دیگر نظر کرد و شوهرت را انتخاب کرد و به من وحی کرد که تو را به همسری وی درآورم و او را جانشین خود کنم؟ نمی‌دانی خداوند به خاطر کرامت تو، تو را به تزویج کسی در آورده که عالم‌ترین، بردبار‌ترین و از نظر سبقت بر اسلام، اولین مسلمان است؟» فاطمه مسرور گردید و از پیغمبر صلی الله علیه و آله خواست تا همه فضائل و مناقبی را که خداوند به اهل بیت موهبت کرده، برای او بیان فرماید. پس فرمود: «فاطمه جان! علی هشت منقبت دارد: ایمان به خدا؛ ایمان به رسول خدا؛ علم و حکمت؛ همسرش فاطمه؛ فرزندانش حسن و حسین؛ و امر به معروف و نهی از منکر کردن وی. فاطمه جان! ما اهل بیتی هستیم که خداوند شش فضیلت به ما داده است که جز ما، به یک نفر از پیشینیان نداده است و یک تن از آیندگان نخواهند یافت و آن اینکه پیغمبر ما بهترین پیغمبران است و او پدر تو است؛ وصی ما بهترین اوصیاست و او شوهر تو است؛ شهید ما بهترین شهدا است و او عموی پدرت حمزه است؛ دو سبط این امت از ماست که حسن و حسین دو فرزند تو هستند؛ و از ماست مهدی این امت که عیسی پشت سر او نماز می‌گزارد.» آنگاه دست روی دوش حسین نهاده و فرمود: «مهدی از نسل این است.» دارقطنی صاحب کتاب جرح و تعدیل، این حدیث را این گونه استخراج کرده است.

**[ترجمه]

الْبَابُ الْعَاشِرُ فِی ذِکْرِ کَرَمِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی نَضْرَةَ قَالَ: کُنَّا

ص: 91

عِنْدَ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ یُوشِکُ أَهْلُ الْعِرَاقِ أَنْ لَا یُجْبَی إِلَیْهِمْ قَفِیزٌ وَ لَا دِرْهَمٌ قُلْنَا مِنْ أَیْنَ ذَاکَ قَالَ مِنْ قِبَلِ الْعَجَمِ یَمْنَعُونَ ذَاکَ ثُمَّ قَالَ یُوشِکُ أَهْلُ الشَّامِ أَنْ لَا یُجْبَی إِلَیْهِمْ دِینَارٌ وَ لَا مُدٌّ قُلْنَا مِنْ أَیْنَ ذَاکَ قَالَ مِنْ قِبَلِ الرُّومِ ثُمَّ سَکَتَ هُنَیْهَةً ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَکُونُ فِی آخِرِ أُمَّتِی خَلِیفَةٌ یَحْثِی الْمَالَ حَثْیاً لَا یَعُدُّهُ عَدّاً قَالَ قُلْتُ لِأَبِی نَضْرَةَ وَ أَبِی الْعَلَاءِ الرَّیَّانِیِّ إِنَّهُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِیزِ قَالَ لَا.

قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ صَحِیحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی نَضْرَةَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مِنْ خُلَفَائِکُمْ خَلِیفَةٌ یَحْثُو الْمَالَ حَثْیاً لَا یَعُدُّهُ عَدّاً قَالَ هَذَا حَدِیثٌ ثَابِتٌ صَحِیحٌ أَخْرَجَهُ الْحَافِظُ مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ.

وَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ یُبْعَثُ فِی أُمَّتِی عَلَی اخْتِلَافٍ مِنَ النَّاسِ وَ زَلَازِلَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنُ الْأَرْضِ یَقْسِمُ الْمَالَ صِحَاحاً فَقَالَ رَجُلٌ مَا صِحَاحاً قَالَ بِالسَّوِیَّةِ بَیْنَ النَّاسِ وَ یَمْلَأُ اللَّهُ قُلُوبَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله غِنًی وَ یَسَعُهُمْ عَدْلُهُ حَتَّی یَأْمُرَ مُنَادِیاً یُنَادِی یَقُولُ مَنْ لَهُ فِی الْمَالِ حَاجَةٌ فَمَا یَقُومُ مِنَ النَّاسِ إِلَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ فَیَقُولُ أَنَا فَیَقُولُ ائْتِ السَّدَّانَ یَعْنِی الْخَازِنَ فَقُلْ لَهُ إِنَّ الْمَهْدِیَّ یَأْمُرُکَ أَنْ تُعْطِیَنِی مَالًا فَیَقُولُ لَهُ احْثُ حَتَّی إِذَا جَعَلَهُ فِی حَجْرِهِ وَ أَبْرَزَهُ نَدِمَ فَیَقُولُ کُنْتُ أَجْشَعَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ نَفْساً أَعْجَزَ عَمَّا وَسِعَهُمْ فَیَرُدُّهُ وَ لَا یَقْبَلُ مِنْهُ فَیُقَالُ لَهُ إِنَّا لَا نَأْخُذُ شَیْئاً أَعْطَیْنَاهُ فَیَکُونُ لِذَلِکَ سَبْعَ سِنِینَ أَوْ ثَمَانَ سِنِینَ أَوْ تِسْعَ سِنِینَ ثُمَّ لَا خَیْرَ فِی الْعَیْشِ بَعْدَهُ أَوْ قَالَ ثُمَّ لَا خَیْرَ فِی الْحَیَاةِ بَعْدَهُ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحٌ حَسَنٌ ثَابِتٌ أَخْرَجَهُ شَیْخُ أَهْلِ الْحَدِیثِ فِی مُسْنَدِهِ وَ فِی هَذَا الْحَدِیثِ دَلَالَةٌ عَلَی أَنَّ الْمُجْمَلَ فِی صَحِیحِ مُسْلِمٍ هُوَ هَذَا الْمُبَیَّنُ فِی مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وِفْقاً بَیْنَ الرِّوَایَاتِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَکُونُ عِنْدَ انْقِطَاعٍ مِنَ الزَّمَانِ وَ ظُهُورٍ مِنَ الْفِتَنِ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ الْمَهْدِیُّ یَکُونُ عَطَاؤُهُ هَنِیئاً قَالَ حَدِیثٌ حَسَنٌ أَخْرَجَهُ أَبُو نُعَیْمٍ الْحَافِظُ.

**[ترجمه]در صحیح مسلم است که ابو نضره گفت: نزد جابر بن عبداللَّه انصاری بودیم و او گفت: «روزی نزدیک است که اهل عراق بیش از یک قفیز خوراکی و یک درهم جمع آوری نکنند!» پرسیدیم که چرا چنین خواهد شد؟ گفت: «زیرا عجم جلوگیری می‌کنند.» سپس گفت: «روزی بیاید که نزد اهل شام، بیش از یک دینار و یک مد خوراکی نباشد.» پرسیدیم چرا؟ گفت: «رومیان چنین کنند.» آنگاه مدتی سکوت کرد، سپس به گفتار خود ادامه داد و گفت: پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «در آخرالزمان میان امت من خلیفه‌ای خواهد بود که چندان مال به مردم دهد که از شماره بیرون باشد.» راوی می‌گوید: از ابی نضره و ابی العلاء ریانی پرسیدم: «آیا آن خلیفه عمر بن عبدالعزیز است؟» گفت نه. این حدیث صحیحی است که مسلم در صحیح خود آن را آورده که ابو سعید خدری گفت: پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «یکی از خلفای شما، خلیفه‌ای است که چندان مال به مردم می‌دهد که نتوان احصا کرد.» و این حدیثی ثابت و صحیح است و حافظ مسلم، آن را در صحیح خود آورده است.

و در مسند احمد بن حنبل روایت شده که ابو سعید خدری گفت: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «به شما مژده می‌دهم که مهدی به هنگامی که مردم با هم نزاع داشته باشند و اوضاع متزلزل باشد، در امت من برانگیخته شود و زمین را که آکنده از ظلم و ستم شده باشد، پر از عدل و داد کند. ساکنان آسمان و زمین از او راضی باشند و اموال را صحیحا میان مردم تقسیم کند.» پس مردی پرسید: «صحیحا یعنی چه؟» فرمود: «یعنی به طور مساوی بین مردم تقسیم می‌کند. خداوند دل‌های امت محمد صلی الله علیه و آله را بی‌نیاز می‌سازد و سایه عدلش بر سر همه گسترش می‌یابد، تا آنجا که دستور دهد اعلان کنند کیست که به مال نیاز داشته باشد؟ در آن میان فقط یک مرد برخاسته و می‌گوید: «منم که نیازمندم.» اعلان‌کننده به وی می‌گوید: «برو نزد خزینه‌دار و بگو مهدی علیه‌السّلام دستور داده که به من مال دهی.» خزینه‌دار پول بسیاری در دامن او ریخته و می‌گوید: «بردار!» ولی او از حملش عاجز می‌ماند، پشیمان می‌شود و می‌گوید: من از لحاظ نیروی بدنی، قوی‌ترین امت محمد صلی الله علیه و آله هستم، با این وصف از بردن این پول‌ها ناتوانم » و آن را نمی‌پذیرد. ولی به او گفته می‌شود که ما چیزی را که به کسی دادیم، پس نمی‌گیریم! مهدی هفت یا هشت یا نه سال بدین گونه سلطنت می‌کند و بعد از وی، دیگر زندگی لذتی ندارد.» کنجی شافعی می‌گوید: این حدیث صحیح و حسن است و نزد اهل حدیث مسلم است و شیخ اهل حدیث (احمد بن حنبل) در مسند خود آن را نقل کرده است و هم این روایت مبینی که در مسند احمد حنبل است، همان روایتی است که اجمال آن در صحیح مسلم نقل شده تا بین روایات توافق برقرار شود .

و نیز حافظ ابو نعیم از ابو سعید خدری نقل کرده که پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «در آخرالزمان و با پیدایش آشوب‌ها، مردی به سلطنت خواهد رسید که بخشش وی برای همه گواراست.»

**[ترجمه]

الْبَابُ الْحَادِی عَشَرَ فِی الرَّدِّ عَلَی مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَهْدِیَّ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ

ص: 92

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ مِنَّا آلُ مُحَمَّدٍ الْمَهْدِیُّ أَمْ مِنْ غَیْرِنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا بَلْ مِنَّا یَخْتِمُ اللَّهُ بِهِ الدِّینَ کَمَا فَتَحَ بِنَا وَ بِنَا یُنْقَذُونَ مِنَ الْفِتْنَةِ کَمَا أُنْقِذُوا مِنَ الشِّرْکِ وَ بِنَا یُؤَلِّفُ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ بَعْدَ عَدَاوَةِ الْفِتْنَةِ کَمَا أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ بَعْدَ عَدَاوَةِ الشِّرْکِ وَ بِنَا یُصْبِحُونَ بَعْدَ عَدَاوَةِ الْفِتْنَةِ إِخْوَاناً کَمَا أَصْبَحُوا بَعْدَ عَدَاوَةِ الشِّرْکِ إِخْوَاناً فِی دِینِهِمْ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ عَالٍ رَوَاهُ الْحُفَّاظُ فِی کُتُبِهِمْ فَأَمَّا الطَّبَرَانِیُّ فَقَدْ ذَکَرَهُ فِی الْمُعْجَمِ الْأَوْسَطِ وَ أَمَّا أَبُو نُعَیْمٍ فَرَوَاهُ فِی حِلْیَةِ الْأَوْلِیَاءِ وَ أَمَّا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَمَّادٍ فَقَدْ سَاقَهُ فِی عَوَالِیهِ.

وَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَنْزِلُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ فَیَقُولُ أَمِیرُهُمُ الْمَهْدِیُّ تَعَالَ صَلِّ بِنَا فَیَقُولُ أَلَا إِنَّ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْضٍ أُمَرَاءُ تَکْرِمَةَ اللَّهِ تَعَالَی هَذِهِ الْأُمَّةَ.

قَالَ: هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحٌ حَسَنٌ رَوَاهُ الْحَارِثُ بْنُ أَبِی أُسَامَةَ فِی مُسْنَدِهِ وَ رَوَاهُ الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ فِی عَوَالِیهِ وَ فِی هَذِهِ النُّصُوصِ دَلَالَةٌ عَلَی أَنَّ الْمَهْدِیَّ غَیْرُ عِیسَی وَ مَدَارُ الْحَدِیثِ لَا مَهْدِیَّ إِلَّا عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُنْدِیُّ مُؤَذِّنُ الْجُنْدِ قَالَ الشَّافِعِیُّ الْمُطَّلِبِیُّ کَانَ فِیهِ تَسَاهُلٌ فِی الْحَدِیثِ قَالَ قَدْ تَوَاتَرَتِ الْأَخْبَارُ وَ اسْتَفَاضَتْ بِکَثْرَةِ رُوَاتِهَا عَنِ الْمُصْطَفَی علیه السلام فِی الْمَهْدِیِّ وَ أَنَّهُ یَمْلِکُ سَبْعَ سِنِینَ وَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ أَنَّهُ یَخْرُجُ مَعَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ یُسَاعِدُهُ عَلَی قَتْلِ الدَّجَّالِ بِبَابِ لُدٍّ بِأَرْضِ فِلَسْطِینَ وَ أَنَّهُ یَؤُمُّ هَذِهِ الْأُمَّةَ وَ عِیسَی یُصَلِّی خَلْفَهُ فِی طُولٍ مِنْ قِصَّتِهِ وَ أَمْرِهِ وَ قَدْ ذَکَرَهُ الشَّافِعِیُّ فِی کِتَابِ الرِّسَالَةِ وَ لَنَا بِهِ أَصْلٌ وَ نَرْوِیهِ وَ لَکِنْ یَطُولُ ذِکْرُ سَنَدِهِ قَالَ وَ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَی أَنَّ الْخَبَرَ لَا یُقْبَلُ إِذَا کَانَ الرَّاوِی مَعْرُوفاً بِالتَّسَاهُلِ فِی رِوَایَتِهِ.

**[ترجمه]ابن ماجه از امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه‌السّلام روایت کرده که فرمود: «به پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله عرض کردم: «آیا مهدی از ما آل محمد است یا از نسل دیگران؟» پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «او از ماست. خداوند دین خود را به وسیله او ختم کند، چنان که به وسیله ما گشود. مردم به وسیله ما از آشوب‌ها نجات یابند، چنان که به وسیله ما از شرک و بت‌پرستی رهایی یافتند. نیز به وسیله ما خداوند دل‌های آنها را بعد از دشمنی‌ها و آشوبگری‌ها با هم پیوند دهد، چنان که به وسیله ما دل‌های آنها را پس از عداوت آلوده به شرک، پیوند داد و آنها را با هم برادر دینی کرد.» ابن ماجه می‌گوید: این حدیث حسن و عالی است. حفاظ محدثین آن را در کتاب‌های خود آورده‌اند. طبرانی آن را در «معجم اوسط» نقل کرده و ابو نعیم در «حلیة الاولیاء» روایت کرده و عبدالرحمن بن حاتم نیز در «عوالی» خود آورده است.

و ابن ماجه از جابر بن عبداللَّه انصاری نقل کرده که پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «چون عیسی بن مریم از آسمان فرود آید، مهدی امیر آن عده (که در آخرالزمان با وی قیام می‌کنند) به وی می‌گوید: «بیا پیشنماز ما باش!» عیسی می‌گوید: «شما هر کدام نسبت به دیگری امیر و پیشوا هستید، و این کرامت خداوند برای امت پیغمبر اسلام است.» ابن ماجه می‌گوید: این حدیث صحیح و حسن است. حارث بن ابی اسامه آن را در مسند خود آورده و حافظ ابو نعیم در (عوالی) نقل کرده است. این روایات دلالت‌دارد که مهدی غیر از عیسی بن مریم است. فقط در روایت علی بن محمد خالد جندی است که مهدی همان عیسی بن مریم است! شافعی مطّلبی گفته است که وی در حدیث سهل‌انگار بود و من گویم: روایات درباره مهدی از پیامبر صلی الله علیه و آله به حد تواتر و استفاضه رسیده که او هفت سال سلطنت می‌کند؛ زمین را پر از عدل می‌گرداند؛ با عیسی بن مریم قیام می‌کند و عیسی علیه‌السّلام، در کشتن دجال در باب «لدّ» فلسطین به وی کمک خواهد کرد. مهدی با مردم نماز می گزارد و عیسی به وی اقتدا می‌کند. شافعی این حدیث را در کتاب «الرسالة» نقل کرده است و ما در این خصوص اصلی داریم و آن را روایت می‌کنیم، ولی سندش طولانی است. شافعی گفته است: اهل حدیث اتفاق دارند حدیثی که راوی آن در نقلش معروف به سهل‌انگاری باشد، مورد قبول نخواهد بود.

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّانِی عَشَرَ فِی قَوْلِهِ علیه السلام لَنْ تَهْلِکَ أُمَّةٌ أَنَا فِی أَوَّلِهَا وَ عِیسَی فِی آخِرِهَا وَ الْمَهْدِیُّ فِی وَسَطِهَا

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَنْ یَهْلِکَ أُمَّةٌ الْحَدِیثَ.

قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ رَوَاهُ الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ فِی عَوَالِیهِ وَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِی مُسْنَدِهِ وَ مَعْنَی قَوْلِهِ وَ عِیسَی فِی آخِرِهَا لَمْ یُرِدْ بِهِ أَنَّ عِیسَی یَبْقَی بَعْدَ الْمَهْدِیِّ علیه السلام لِأَنَّ ذَلِکَ لَا یَجُوزُ لِوُجُوهٍ.

ص: 93

مِنْهَا أَنَّهُ قَالَ صلی الله علیه و آله: لَا خَیْرَ فِی الْحَیَاةِ بَعْدَهُ. وَ فِی رِوَایَةٍ: لَا خَیْرَ فِی الْعَیْشِ بَعْدَهُ کَمَا تَقَدَّمَ.

وَ مِنْهَا أَنَّ الْمَهْدِیَّ علیه السلام إِذَا کَانَ إِمَامَ آخِرِ الزَّمَانِ وَ لَا إِمَامَ بَعْدَهُ مَذْکُورٌ فِی رِوَایَةِ أَحَدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ وَ هَذَا غَیْرُ مُمْکِنٍ أَنَّ الْخَلْقَ یَبْقَی بِغَیْرِ إِمَامٍ فَإِنْ قِیلَ إِنَّ عِیسَی یَبْقَی بَعْدَهُ إِمَامُ الْأُمَّةِ قُلْتُ لَا یَجُوزُ هَذَا الْقَوْلُ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ صلی الله علیه و آله صَرَّحَ أَنَّهُ لَا خَیْرَ بَعْدَهُ وَ إِذَا کَانَ عِیسَی فِی قَوْمٍ لَا یَجُوزُ أَنْ یُقَالَ لَا خَیْرَ فِیهِمْ وَ أَیْضاً لَا یَجُوزُ أَنْ یُقَالَ إِنَّهُ نَائِبُهُ لِأَنَّهُ جَلَّ مَنْصَبُهُ عَنْ ذَلِکَ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یُقَالَ إِنَّهُ یَسْتَقِلُّ بِالْأُمَّةِ لِأَنَّ ذَلِکَ یُوهِمُ الْعَوَامَّ انْتِقَالَ الْمِلَّةِ الْمُحَمَّدِیَّةِ إِلَی الْمِلَّةِ الْعِیسَوِیَّةِ وَ هَذَا کُفْرٌ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَی الصَّوَابِ وَ هُوَ أَنَّهُ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ دَاعٍ إِلَی مِلَّةِ الْإِسْلَامِ وَ الْمَهْدِیَّ أَوْسَطُ دَاعٍ وَ الْمَسِیحَ آخِرُ دَاعٍ فَهَذَا مَعْنَی الْخَبَرِ عِنْدِی وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ مَعْنَاهُ الْمَهْدِیُّ أَوْسَطُ هَذِهِ الْأُمَّةِ یَعْنِی خَیْرَهَا إِذْ هُوَ إِمَامُهَا وَ بَعْدَهُ یَنْزِلُ عِیسَی مُصَدِّقاً لِلْإِمَامِ وَ عَوْناً لَهُ وَ مُسَاعِداً وَ مُبَیِّناً لِلْأُمَّةِ صِحَّةَ مَا یَدَّعِیهِ الْإِمَامُ فَعَلَی هَذَا یَکُونُ الْمَسِیحُ آخِرَ الْمُصَدِّقِینَ عَلَی وِفْقِ النَّصِّ قَالَ الْفَقِیرُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی عَلِیُّ بْنُ عِیسَی أَثَابَهُ اللَّهُ بِمَنِّهِ وَ کَرَمِهِ قَوْلُهُ الْمَهْدِیُّ أَوْسَطُ الْأُمَّةِ یَعْنِی خَیْرَهَا یُوهِمُ أَنَّ الْمَهْدِیَّ علیه السلام خَیْرٌ مِنْ عَلِیٍّ علیه السلام وَ هَذَا لَا قَائِلَ بِهِ وَ الَّذِی أَرَاهُ أَنَّهُ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ دَاعٍ وَ الْمَهْدِیَّ علیه السلام لَمَّا کَانَ تَابِعاً لَهُ وَ مِنْ أَهْلِ مِلَّتِهِ جُعِلَ وَسَطاً لِقُرْبِهِ مِمَّنْ هُوَ تَابِعُهُ وَ عَلَی شَرِیعَتِهِ وَ عِیسَی علیه السلام لَمَّا کَانَ صَاحِبَ مِلَّةٍ أُخْرَی وَ دَعَا فِی آخِرِ زَمَانِهِ إِلَی شَرِیعَةٍ غَیْرِ شَرِیعَتِهِ حَسُنَ أَنْ یَکُونَ آخِرَهَا وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.

**[ترجمه]و نیز از ابن عباس روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «امتی که من در اول، عیسی در آخر و مهدی در وسط آنها باشیم، هرگز به هلاکت نمی‌افتند.» این حدیث حسن را حافظ ابو نعیم در «عوالی» خود و احمد بن حنبل در مسند نقل کرده‌اند. و اینکه می‌فرماید «عیسی در آخر آن است»، مقصود این نیست که عیسی بعد از مهدی علیه‌السّلام می‌ماند، زیرا به عللی این جایز نیست. اول اینکه پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرموده است: «حیات بعد از مهدی لذت ندارد» و در روایتی فرموده «خیری در زندگی بعد از مهدی نیست» که گذشت. دوم اینکه مهدی امام آخرالزمان است و بعد از او امامی نیست. در روایت یکی از ائمه حدیث موجود است و ممکن نیست که مردم بعد از مهدی بدون امام باشند.

پس اگر گفته شود: بعد از او عیسی امام امت است، می‌گویم این حرف صحیح نیست، زیرا با تصریح پیغمبر که می‌فرماید «بعد از مهدی خیری در زندگی نیست» سازگاری ندارد. و اگر عیسی در میان قومی باشد، معنی ندارد که گفته شود خیری در آنها نیست، و اگر گفته شود عیسی علیه‌السّلام به عنوان نیابت مهدی می‌ماند، مقام پیغمبری وی با نیابت امام وفق نمی‌دهد، و اگر بگویند بالاستقلال بر مردم امامت خواهد کرد، باز صحیح نیست، زیرا این توهم برای عوام امت اسلام پیش می‌آید که دین اسلام به آیین مسیحیت انتقال یافته و این کفر است! پس لازم است که روایت را درست معنی کنیم. به نظر من معنی روایت این است که پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله می‌خواهد بگوید که «نخستین دعوت‌کننده به اسلام من و مهدی در وسط و عیسی در آخر آن خواهد بود.» و هم ممکن است مقصود از «و المهدیّ اوسطها» این باشد که مهدی، بهترین امت اسلام است، زیرا او امام این امت است و بعد از ظهور او، عیسی از آسمان فرود آمده، او را تصدیق می‌کند، به وی کمک و مساعدت می‌رساند و صحت ادعای امام را برای مردم اثبات می‌کند. بنابراین مطابق روایت مزبور، عیسی آخرین مصدّق مهدی موعود است.

مؤلف کشف الغمه علی بن عیسی اربلی که خدا با منّ و کرمش به او ثواب اعطا کند، می‌نویسد: اینکه دانشمند مزبور می‌گوید: معنی «اوسطها» یعنی مهدی بهترینِ امت اسلام است، این توهم را پیش می‌آورد که وی از علی علیه‌السّلام بهتر باشد، در صورتی که این را هیچ کس نگفته است. آنچه به نظر من می‌رسد این است که پیغمبر صلی الله علیه و آله، نخستین دعوت‌کننده به اسلام است و چون مهدی پیرو پیغمبر و دین اوست، به علت قرابتی که با پیغمبر که متبوع او و صاحب شریعت است دارد، در ردیف دعوت‌کنندگان، او را نفر وسط قرار داده و عیسی علیه‌السّلام را که صاحب دین دیگری بوده و مع هذا در آخرالزمان مردم را به دین اسلام که غیر از شریعت عیسوی است دعوت می‌کند، جا دارد که آخرینِ داعیان بخواند و اللَّه اعلم .

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّالِثَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ کُنْیَتِهِ وَ أَنَّهُ یُشْبِهُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فِی خُلُقِهِ

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَبَعَثَ اللَّهُ رَجُلًا اسْمُهُ اسْمِی وَ خُلُقُهُ خُلُقِی یُکَنَّی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ.

قَالَ: هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ رُزِقْنَاهُ عَالِیاً بِحَمْدِ اللَّهِ وَ مَعْنَی قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله خُلُقُهُ خُلُقِی مِنْ أَحْسَنِ الْکِنَایَاتِ عَنِ انْتِقَامِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام مِنَ الْکُفَّارِ لِدِینِ اللَّهِ تَعَالَی کَمَا کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ قَالَ تَعَالَی إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ قَالَ الْفَقِیرُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی عَلِیُّ بْنُ عِیسَی عَفَا اللَّهُ عَنْهُ الْعَجَبُ مِنْ قَوْلِهِ مِنْ أَحْسَنِ

ص: 94

الْکِنَایَاتِ إِلَی آخِرِ الْکَلَامِ وَ مِنْ أَیْنَ تَحَجَّرَ عَلَی الْخُلُقِ فَجَعَلَهُ مَقْصُوراً عَلَی الِانْتِقَامِ فَقَطْ وَ هُوَ عَامٌّ فِی جَمِیعِ أَخْلَاقِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِنْ کَرَمِهِ وَ شَرَفِهِ وَ عِلْمِهِ وَ حِلْمِهِ وَ شَجَاعَتِهِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِنْ أَخْلَاقِهِ الَّتِی عَدَدْتُهَا صَدْرَ هَذَا الْکِتَابِ وَ أَعْجَبُ مِنْ قَوْلِهِ ذِکْرُ الْآیَةِ دَلِیلًا عَلَی مَا قَرَّرَهُ.

**[ترجمه]حذیفه از پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده است که فرمود: «اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، خداوند در آن روز مردی را برانگیزد که نامش نام من، خویش خوی من و کنیه‌اش ابو عبداللَّه باشد.» این حدیث حسن و عالی است که بحمدالله با سربلندی روزی ما شده است. معنی «خویش خوی من» در عبارت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، از بهترین کنایات است و اشاره به انتقام مهدی از کفار دارد، چنان که پیغمبر چنین کرد و خدای متعال فرموده: «إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ» - . قلم / 4 - ، {و راستی که تو را خویی والاست.}

فقیر درگاه الهی، علی بن عیسی که خدا از او درگذرد می‌گوید: از اینکه گفت: «من احسن الکنایات» تا آخر، کلام تعجب است! از کجا بر خلق خدا حقیقت را پنهان کرد و شباهت پیامبر با مهدی علیهماالسّلام را منحصر بر انتقام کرد، در حالی که لفظ عام است و شباهت در تمام خلقیات پیامبر صلی الله علیه و آله در کرم، شرف، علم، حلم، شجاعت و غیر آن از خلقیاتی که در ابتدای این کتاب برشمردم را می‌رساند و عجیب‌تر از قولش، ذکر آیه به عنوان دلیل تقریر خویش است!

**[ترجمه]

الْبَابُ الرَّابِعَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ اسْمِ الْقَرْیَةِ الَّتِی یَکُونُ مِنْهَا خُرُوجُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ مِنْ قَرْیَةٍ یُقَالُ لَهَا کرعَةُ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ رُزِقْنَاهُ عَالِیاً أَخْرَجَهُ أَبُو الشَّیْخِ الْأَصْفَهَانِیُّ فِی عَوَالِیهِ کَمَا سُقْنَاهُ.

**[ترجمه]عبدالله بن عمر می‌گوید: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی از قریه‌ای که آن را کرعه می‌نامند قیام می‌کند.» گفته شده که این حدیث حسن است که با سربلندی روزی ما شده است و ابوالشیخ اصفهانی، در عوالی خود آن را نقل کرده، چنانچه آوردیم .

**[ترجمه]

الْبَابُ الْخَامِسَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ الْغَمَامَةِ الَّتِی تُظَلِّلُ الْمَهْدِیَّ علیه السلام عِنْدَ خُرُوجِهِ

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ وَ عَلَی رَأْسِهِ غَمَامَةٌ فِیهَا مُنَادٍ یُنَادِی هَذَا الْمَهْدِیُّ خَلِیفَةُ اللَّهِ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ مَا رُوِّینَاهُ عَالِیاً إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

**[ترجمه]عبدالله بن عمر می‌گوید: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی خروج می‌کند، درحالی که بالای سرش ابری است که در آن منادی ندا می‌دهد: این مهدی، خلیفه خداست!» گفته شده که این حدیث حسن است و برای ما با سربلندی تنها از این وجه روایت شده است.

**[ترجمه]

الْبَابُ السَّادِسَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ الْمَلَکِ الَّذِی یَخْرُجُ مَعَ الْمَهْدِیِّ علیه السلام

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ وَ عَلَی رَأْسِهِ مَلَکٌ یُنَادِی إِنَّ هَذَا الْمَهْدِیُّ فَاتَّبِعُوهُ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ رَوَتْهُ الْحُفَّاظُ الْأَئِمَّةُ مِنْ أَهْلِ الْحَدِیثِ کَأَبِی نُعَیْمٍ وَ الطَّبَرَانِیِّ وَ غَیْرِهِمَا.

**[ترجمه]عبدالله بن عمر می‌گوید: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی قیام می‌کند، درحالی که بالای سرش فرشته‌ای است که ندا می‌دهد: «این مهدی است پس از او تبعیت کنید!» این حدیث حسن را حفاظ پیشوایان اهل حدیث، مانند ابو نعیم و طبرانی و غیر این دو نقل کرده‌اند.

**[ترجمه]

الْبَابُ السَّابِعَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ صِفَةِ الْمَهْدِیِّ وَ لَوْنِهِ وَ جِسْمِهِ

وَ قَدْ تَقَدَّمَ مُرْسَلًا وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْمَهْدِیُّ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِی لَوْنُهُ لَوْنٌ عَرَبِیٌّ وَ جِسْمُهُ جِسْمٌ إِسْرَائِیلِیٌّ عَلَی خَدِّهِ الْأَیْمَنِ خَالٌ کَأَنَّهُ کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً یَرْضَی بِخِلَافَتِهِ أَهْلُ الْأَرْضِ وَ أَهْلُ السَّمَاءِ وَ الطَّیْرُ فِی الْجَوِّ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ رُزِقْنَاهُ عَالِیاً بِحَمْدِ اللَّهِ عَنْ جَمٍّ غَفِیرٍ أَصْحَابِ الثَّقَفِیِّ وَ سَنَدُهُ مَعْرُوفٌ عِنْدَنَا.

**[ترجمه]حذیفه می‌گوید: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی مردی از فرزندان من است که رنگش رنگ عربی و جسمش در قوت مثل بنی اسرائیل است و بر گونه راستش خالی است که همچون ستاره‌ای درخشان است. او زمین را که آکنده از ستم شده باشد، پر از عدل می‌کند و اهل زمین و اهل آسمان و پرندگان هوا، از خلافت او رضایت دارند.» می‌گوید: این حدیثی حسن و عالی است و به حمدالله از گروه زیادی یعنی اصحاب ثقفی روزی ما شده و سندش نزد ما معروف است.

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّامِنَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ خَالِهِ عَلَی خَدِّهِ الْأَیْمَنِ وَ ثِیَابِهِ وَ فَتْحِهِ مَدَائِنَ الشِّرْکِ

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ الْبَاهِلِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ

ص: 95

الرُّومِ أَرْبَعُ هُدَنٍ فِی یَوْمِ الرَّابِعَةِ عَلَی یَدَیْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ هِرَقْلَ یَدُومُ سَبْعَ سِنِینَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ عَبْدِ الْقَیْسِ یُقَالُ لَهُ الْمُسْتَوْرِدُ بْنُ غَیْلَانَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ إِمَامُ النَّاسِ یَوْمَئِذٍ قَالَ الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی ابْنُ أَرْبَعِینَ سَنَةً کَأَنَّ وَجْهَهُ کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ فِی خَدِّهِ الْأَیْمَنِ خَالٌ أَسْوَدُ عَلَیْهِ عَبَاءَتَانِ قَطَوَانِیَّتَانِ کَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ بَنِی إِسْرَائِیلَ یَسْتَخْرِجُ الْکُنُوزَ وَ یَفْتَحُ مَدَائِنَ الشِّرْکِ قَالَ هَذَا سِیَاقُ الطَّبَرَانِیِّ فِی مُعْجَمِهِ الْأَکْبَرِ.

**[ترجمه]ابو همامه باهلی می‌گوید: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «بین شما و بین روم چهار صلح است. ایام صلح چهارم، بر دستان مردی از اهل هرقل هفت سال ادامه می‌یابد.» مردی از عبدالقیس که به او مستورد بن غیلان گفته می‌شد، پرسید: «ای رسول خدا! در آن روز امام مردم کیست؟» فرمود: «مهدی از فرزندانم که چهل ساله است؛ صورتش همچون ستاره‌ای درخشان است؛ بر گونه راستش خالی سیاه است و دو عبای قطوانی به دوش دارد؛ انگار از مردان بنی اسرائیل است و گنج‌ها را استخراج و شهرهای شرک را فتح می‌کند.» گفت: این سیاقی است که طبرانی در معجم کبیرش نقل کرده است.

**[ترجمه]

الْبَابُ التَّاسِعَ عَشَرَ فِی ذِکْرِ کَیْفِیَّةِ أَسْنَانِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام

عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَیَبْعَثَنَّ اللَّهُ مِنْ عِتْرَتِی رَجُلًا أَفْرَقَ الثَّنَایَا أَجْلَی الْجَبْهَةِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ یَفِیضُ الْمَالُ فَیْضاً قَالَ هَکَذَا أَخْرَجَهُ الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ فِی عَوَالِیهِ.

**[ترجمه]عبدالرحمن بن عوف روایت کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «خداوند از عترت من مردی را برانگیزد که میان دندان‌هایش باز و رویش روشن باشد. او زمین را پر از عدل کند و به مردم اموال فراوان بخشد.» گفته شده که حافظ ابو نعیم در عوالی خود، این حدیث را این چنین استخراج کرده است.

**[ترجمه]

الْبَابُ الْعِشْرُونَ فِی ذِکْرِ فَتْحِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام الْقُسْطَنْطِینِیَّةَ

عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا یَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّی یَمْلِکَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَفْتَحُ الْقُسْطَنْطِینِیَّةَ وَ جَبَلَ الدَّیْلَمِ وَ لَوْ لَمْ یَبْقَ إِلَّا یَوْمٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَفْتَحَهَا قَالَ هَذَا سِیَاقُ الْحَافِظِ أَبِی نُعَیْمٍ وَ قَالَ هَذَا هُوَ الْمَهْدِیُّ بِلَا شَکٍّ وِفْقاً بَیْنَ الرِّوَایَاتِ.

**[ترجمه]ابوهریره از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود: «قیامت به پا نمی‌شود، تا اینکه مردی از اهل بیت من قسطنطنیه و جبل دیلم را فتح کند و اگر از دنیا جز یک روز نماند، خدا آن روز را چنان طولانی کند تا آن را فتح کند.» ابو نعیم این حدیث را نقل کرده و گفته است که بی‌شک این فاتح مهدی موعود است تا بین روایات جمع شود.

**[ترجمه]

الْبَابُ الْحَادِی وَ الْعِشْرُونَ فِی ذِکْرِ خُرُوجِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام بَعْدَ مُلُوکٍ جَبَابِرَةٍ

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: سَیَکُونُ بَعْدِی خُلَفَاءُ وَ مِنْ بَعْدِ الْخُلَفَاءِ أُمَرَاءُ وَ مِنْ بَعْدِ الْأُمَرَاءِ مُلُوکٌ جَبَابِرَةٌ ثُمَّ یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً قَالَ هَکَذَا رَوَاهُ الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ فِی فَوَائِدِهِ وَ الطَّبَرَانِیُّ فِی مُعْجَمِهِ الْأَکْبَرِ.

**[ترجمه]جابر بن عبدالله می‌گوید: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «بعد از من خلفا خواهند بود، بعد از خلفا امرا و بعد از امرا، پادشاهان ستمگر بیایند، آنگاه مردی از اهل بیت من خواهد آمد که زمین را که آکنده از ظلم شده باشد، از عدل و داد پر کند.» ابو نعیم در فواید و طبرانی در معجم اکبر آن را روایت کرده اند .

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّانِی وَ الْعِشْرُونَ فِی قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله الْمَهْدِیُّ إِمَامٌ صَالِحٌ

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَ الدَّجَّالَ وَ قَالَ فِیهِ إِنَّ الْمَدِینَةَ لَتَنْفِی خَبَثَهَا کَمَا یَنْفِی الْکِیرُ خَبَثَ الْحَدِیدِ وَ یُدْعَی ذَلِکَ الْیَوْمُ یَوْمَ الْخَلَاصِ فَقَالَتْ أُمُّ شَرِیکٍ فَأَیْنَ الْعَرَبُ یَوْمَئِذٍ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هُمْ یَوْمَئِذٍ قَلِیلٌ وَ جُلُّهُمْ بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ إِمَامُهُمُ الْمَهْدِیُّ رَجُلٌ صَالِحٌ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ هَکَذَا رَوَاهُ الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ الْأَصْفَهَانِیُّ.

ص: 96

**[ترجمه]ابو امامه می‌گوید: روزی رسول اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله برای ما خطبه‌ای ایراد کرده و در ضمن از دجال نام برده و فرمود: «پس شهر مدینه را از پلیدی‌ها پاک می‌کند، چنان که کوره آهنگری کثافات فلزات را پاک می‌کند. آن روز اعلام خواهند کرد که امروز، روز آزادی است.» ام شریک عرض کرد: «یا رسول اللَّه! عرب آن روز کجا خواهند بود؟» فرمود: «در آن روز آنها اندکی بیش نیستند. بیشتر آنان در بیت المقدس هستند و پیشوای آنها مهدی است که مردی صالح است.» حافظ ابو نعیم اصفهانی این حدیث حسن را این چنین آورده است.

**[ترجمه]

الْبَابُ الثَّالِثُ وَ الْعِشْرُونَ فِی ذِکْرِ تَنَعُّمِ الْأُمَّةِ زَمَنَ الْمَهْدِیِّ علیه السلام

بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَتَنَعَّمُ أُمَّتِی فِی زَمَنِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام نِعْمَةً لَمْ یَتَنَعَّمُوا مِثْلَهَا قَطُّ یُرْسَلُ السَّمَاءُ عَلَیْهِمْ مِدْرَاراً وَ لَا تَدَعُ الْأَرْضُ شَیْئاً مِنْ نَبَاتِهَا إِلَّا أَخْرَجَتْهُ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنُ الْمَتْنِ رَوَاهُ الْحَافِظُ أَبُو الْقَاسِمِ الطَّبَرَانِیُّ فِی مُعْجَمِهِ الْأَکْبَرِ.

**[ترجمه]ابو سعید خدری از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود: «امت من در زمان مهدی علیه‌السّلام، از نعمت‌هایی متنعم می‌شوند که به مثل آن هرگز برخوردار نشده‌اند؛ آسمان بسیار بر آنان می‌بارد و زمین چیزی از گیاهان خود را فرونگذاشته و آن را بیرون می‌دهد.» حافظ ابوالقاسم طبرانی در معجم اکبر خود این حدیث نیکو متن را آورده است.

**[ترجمه]

الْبَابُ الرَّابِعُ وَ الْعِشْرُونَ فِی أَخْبَارِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِأَنَّ الْمَهْدِیَّ خَلِیفَةُ اللَّهِ تَعَالَی

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یُقْتَلُ عِنْدَ کَنْزِکُمْ ثَلَاثَةٌ کُلُّهُمُ ابْنُ خَلِیفَةٍ لَا یَصِیرُ إِلَی وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَجِی‌ءُ الرَّایَاتُ السُّودُ فَیَقْتُلُونَهُمْ قَتْلًا لَمْ یُقْتَلْهُ قَوْمٌ ثُمَّ یَجِی‌ءُ خَلِیفَةُ اللَّهِ الْمَهْدِیُّ فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ فَأْتُوهُ فَبَایِعُوهُ فَإِنَّهُ خَلِیفَةُ اللَّهِ الْمَهْدِیُّ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ حَسَنُ الْمَتْنِ وَقَعَ إِلَیْنَا عَالِیاً مِنْ هَذَا الْوَجْهِ بِحَمْدِ اللَّهِ وَ حُسْنِ تَوْفِیقِهِ وَ فِیهِ دَلِیلٌ عَلَی شَرَفِ الْمَهْدِیِّ بِکَوْنِهِ خَلِیفَةَ اللَّهِ فِی الْأَرْضِ عَلَی لِسَانِ أَصْدَقِ وُلْدِ آدَمَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْآیَةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثوبان از پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: «نزد گنج شما سه نفر به قتل رسند که هر سه پسران خلیفه هستند و پس از آن، دیگر هیچ یک از آنها خلیفه نمی‌شود. تا آنکه مردمی با پرچم‌های سیاه سر رسند و طوری آنها را به قتل رسانند که هیچ قومی را بدان وضع نکشته باشند. سپس خلیفه خدا، مهدی بیاید. چون بشنوید که ظهور کرده، به سوی او رو آورید و با او بیعت کنید، زیرا او مهدی، خلیفه حقیقی خداوند است.» گفته می‌شود که این حدیثی نیکو متن و عالی است که به حمد الهی و حسن توفیق او، از این طریق به ما رسیده و در آن دلیل بر شرافت مهدی است که به فرموده راستگوترین فرزندان آدم، خلیفه خدا بر روی زمین است و خدای متعال فرموده: « یا أَیُّهَا الرَّسُول ُبَلِّغْما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّک» - . مائده / 67 - ، { ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده،ابلاغ کن.}

**[ترجمه]

الْبَابُ الْخَامِسُ وَ الْعِشْرُونَ: فِی الدَّلَالَةِ عَلَی کَوْنِ الْمَهْدِیِّ حَیّاً بَاقِیاً مُذْ غَیْبَتِهِ إِلَی الْآنَ

وَ لَا امْتِنَاعَ فِی بَقَائِهِ بِدَلِیلِ بَقَاءِ عِیسَی وَ الْخَضِرِ وَ إِلْیَاسَ مِنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ تَعَالَی وَ بَقَاءِ الدَّجَّالِ وَ إِبْلِیسَ اللَّعِینِ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ تَعَالَی وَ هَؤُلَاءِ قَدْ ثَبَتَ بَقَاؤُهُمْ بِالْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ قَدِ اتَّفَقُوا ثُمَّ أَنْکَرُوا جَوَازَ بَقَاءِ الْمَهْدِیِّ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا أَنْکَرُوا بَقَاءَهُ مِنْ وَجْهَیْنِ أَحَدُهُمَا طُولُ الزَّمَانِ وَ الثَّانِی أَنَّهُ فِی سِرْدَابٍ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَقُومَ أَحَدٌ بِطَعَامِهِ وَ شَرَابِهِ وَ هَذَا مُمْتَنِعٌ عَادَةً قَالَ مُؤَلِّفُ الْکِتَابِ مُحَمَّدُ بْنُ یُوسُفَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکَنْجِیُّ بِعَوْنِ اللَّهِ نَبْتَدِئُ أَمَّا عِیسَی علیه السلام فَالدَّلِیلُ عَلَی بَقَائِهِ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ‌⁽²⁾وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِهِ مُنْذُ نُزُولِ هَذِهِ الْآیَةِ إِلَی یَوْمِنَا هَذَا وَ لَا بُدَّ أَنْ یَکُونَ ذَلِکَ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ أَمَّا السُّنَّةُ فَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ

ص: 97

عَنِ النُّوَاسِ بْنِ سِمْعَانَ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ فِی قِصَّةِ الدَّجَّالِ قَالَ فَیَنْزِلُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ عِنْدَ الْمَنَارَةِ الْبَیْضَاءِ شَرْقِیِّ دِمَشْقَ بَیْنَ مَهْرُودَتَیْنِ‌⁽¹⁾وَاضِعاً کَفَّیْهِ عَلَی أَجْنِحَةِ مَلَکَیْنِ وَ أَیْضاً مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ کَیْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْیَمَ فِیکُمْ وَ إِمَامُکُمْ مِنْکُمْ وَ أَمَّا الْخَضِرُ وَ إِلْیَاسُ فَقَدْ قَالَ ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ الْخَضِرُ وَ إِلْیَاسُ بَاقِیَانِ یَسِیرَانِ فِی الْأَرْضِ.

وَ أَیْضاً فَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَدِیثاً طَوِیلًا عَنِ الدَّجَّالِ فَکَانَ فِیمَا حَدَّثَنَا قَالَ یَأْتِی وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْهِ أَنْ یَدْخُلَ نِقَابَ الْمَدِینَةِ فَیَنْتَهِی إِلَی بَعْضِ السِّبَاخِ الَّتِی تَلِی الْمَدِینَةَ فَیَخْرُجُ إِلَیْهِ یَوْمَئِذٍ رَجُلٌ هُوَ خَیْرُ النَّاسِ أَوْ مِنْ خَیْرِ النَّاسِ فَیَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّکَ الدَّجَّالُ الَّذِی حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَدِیثَهُ فَیَقُولُ الدَّجَّالُ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ قَتَلْتُ هَذَا ثُمَّ أَحْیَیْتُهُ أَ تَشُکُّونَ فِی الْأَمْرِ فَیَقُولُونَ لَا قَالَ فَیَقْتُلُهُ ثُمَّ یُحْیِیهِ فَیَقُولُ حِینَ یُحْیِیهِ وَ اللَّهِ مَا کُنْتُ فِیکَ قَطُّ أَشَدَّ بَصِیرَةً مِنِّی الْآنَ قَالَ فَیُرِیدُ الدَّجَّالُ أَنْ یَقْتُلَهُ فَلَا یُسَلَّطُ عَلَیْهِ.

قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ سَعْدٍ: یُقَالُ إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ هُوَ الْخَضِرُ علیه السلام قَالَ هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِی صَحِیحِهِ کَمَا سُقْنَاهُ سَوَاءً وَ أَمَّا الدَّلِیلُ عَلَی بَقَاءِ الدَّجَّالِ فَإِنَّهُ أَوْرَدَ حَدِیثَ تَمِیمٍ الدَّارِیِّ وَ الْجَسَّاسَةِ وَ الدَّابَّةِ الَّتِی کَلَّمَتْهُمْ وَ هُوَ حَدِیثٌ صَحِیحٌ ذَکَرَهُ مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ وَ قَالَ هَذَا صَرِیحٌ فِی بَقَاءِ الدَّجَّالِ قَالَ وَ أَمَّا الدَّلِیلُ عَلَی بَقَاءِ إِبْلِیسَ اللَّعِینِ فَآیُ الْکِتَابِ الْعَزِیزِ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَی قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ‌⁽²⁾

وَ أَمَّا بَقَاءُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام فَقَدْ جَاءَ فِی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ أَمَّا الْکِتَابُ فَقَدْ قَالَ سَعِیدُ بْنُ جُبَیْرٍ فِی تَفْسِیرِ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌⁽³⁾قَالَ هُوَ الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَةِ فَاطِمَةَ وَ أَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّهُ عِیسَی علیه السلام فَلَا تَنَافِیَ بَیْنَ الْقَوْلَیْنِ إِذْ هُوَ مُسَاعِدٌ لِلْإِمَامِ عَلَی مَا تَقَدَّمَ وَ قَدْ قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَیْمَانَ

ص: 98

وَ مَنْ شَایَعَهُ مِنَ الْمُفَسِّرِینَ فِی تَفْسِیرِ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ⁽¹⁾قَالَ هُوَ الْمَهْدِیُّ یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ بَعْدَ خُرُوجِهِ یَکُونُ قِیَامُ السَّاعَةِ وَ أَمَارَاتُهَا وَ أَمَّا الْجَوَابُ عَنْ طُولِ الزَّمَانِ فَمِنْ حَیْثُ النَّصِّ وَ الْمَعْنَی أَمَّا النَّصُّ فَمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَخْبَارِ عَلَی أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُجُودِ الثَّلَاثَةِ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ أَنَّهُمْ لَیْسَ فِیهِمْ مَتْبُوعٌ غَیْرُ الْمَهْدِیِّ بِدَلِیلِ أَنَّهُ إِمَامُ الْأُمَّةِ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ أَنَّ عِیسَی علیه السلام یُصَلِّی خَلْفَهُ کَمَا وَرَدَ فِی الصِّحَاحِ وَ یُصَدِّقُهُ فِی دَعْوَاهُ وَ الثَّالِثُ هُوَ الدَّجَّالُ اللَّعِینُ وَ قَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ حَیٌّ مَوْجُودٌ وَ أَمَّا الْمَعْنَی فِی بَقَائِهِمْ فَلَا یَخْلُو مِنْ أَحَدِ قِسْمَیْنِ إِمَّا أَنْ یَکُونَ بَقَاؤُهُمْ فِی مَقْدُورِ اللَّهِ تَعَالَی أَوْ لَا یَکُونُ وَ مُسْتَحِیلٌ أَنْ یَخْرُجَ عَنْ مَقْدُورِ اللَّهِ لِأَنَّ مَنْ بَدَأَ الْخَلْقَ مِنْ غَیْرِ شَیْ‌ءٍ وَ أَفْنَاهُ ثُمَّ یُعِیدُهُ بَعْدَ الْفَنَاءِ لَا بُدَّ أَنْ یَکُونَ الْبَقَاءُ فِی مَقْدُورِهِ تَعَالَی فَلَا یَخْلُو مِنْ قِسْمَیْنِ إِمَّا أَنْ یَکُونَ رَاجِعاً إِلَی اخْتِیَارِ اللَّهِ تَعَالَی أَوْ إِلَی اخْتِیَارِ الْأُمَّةِ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ رَاجِعاً إِلَی اخْتِیَارِ الْأُمَّةِ لِأَنَّهُ لَوْ صَحَّ ذَلِکَ مِنْهُمْ لَجَازَ لِأَحَدِنَا أَنْ یَخْتَارَ الْبَقَاءَ لِنَفْسِهِ وَ لِوُلْدِهِ وَ ذَلِکَ غَیْرُ حَاصِلٍ لَنَا غَیْرُ دَاخِلٍ تَحْتَ مَقْدُورِنَا وَ لَا بُدَّ أَنْ یَکُونَ رَاجِعاً إِلَی اخْتِیَارِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ ثُمَّ لَا یَخْلُو بَقَاءُ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ مِنْ قِسْمَیْنِ أَیْضاً إِمَّا أَنْ یَکُونَ لِسَبَبٍ أَوْ لَا یَکُونَ لِسَبَبٍ فَإِنْ کَانَ لِغَیْرِ سَبَبٍ کَانَ خَارِجاً عَنْ وَجْهِ الْحِکْمَةِ وَ مَا یَخْرُجُ عَنْ وَجْهِ الْحِکْمَةِ لَا یَدْخُلُ فِی أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَی فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ لِسَبَبٍ یَقْتَضِیهِ حِکْمَةُ اللَّهِ تَعَالَی قَالَ وَ سَنَذْکُرُ سَبَبَ بَقَاءِ کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَی حِدَتِهِ أَمَّا بَقَاءُ عِیسَی علیه السلام لِسَبَبٍ وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِهِ مُنْذُ نُزُولِ هَذِهِ الْآیَةِ إِلَی یَوْمِنَا هَذَا أَحَدٌ وَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ هَذَا فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ أَمَّا الدَّجَّالُ اللَّعِینُ لَمْ یُحْدِثْ حَدَثاً مُنْذُ عَهِدَ إِلَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ خَارِجٌ فِیکُمُ الْأَعْوَرُ الدَّجَّالُ وَ أَنَّ مَعَهُ جِبِالًا مِنْ خُبْزٍ تَسِیرُ مَعَهُ إِلَی غَیْرِ ذَلِکَ مِنْ آیَاتِهِ فَلَا بُدَّ أَنْ یَکُونَ ذَلِکَ فِی آخِرِ الزَّمَانِ لَا مُحَالَةَ

ص: 99

وَ أَمَّا الْإِمَامُ الْمَهْدِیُّ علیه السلام مُذْ غَیْبَتِهِ عَنِ الْأَبْصَارِ إِلَی یَوْمِنَا هَذَا لَمْ یَمْلَأِ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا تَقَدَّمَتِ الْأَخْبَارُ فِی ذَلِکَ فَلَا بُدَّ أَنْ یَکُونَ ذَلِکَ مَشْرُوطاً بِآخَرِ الزَّمَانِ فَقَدْ صَارَتْ هَذِهِ الْأَسْبَابُ لِاسْتِیفَاءِ الْأَجَلِ الْمَعْلُومِ فَعَلَی هَذَا اتَّفَقَتْ أَسْبَابُ بَقَاءِ الثَّلَاثَةِ وَ هُمْ عِیسَی وَ الْمَهْدِیُّ وَ الدَّجَّالُ لِصِحَّةِ أَمْرٍ مَعْلُومٍ فِی وَقْتٍ مَعْلُومٍ وَ هُمْ صَالِحَانِ نَبِیٌّ وَ إِمَامٌ وَ طَالِحٌ عَدُوُّ اللَّهِ وَ هُوَ الدَّجَّالُ وَ قَدْ تَقَدَّمَتِ الْأَخْبَارُ مِنَ الصِّحَاحِ بِمَا ذَکَرْنَاهُ فِی صِحَّةِ بَقَاءِ الدَّجَّالِ مَعَ صِحَّةِ بَقَاءِ عِیسَی علیه السلام فَمَا الْمَانِعُ مِنْ بَقَاءِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام مَعَ کَوْنِ بَقَائِهِ بِاخْتِیَارِ اللَّهِ وَ دَاخِلًا تَحْتَ مَقْدُورِهِ سُبْحَانَهُ وَ هُوَ آیَةُ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله.

فَعَلَی هَذَا هُوَ أَوْلَی بِالْبَقَاءِ مِنَ الِاثْنَیْنِ الْآخَرَیْنِ لِأَنَّهُ إِذَا بَقِیَ الْمَهْدِیُّ علیه السلام کَانَ إِمَامَ آخِرِ الزَّمَانِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا تَقَدَّمَتِ الْأَخْبَارُ فَیَکُونُ بَقَاؤُهُ مَصْلَحَةً لِلْمُکَلَّفِینَ وَ لُطْفاً بِهِمْ فِی بَقَائِهِ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ الدَّجَّالُ إِذَا بَقِیَ فَبَقَاؤُهُ مَفْسَدَةٌ لِلْعَالَمِینَ لِمَا ذُکِرَ مِنِ ادِّعَاءِ رُبُوبِیَّتِهِ وَ فَتْکِهِ بِالْأُمَّةِ وَ لَکِنْ فِی بَقَائِهِ ابْتِلَاءٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی لِیَعْلَمَ الْمُطِیعَ مِنْهُمْ مِنَ الْعَاصِی وَ الْمُحْسِنَ مِنَ الْمُسِی‌ءِ وَ الْمُصْلِحَ مِنَ الْمُفْسِدِ وَ هَذَا هُوَ الْحِکْمَةُ فِی بَقَاءِ الدَّجَّالِ وَ أَمَّا بَقَاءُ عِیسَی فَهُوَ سَبَبُ إِیمَانِ أَهْلِ الْکِتَابِ بِهِ لِلْآیَةِ وَ التَّصْدِیقِ بِنُبُوَّةِ سَیِّدِ الْأَنْبِیَاءِ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِینَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ یَکُونُ تِبْیَاناً لِدَعْوَی الْإِمَامِ عِنْدَ أَهْلِ الْإِیمَانِ وَ مُصَدِّقاً لِمَا دَعَا إِلَیْهِ عِنْدَ أَهْلِ الطُّغْیَانِ بِدَلِیلِ صَلَاتِهِ خَلْفَهُ وَ نُصْرَتِهِ إِیَّاهُ وَ دُعَائِهِ إِلَی الْمِلَّةِ الْمُحَمَّدِیَّةِ الَّتِی هُوَ إِمَامٌ فِیهَا فَصَارَ بَقَاءُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام أَصْلًا وَ بَقَاءُ الِاثْنَیْنِ فَرْعاً عَلَی بَقَائِهِ فَکَیْفَ یَصِحُّ بَقَاءُ الْفَرْعَیْنِ مَعَ عَدَمِ بَقَاءِ الْأَصْلِ لَهُمَا وَ لَوْ صَحَّ ذَلِکَ لَصَحَّ وُجُودُ الْمُسَبَّبِ مِنْ دُونِ وُجُودِ السَّبَبِ وَ ذَلِکَ مُسْتَحِیلٌ فِی الْعُقُولِ وَ إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ بَقَاءَ الْمَهْدِیِّ علیه السلام أَصْلٌ لِبَقَاءِ الِاثْنَیْنِ لِأَنَّهُ لَا یَصِحُّ وُجُودُ عِیسَی علیه السلام بِانْفِرَادِهِ غَیْرَ نَاصِرٍ لِمِلَّةِ الْإِسْلَامِ وَ غَیَرِ مُصَدِّقٍ لِلْإِمَامِ لِأَنَّهُ لَوْ صَحَّ ذَلِکَ لَکَانَ مُنْفَرِداً بِدَوْلَةٍ وَ دَعْوَةٍ وَ ذَلِکَ یُبْطِلُ دَعْوَةَ الْإِسْلَامِ مِنْ حَیْثُ أَرَادَ أَنْ یَکُونَ تَبَعاً فَصَارَ مَتْبُوعاً وَ أَرَادَ أَنْ یَکُونَ فَرْعاً فَصَارَ أَصْلًا وَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قَالَ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ

ص: 100

قَالَ صلی الله علیه و آله الْحَلَالُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ عَلَی لِسَانِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ الْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَی لِسَانِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ لَهُ عَوْناً وَ نَاصِراً وَ مُصَدِّقاً وَ إِذَا لَمْ یَجِدْ مَنْ یَکُونُ لَهُ عَوْناً وَ مُصَدِّقاً لَمْ یَکُنْ لِوُجُودِهِ تَأْثِیرٌ فَثَبَتَ أَنَّ وُجُودَ الْمَهْدِیِّ علیه السلام أَصْلٌ لِوُجُودِهِ وَ کَذَلِکَ الدَّجَّالُ اللَّعِینُ لَا یَصِحُّ وُجُودُهُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ لَا یَکُونُ لِلْأُمَّةِ إِمَامٌ یَرْجِعُونَ إِلَیْهِ وَ وَزِیرٌ یُعَوِّلُونَ عَلَیْهِ لِأَنَّهُ لَوْ کَانَ کَذَلِکَ لَمْ یَزَلِ الْإِسْلَامُ مَقْهُوراً وَ دَعْوَتُهُ بَاطِلَةً فَصَارَ وُجُودُ الْإِمَامِ أَصْلًا لِوُجُودِهِ عَلَی مَا قُلْنَاهُ وَ أَمَّا الْجَوَابُ عَنْ إِنْکَارِهِمْ بَقَاءَهُ فِی السِّرْدَابِ مِنْ غَیْرِ أَحَدٍ یَقُومُ بِطَعَامِهِ وَ شَرَابِهِ فَفِیهِ جَوَابَانِ أَحَدُهُمَا بَقَاءُ عِیسَی علیه السلام فِی السَّمَاءِ مِنْ غَیْرِ أَحَدٍ یَقُومُ بِطَعَامِهِ وَ شَرَابِهِ وَ هُوَ بَشَرٌ مِثْلُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام فَلَمَّا جَازَ بَقَاؤُهُ فِی السَّمَاءِ وَ الْحَالَةُ هَذِهِ فَکَذَلِکَ الْمَهْدِیُّ فِی السِّرْدَابِ فَإِنْ قُلْتَ إِنَّ عِیسَی علیه السلام یُغَذِّیهِ رَبُّ الْعَالَمِینَ مِنْ خِزَانَةِ غَیْبِهِ فَقُلْتُ لَا تَفْنَی خَزَائِنُهُ بِانْضِمَامِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام إِلَیْهِ فِی غِذَائِهِ فَإِنْ قُلْتَ إِنَّ عِیسَی خَرَجَ عَنْ طَبِیعَةِ الْبَشَرِیَّةِ قُلْتُ هَذِهِ دَعْوَی بَاطِلَةٌ لِأَنَّهُ قَالَ تَعَالَی لِأَشْرَفِ الْأَنْبِیَاءِ صلی الله علیه و آله قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ فَإِنْ قُلْتَ اکْتَسَبَ ذَلِکَ مِنَ الْعَالَمِ الْعِلْوِیِّ قُلْتُ هَذَا یَحْتَاجُ إِلَی تَوْقِیفٍ وَ لَا سَبِیلَ إِلَیْهِ وَ الثَّانِی بَقَاءُ الدَّجَّالِ فِی الدَّیْرِ عَلَی مَا تَقَدَّمَ بِأَشَدِّ الْوَثَاقِ مَجْمُوعَةً یَدَاهُ إِلَی عُنُقِهِ مَا بَیْنَ رُکْبَتَیْهِ إِلَی کَعْبَیْهِ بِالْحَدِیدِ وَ فِی رِوَایَةٍ فِی بِئْرٍ مَوْثُوقٌ وَ إِذَا کَانَ بَقَاءُ الدَّجَّالِ مُمْکِناً عَلَی الْوَجْهِ الْمَذْکُورِ مِنْ غَیْرِ أَحَدٍ یَقُومُ بِهِ فَمَا الْمَانِعُ مِنْ بَقَاءِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام مُکَرَّماً مِنْ غَیْرِ الْوَثَاقِ إِذِ الْکُلُّ فِی مَقْدُورِ اللَّهِ تَعَالَی فَثَبَتَ أَنَّهُ غَیْرُ مُمْتَنِعٍ شَرْعاً وَ لَا عَادَةً ثُمَّ ذَکَرَ بَعْدَ هَذِهِ الْأَبْحَاثِ خَبَرَ سَطِیحٍ وَ أَنَا أَذْکُرُ مِنْهُ مَوْضِعَ الْحَاجَةِ إِلَیْهِ وَ مُقْتَضَاهُ یَذْکُرُ لِذِی جَدَنٍ الْمَلِکِ وَقَائِعَ وَ حَوَادِثَ تَجْرِی وَ زَلَازِلَ مِنْ فِتَنٍ ثُمَّ إِنَّهُ یَذْکُرُ خُرُوجَ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ أَنَّهُ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ یُطَیِّبُ الدُّنْیَا وَ أَهْلَهَا فِی أَیَّامِ

ص: 101

دَوْلَتِهِ علیه السلام وَ رُوِیَ عَنِ الْحَافِظِ مُحَمَّدِ بْنِ النَّجَّارِ أَنَّهُ قَالَ هَذَا حَدِیثٌ مِنْ طِوَالاتِ الْمَشَاهِیرِ کَذَا ذَکَرَهُ الْحُفَّاظُ فِی کُتُبِهِمْ وَ لَمْ یُخَرَّجْ فِی الصَّحِیحِ.

**[ترجمه]دلیل این امر حیات عیسی و خضر و الیاس از اولیاء اللَّه تعالی و زنده بودن دجال و شیطان از دشمنان خداوند است، چه این عده به استناد کتاب و سنت، تاکنون زنده هستند. اهل حدیث در این مورد اتفاق دارند، ولی بودن مهدی را منکرند! آنها از دو نظر وجود مهدی را انکار کرده‌اند: یکی به علت طول زمان غیبتش و دیگری بودن وی در سرداب، بدون اینکه کسی آب و غذایی برای او بیاورد. نیز می‌گویند که این عادتا محال است.

سپس مؤلف کتاب مذکور محمد بن یوسف بن محمد گنجی شافعی می‌گوید: با امداد الهی در حل این مشکل می‌گوییم: دلیل زنده بودن عیسی علیه‌السّلام از قرآن آیه شریفه «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ» - . نساء / 159 - ، {و از اهلِ کتاب، کسی نیست مگر آنکه پیش ازمرگ خود حتماً به او ایمان می‌آورد} و نصاری و اهل کتاب، از موقع نزول این آیه تاکنون، به او ایمان نیاورده‌اند. پس ناچار باید که در آخرالزمان باشد و از اخبار پیغمبر (سنت)، یک دلیل اینکه مسلم در «صحیح» ضمن حدیث مفصلی درباره خروج دجال می‌گوید: پیغمبر فرمود: «... پس عیسی بن مریم در مشرق دمشق، جنب مناره سفید مابین «مهروده»، در حالی که دو دست خود را روی شانه دو فرشته نهاده فرود می‌آید.» و قبلا نیز گذشت که پیغمبر فرمود: «چگونه خواهید بود وقتی که عیسی بن مریم در میان شما فرود می‌آید و امام شما نیز میان شما باشد؟» درباره خضر و الیاس نیز محمد بن جریر طبری می‌گوید: «آنها در زمین می‌گردند.»

و نیز مسلم در کتاب «صحیح» از ابو سعید خدری نقل می‌کند که پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله ضمن حدیثی طولانی که درباره دجال برای ما بیان می‌کرد، فرمود: «او قدم به کوچه‌های مدینه نمی‌گذارد، بلکه به شوره زاری نزدیک مدینه روی می‌آورد. در آن موقع مردی که بهترین خلق است یا از بهترین خلق است، به سوی او می‌رود و می‌گوید: «می‌دانم که تو همان دجال هستی که پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله به ما خبر داده است!» دجال به مردم می‌گوید: «اگر من این مرد را کشتم سپس زنده کردم، آیا باز در حقانیت من تردید خواهید کرد؟» مردم می‌گویند نه! آنگاه آن مرد را می‌کشد و سپس زنده می‌گرداند. چون آن مرد (در ظاهر و به نظر مردم) زنده می‌شود، می‌گوید: «به خدا سوگند من در شناختن تو از خودت بیناترم» (یعنی تو را ساحری بیش نمی‌دانم) دجال دوباره آهنگ کشتن او می‌کند، ولی کاری از پیش نمی‌برد.» ابو اسحق ابراهیم بن سعد گفته است: «گویند این مرد (که دجال به ظاهر او را می‌کشد)، خضر پیغمبر علیه‌السّلام است.» روایت مذکور را عینا مسلم در صحیح خود آورده است که ما نیز آوردیم. و دلیل بر زنده بودن دجال، روایت «تمیم داری» و جنبنده دریایی و دابه‌ای است که با آنان تکلم می‌کند که حدیثی حسن و صحیح می‌باشد و مسلم در صحیح خود آورده و گفته است که این روایت صریح در زنده بودن دجال است.

و دلیل بر وجود شیطان، آیات قرآن مجید است، مانند این آیه: «قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ. قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» - . حجر / 36 - 37 - ، {گفت: «پروردگارا، پس مرا تا روزی که برانگیخته خواهند شد مهلت ده. فرمود: تو از مهلت یافتگانی، تاروز [و] وقت معلوم.}

و دلیل بقای مهدی موعود در کتاب و سنت آمده است: اما از قرآن مجید آیه شریفه: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» - . توبه / 33 - ، {تا آن را بر هرچه دین است پیروز گرداند، هرچند مشرکان خوش نداشته باشند} است. سعید بن جبیر روایت کرده که مقصود، مهدی است که از عترت فاطمه علیهاالسّلام است. و کسی که گفته مقصود عیسی علیه‌السّلام است، مطابق آنچه گفتیم با هم منافات ندارد. زیرا بنا بر آنچه گذشت، با امام سازگار است. مقاتل بن سلیمان و مفسرین پیروان او گفته‌اند: مقصود خداوند از آیه «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ» - . زخرف / 61 - ، {و همانا آن، نشانه‌ای برای [فهم] رستاخیزاست}، مهدی آخرالزمان است که بعد از ظهور او، علائم روز قیامت آشکار می‌شود. همچنین پاسخ کسی که از راه طول زمان غیبت، منکر مهدی علیه‌السّلام شده، به دو گونه‌است: یکی نقلی و دیگری عقلی. در جواب نقلی می‌گوییم که از روایات گذشته دانستیم که سه نفر در آخرالزمان خواهند آمد و هیچ کدام جز مهدی پیشوا نیست، زیرا وی امام مردم است و عیسی علیه‌السّلام پشت سر او نماز می‌گزارد، همان طور که در صحاح آمده و ادعای او را تصدیق می‌کند، و سومی که دجال ملعون است و بودنش، نزد اهل حدیث (از شیعه و سنی) مسلم است.

و اما جواب عقلی در بقای آنها: می‌گوییم که بودن اینان در طول این مدت، از دو حال بیرون نیست: یا بودن آنها مقدور خداوند است و یا محال بوده و مقدور خدا نیست که آنها را در این مدت طولانی زنده نگاه دارد. قسم دوم باطل است، زیرا خداوندی که مخلوقات را از نیستی به هستی آورده و بعد فانی می‌گرداند و بعد از فنا دوباره به صورت نخست برمی‌گرداند، البته نگه داشتن آنها در حیطه قدرت او خواهد بود. و در این صورت که بودن آنها مقدور خداوند است، از دو حال بیرون نیست: یا بودن آنها به اختیار خداست و یا به میل مردم. بدیهی است که بسته به میل مردم نیست، زیرا اگر مردم چنین قدرتی داشته باشند، برای یکی از ما ممکن بود که خود یا فرزندمان همیشه زنده بمانیم. در صورتی که می‌دانیم این معنی برای ما حاصل نمی‌شود و از قدرت ما خارج است. پس ناچار باید بگوییم بقای آنها در طول این مدت، به اختیار ذات مقدس الهی است. و نیز بودن آنها از دو حال بیرون نیست: یا علتی دارد و یا بدون علت است. اگر بدون علت باشد، بی‌حکمت خواهد بود و چیزی که حکمت ندارد، داخل افعال الهی نیست. پس ناچار باید بقای آنها به واسطه علتی باشد که حکمت الهی اقتضا دارد. دلیل بقای عیسی را در تفسیر آیه «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ ...» بیان داشتیم و در خصوص بقای دجال لعین می‌گوییم که علائم او که پیغمبر صلّی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرموده مردی است یک چشم و کوهی از غذا در همه جا با وی است، تاکنون واقع نشده، پس ناچار باید آمدن وی در آخرالزمان باشد. برای اقامه دلیل بر وجود امام مهدی علیه‌السّلام نیز می‌گوییم: از موقعی که غیبت فرموده تا کنون، آن طور که اخبار مژده داده است، زمین پر از عدل و داد نشده، بنابراین این علائم باید در آخرالزمان ظاهر گردد. این بود آنچه باعث بقای عیسی و مهدی (علیهماالسّلام) و دجال علیه اللعنه شده است. پس وقتی که عیسی و دجال زنده هستند و محدثین اهل تسنن هم آن را قبول دارند، چه مانعی دارد مهدی که یادگار پیغمبر اسلام و نماینده اوست هم به اختیار و قدرت الهی زنده باشد؟ بنابراین بودن وی از آن دو اَولی است، زیرا بقای مهدی که امام آخرالزمان است و زمین را پر از عدل و داد می‌کند، شاید مصلحتی برای مکلفین داشته باشد و از ناحیه خداوند نسبت به بندگانش لطف باشد. وجود و خروج دجال هر چند موجب فساد عقیده مردم می‌شود، چه وی ادعای خدایی می‌کند و مردم را به قتل می‌رساند، لیکن بقای او خود امتحانی است که طی آن دیندار و گناهکار و مصلح و مفسد از هم تمیز داده می‌شوند. همچنین بقای عیسی تاکنون و آشکار شدن وی در آخرالزمان، خود باعث ایمان آوردن اهل کتاب و تصدیق خاتمیت پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله است. همچنین ایمان مؤمنین را تحکیم و ادعای امام را نزد منکرین تصدیق می‌کند، به دلیل اینکه پشت سر حضرت نماز می‌گزارد و او را یاری می‌کند و مردم را به دین اسلام دعوت می‌کند، پس بقای مهدی علیه‌السّلام اصل و آمدن عیسی و خروج دجال فرع آن است؛ پس چگونه صحیح است که دو فرع با عدم بقای اصل، باقی باشند و اگر این جایز باشد، وجود مسبب بدون وجود سبب صحیح است و این عقلا محال است.

و علت اینکه گفتیم بقای مهدی علیه‌السّلام اصل و علت بقای عیسی علیه‌السّلام و دجال است، این است که وجود انفرادی عیسی علیه‌السّلام در حال که یاور دین اسلام و تصدیق‌گر امام نباشد صحیح نیست، زیرا اگر چنین امری صحیح باشد، ایشان منفردا دولت و دعوتی داشته و سبب ابطال دعوت اسلام می‌گردد، زیرا اراده کرده که تابع و فرع باشد، ولی متبوع و اصل و امام شده است، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «پیامبری بعد از من نیست» و فرمود: «حلال آن است که خدا بر زبان من تا روز قیامت حلال کرده و حرام آن است که خدا به زبان من تا روز قیامت حرام گردانده است.» پس باید یار و یاور و تصدیق‌گری داشته باشد و وقتی کسی را که یار و تصدیق‌گر او باشد را نیابد، وجود او تاثیر ندارد. پس ثابت شد که وجود مهدی علیه‌السّلام اصل وجود اوست و همچنین وجود دجال ملعون در آخرالزمان، بدون وجود امام صحیح نیست و صحیح نیست که امت، امامی قابل رجوع و وزیری قابل اعتماد نداشته باشند، زیرا اگر چنین باشد، اسلام پیوسته مقهور و دعوت آن باطل است. پس وجود امام اصلِ وجود دجال نیز هست، بنا برآنچه که گفتیم.

و پاسخ کسانی که از راه بودن وی در سرداب، منکر وجود او شده‌اند نیز به دو گونه است: یکی اینکه (به عقیده محدثین) عیسی علیه‌السّلام نیز در آسمان است، بدون اینکه در روایتی وارد شده باشد که کسی آب و نان برای او می‌برد، در حالی که او هم مانند مهدی علیه‌السّلام بشر است! وقتی که بودن وی بدین گونه در آسمان نزد منکرین مسلم باشد، بودن مهدی در سرداب نیز اشکال ندارد!

اگر بگویی که عیسی علیه‌السّلام را خداوند از خزانه غیبش غذا می‌دهد، می‌گویم که اگر خداوند مهدی را نیز از خزانه غیبش غذا دهد، خزانه او خالی نخواهد شد! اگر بگویی که عیسی (به واسطه عروج به آسمان) از طبیعت بشری خارج شده (یعنی محتاج به خورد و خوراک نیست) و با مهدی فرق دارد، می‌گویم که این درست نیست، زیرا خداوند درباره اشرف مخلوقات می‌فرماید: « قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَ» - . کهف / 110 - ، {بگو: «من هم مثل شما بشری هستم.} اگر بگویی که این طبیعت ثانوی را عیسی در عالم بالا پیدا کرده، می‌گویم که این ادعا محتاج به اثبات است و دلیلی بر اثبات ندارد.

دلیل دوم بر ابطال انکار بقای حضرت درسرداب این است که دجال نیز در دَیر مستحکمی است که دو دست خود را به گردنش جمع کرده و بین دو زانو تا روی پایش با آهن پوشیده شده و در روایتی در چاهی آویزان است. وقتی بقای دجال به گونه مذکور ممکن باشد، بدون اینکه کسی متکفل امور او باشد، پس مانع از بقای مهدی علیه‌السّلام چیست که با عزت و بدون تکیه به جایی باقی باشد؟ چون همه در قدرت خدای تعالی است. پس ثابت شد که شرعا و عادتا بقای حضرت محال نیست.

سپس بعد از ذکر این مباحث، روایتی سست را نقل کرده و من محل مورد نیاز و لازم را می‌آورم: نسبت به ذی جدن که نام یک پادشاه است، وقایع و حوادثی جاری می‌شود و فتنه‌های تکان دهنده‌ای روی می‌دهد. سپس قیام مهدی علیه‌السّلام را ذکر می‌کند و اینکه حضرت، زمین را آکنده از عدل می‌کند و دنیا و اهل آن در ایام دولت حضرت علیه‌السّلام، با طیب خاطر زندگی می‌کنند و از حافظ محمد بن نجار روایت شده که گفت: این حدیث از احادیث طولانی مشهور است که حافظان حدیث در کتب خود ذکر کرده اند و در صحاح ذکر نشده است. - . کشف الغمة 2 : 476-493 -

**[ترجمه]

«39»

کشف، [کشف الغمة] قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ وَ أَمَّا مَا وَرَدَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی الْمَهْدِیِّ مِنَ الْأَحَادِیثِ الصَّحِیحَةِ فَمِنْهَا مَا نَقَلَهُ الْإِمَامَانِ أَبُو دَاوُدَ وَ التِّرْمِذِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِسَنَدِهِ فِی صَحِیحِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: الْمَهْدِیُّ مِنِّی أَجْلَی الْجَبْهَةِ أَقْنَی الْأَنْفِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً وَ یَمْلِکُ سَبْعَ سِنِینَ.

وَ مِنْهَا مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ بِسَنَدِهِ فِی صَحِیحِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدَّهْرِ إِلَّا یَوْمٌ لَبَعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَمْلَؤُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً.

وَ مِنْهَا مَا رَوَاهُ أَیْضاً أَبُو دَاوُدَ فِی صَحِیحِهِ یَرْفَعُهُ بِسَنَدِهِ إِلَی أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَتِی مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ.

وَ مِنْهَا مَا رَوَاهُ الْقَاضِی أَبُو مُحَمَّدٍ الْحُسَیْنُ بْنُ مَسْعُودٍ الْبَغَوِیُّ فِی کِتَابِهِ الْمُسَمَّی بِشَرْحِ السُّنَّةِ وَ أَخْرَجَهُ الْإِمَامَانِ الْبُخَارِیُّ وَ مُسْلِمٌ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِسَنَدِهِ فِی صَحِیحِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْیَمَ وَ إِمَامُکُمْ مِنْکُمْ.

وَ مِنْهَا مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَ التِّرْمِذِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا بِسَنَدِهِمَا فِی صَحِیحَیْهِمَا یَرْفَعُهُ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِسَنَدِهِ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنِّی أَوْ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی وَ اسْمُ أَبِیهِ اسْمَ أَبِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَلِی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی هَذِهِ الرِّوَایَاتُ عَنْ أَبِی دَاوُدَ وَ التِّرْمِذِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا.

ص: 102

وَ مِنْهَا مَا نَقَلَهُ الْإِمَامُ أَبُو إِسْحَاقَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّعْلَبِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فِی تَفْسِیرِهِ یَرْفَعُهُ بِسَنَدِهِ إِلَی أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نَحْنُ وُلْدُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سَادَةُ الْجَنَّةِ أَنَا وَ حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ وَ عَلِیٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْمَهْدِیُّ.

**[ترجمه]محمد بن طلحه می‌گوید: اما روایات صحیحی از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره مهدی علیه‌السّلام وارد شده است، از جمله:

ابو داود و ترمذی هر یک با سند خود در صحیح خود، سند به ابو سعید خدری می‌رسانند که گفت: شنیدم از پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود: «مهدی از من است؛ پیشانی‌اش پهن و بالای بینی‌اش بلند است. او زمین را که مملو از ظلم و جور شده، از عدل و داد پر می‌گرداند و هفت سال حکومت می‌کند.»

حدیث دیگر را داود، مرفوعا از علی بن ابی طالب علیهما السلام نقل می‌کند که فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر از روزگار تنها یک روز باقی مانده باشد، خدا مردی از اهل بیت مرا بر می‌انگیزد که زمین را که انباشته از ظلم و جور شده باشد، از عدل پر می‌کند.» همچنین ابو داود در صحیح خود، از ام سلمه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که گفت از رسول خدا شنیدم که فرمود: «مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است.»

حدیث دیگر را بغوی در کتاب خود به نام شرح السنّه نقل می‌کند که بخاری و مسلم هر یک مستقلا در صحیح خود، سندشان را به ابو هریره رسانده‌اند که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «شما در چه وضعی هستید هنگامی که عیسی علیه‌السّلام نزول می‌کند، درحالی که امام شما از شماست؟»

حدیث دیگر را داود و ترمذی به سندشان در صحیح خود آورده و هر یک، سند به عبدالله بن مسعود رسانده‌اند که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر از روزگار تنها یک روز باقی مانده باشد، خدا آن روز را چنان طولانی کند تا مردی از من یا اهل بیت مرا برانگیزد که اسم او مشابه اسم من و اسم پدرش مشابه اسم پدر من باشد. او زمین را که مملو از ظلم و جور شده، از عدل و داد پر می‌کند.»

و در حدیث دیگری پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مردی از اهل بیت من که هم نام من است، خواهد آمد.» این روایات از ابی داود و ترمذی بود.

از جمله این احادیث، روایاتی است که امام ثعلبی در تفسیر خود نقل کرده و سند را به انس بن مالک می‌رساند که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ما فرزندان عبدالمطلب سادات بهشتیم: من، حمزه، جعفر، علی، حسن، حسین و مهدی علیهم السلام.» - . کشف الغمة 2 : 437 -

**[ترجمه]

أقول

روی السید بن طاوس فی کتاب الطرائف من مناقب ابن المغازلی نحوا مما مر فی الباب التاسع إلی قوله و منا و الذی نفسی بیده مهدی هذه الأمة روی صاحب کشف الغمة عن محمد بن طلحة الحدیث الذی أورده أولا فی الباب الثامن عن أبی داود و الترمذی و الحدیث الأول من الباب الثانی عن أبی داود فی صحیحه و الحدیث الأول من الباب السابع عن صحیحی البخاری و مسلم و شرح السنة للحسین بن مسعود البغوی و الحدیث الثانی من الباب الأول عن أبی داود فی صحیحه و الحدیث الثالث من الباب الأول عن أبی داود و الترمذی مع زیادة و اسم أبیه اسم أبی و بدونها و حدیث الباب الثالث عن تفسیر الثعلبی ثم قال ابن طلحة فإن قیل بعض هذه الصفات لا تنطبق علی الخلف الصالح فإن اسم أبیه لا یوافق اسم والد النبی صلی الله علیه و آله ثم أجاب بعد تمهید مقدمتین.

الأول أنه شائع فی لسان العرب إطلاق لفظ الأب علی الجد الأعلی کقوله تعالی مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ و قوله حکایة عن یوسف وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِی إِبْراهِیمَ و فی حدیث الإسراء أن جبرئیل قال هذا أبوک إبراهیم و الثانی أن لفظة الاسم تطلق علی الکنیة و علی الصفة کما

روی البخاری و مسلم: أن رسول الله صلی الله علیه و آله سمی علیا أبا تراب و لم یکن اسم أحب إلیه منه.

فأطلق لفظ الاسم علی الکنیة و مثل ذلک قول المتنبی:

أجل قدرک أن تسمی مؤنبة و***من کناک فقد سماک للعرب.

ثم قال و لما کان الحجة من ولد أبی عبد الله الحسین فأطلق النبی علی الکنیة لفظ الاسم إشارة إلی أنه من ولد الحسین علیه السلام بطریق جامع موجز انتهی.

**[ترجمه]سید بن طاووس در کتاب طرایف، از مناقب ابن مغازلی احادیثی شبیه آنچه در باب نهم گذشت را روایت کرده، تا آن جا که می‌گوید: «و قسم به کسی که جانم در دست اوست، مهدی این امت از ماست.» - . طرائف 1 : 134 - . صاحب کشف الغمه، از محمد بن طلحه حدیثی را که به عنوان اولین حدیث در باب هشتم ذکر کرده، از ابو داود و ترمذی نقل کرده و حدیث اول از باب دوم را از ابوداود در صحیح خود، حدیث اول از باب هفتم را از صحیح بخاری و مسلم و شرح السنه بغوی، حدیث دوم از باب اول را ابو داود در صحیح خود نقل کرده و حدیث سوم از باب اول را از ابو داود و ترمذی با زیاده: «و اسم پدرش اسم پدر من است» و بدون این زیاده نقل کرده و حدیث باب سوم را از تفسیر ثعلبی نقل کرده است؛ سپس ابن طلحه می‌گوید: اگر اشکال شود که بعضی از این صفات بر خلف صالح علیه‌السّلام منطبق نیست، چون اسم پدرش موافق اسم پدر پیامبر صلی الله علیه و آله نیست، در جواب این اشکال دو مقدمه را می‌آورد: اولا: در زبان عرب شایع است که لفظ «اب» را بر جد اعلی نیز اطلاق می‌کنند؛ مثل این آیه: «ملة ابیکم ابراهیم» - . حج / 78 - ، {آیین پدرتان ابراهیم [نیزچنین بوده است]} و قول خداوند به حکایت از یوسف: «و اتبعت ملة آبائی ابراهیم، - . یوسف / 38 - ، {وآیین پدرانم، ابراهیم را پیروی کرده‌ام} و در حدیث معراج، جبرئیل گفت: «این پدرت ابراهیم است.» ثانیا: لفظ اسم بر کنیه و صفت نیز اطلاق می‌شود، همان طور که بخاری و مسلم روایت کرده‌اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله، علی علیه‌السّلام را ابا تراب نامید و نامی محبوب‌تر از آن نزد علی علیه‌السّلام نبود. پس لفظ اسم بر کنیه هم اطلاق شده و از این قبیل است شعر متنبی:

قدر تو را بزرگ می‌شمرم که تو «مؤنبه» نامیده شوی / و برای عرب از کنیه‌هایت تو را نام نهاده اند

سپس ابن طلحه می‌گوید: «و وقتی حجت علیه‌السّلام از فرزندان امام حسین علیه‌السّلام باشد، پیامبر صلی الله علیه و آله بر کنیه اطلاق لفظ اسم کرده تا با طریقی جامع و موجز اشاره به این باشد که حضرت از فرزندان امام حسین علیه‌السّلام است.» - . کشف الغمة 2 : 442 -

**[ترجمه]

ذکر بعض المعاصرین فیه وجها آخر و هو أن کنیة الحسن العسکری أبو محمد و عبد الله أبو النبی صلی الله علیه و آله أبو محمد فتتوافق الکنیتان و الکنیة داخلة تحت الاسم

ص: 103

و الأظهر ما مر من کون أبی مصحف ابنی.

**[ترجمه]بعضی از معاصرین ما در پاسخ به این اشکال، وجه دیگری ذکر کرده‌اند و آن اینکه کنیه امام عسکری علیه‌السّلام، ابو محمد است و کنیه جناب عبدالله پدر پیامبرخدا نیز ابومحمد بوده. پس دو کنیه موافق‌اند و کنیه داخل تحت اسم است. ولی اظهر همان است که گذشت که «ابی» غلط املایی« ابنی» است.

**[ترجمه]

أَقُول

مَا رَوَاهُ عَنِ الصَّحِیحَیْنِ وَ فِرْدَوْسٍ الدَّیْلَمِیِّ مُطَابِقٌ لِمَا عِنْدَنَا مِنْ نُسَخِهَا وَ عِنْدِی مِنْ شَرْحِ السُّنَّةِ لِلْحُسَیْنِ بْنِ مَسْعُودٍ الْبَغَوِیِّ نُسْخَةٌ قَدِیمَةٌ أَنْقُلُ عَنْهُ مَا وَجَدْتُهُ فِیهِ مِنْ رِوَایَاتِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام بِإِسْنَادِهِ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِیَادُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْحَنَفِیُّ أَخْبَرَنَا الْحُسَیْنُ بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُزَنِیُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَکْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّرِیِّ التَّمِیمِیُّ الْحَافِظُ بِالْکُوفَةِ أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ الصَّیْرَفِیُّ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَیْمٍ الْفَضْلُ بْنُ دُکَیْنٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ أَبِی بُرْدَةَ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ لَبَعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَمْلَؤُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً.

وَ أَنْبَأَنَا مُعَمَّرٌ عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ قُرَّةَ عَنْ أَبِی الصَّدِیقِ النَّاجِی عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: ذَکَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَلَاءً یُصِیبُ هَذِهِ الْأُمَّةَ حَتَّی لَا یَجِدَ الرَّجُلُ مَلْجَأً یَلْجَأُ إِلَیْهِ مِنَ الظُّلْمِ فَیَبْعَثُ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ عِتْرَتِی أَهْلِ بَیْتِی فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنُ الْأَرْضِ لَا یَدَعُ السَّمَاءُ مِنْ قَطْرِهَا شَیْئاً إِلَّا صَبَّهُ مِدْرَاراً وَ لَا یَدَعُ الْأَرْضُ مِنْ نَبَاتِهَا شَیْئاً إِلَّا أَخْرَجَتْهُ حَتَّی یَتَمَنَّی الْأَحْیَاءُ الْأَمْوَاتَ تَعِیشُ فِی ذَلِکَ سَبْعَ سِنِینَ أَوْ ثَمَانَ سِنِینَ أَوْ تِسْعَ سِنِینَ وَ یُرْوَی هَذَا مِنْ غَیْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ وَ أَبُو الصِّدِّیقِ النَّاجِی اسْمُهُ بَکْرُ بْنُ عُمَرَ.

وَ رُوِیَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَتِی مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ وَ یُرْوَی وَ یَعْمَلُ فِی النَّاسِ بِسُنَّةِ نَبِیِّهِمْ فَیَلْبَثُ سَبْعَ سِنِینَ ثُمَّ یُتَوَفَّی وَ یُصَلِّی عَلَیْهِ الْمُسْلِمُونَ.

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی نَضْرَةَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی قِصَّةِ الْمَهْدِیِّ قَالَ فَیَجِی‌ءُ الرَّجُلُ فَیَقُولُ یَا مَهْدِیُّ أَعْطِنِی أَعْطِنِی فَیَحْثِی لَهُ فِی ثَوْبِهِ مَا اسْتَطَاعَ أَنْ یَحْمِلَهُ.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِیَادُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِیُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاذٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْمُزَنِیُ

ص: 104

أَخْبَرَنَا أَبُو بَکْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمُقْرِی الْآدَمِیُّ بِبَغْدَادَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ الْحِسَائِیُّ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِیَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِی هِنْدٍ عَنْ أَبِی نَضْرَةَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ خَلِیفَةٌ یُعْطِی الْمَالَ بِغَیْرِ عَدَدٍ هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ- عَنْ زُهَیْرِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ دَاوُدَ انْتَهَی.

**[ترجمه]آنچه ابن طلحه از صحیحین و کتاب فردوس دیلمی نقل کرده، مطابق با نسخه‌هایی است که نزد ماست و من نسخه‌ای قدیمی از شرح السنة نوشته بغوی دارم که تمام روایات موجود مهدی علیه‌السّلام را با اسناد او نقل می‌کنم. می‌گوید: از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: : «اگر از روزگار تنها یک روز باقی مانده باشد، خدا مردی از اهل بیت مرا بر می‌انگیزد که زمین را که مملو از جور و ستم شده باشد، از عدل پر می‌کند.»

و از ابو سعید مروی نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «بلایی به این امت می‌رسد که هیچ کس پناهگاهی نمی‌یابد که از شر ظلم به آن پناهنده شود. پس خدا مردی از اهل بیت مرا بر می‌انگیزد که زمین را که آکنده از ظلم و جور شاه باشد، از عدل و داد پر می‌کند؛ سکنه آسمان و زمین از او راضی باشند و آسمان چیزی از آب خود را نمی‌گذارد، مگر آنکه به طور فراوان آن را فرو می‌ریزد و زمین از گیاهان خود چیزی فرو نمی‌گذارد، مگر اینکه آن را بیرون می‌ریزد. تا جایی که زندگان دوست دارند مردگان نیز در عصر او باشند و هفت یا هشت یا نه سال در این وضع زندگی می‌کند.» این حدیث از طریقی غیر از طریق ابو سعید خدری و ابو صدیق ناجی که نامش بکر بن عمر است نیز نقل شده است.

همچنین ام سلمه می‌گوید: شنیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است.» نیز روایت شده که او در بین مردم به سنت پیامبر آنها عمل کرده و هفت سال می‌ماند و سپس فوت می‌کند و مسلمانان بر او نماز می‌خوانند.

و همچنین نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله در ارتباط با مهدی فرمود: «کار طوری می‌شود که فردی از افراد می‌آید و می‌گوید: «ای مهدی! به من عطا کن! به من عطا کن!» پس حضرت آن قدر که آن فرد بتواند ببرد، در لباسش برایش مال می‌ریزد.» و

همچنین نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «در آخرالزمان خلیفه‌ای قیام می‌کند که مال را بی حد و نهایت به مردم عطا می‌کند.» این حدیثی صحیح است که مسلم روایت کرده است.» - . شرح السنة 8 : 353 -

**[ترجمه]

أقول

روی ابن الأثیر فی جامع الأصول ناقلا عن عدة من صحاحهم عن أبی هریرة و جابر و ابن مسعود و علی علیه السلام و أم سلمة رضی الله عنها و أبی سعید و أبی إسحاق عشر روایات فی خروج المهدی علیه السلام و اسمه و وصفه و أن عیسی علیه السلام یصلی خلفه ترکناها مخافة الإطناب و فیما أوردناه کفایة لأولی الألباب.

**[ترجمه]ابن اثیر در کتاب «جامع الاصول» از چند کتاب صحیح اهل تسنن، از ابو هریره و جابر بن عبداللَّه انصاری و عبداللَّه مسعود و علی علیه‌السّلام و ام سلمه و ابو سعید خدری و ابو اسحق، ده روایت معتبر درباره ظهور مهدی علیه‌السّلام و نام و اوصافش و نماز گزاردن عیسی در پشت سر او ذکر کرده که ما برای رعایت اختصار، از نقل آن خودداری می‌کنیم.

**[ترجمه]

«40»

یف، [الطرائف] ذَکَرَ الثَّعْلَبِیُّ: فِی تَفْسِیرِ حم عسق بِإِسْنَادِهِ قَالَ السِّینُ سَنَاءُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام وَ الْقَافُ قُوَّةُ عِیسَی علیه السلام حِینَ یَنْزِلُ فَیَقْتُلُ النَّصَارَی وَ یُخَرِّبُ الْبِیَعَ.

وَ عَنْهُ: فِی قِصَّةِ أَصْحَابِ الْکَهْفِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّ الْمَهْدِیَّ علیه السلام یُسَلِّمُ عَلَیْهِمْ وَ یُحْیِیهِمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ ثُمَّ یَرْجِعُونَ إِلَی رَقْدَتِهِمْ فَلَا یَقُومُونَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]جامع الاصول: ثعلبی در تفسیر« حمعسق» با سند خود، از پیغمبر روایت کرده که فرمود: «سین» سنا و رفعت امر مهدی علیه‌السّلام است و «ق» قوت عیسی علیه‌السّلام در موقع آمدن از آسمان است که نصارای متمرد را می‌کشد و کنیسه‌ها را ویران می‌کند.» و هم ثعلبی از پیغمبر اسلام در قصه اصحاب کهف روایت کرده که فرمود: «مهدی اصحاب کهف را می‌خواند و خداوند آنها را زنده می‌گرداند. آنگاه دوباره به خواب می‌روند و دیگر تا روز قیامت بیدار نمی‌شوند.» - . جامع الاصول 11 : 47 -

**[ترجمه]

«41»

یف، [الطرائف] ابْنُ شِیرَوَیْهِ فِی الْفِرْدَوْسِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: الْمَهْدِیُّ طَاوُسُ أَهْلِ الْجَنَّةِ.

**[ترجمه]طرائف: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مهدی علیه‌السّلام طاووس اهل بهشت است.» - . طرائف 1 : 259 -

**[ترجمه]

أقول

ثم روی السید عن الجمع بین الصحاح الستة و کتاب الفردوس و المناقب لابن المغازلی و المصابیح لأبی محمد بن مسعود الفراء کثیرا مما مر من أخبار المهدی علیه السلام ثم قال و کان بعض العلماء من الشیعة قد صنف کتابا وجدته و وقفت علیه و فیه أحادیث أحسن مما أوردناه و قد سماه کتاب کشف المخفی فی مناقب المهدی علیه السلام و روی فیه مائة و عشرة أحادیث من طرق رجال الأربعة المذاهب فترکت نقلها بأسانیدها و ألفاظها کراهیة للتطویل و لئلا یمل ناظرها و لأن بعض ما أوردنا یغنی عن زیادة التفصیل لأهل الإنصاف و العقل الجمیل و سأذکر أسماء من روی المائة و عشرة الأحادیث التی فی کتاب المخفی عن أخبار المهدی علیه السلام لتعلم مواضعها علی التحقیق و تزداد هدایة أهل التوفیق.

ص: 105

فمنها من صحیح البخاری ثلاثة أحادیث و منها من صحیح مسلم أحد عشر حدیثا و منها من الجمع بین الصحیحین للحمیدی حدیثان و من الجمع بین الصحاح الستة لزید بن معاویة العبدری أحد عشر حدیثا و منها من کتاب فضائل الصحابة مما أخرجه الشیخ الحافظ عبد العزیز العکبری من مسند أحمد بن حنبل سبعة أحادیث و منها من تفسیر الثعلبی خمسة أحادیث و منها من

غریب الحدیث لابن قتیبة الدینوری ستة أحادیث و منها من کتاب الفردوس لابن شیرویه الدیلمی أربعة أحادیث و منها من کتاب مسند سیدة نساء العالمین فاطمة الزهراء علیه السلام تألیف الحافظ أبی الحسن علی الدارقطنی ستة أحادیث و منها من کتاب الحافظ أیضا من مسند أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام ثلاثة أحادیث و من کتاب المبتدإ للکسائی حدیثان یشتملان أیضا علی ذکر المهدی علیه السلام و ذکر خروج السفیانی و الدجال و منها من کتاب المصابیح لأبی الحسین بن مسعود الفراء خمسة أحادیث.

و منها من کتاب الملاحم لأبی الحسن أحمد بن جعفر بن محمد بن عبید الله المناری أربعة و ثلاثون حدیثا و منها من کتاب الحافظ محمد بن عبد الله الحضرمی المعروف بابن مطیق ثلاثة أحادیث و منها من کتاب الرعایة لآمل الروایة لأبی الفتح محمد بن إسماعیل بن إبراهیم الفرغانی ثلاثة أحادیث و منها خبر سطیح روایة الحمیدی أیضا و منها من کتاب الاستیعاب لأبی عمر یوسف بن عبد البر النمیری حدیثان.

قال السید و وقفت علی الجزء الثانی من کتاب السنن روایة محمد بن یزید ماجة قد کتب فی زمان مؤلفه تاریخ کتابته و بعض الإجازات علیه ما هذا لفظها.

بسم الله الرحمن الرحیم أما بعد فقد أجزت الأخبار لأبی عمرو و محمد بن سلمة و جعفر و الحسن ابنی محمد بن سلمة حفظهم الله و هو سماعی من محمد بن یزید ماجة نفعنا الله و إیاکم به و کتب إبراهیم بن دینار بخطه و ذلک فی شهر شعبان سنة ثلاثمائة و قد عارضت به و صلی علی محمد و سلم کثیرا.

و قد تضمن هذا الجزء المذکور الموصوف کثیرا من الملاحم فمنها باب خروج المهدی و روی فی هذا الباب من ذلک الکتاب من هذه النسخة سبعة أحادیث

ص: 106

بأسانیدها فی خروج المهدی و أنه من ولد فاطمة علیه السلام و أنه یملأ الأرض عدلا کما ملئت جورا و ذکر کشف الحالة و فضلها یرفعها إلی النبی صلی الله علیه و آله.

قال السید و وقفت أیضا علی کتاب المقتص علی محدث الأعوام لبناء ملاحم غابر الأیام تلخیص أبی الحسین أحمد بن جعفر بن محمد المناری قد کتب فی زمان مؤلفه فی آخر النسخة التی وقفت علیها ما هذا لفظه فکان الفراغ من تألیفه سنة ثلاثمائة و ثلاثین و علی الکتاب إجازات و تجویزات تاریخ بعض إجازاته فی ذی قعدة سنة ثمانین و أربعمائة من جملة هذا الکتاب ما هذا لفظه سیأتی بعض المأثور فی المهدی علیه السلام و سیرته ثم روی ثمانیة عشر حدیثا بأسانیدها إلی النبی صلی الله علیه و آله بتحقیق خروج المهدی علیه السلام و ظهوره و أنه من ولد فاطمة علیه السلام بنت رسول الله صلی الله علیه و آله و أنه یملأ الأرض عدلا و ذکر کمال سیرته و جلالة ولایته.

ثم أشار السید إلی ما جمعه الحافظ أبو نعیم من أربعین حدیثا فی وصف المهدی علیه السلام علی ما نقله صاحب کشف الغمة ثم قال فجملة الأحادیث مائة حدیث و ستة و خمسون حدیثا و أما الذی ورد من طرق الشیعة فلا یسعه إلا مجلدات و نقل إلینا سلفنا نقلا متواترا أن المهدی المشار إلیه ولد ولادة مستورة لأن حدیث تملکه و دولته و ظهوره علی کافة الممالک و العباد و البلاد

کان قد ظهر للناس فخیف علیه کما جرت الحال فی ولادة إبراهیم و موسی علیهما السلام و غیرهما و عرفت الشیعة ذلک لاختصاصها بآبائه علیهما السلام فإن کل من یلزم بقوم کان أعرف بأحوالهم و أسرارهم من الأجانب کما أن أصحاب الشافعی أعرف بحاله من أصحاب غیره من رؤساء الأربعة المذاهب.

و قد کان علیه السلام ظهر لجماعة کثیرة من أصحاب والده العسکری و نقلوا عنه أخبارا و أحکاما شرعیة و أسبابا مرضیة.

و کان له وکلاء ظاهرون فی غیبته معروفون بأسمائهم و أنسابهم و أوطانهم یخبرون عنه بالمعجزات و الکرامات و جواب المشکلات و بکثیر مما ینقله عن آبائه عن رسول الله صلی الله علیه و آله من الغائبات منهم عثمان بن سعید العمری المدفون بقطقطان

ص: 107

الجانب الغربی ببغداد و منهم أبو جعفر محمد بن عثمان بن سعید العمری و منهم أبو القاسم الحسین بن روح النوبختی و منهم علی بن محمد السمری رضی الله عنهم و قد ذکر نصر بن علی الجهضمی بروایة رجال الأربعة المذاهب حال هؤلاء الوکلاء و أسمائهم و أنهم کانوا وکلاء المهدی علیه السلام. و لقد لقی المهدی علیه السلام بعد ذلک خلق کثیر من الشیعة و غیرهم و ظهر لهم علی یده من الدلائل ما ثبت عندهم أنه هو علیه السلام و إذا کان علیه السلام الآن غیر ظاهر لجمیع شیعته فلا یمتنع أن یکون جماعة منهم یلقونه و ینتفعون بمقاله و فعاله و یکتمونه کما جری الأمر فی جماعة من الأنبیاء و الأوصیاء و الملوک و الأولیاء حیث غابوا عن کثیر من الأمة لمصالح دینیة أوجبت ذلک.

و أما استبعاد من استبعد منهم ذلک لطول عمره الشریف فما یمنع من ذلک إلا جاهل بالله و بقدرته و بأخبار نبینا و عترته کیف و قد تواتر کثیر من الأخبار بطول عمر جماعة من الأنبیاء و غیرهم من المعمرین و هذا الخضر باق علی طول السنین و هو عبد صالح لیس بنبی و لا حافظ شریعة و لا بلطف فی بقاء التکلیف فکیف یستبعد طول حیاة المهدی علیه السلام و هو حافظ شریعة جده ص و لطف فی بقاء التکلیف و المنفعة ببقائه فی حال ظهوره و خفائه أعظم من المنفعة بالخضر و کیف یستبعد ذلک من یصدق بقصة أصحاب الکهف لأنه مضی لهم فیما تضمنه القرآن ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً و هم أحیاء کالنیام بغیر طعام و شراب و بقوا إلی زمن النبی صلی الله علیه و آله حیث بعث الصحابة لیسلموا علیهم کما رواه الثعلبی.

و رأیت تصنیفا لأبی حاتم سهل بن محمد السجستانی من أعیان الأربعة المذاهب سماه کتاب المعمرین إلی آخر ما ذکره رحمه الله من الاحتجاج علیهم و ترکناه لأنه خارج عن مقصود کتابنا.

**[ترجمه]سید بن طاووس‌از کتاب جمع بین صحاح ششگانه اهل سنت و هم از کتاب فردوس و مناقب ابن مغازلی و مصابیح ابو محمد حسین بن مسعود فرّاء، بسیاری از روایات گذشته را نقل کرده است و سپس می‌گوید: یکی از علمای شیعه کتابی بنام «کشف المخفی فی مناقب المهدی علیه‌السّلام» تصنیف کرده که به دست من رسیده و یک صد و ده روایت بهتر از آنچه نقل کردیم، از طرق محدثین و علمای مذاهب چهارگانه اهل تسنن آورده است که به ملاحظه اختصار و رعایت حال خوانندگان، از نقل آن نیز خودداری کردیم. چرا که برخی از روایات گذشته که نقل کردیم، خواننده را از تفصیل بیشتر بی‌نیاز می‌کند و هما‌ن‌ها برای اهل انصاف و عقل سلیم، کافی خواهد بود.

در این جا فقط اسامی دانشمندانی که یک صد و ده حدیث مزبور را در کتب خود آورده‌اند می‌آوریم تا اهل توفیق با تحقیق، از مظانّ آن مستحضر گردند:

بخاری در کتاب «صحیح» سه حدیث؛ مسلم در کتاب «صحیح» یازده حدیث؛ حمیدی در کتاب «جمع بین صحیحین» دو حدیث؛ زید بن معاویه عبدری در کتاب «جمع بین صحاح سته» یازده حدیث؛ عبدالعزیز عکبری در کتاب «فضائل الصحابه» هفت حدیث؛ ثعلبی در کتاب «تفسیر» پنج حدیث؛ ابن قتیبه در کتاب «غریب الحدیث» شش حدیث؛ ابن شیرویه دیلمی در «الفردوس» چهار حدیث؛ حافظ ابوالحسن دارقطنی در کتاب «مسند فاطمه علیهاالسّلام» شش حدیث؛ حافظ ابوالحسن دارقطنی در کتاب «مسند علی علیه‌السّلام» سه حدیث؛ کسائی در «المبتداء» دو حدیث؛ حسین بن مسعود فراء در «المصابیح» پنج حدیث؛ ابوالحسن مناری در «الملاحم» سی و چهار حدیث؛ حافظ ابن مطیق از کتاب وی سه حدیث؛ محمد بن اسماعیل فرغانی در «الرعایة لاهل الروایة» سه حدیث؛ حمیدی (نامبرده) در «خبر سطیح» یک حدیث؛ یوسف بن عبدالبر نمیری در «استیعاب» دو حدیث نقل کرده‌اند.

سید بن طاوس سپس می‌گوید: جلد دوم سنن ابن ماجه قزوینی را که تاریخ کتابت آن سال 300 هجری، یعنی زمان مؤلف است ما به دست آورده‌ایم. در کتاب نامبرده روایات بسیاری درباره ملاحم (پیشینی‌ها) منجمله هفت حدیث در باب (ظهور مهدی) با سلسله سند نقل کرده است که وی از فرزندان فاطمه علیهاالسّلام است و زمین را که مملو از ظلم شده باشد، پر از عدل می‌کند و کشف و فضل حالت و زمان ظهور را به سند متصل از پیامبر اسلام روایت کرده است .

و هم سید بزرگوار مزبور می‌گوید: کتابی دیگر به نام «المقتص علی محدث الاعوام لبناء ملاحم غابر الایام» تلخیص ابوالحسین احمد بن جعفر بن محمد مناری به دست آوردم که در زمان مؤلفش نوشته شده. در آخر آن نسخه نوشته بود:

«در سال 330 از تألیف آن فراغت حاصل شد.» در آن کتاب هیجده روایت با سند، از پیغمبر درباره

قیام و ظهور حتمی مهدی علیه‌السّلام و اوصاف آن حضرت و این که او از اولاد فاطمه زهرا علیهاالسّلام دختر پیغمبر است و او زمین را پر از عدل می‌کند و نیز ذکر کمال سیرت و جلالت ولایتش نقل کرده است.

سپس سید بن طاووس چهل حدیثی را که حافظ ابو نعیم اصفهانی در توصیف مهدی موعود جمع آوری کرده و ما از (کشف الغمه) نقل کردیم، آورده و آنگاه فرموده است: احادیث راجع به مهدی که دانشمندان اهل تسنن روایت کرده‌اند، یک صد و پنجاه و شش حدیث است و آنچه شیعه در این باره نقل کرده‌اند، باید در چند جلد تدوین شود. علمای ما به «تواتر» نقل کرده‌اند که ولادت مهدی علیه‌السّلام به طور پنهانی بوده، زیرا روایات راجع به سلطنت و دولت او و غلبه وی بر همه کشورها و تمام مردم و شهرها، برای عموم روشن بوده و بدین سبب ولادت او توأم با خطر و ترس بوده، مانند ولادت حضرت ابراهیم و موسی علیهماالسّلام. این معنی را شیعیان از راه ارتباط و اتصال به پدران آن حضرت می‌دانستند. چه هر کس با قومی معاشر باشد، از دیگران آشناتر به احوال و اسرار آنهاست، همچنان که اصحاب شافعی از سایر علمای مذاهب چهارگانه اهل سنت آشناتر به حال او هستند. به علاوه امام زمان علیه‌السّلام

را بسیاری از اصحاب پدرش امام حسن عسکری علیه‌السّلام دیده و از وی اخبار و احکام روایت کرده‌اند.

از این گذشته حضرت وکلایی داشته که اسم و نسب و وطن آنها معلوم و معروف بوده و آنها معجزات و کرامات و جواب مسائل مشکله و بسیاری از اخبار غیبیه را که آن حضرت از جدش پیغمبر روایت کرده، نقل کرده‌اند. یکی از آنها عثمان بن سعید عمری است که در قطقطان واقع در سمت غربی بغداد مدفون است. دیگری فرزندش ابو جعفر محمد بن عثمان، دیگری ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی و چهارمی علی بن محمد سیمری رضی‌اللَّه‌عنهم است .

نصر بن علی جهضمی به روایت علمای چهار مذهب اهل تسنن، احوال چهار نفر مذکور و اسامی آنها را و اینکه هر چهار نفر از وکلای مهدی علیه‌السّلام بوده‌اند، ذکر کرده است.

بعد از غیبت صغری نیز بسیاری از شیعیان و غیرهم، آن حضرت را ملاقات کرده و از معجزات و کراماتی که به دست آن حضرت به وقوع پیوسته، فهمیده‌اند که او همان مهدی موعود است.

پس اگر امروز از نظر نوع شیعیان و دوستانش غایب است، منافات ندارد که عده‌ای از آنها حضرتش را ببینند و از گفتار و کردارش بهره‌مند گردند و در عین حال از مردم پوشیده دارند، چنان که این معنی درباره جماعتی از پیغمبران و اوصیا و پادشاهان و اولیای حق، جریان داشته که مصالح دینی ایجاب می‌کرده آنها مدتی غایب گردند.

کسانی که وجود مهدی موعود علیه‌السّلام را از راه استبعاد طول عمر شریف آن حضرت انکار می‌کنند، افرادی هستند که جاهل به قدرت الهی و اخبار حضرت رسالت پناهی و اهل بیت عصمت هستند، وگرنه چگونه می‌شود آن را انکار کرد، با اینکه طول عمر عده‌ای از پیغمبران و غیرهم که همه از معمرین بوده‌اند، در روایات متواتر به ما رسیده است؟ وقتی خضر علیه‌السّلام با سال‌ها عمر که نه پیغمبر و نه حافظ دینی است و نه بودنش در بقای تکلیف لطف است و فقط بنده صالح پروردگار است، تاکنون زنده است، چگونه طول عمر مهدی علیه‌السّلام را که حافظ دین جدش است و بقای تکلیف بسته به وجود اوست، می‌توان مستبعد شمرد؟ مضافا به اینکه نفعی که در حال غیبت و ایام ظهور امام زمان علیه‌السّلام عائد مردم می‌شود، بیشتر از نفعی است که مردم از وجود خضر، می‌برند. بعلاوه کسی که مطابق صریح قرآن مجید معتقد به داستان اصحاب کهف است که سیصد و نه سال خوابیدند و با این وصف بدون اینکه آب و نان داشته باشند زنده ماندند و تا زمان پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله نیز باقی بودند - چنان که ثعلبی روایت کرده که حضرت عده‌ای از اصحاب را فرستادند تا به آنها سلام کنند - چطور طول عمر مهدی علیه‌السّلام را مستبعد می داند؟ - . طرائف 1 : 261 -

ابو حاتم سیستانی که از اعیان علمای اهل سنت است، کتابی تصنیف کرده به نام «المعمّرون» و بسیاری از مردان طویل العمر را نام برده. در اینجا سید بن طاوس علیه الرحمه شرح مفصلی در این باره بیان می‌کند که چون از موضوع کتاب ما خارج است، از ذکر آن در می‌گذریم.

**[ترجمه]

«42»

نص، [کفایة الأثر] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ فِی بَابِ النُّصُوصِ عَلَی الِاثْنَیْ عَشَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: یَا عَلِیُّ أَنْتَ مِنِّی وَ أَنَا مِنْکَ وَ أَنْتَ أَخِی وَ وَزِیرِی فَإِذَا مِتُّ ظَهَرَتْ لَکَ ضَغَائِنُ فِی صُدُورِ قَوْمٍ وَ سَتَکُونُ

ص: 108

بَعْدِی فِتْنَةٌ صَمَّاءُ صَیْلَمٌ-⁽¹⁾یَسْقُطُ فِیهَا کُلُّ وَلِیجَةٍ وَ بِطَانَةٍ وَ ذَلِکَ عِنْدَ فِقْدَانِ الشِّیعَةِ الْخَامِسَ مِنْ وُلْدِ السَّابِعِ مِنْ وُلْدِکَ تَحْزَنُ لِفَقْدِهِ أَهْلُ الْأَرْضِ وَ السَّمَاءِ فَکَمْ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مُتَأَسِّفٍ مُتَلَهِّفٍ حَیْرَانَ عِنْدَ فَقْدِهِ ثُمَّ أَطْرَقَ مَلِیّاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ بِأَبِی وَ أُمِّی سَمِیِّی وَ شَبِیهِی وَ شَبِیهُ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَلَیْهِ جُیُوبُ النُّورِ أَوْ قَالَ جَلَابِیبُ النُّورِ تَتَوَقَّدُ مِنْ شُعَاعِ الْقُدْسِ کَأَنِّی بِهِمْ آیِسٌ مَا کَانُوا نُودُوا بِنِدَاءٍ یُسْمَعُ مِنَ الْبُعْدِ کَمَا یُسْمَعُ مِنَ الْقُرْبِ یَکُونُ رَحْمَةً عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ عَذَاباً عَلَی الْمُنَافِقِینَ قُلْتُ وَ مَا ذَلِکَ النِّدَاءُ قَالَ ثَلَاثَةُ أَصْوَاتٍ فِی رَجَبٍ الْأَوَّلُ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ الثَّانِی أَزِفَتِ الْآزِفَةُ الثَّالِثُ یَرَوْنَ بَدَناً بَارِزاً مَعَ قَرْنِ الشَّمْسِ یُنَادِی أَلَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ حَتَّی یَنْسُبَهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فِیهِ هَلَاکُ الظَّالِمِینَ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَأْتِی الْفَرَجُ وَ یَشْفِی اللَّهُ صُدُورَهُمْ وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَکَمْ یَکُونُ بَعْدِی مِنَ الْأَئِمَّةِ قَالَ بَعْدَ الْحُسَیْنِ تِسْعَةٌ وَ التَّاسِعُ قَائِمُهُمْ.

**[ترجمه]کفایة الاثر: امیرالمؤمنین علیه‌السّلام از پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود: «یا علی! تو از من و من از تو هستم؛ تو برادر و وزیر منی. چون من رحلت کنم، در سینه‌های قومی کینه‌هایی نسبت به تو پدید می‌آید و به زودی بعد از من، آشوبی سخت به وقوع می‌پیوندد که دامن همه را خواهد گرفت. این اتفاق به وقت فقدان پنجمین امام از اولاد امام هفتم از نسل تو خواهد بود و اهل زمین و آسمان در فقدانش محزون گردند. در آن هنگام چه بسیار مرد و زن مؤمنی که متأسف و دردمند و حیران خواهند بود!» آنگاه حضرت سر مبارک به زیر افکند و لحظه‌ای بعد سر برداشت و فرمود: «پدر و مادرم فدای کسی که همنام و شبیه من و موسی بن عمران است! او لباسی از نور می‌پوشد که با شعاع قدس می‌درخشد. بر آنها که در غیبت او بی‌قرارند تأسف دارم که صدایی را از دور می‌شنوند - همان طور که از نزدیک می‌شنوند - که برای مؤمنین رحمت و برای منافقین عذاب است.» امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌فرماید: عرض کردم: «یا رسول اللَّه! آن صدا چیست؟» فرمود: «سه صدا در ماه رجب شنیده می‌شود: صدای نخست: «أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ» - . هود / 18 - ، {هان لعنت خدا بر ستمگران باد} و صدای دوم: «ازفتِ الآزفة» - . نجم / 57 - ، {وه چه نزدیک گشت واقعه} و صدای سوم به طور آشکار از شخصی است که او را نزدیک خورشید می‌بینند که می‌گوید: «ای اهل عالم آگاه باشید! خداوند مهدی فرزند فلان کس را برانگیخت- و نسب به علی علیه‌السّلام می‌رساند- و روز مرگ ستمگران فرا رسید!» در آن وقت مهدی ظهور می‌کند و خداوند دل‌های دوستانش را شاد می‌گرداند و عقده‌های دلشان را برطرف می‌سازد.» عرض کردم: «یا رسول اللَّه! بعد از من چند امام خواهد آمد؟» فرمود: «بعد از حسین نه امام می‌آید و نهمی قائم آنهاست.» - . کفایة الاثر : 158 -

**[ترجمه]

بیان

من ولد السابع أی سابع الأئمة لا سابع الأولاد و قوله من ولدک حال أو صفة للخامس.

**[ترجمه]عبارت «من ولد السابع»، یعنی هفتمین نفر از امامان نه هفتمین از اولاد، و عبارت «من ولد»، حال یا صفت برای کلمه پنجمین است .

**[ترجمه]

باب 2 ما ورد عن أمیر المؤمنین صلوات الله علیه فی ذلک

الأخبار

«1»

ک، [إکمال الدین] الشَّیْبَانِیُّ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: لِلْقَائِمِ مِنَّا غَیْبَةٌ أَمَدُهَا طَوِیلٌ کَأَنِّی بِالشِّیعَةِ یَجُولُونَ جَوَلَانَ النَّعَمِ فِی غَیْبَتِهِ یَطْلُبُونَ الْمَرْعَی فَلَا یَجِدُونَهُ أَلَا فَمَنْ ثَبَتَ مِنْهُمْ عَلَی دِینِهِ [وَ] لَمْ یَقْسُ قَلْبُهُ لِطُولِ أَمَدِ غَیْبَةِ إِمَامِهِ فَهُوَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام إِنَّ الْقَائِمَ مِنَّا إِذَا قَامَ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةٌ فَلِذَلِکَ

ص: 109

تَخْفَی وِلَادَتُهُ وَ یَغِیبُ شَخْصُهُ.

**[ترجمه]کمال الدین: حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فرمود: «قائم ما غیبتی طولانی خواهد داشت. شیعیان را چنان می‌بینم که برای پیدا کردن او دشت و دمن را زیر پا گذارند و او را پیدا نکنند! بدانید آنها که در غیبت وی در دین خود ثابت بمانند و از طول مدت غیبتش سنگدل نشوند، روز قیامت با من خواهند بود.» آنگاه فرمود: «چون قائم ما ظهور کند، بیعت هیچ کس در گردن وی نیست. از این رو ولادتش پوشیده خواهد ماند و خودش از نظرها پنهان می‌شود.» - . کمال الدین : 286 -

**[ترجمه]

«2»

ک، [إکمال الدین] الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ: أَنَّهُ قَالَ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام التَّاسِعُ مِنْ وُلْدِکَ یَا حُسَیْنُ هُوَ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ الْمُظْهِرُ لِلدِّینِ الْبَاسِطُ لِلْعَدْلِ قَالَ الْحُسَیْنُ علیه السلام فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِنَّ ذَلِکَ لَکَائِنٌ فَقَالَ علیه السلام إِی وَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً بِالنُّبُوَّةِ وَ اصْطَفَاهُ عَلَی جَمِیعِ الْبَرِیَّةِ وَ لَکِنْ بَعْدَ غَیْبَةٍ وَ حَیْرَةٍ لَا تَثْبُتُ فِیهَا عَلَی دِینِهِ إِلَّا الْمُخْلِصُونَ الْمُبَاشِرُونَ لِرَوْحِ الْیَقِینِ الَّذِینَ أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقَهُمْ بِوَلَایَتِنَا وَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.

**[ترجمه]کمال الدین: حضرت امام رضا علیه‌السّلام از پدرانش، از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام نقل فرموده که به امام حسین علیه‌السّلام فرمود: «فرزند نهمی تو قیام به حق می‌کند، دین را پایدار می‌دارد و عدل را گسترش می‌دهد.» امام حسین علیه‌السّلام پرسید: «یا امیرالمؤمنین! آنچه فرمودی تحقق خواهد یافت؟» فرمود: «آری! به خداوندی که محمد را به مقام پیغمبری برانگیخت و او را بر همه مخلوقات برتری داد. لیکن پس از غیبت و حیرتی که جز دوستان مخلص ما و مؤمنین پاک سرشت که به نور ایمان و یقین اتصال دارند؛ کسانی که خدا پیمان آنها را با ولایت ما گرفته است و ایمان را در دل‌هایشان مقدر کرده و با روحی از جانب خود تایید فرموده، کسی در عقیده دینی خود ثابت نمی‌ماند.» - . کمال الدین: 287 -

**[ترجمه]

«3»

ک، [إکمال الدین] أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زِیَادٍ الْمَکْفُوفِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی عَفِیفٍ الشَّاعِرِ⁽¹⁾

قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام یَقُولُ: کَأَنِّی بِکُمْ تَجُولُونَ جَوَلَانَ الْإِبِلِ تَبْتَغُونَ الْمَرْعَی فَلَا تَجِدُونَهُ یَا مَعْشَرَ الشِّیعَةِ.

ک، [إکمال الدین] أبی و ابن الولید معا عن سعد عن ابن أبی الخطاب عن محمد بن سنان عن أبی الجارود عن عبد الله بن أبی عفیف: مثله.

**[ترجمه]عبداللَّه بن ابی عفیف شاعر می‌گوید: شنیدم امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌فرمود: «چنان می‌بینم که شما شیعیان مانند جولان شتران، همه جا را در جستجوی مهدی زیر پا گذارید و او را نیابید.» - . کمال الدین: 287 -

در کتاب مزبور به طریق دیگر نیز این روایت نقل شده است - . کمال الدین: 287 - .

**[ترجمه]

«4»

کِتَابُ الْمُقْتَضَبِ، لِابْنِ الْعَیَّاشِ قَالَ حَدَّثَنِی الشَّیْخُ الثِّقَةُ أَبُو الْحُسَیْنِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَلِیٍّ فِی سَنَةِ خَمْسٍ وَ ثَمَانِینَ وَ مِائَتَیْنِ عِنْدَ عُبَیْدِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ نُوحِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ یَحْیَی عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی جُحَیْفَةَ وَ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِیِّ وَ الْحَارِثِ بْنِ شَرِبٍ کُلٌّ حَدَّثَنَا: أَنَّهُمْ کَانُوا عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَکَانَ إِذَا أَقْبَلَ ابْنُهُ الْحَسَنُ یَقُولُ مَرْحَباً بِابْنِ رَسُولِ اللَّهِ وَ إِذَا أَقْبَلَ الْحُسَیْنُ یَقُولُ بِأَبِی أَنْتَ یَا أَبَا ابْنِ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ فَقِیلَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا بَالُکَ تَقُولُ هَذَا لِلْحَسَنِ وَ هَذَا لِلْحُسَیْنِ وَ مَنِ ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ فَقَالَ ذَاکَ الْفَقِیدُ الطَّرِیدُ الشَّرِیدُ م‌ح‌م‌د بْنُ

ص: 110

الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ هَذَا وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِ الْحُسَیْنِ علیه السلام.

**[ترجمه]مقتضب الاثر: از جماعتی از روات نقل شده که گفتند: نزد علی بن ابی طالب علیهماالسّلام بودیم. وقتی پسرش حسن علیه‌السّلام می‌آمد، می‌فرمود: «مرحبا به پسر رسول خدا!» و وقتی حسین علیه‌السّلام می‌آمد، می‌فرمود: «پدرم فدای تو، ای پسر بهترین کنیزان!» گفته شد: «ای امیر مومنان! شما را چه شده که به حسن و حسین علیهماالسّلام چنین می‌فرمایید؟ پسر بهترین کنیزان کیست؟» فرمود: «او همان گم شده مطرود آواره «م ح م د» بن حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین علیهم‌السّلام فرزند این حسین است» و دست مبارکش را بر سر حسین علیه‌السّلام گذاشت.» - . مقتضب الاثر: 31 -

**[ترجمه]

«5»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنِ الْأَصَمِّ عَنِ ابْنِ سَیَابَةَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مِیثَمٍ عَنْ عَبَایَةَ الْأَسَدِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: کَیْفَ أَنْتُمْ إِذَا بَقِیتُمْ بِلَا إِمَامٍ هُدًی وَ لَا عَلَمٍ یُرَی یَبْرَأُ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: از عبایه اسدی روایت شده که گفت: از امیر مومنان علیه‌السّلام شنیدم که می‌فرمود: «چه حالی خواهید داشت وقتی که بی امام هدایت‌گر و بدون علم بمانید و گروهی از شما، از عقیده بعضی دیگر تبری جویند؟» - . غیبت طوسی: 341 -

**[ترجمه]

«6»

شا، [الإرشاد] رَوَی مَسْعَدَةُ بْنُ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام یَقُولُ: خَطَبَ النَّاسَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْکُوفَةِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَنَا سَیِّدُ الشِّیبِ وَ فِیَّ سُنَّةٌ مِنْ أَیُّوبَ وَ سَیَجْمَعُ اللَّهُ لِی أَهْلِی کَمَا جَمَعَ لِیَعْقُوبَ شَمْلَهُ وَ ذَلِکَ إِذَا اسْتَدَارَ الْفَلَکُ وَ قُلْتُمْ ضَلَّ أَوْ هَلَکَ أَلَا فَاسْتَشْعِرُوا قَبْلَهَا بِالصَّبْرِ وَ بُوءُوا إِلَی اللَّهِ بِالذَّنْبِ فَقَدْ نَبَذْتُمْ قُدْسَکُمْ وَ أَطْفَأْتُمْ مَصَابِیحَکُمْ وَ قَلَّدْتُمْ هِدَایَتَکُمْ مَنْ لَا یَمْلِکُ لِنَفْسِهِ وَ لَا لَکُمْ سَمْعاً وَ لَا بَصَراً ضَعُفَ وَ اللَّهِ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ هَذَا وَ لَوْ لَمْ تَتَوَاکَلُوا أَمْرَکُمْ وَ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نُصْرَةِ الْحَقِّ بَیْنَکُمْ وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِینِ الْبَاطِلِ لَمْ یَتَشَجَّعْ عَلَیْکُمْ مَنْ لَیْسَ مِثْلَکُمْ وَ لَمْ یَقْوَ مَنْ قَوِیَ عَلَیْکُمْ وَ عَلَی هَضْمِ الطَّاعَةِ وَ إِزْوَائِهَا عَنْ أَهْلِهَا فِیکُمْ تِهْتُمْ کَمَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ عَلَی عَهْدِ مُوسَی وَ بِحَقٍّ أَقُولُ لَیُضَعَّفَنَّ عَلَیْکُمُ التِّیهُ مِنْ بَعْدِی بِاضْطِهَادِکُمْ وُلْدِی ضِعْفَ مَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ فَلَوْ قَدِ اسْتَکْمَلْتُمْ نَهَلًا وَ امْتَلَأْتُمْ عَلَلًا عَنْ سُلْطَانِ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ فِی الْقُرْآنِ لَقَدِ اجْتَمَعْتُمْ عَلَی نَاعِقِ ضَلَالٍ وَ لَأَجَبْتُمُ الْبَاطِلَ رَکْضاً ثُمَّ لَغَادَرْتُمْ دَاعِیَ الْحَقِّ وَ قَطَعْتُمُ الْأَدْنَی مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ وَ وَصَلْتُمُ الْأَبْعَدَ مِنْ أَبْنَاءِ الْحَرْبِ أَلَا وَ لَوْ ذَابَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ لَقَدْ دَنَا التَّمْحِیصُ لِلْجَزَاءِ وَ کُشِفَ الْغِطَاءُ وَ انْقَضَتِ الْمُدَّةُ وَ أَزِفَ الْوَعْدُ وَ بَدَا لَکُمُ النَّجْمُ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ وَ أَشْرَقَ لَکُمْ قَمَرُکُمْ کَمِلْ‌ءِ شَهْرِهِ وَ کَلَیْلَةٍ تَمَّ فَإِذَا اسْتَبَانَ ذَلِکَ فَرَاجِعُوا التَّوْبَةَ وَ خَالِعُوا الْحَوْبَةَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِنْ أَطَعْتُمْ طَالِعَ الْمَشْرِقِ سَلَکَ بِکُمْ مِنْهَاجَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَتَدَارَیْتُمْ مِنَ الصَّمَمِ وَ اسْتَشْفَیْتُمْ مِنَ الْبَکَمِ وَ کُفِیتُمْ مَئُونَةَ التَّعَسُّفِ وَ الطَّلَبِ وَ نَبَذْتُمُ الثِّقَلَ الْفَادِحَ عَنِ الْأَعْنَاقِ فَلَا یُبْعِدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ أَبَی الرَّحْمَةَ وَ فَارَقَ الْعِصْمَةَ وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ.

ص: 111

**[ترجمه]ارشاد: از مسعدة بن صدقه روایت کرده که گفت: شنیدم امام جعفر صادق علیه‌السّلام می‌فرمود: «امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در کوفه برای مردم خطبه خواند و پس از حمد و ثنای الهی فرمود: «من سرور پیران هستم و سنتی از ایوب در من است. به زودی خداوند کسان مرا با گذشت زمان و تغییر اوضاع روزگار، مانند اولاد یعقوب گرد آورد و آن در زمانی است که روزگار طولانی گردد و بگویید: «او گم شده یا مرده است!» آگاه باشید و پیش از آن موقع صبر پیشه سازید و عذر تقصیر به پیشگاه خدا آورید. شما پاکی و قدس خود را بدین وسیله از کف دادید، چراغ ایمان خود را خاموش کردید، از کسی پیروی کردید که مالک نفس خود و شما نیست و چشم و گوش بسته، بر شما حکومت می‌کند (مقصود معاویة بن ابی سفیان است). به خدا قسم هم آنها نقص دارند و هم شما کار خلاف کردید. اگر در انجام وظایف دینی خود ضعف نشان ندهید و در نصرت دین پیغمبر اسلام یکدیگر را زبون نکنید و در محو باطل سستی نکنید، آنها که در شجاعت به پای شما نمی‌رسند، شجاعت و نیروی خود را به روی شما نمی‌آورند، بر شما مسلط نمی‌گردند، وظیفه طاعت خدا را زیر پا نمی‌گذارند، مردم را از اطاعت خداوند باز نمی‌دارند و مانند بنی اسرائیل در زمان حضرت موسی، حیران و سرگردان نخواهید شد.

به راستی میگویم که چون اولاد مرا مقهور کنید، دو برابر بنی اسرائیل حیران و سرگردان شوید و چون از سلطه شجره ملعونه که در قرآن ذکر شده پی در پی سیراب گردید و مکرر بنوشید - در حالی که از کسی پیروی خواهید کرد که مردم را به گمراهی سوق می‌دهد و دعوت باطل را می‌پذیرد - پیمانی که با دعوت‌کننده بسته بودید، می‌شکنید، رشته ارتباط خود را با اهل جهاد قطع می‌کنید و به کسانی که اهل جنگ و جهاد در راه خدا نیستند می‌پیوندید. و چون وعده‌ها و بخششی که برای جلب شما در دست دارند آب شود، وقت امتحان و پاک شدن هر کس نزدیک شود، پرده بالا رود، مدت انتظار به پایان رسد، وعده نزدیک گردد و آشکار می‌شود برای شما ستاره‌ای از جانب شرق ماه شما که مانند شب‌چهاردهم برای شما بدرخشد .

چون این علائم آشکار گردد، توبه کنید و گناه را از خود دور سازید و بدانید که اگر از آن ستاره که از مشرق طلوع می‌کند پیروی کنید، او شما را به طریقه (شریعت) پیغمبر اسلام رهبری کند، از کری و گنگی شفا خواهید یافت و بار سنگین تحمل (ظلم و ستم از دولت‌های جابر و بیعت سلاطین جور) را از گردن‌ها فرود می‌آورید. خداوند در آن روز هیچ کس را بی‌نصیب نمی‌گذارد، جز آن کس که از رحمت او سر باز زند و خویشتن دار نباشد. «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» - . شعراء / 227 - ، {و کسانی که ستم کرده‌اند به زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه برخواهند گشت.} - . ارشاد: 154 -

**[ترجمه]

بیان

الشیب بالکسر و بضمتین جمع الأشیب و هو من أبیض شعره و استدارة الفلک کنایة عن طول مرور الأزمان أو تغیر أحوال الزمان و سیأتی خبر فی باب أشراط الساعة یؤید الثانی قوله هذا فصل بین الکلامین أی خذوا هذا و النهل محرکة أول الشرب و العلل محرکة الشربة الثانیة و الشرب بعد الشرب تباعا قوله کمل‌ء شهره أی کما یملأ فی شهره فی اللیلة الرابع عشر فیکون ما بعده تأکیدا أو کما إذا فرض أنه یکون نامیا متزایدا إلی آخر الشهر و سیأتی تفسیر بعض الفقرات فی شرح الخطبة المنقولة من الکافی و هی کالشرح لهذه و یظهر منها ما وقع فی هذا الموضع من التحریفات و الاختصارات المخلة بالمعنی.

**[ترجمه]«شیب» به کسر و دو ضمه، جمع «اشیب» است و به معنای سفید شدن مو است. همچنین «استداره فلک»، کنایه از طول گذشت زمان یا دگرگونی اوضاع زمان است و حدیثی در باب شرط‌های وقوع قیامت خواهد آمد که احتمال دوم را تقویت می‌کند. «هذا» در میان کلام، فصل بین دو کلام است، یعنی این مطلب را بگیرید. «نهل» با فتح نون، به معنای شرب است و «علل» با حرکت عین و لام، نوشیدن دوم و نوشیدن پی در پی بعد از نوشیدن است. قول حضرت: «کملء شهره»، یعنی همان طور که ماه در شب چهاردهم پر می‌شود، پس مابعد آن برای تاکید است یا مثل فرضی است که هلال ماه تا آخر ماه در حال رشد و افزایش باشد. معنی قسمتی از این خطبه و مطالبی راجع به آن را در ذیل روایتی که از کتاب «کافی» نقل می‌کنیم و به منزله شرح این خطبه است، خواهد آمد و هم در آن خطبه تحریفات و اختصارهایی مخلّ معنی که در اینجا روی داده معلوم خواهد شد.

**[ترجمه]

«7»

نی، [الغیبة] للنعمانی ابْنُ هَمَّامٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حراب [فُرَاتِ] بْنِ أَحْنَفَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: زَادَ الْفُرَاتُ عَلَی عَهْدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَرَکِبَ هُوَ وَ ابْنَاهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیه السلام فَمَرَّ بِثَقِیفٍ فَقَالُوا قَدْ جَاءَ عَلِیٌّ یَرُدُّ الْمَاءَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَ مَا وَ اللَّهِ لَأُقْتَلَنَّ أَنَا وَ ابْنَایَ هَذَانِ وَ لَیَبْعَثَنَّ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ وُلْدِی فِی آخِرِ الزَّمَانِ یُطَالِبُ بِدِمَائِنَا وَ لَیَغِیبَنَّ عَنْهُمْ تَمْیِیزاً لِأَهْلِ الضَّلَالَةِ حَتَّی یَقُولَ الْجَاهِلُ مَا لِلَّهِ فِی آلِ مُحَمَّدٍ مِنْ حَاجَةٍ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: از حضرت صادق علیه‌السّلام، از پدرانش علیهم‌السّلام روایت شده که در زمان امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، یک بار آب فرات زیاد شد. حضرت و دو فرزندش امام حسن و امام حسین علیهم السّلام سوار شده و از قبیله ثقیف گذشتند .

مردم گفتند: «علی آمده است آب را برگرداند.» حضرت فرمود: «من و این دو پسرم شهید خواهیم شد و خداوند در آخرالزمان مردی از نسل من را برانگیزد که انتقام خون ما را بگیرد و از نظرها غایب شود تا اهل باطل شناخته شوند، تا آنکه جاهل می‌گوید: خداوند را با آل محمد حاجتی نیست.» - . غیبت نعمانی: 140 -

**[ترجمه]

«8»

نی، [الغیبة] للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ⁽¹⁾

عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: خَبَرٌ تَدْرِیهِ خَیْرٌ مِنْ عَشَرَةٍ تَرْوِیهِ إِنَّ لِکُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةً وَ لِکُلِّ صَوَابٍ نُوراً ثُمَّ قَالَ إِنَّا وَ اللَّهِ لَا نَعُدُّ الرَّجُلَ مِنْ شِیعَتِنَا فَقِیهاً حَتَّی یُلْحَنَ لَهُ فَیَعْرِفَ اللَّحْنَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ عَلَی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ وَ إِنَّ مِنْ وَرَائِکُمْ فِتَناً مُظْلِمَةً عَمْیَاءَ مُنْکَسِفَةً لَا یَنْجُو مِنْهَا إِلَّا النُّوَمَةُ قِیلَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَا النُّوَمَةُ قَالَ

ص: 112

الَّذِی یَعْرِفُ النَّاسَ وَ لَا یَعْرِفُونَهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ لِلَّهِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ سَیُعْمِی خَلْقَهُ مِنْهَا بِظُلْمِهِمْ وَ جَوْرِهِمْ وَ إِسْرَافِهِمْ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ خَلَتِ الْأَرْضُ سَاعَةً وَاحِدَةً مِنْ حُجَّةٍ لِلَّهِ لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا وَ لَکِنَّ الْحُجَّةَ یَعْرِفُ النَّاسَ وَ لَا یَعْرِفُونَهُ کَمَا کَانَ یُوسُفُ یَعْرِفُ النَّاسَ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ ثُمَّ تَلَا یا حَسْرَةً عَلَی الْعِبادِ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: امام جعفر صادق علیه‌السّلام فرمود: اگر معنای یک روایت را بدانی، بهتر از ده روایت است که ندانسته برای مردم نقل کنی! هر حقی حقیقتی و هر راستی نوری دارد. به خدا قسم ما کسی از شیعیان خود را فقیه نمی‌دانیم، جز اینکه با وی به رمز و اشاره سخن بگوییم و او مقصود ما را بفهمد. امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در منبر کوفه می‌فرمود: «شما آشوب‌های تاریک و روزگاری مبهم در پیش دارید که جز «نومه»، کسی از آن ماجرا نجات نمی‌یابد!» عرض کردند: «یا امیرالمؤمنین! نومه کیست؟» فرمود: «کسی است که مردم را می‌شناسد، ولی مردم او را نمی‌شناسند. بدانید که زمین از وجود حجت خدا خالی نمی‌ماند و به زودی خداوند بندگان گناهکارش را به کیفر ظلم و ستم و زیاده‌روی‌های خود می‌رساند. و بدانید که زمین از حجت خدا خالی نمی‌ماند، ولی خدا خلق خود را نسبت به حجت خود، به سبب ظلم و جور و اسراف بر نفسشان کور می‌گرداند و اگر یک لحظه زمین از حجت خدا خالی بماند، ساکنان خود را فرو می‌برد. حجت خدا در روی زمین هست، او همه را می‌شناسد، ولی کسی او را نمی‌شناسد، چنان که یوسف مردم را می‌شناخت ولی کسی او را نمی‌شناخت.» آنگاه این آیه شریفه را تلاوت فرمود: «یا حَسْرَةً عَلَی الْعِبادِ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ» - . یس / 30 - ، {دریغا بر این بندگان! هیچ فرستاده‌ای بر آنان نیامد مگر آنکه او را ریشخند می‌کردند.} - . غیبت نعمانی: 141

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام حتی یلحن له أی یتکلم معه بالرمز و الإیماء و التعریض علی جهة التقیة و المصلحة فیفهم المراد قال الجزری یقال لحنت فلانا إذا قلت له قولا یفهمه و یخفی علی غیره لأنک تمیله بالتوریة عن الواضح المفهوم و قال فی حدیث علی و ذکر آخر الزمان و الفتن ثم قال خیر أهل ذلک الزمان کل مؤمن نومة النومة بوزن الهمزة الخامل الذکر الذی لا یؤبه له و قیل الغامض فی الناس الذی لا یعرف الشر و أهله و قیل النومة بالتحریک الکثیر النوم فأما الخامل الذی لا یؤبه له فهو بالتسکین و من الأول

حَدِیثُ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قَالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام مَا النُّوَمَةُ قَالَ الَّذِی یَسْکُتُ فِی الْفِتْنَةِ فَلَا یَبْدُو مِنْهُ شَیْ‌ءٌ.

**[ترجمه]اینکه حضرت علیه‌السّلام فرمود: «حتی یلحن له»، یعنی با او با رمز و ایما و کنایه به سبب تقیه و مصلحت سخن می‌گوید تا مراد را بفهمد. جزری می‌گوید: وقتی گفته می‌شود: «لحنت فلانا»، در زمانی است که به او سخنی بگویی که او بفهمد، ولی دیگران نفهمند، زیرا تو او را با توریه از مفهوم واضحی منصرف کرده‌ای و گفت: در حدیث علی علیه‌السّلام و ذکر آخرالزمان و فتنه‌ها، سپس گفته: بهترین اهل آن زمان هر مومن، نُوَمَه است و نومه بر وزن همزه، شخص مخفی الذکری است که به او اعتنا نمی‌شود و گفته شده شخص خاموشی است که شر و اهل آن را نمی‌شناسد و گفته شده که نومه با تحریک واو، فرد پرخواب است؛ اما شخص خاموشی که به او اعتنا نمی‌شود، با سکون واو است، و از قبیل لفظ نخست است حدیث ابن عباس که از علی علیه‌السّلام پرسید: «نومه کیست؟» فرمود: «کسی که در فتنه ساکت است و امری از او آشکار نمی‌شود.»

**[ترجمه]

«9»

نهج، [نهج البلاغة] فِی حَدِیثِهِ علیه السلام: فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ فَیَجْتَمِعُونَ إِلَیْهِ کَمَا یَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِیفِ.

قَالَ السَّیِّدُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ یَعْسُوبُ الدِّینِ السَّیِّدُ الْعَظِیمُ الْمَالِکُ لِأُمُورِ النَّاسِ یَوْمَئِذٍ وَ الْقَزَعُ قِطَعُ الْغَیْمِ الَّتِی لَا مَاءَ فِیهَا.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر مومنان علیه‌السّلام فرمود: «چون آن گونه شود، پیشوای دین قیام کند، پس مسلمانان پیرامون او چونان ابر پاییزی گرد آیند.» سید رضی می‌گوید: «یعسوب دین» سید بزرگواری است که مالک امور مردم در آن روزگاران خواهد بود و «قزع»، قطعه ابری است که آب در آن نیست. - . نهج البلاغة: 682 -

**[ترجمه]

بیان

قالوا هذا الکلام فی خبر الملاحم الذی یذکر فیه المهدی علیه السلام و قال فی النهایة أی فارق أهل الفتنة و ضرب فی الأرض ذاهبا فی أهل دینه و أتباعه الذین یتبعونه علی رأیه و هم الأذناب و قال الزمخشری الضرب بالذنب هاهنا مثل للإقامة و الثبات یعنی أنه یثبت هو و من یتبعه علی الدین.

**[ترجمه]این کلام حضرت در اخبار وقوع فتنه‌هاست که در آن از مهدی علیه‌السّلام یاد می‌شود و در نهایه، حضرت در بیان معنای این کلام می‌گوید: «از اهل فتنه جدا می‌شود و با اهل دین خود و پیروان خود، طبق نظر خود در زمین سیر می‌کند و آنها همان اذناب و پیروان اویند.» زمخشری می‌گوید: «ضرب به ذنب» اینجا مثل اقامه و ثبات است، یعنی حضرت و تابعانش بر دین ثابت قدم هستند.

**[ترجمه]

«10»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام فِی بَعْضِ خُطَبِهِ: قَدْ لَبِسَ لِلْحِکْمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِیعِ أَدَبِهَا مِنَ الْإِقْبَالِ عَلَیْهَا وَ الْمَعْرِفَةِ بِهَا وَ التَّفَرُّغِ لَهَا وَ هِیَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِی یَطْلُبُهَا وَ حَاجَتُهُ الَّتِی یَسْأَلُ عَنْهَا فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ الْإِسْلَامُ وَ ضَرَبَ بِعَسِیبِ ذَنَبِهِ وَ أَلْصَقَ الْأَرْضَ بِجِرَانِهِ بَقِیَّةٌ مِنْ بَقَایَا حُجَّتِهِ خَلِیفَةٌ مِنْ خَلَائِفِ أَنْبِیَائِهِ.

ص: 113

**[ترجمه]نهج البلاغه: حضرت امیر علیه‌السّلام در یکی از خطبه‌هایش فرمود: «مهدی علیه‌السّلام زره دانش بر تن دارد و با تمامی آداب و با توجّه و معرفت کامل، آن را فرا گرفته است؛ حکمت گمشده اوست که همواره در جستجوی آن است و نیاز اوست که در به دست آوردنش می‌پرسد. در آن هنگام که اسلام غروب می‌کند و چونان شتری در راه مانده دم خود را به حرکت درآورده، گردن به زمین می‌چسباند، او پنهان خواهد شد. (دوران غیبت صغری و کبری) او باقی مانده حجّت‌های الهی و آخرین جانشین از جانشینان پیامبران است.» - . نهج البلاغه: 368 -

**[ترجمه]

بیان

قال ابن أبی الحدید قالت الإمامیة إن المراد به القائم علیه السلام المنتظر و الصوفیة یزعمون أنه ولی الله و عندهم أن الدنیا لا یخلو عن الأبدال و هم أربعون و عن الأوتاد و هم سبعة و عن القطب و هو واحد و الفلاسفة یزعمون أن المراد به العارف و عند أهل السنة هو المهدی الذی سیخلق و قد وقع اتفاق الفرق من المسلمین علی أن الدنیا و التکلیف لا ینقضی إلا علی المهدی.

قوله علیه السلام فهو مغترب أی هذا الشخص یخفی نفسه إذا ظهر الفسق و الفجور و اغترب الإسلام باغتراب العدل و الصلاح و هذا یدل علی ما ذهبت إلیه الإمامیة و العسیب عظم الذنب أو منبت الشعر منه و إلصاق الأرض بجرانه کنایة عن ضعفه و قلة نفعه فإن البعیر أقل ما یکون نفعه حال بروکه.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید در شرح این خطبه می نویسد:« شیعه امامیه می‌گویند: مقصود از این شخص قائم منتظر است و صوفیه گفته‌اند او «ولی اللَّه» است و معتقدند که دنیا از چهل نفر ابدال و هفت نفر اوتاد و یکنفر بنام «قطب» خالی نیست. به گمان فلاسفه، مقصود «عارف» است و اهل تسنن عقیده دارند «مهدی» است که منبعد متولد خواهد شد. همه مسلمانان اتفاق دارند که دنیا و تکلیف مردم تنها در عهد مهدی به پایان می‌رسد - . شرح نهج البلاغه 10 : 282 - ؛ و اینکه حضرت می‌فرماید «او از مردم کناره می‌گیرد»، یعنی این مرد هنگامی که فسق و فجور ظاهر گشت، مخفی می‌شود و غربت اسلام موقعی است که عدل و صلح غریب شود و از میان برود و این دلالت بر اعتقاد شیعه نسبت به مهدی موعود دارد. و «عسیب» استخوان دم یا رستنگاه موی دم است و «الصاق الارض بجرانه»، کنایه از ضعف و قلت نفع است، زیرا کم نفع ترین حالت شتر، حالت خوابیدن اوست.

**[ترجمه]

«11»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ وُلْدِی هُوَ الَّذِی یُقَالُ مَاتَ هَلَکَ لَا بَلْ فِی أَیِّ وَادٍ سَلَکَ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حضرت امیر مومنان علیه‌السّلام فرمود: «صاحب الامر» از فرزندان من است و او کسی است که درباره اش گفته می‌شود: «مرده است و اگر هست، به کدام بیابان رفته است؟» - . غیبت نعمانی: 156 -

**[ترجمه]

«12»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ مُزَاحِمٍ الْعَبْدِیِّ عَنْ عِکْرِمَةَ بْنِ صَعْصَعَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ: لَا تَنْفَکُّ هَذِهِ الشِّیعَةُ حَتَّی تَکُونَ بِمَنْزِلَةِ الْمَعْزِ لَا یَدْرِی الْخَابِسُ عَلَی أَیِّهَا یَضَعُ یَدَهُ فَلَیْسَ لَهُمْ شُرَفٌ یُشْرِفُونَهُ وَ لَا سِنَادٌ یَسْتَنِدُونَ إِلَیْهِ فِی أُمُورِهِمْ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حضرت امیر علیه‌السّلام فرمود: «(روزی بیاید) که شیعه مانند بز باشند که شیر نداند دست روی کدام یک از آنها بگذارد!» یعنی عزت آنها از دست رفته و کسی احترامی برای آنها قائل نیست و کسی را ندارند که در کارهای خود به وی پناه برند. - . غیبت نعمانی: 193 -

**[ترجمه]

إیضاح

خبس الشی‌ء بکفه أخذه و فلانا حقه ظلمه أی یکون کلهم مشترکین فی العجز حتی لا یدری الظالم أیهم یظلم لاشتراکهم فی احتمال ذلک کقصاب یتعرض لقطیع من المعز لا یدری أیهم یأخذ للذبح.

**[ترجمه]«خبس الشیء بکفه»، یعنی آن را گرفت و «فلانی حقه ظلمه»، یعنی همگی در عجز مشترکند، تا جایی که ظالم نمی‌داند به کدام یک ظلم کند، زیرا همگی در پذیرش ظلم مشترکند، مانند قصابی که به گله بزان می‌رود و نمی‌داند کدام یک را برای ذبح کردن بگیرد.

**[ترجمه]

«13»

نی، [الغیبة] للنعمانی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الشَّاعِرِ یَعْنِی ابْنَ أَبِی عَقِبٍ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ: کَأَنِّی بِکُمْ تَجُولُونَ جَوَلَانَ الْإِبِلِ تَبْتَغُونَ مَرْعًی وَ لَا تَجِدُونَهَا مَعْشَرَ الشِّیعَةِ.

ص: 114

**[ترجمه]غیبت نعمانی: عبداللَّه شاعر یعنی ابن ابی عقب می‌گوید: شنیدم که امیرالمؤمنین علی علیه‌السّلام می‌فرمود: «ای شیعیان! شما را آنچنان می‌بینم که مانند شتران در پی چراگاه هستید و آن را نمی‌یابید.» - . غیبت نعمانی: 192 -

**[ترجمه]

«14»

نی، [الغیبة] للنعمانی عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُوسَی بْنِ هَارُونَ بْنِ عِیسَی الْعَبْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ قَعْنَبٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ هِلَالٍ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ نَبِّئْنَا بِمَهْدِیِّکُمْ هَذَا فَقَالَ إِذَا دَرَجَ الدَّارِجُونَ وَ قَلَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ ذَهَبَ الْمُجْلِبُونَ فَهُنَاکَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْکَ السَّلَامُ مِمَّنِ الرَّجُلُ فَقَالَ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ مِنْ ذِرْوَةِ طَوْدِ الْعَرَبِ وَ بَحْرِ مَغِیضِهَا إِذَا وَرَدَتْ وَ مَجْفُوِّ أَهْلِهَا إِذَا أَتَتْ وَ مَعْدِنِ صَفْوَتِهَا إِذَا اکْتَدَرَتْ لَا یَجْبُنُ إِذَا الْمَنَایَا هَلِعَتْ وَ لَا یَحُورُ إِذَا الْمُؤْمِنُونَ اکْتَنَفَتْ وَ لَا یَنْکُلُ إِذَا الْکُمَاةُ اصْطَرَعَتْ مُشَمِّرٌ مُغْلَوْلِبٌ ظَفِرٌ ضِرْغَامَةٌ حَصِدٌ مُخَدِّشٌ ذَکَرٌ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللَّهِ رَأْسٌ قُثَمُ نَشِقٌ رَأْسَهُ فِی بَاذِخِ السُّؤْدُدِ وَ غَارِزٌ مَجْدَهُ فِی أَکْرَمِ الْمَحْتِدِ فَلَا یَصْرِفَنَّکَ عَنْ تَبِعَتِهِ صَارِفٌ عَارِضٌ یَنُوصُ إِلَی الْفِتْنَةِ کُلَّ مَنَاصٍ إِنْ قَالَ فَشَرُّ قَائِلٍ وَ إِنْ سَکَتَ فَذُو دَعَائِرَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَی صِفَةِ الْمَهْدِیِّ علیه السلام فَقَالَ أَوْسَعُکُمْ کَهْفاً وَ أَکْثَرُکُمْ عِلْماً وَ أَوْصَلُکُمْ رَحِماً اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ بَیْعَتَهُ خُرُوجاً مِنَ الْغُمَّةِ وَ اجْمَعْ بِهِ شَمْلَ الْأُمَّةِ فَأَنَّی جَازَ لَکَ‌⁽¹⁾

فَاعْزِمْ وَ لَا تَنْثَنِ عَنْهُ إِنْ وَفَّقْتَ لَهُ وَ لَا تُجِیزَنَّ عَنْهُ إِنْ هُدِیتَ إِلَیْهِ هَاهْ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ شَوْقاً إِلَی رُؤْیَتِهِ.

**[ترجمه]غیبت نعمانی: حضرت صادق علیه‌السّلام از پدران خود، از امام حسین علیه‌السّلام روایت کرده که مردی نزد امیرالمؤمنین علیه‌السّلام آمد و گفت: «یا امیرالمؤمنین! ما را از مهدی خودتان مطلع کنید.» فرمود: «چون قر‌ن‌ها بر مردم بگذرد و مؤمنین اندک شوند و طرفداران حق از میان رفته باشند، در آن وقت او ظهور کند!» راوی گفت: «یا امیرالمؤمنین! مهدی از چه طایفه‌ای است؟» فرمود: «از بنی هاشم و قله شامخ نژاد عرب. هر کس به او نزدیک شود، او را دریای سرشاری می‌بیند و هنگامی که ظهور کند، نزدیکانش نسبت به او بی‌وفایی می‌کنند، و در آن موقع که آنها آلوده شوند، او کان پاکی است. کسی که هنگام هجوم مرگ به مردم، ترس به خود راه نمی‌دهد و در موقعی که مؤمنان اطرافش گرد آیند، به کسی ظلم نمی‌کند و به هنگام مبارزه شجاعان، از میدان بیرون نمی‌رود. مردی است آماده کارزار، مغلوب‌کننده دشمنان، پیروز و شجاع که مخالفین را با شمشیر درو می‌کند و بر پیکر آنها زخم‌های گران وارد می‌سازد. مردی است نیرومند، شمشیری است از شمشیرهای خدا، بزرگی است بخشنده و با استقامت. فرق او به قله عظمت می‌ساید و بزرگواری همیشگی او، بر بهترین اصول استوار است. هیچ فتنه‌انگیزی تو را از پیروی او باز ندارد؛ فتنه‌جویانی که به هر طرف می‌روند و اگر سخنی بگویند، بدترین گوینده‌ها هستند و اگر ساکت شوند، قصد افساد دارند.»

آنگاه به ذکر اوصاف مهدی علیه‌السّلام پرداخت و فرمود: «پناه دادن وی به مردم بی‌پناه از شما بهتر، علمش از شما افزون‌تر و جهدش در صله ارحام، از همه بیشتر است. خداوندا! با بیعت کردن با وی، مردم را از اندوه بیرون آور! و مسلمانان را از پراکندگی نجات ده! اگر بتوانی او را ملاقات کنی، به سوی وی بشتاب و هر گاه به او رسیدی، از او روی متاب، آه!» آنگاه اشاره به سینه مبارک خود کرد که یعنی چقدر مشتاق دیدار اوست! - . غیبت نعمانی: 212

**[ترجمه]

توضیح

قال الفیروزآبادی درج دروجا و درجانا مشی و القوم انقرضوا و فلان لم یخلف نسلا أو مضی لسبیله انتهی و الغرض انقراض قرون کثیرة قوله علیه السلام و ذهب المجلبون أی المجتمعون علی الحق و المعینون للدین أو الأعم قال الجزری یقال أجلبوا علیه إذا تجمعوا و تألبوا و أجلبه أی أعانه و أجلب علیه إذا صاح به و استحثه و الطود بالفتح الجبل العظیم و فی بعض النسخ بالراء و هو بالضم أیضا الجبل و الأول أصوب و المغیض الموضع الذی یدخل فیه الماء فیغیب و لعل المعنی أنه بحر العلوم و الخیرات فهی کامنة فیه أو شبهه ببحر فی أطرافه مغایض فإن شیعتهم مغایض علومهم قوله علیه السلام و مجفو أهلها أی إذا أتاه أهله یجفونه و لا یطیعونه

ص: 115

قوله علیه السلام هلعت أی صارت حریصة علی إهلاک الناس قوله علیه السلام و لا یحور فی بعض النسخ و لا یخور إذا المنون أکسفت و الخور الجبن و المنون الموت و الکماة بالضم جمع الکمی و هو الشجاع أو لابس السلاح و یقال ظفر بعدوه فهو ظفر و الضرغامة بالکسر الأسد.

قوله علیه السلام حصد أی یحصد الناس بالقتل قوله مخدش أی یخدش الکفار و یجرحهم و الذکر من الرجال بالکسر القوی الشجاع الأبی ذکره الفیروزآبادی و قال الرأس أعلی کل شی‌ء و سید القوم و القثم کزفر الکثیر العطاء و قال الجزری رجل نشق إذا کان یدخل فی أمور لا یکاد یخلص منها و فی بعض النسخ باللام و الباء یقال رجل لبق ککتف أی حاذق بما عمل و فی بعضها شق رأسه أی جانبه و الباذخ العالی المرتفع.

قوله علیه السلام و غارز مجده أی مجده الغارز الثابت من غرز الشی‌ء فی الشی‌ء أی أدخله و أثبته و المحتد بکسر التاء الأصل و قوله ینوص صفة للصارف و قال الفیروزآبادی المناص الملجأ و ناص مناصا تحرک و عنه تنحی و إلیه نهض قوله فذو دعائر من

الدعارة و هو الخبث و الفساد و لا یبعد أن یکون تصحیف الدغائل جمع الدغیلة و هی الدغل و الحقد أو بالمهملة من الدعل بمعنی الختل قوله علیه السلام فإن جاز لک أی تیسر لک مجازا و یقال انثنی أی انعطف قوله علیه السلام و لا تجیزن عنه أی إن أدرکته فی زمان غیبته و فی بعض النسخ و لا تحیزن بالحاء المهملة و الزاء المعجمة أی لا تتحیزن من التحیز عن الشی‌ء بمعنی التنحی عنه و کانت النسخ مصحفة محرفة فی أکثر ألفاظها.

**[ترجمه]فیروز آبادی می‌گوید: «درج دروجا و درجانا» به معنای راه رفتن است و «القوم انقرضوا» و «فلان لم یخلف نسلا» یا «مضی لسبیله» به یک معنا هستند و مقصود، انقراض نسل‌های فراوان است. اینکه حضرت فرمود: «ذهب المجبلون»، یعنی اجتماع کنندگان بر حق و یاری کنندگان دین یا معنای اعم از هر دو، بروند. جزری می‌گوید: «اجلبوا علیه» یعنی جمع شدند و اجتماع کردند. «اجلبه» یعنی او را کمک کرد و «اجلب علیه»، یعنی با فریاد او را صدا زد و او را فراخواند. «طود» با فتح طاء کوه عظیم است و در بعضی نسخه‌ها با راء است و با ضمه تاء نیز به معنای کوه است و اولی درست‌تر است. «مغیض» جایی است که آب وارد و سپس از نظر مخفی می‌شود و شاید معنی این باشد که حضرت، دریای علوم و خیرات است که در او مخفی است یا او را به دریایی تشبیه کرده که در اطراف آن آبرفت است، چرا که شیعیان، آبرفت‌های دریای علوم اهل بیت‌اند. اینکه حضرت فرمود: «مجفو اهلها»، یعنی وقتی به نزد اهل خود می‌آید، به او جفا کرده، به او ظلم می‌کنند و او را اطاعت نمی‌کنند. اینکه حضرت فرمود: «هلعت»، یعنی حریص بر کشتن مردم می‌شود. این قول حضرت: «و لا یحور» که در بعضی نسخه‌ها «لایخور اذن المنون» است و «خور»، ترس است و «منون»، مرگ است و «کماة» با ضم کاف، جمع «کی» به معنای شجاع یا سلاح به خود بسته است و گفته می‌شود که «ظفر بعدوه» پس او ظَفِر است و «ضرغام» با کسر ضاد، به معنای شیر است.

اینکه حضرت فرمود: «حصد»، یعنی مردم را با کشتن درو می‌کند. اینکه فرمود: «مخدش»، یعنی کفار را مجروح و زخمی می‌کند و «ذِکر از مردان» با کسره ذال، به معنای قوی و شجاع و بزرگ‌منش است. فیروزآبادی این مطلب را ذکر کرده و گفته: نرأس» هر چیز بالای آن است و رأس قوم، آقای قوم است و «قُثَم» بر وزن زفر، شخص بسیار بخشنده است. جزری گفته: «رجل نشق» کسی است که در اموری دخالت می‌کند که نمی‌تواند از آن خلاص یابد و در بعضی نسخه‌ها با لام و باء ذکر شده: رجل لبق» بر وزن کتف، به معنای ماهر در عمل خود است و در بعضی نسخه‌ها «شق رأسه»، یعنی جانب سرش شکافت و «باذخ»، به معنای عالی و مرتفع است.

اینکه حضرت علیه‌السّلام فرمود: «غارز مجده»، یعنی کسی که بزرگی‌اش ثابت است و شیء غارز ، چیز ثابت را گویند و از غرز شیء در شیء، یعنی ادخال چیزی در چیزی و اثبات آن می‌آید. «محتد» با کسر تاء، به معنای اصل و اساس است و اینکه فرمود: «ینوص»، این عبارت صفت واژه صارف است.

فیروزآبادی گفته: «مناص» به معنای پناهگاه است و «ناص مناصا»، به معنای تحرک و دور شدن از چیزی و به سمت چیزی رفتن است. اینکه حضرت فرمود: «ذو دعایر»، از دعاره به معنای خباثت و فساد است و بعید نیست که نسخه دست خورده باشد و صحیحش «دغایل» جمع دغیله به معنای دغل و کینه باشد یا با عین بوده و «دعل» به معنای فریب باشد. اینکه حضرت فرمود: «فان جاز لک»، یعنی برای تو میسر شد و گفته می‌شود: «انثنی» یعنی خم و منعطف شد. نیز اینکه حضرت فرمود: «لا تجیزن عنه»، منظور آن است که اگر او را در زمان غیبتش درک کردی و در بعضی نسخه‌ها «لا تحیزن» با حاء و زاء آمده که از تحیز می‌آید و «لا تتحیزنّ»، یعنی از چیزی دور نشو. نسخه‌ای که ما این روایت را از آن نقل کردیم، دست خورده بود و اکثر الفاظ آن تحریف شده بود.

**[ترجمه]

«15»

یف، [الطرائف] فِی الْجَمْعِ بَیْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ نَظَرَ إِلَی ابْنِهِ الْحُسَیْنِ وَ قَالَ إِنَّ ابْنِی هَذَا سَیِّدٌ کَمَا سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ سَیَخْرُجُ مِنْ صُلْبِهِ رَجُلٌ بِاسْمِ نَبِیِّکُمْ یُشْبِهُهُ فِی الْخُلُقِ وَ لَا یُشْبِهُهُ فِی الْخَلْقِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا.

**[ترجمه]طرائف: امیرالمؤمنین علیه‌السّلام به فرزندش حسین علیه‌السّلام نگاه کرد و فرمود: «این فرزند من آقا است، چنان که پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله او را آقا نامید. از نسل وی مردی متولد گردد که همنام پیغمبر شما و خویش شبیه خوی اوست، و او زمین را پر از عدل کند.» - . طرائف 1 : 259 -

**[ترجمه]

«16»

نهج، [نهج البلاغة]: وَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالًا طعنا [ظَعْناً] فِی مَسَالِکِ الْغَیِّ وَ تَرْکاً لِمَذَاهِبِ الرُّشْدِ

ص: 116

فَلَا تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ کَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لَا تَسْتَبْطِئُوا مَا یَجِی‌ءُ بِهِ الْغَدُ فَکَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بِمَا إِنْ أَدْرَکَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ یُدْرِکْهُ وَ مَا أَقْرَبَ الْیَوْمَ مِنْ تَبَاشِیرِ غَدٍ یَا قَوْمُ هَذَا إِبَّانُ وُرُودِ کُلِّ مَوْعُودٍ وَ دُنُوٌّ مِنْ طَلْعَةِ مَا لَا تَعْرِفُونَ أَلَا وَ إِنَّ مَنْ أَدْرَکَهَا مِنَّا یَسْرِی فِیهَا بِسِرَاجٍ مُنِیرٍ وَ یَحْذُو فِیهَا عَلَی مِثَالِ الصَّالِحِینَ لِیَحُلَّ فِیهَا رِبْقاً وَ تعتق [یُعْتِقَ] رِقّاً وَ یَصْدَعَ شَعْباً وَ یَشْعَبَ صَدْعاً فِی سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لَا یُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ ثُمَّ لَیُشْحَذَنَّ فِیهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَیْنِ النَّصْلَ تُجْلَی بِالتَّنْزِیلِ أَبْصَارُهُمْ وَ یُرْمَی بِالتَّفْسِیرِ فِی مَسَامِعِهِمْ وَ یُغْبَقُونَ کَأْسَ الْحِکْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوحِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر مؤمنان علیه‌السّلام می‌فرماید: «به راه‌های چپ و راست رفتند، راه ضلالت و گمراهی پیمودند و راه روشن هدایت را گذاشتند. پس درباره آنچه که باید باشد، شتاب نکنید و آنچه را که در آینده باید بیاید، دیر مشمارید. چه بسا کسی برای رسیدن به چیزی شتاب می‌کند، امّا وقتی به آن رسید آرزو می‌کند که ای کاش آن را نمی‌دید. نیز چه نزدیک است امروز ما به فردایی که سپیده آن آشکار شد. ای مردم! اینک ما در آستانه تحقّق وعده‌های داده شده و نزدیکی طلوع آن چیزهایی که بر شما پوشیده و ابهام آمیز است، قرار داریم. بدانید آن کس از ما (حضرت مهدی علیه‌السّلام) که فتنه‌های آینده را دریابد، با چراغی روشنگر در آن گام می‌نهد و بر همان سیره و روش پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و امامان علیهم السّلام رفتار می‌کند، تا گره‌ها را بگشاید؛ بردگان و ملّت‌های اسیر را آزاد سازد؛ جمعیّت‌های گمراه و ستمگر را پراکنده و حق جویان پراکنده را جمع آوری کند. حضرت مهدی علیه‌السّلام سال‌های طولانی در پنهانی از مردم به سر می‌برد، آن چنان که اثر شناسان، اثر قدمش را نمی‌شناسند، گرچه در یافتن اثر و نشانه‌ها تلاش فراوان کنند. سپس گروهی برای درهم کوبیدن فتنه‌ها آماده می‌گردند و چونان شمشیرها، صیقل می‌خورند، دیده‌هاشان با قرآن روشنایی می‌گیرد، در گوش‌هاشان تفسیر قرآن طنین می‌افکند و در صبحگاهان و شامگاهان، جام‌های حکمت سر می‌کشند.» - . نهج البلاغه: 299 -

**[ترجمه]

بیان

مرصد أی مترقب ما یجی‌ء به الغد من الفتن و الوقائع من تباشیر غد أی أوائله أو من البشری به و الإبان الوقت و الزمان یسری من السری السیر باللیل و الربق الخیط و القائف الذی یتتبع الآثار و لو تابع نظره أی و لو استقصی فی الطلب و تابع النظر و التأمل و شحذت السکین حددته أی لیحرضن فی هذه الملاحم قوم علی الحرب و یشحذ عزائمهم فی قتل أهل الضلال کما یشحذ الحداد النصل کالسیف و غیره قوله علیه السلام یجلی بالتنزیل أی یکشف الرین و الغطاء عن قلوبهم بتلاوة القرآن و إلهامهم تفسیره و معرفة أسراره و الغبوق الشرب بالعشی مقابل الصبوح.

**[ترجمه]«مرصد» به معنای منتظر فتنه‌های فرداست. «وقایع از تباشیرر غد»، یعنی اوائل فردا یا به معنای بشارت به فرداست. «ابّان» به معنای وقت و زمان است و «یسری» از سری به معنای سیر در شب است. «ربق» به معنای نخ است و «قائف» کسی است که از آثار پیروی کند. همچنین اینکه حضرت فرمود: «و لو تابع نظره»، یعنی اگر چه در طلب تلاش کند و به دنبال فکر و تأمل باشد و «شحذتُ السکین» یعنی چاقو را تیز کردم و معنا این می‌شود که در این جنگ‌های فتنه‌بار، گروهی بر جنگ تحریک می‌شوند

و عزم خود را جزم کشتن گمراهان می‌کنند، همان طور که آهنگر تیر را مثل شمشیر و غیر آن می‌تراشد. اینکه حضرت فرمود: «یجلی بالتنزیل»، یعنی زنگار و پرده را با تلاوت قرآن و الهام تفسیر آن و معرفت اسرار آن، از دل‌های آنان بر می‌دارد. همچنین «غبوق» به معنای نوشیدن و «عشی» در مقابل صبح است.

**[ترجمه]

«17»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ الْحَمَّامِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْقَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یُوسُفَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَبِی مَرْیَمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَتُمْلَأَنَّ الْأَرْضُ ظُلْماً وَ جَوْراً حَتَّی لَا یَقُولَ أَحَدٌ اللَّهُ إِلَّا مُسْتَخْفِیاً ثُمَّ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ صَالِحِینَ یَمْلَئُونَهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

**[ترجمه]امالی طوسی: امیر مؤمنان علیه‌السّلام فرمود: «(زمانی خواهد آمد) که زمین از ظلم و ستم پر شود، تا جایی که نام خدا را پنهانی به زبان آورند. آنگاه خداوند قومی صالح به وجود آورد و آنها زمین را که مملو از ظلم ستم شده باشد، پر از عدل و داد کنند.» - . امالی طوسی: 382 -

**[ترجمه]

«18»

ک، [إکمال الدین] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ ابْنِ عِیسَی وَ الْبَرْقِیِّ وَ ابْنِ هَاشِمٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ وَ حَدَّثَنَا ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ وَ سَعْدٍ مَعاً عَنِ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَابُوسَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَبِی السَّرِیِّ عَنْ أَبِی دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ

ص: 117

عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: أَتَیْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَوَجَدْتُهُ مُفَکِّراً یَنْکُتُ فِی الْأَرْضِ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا لِی أَرَاکَ مُفَکِّراً تَنْکُتُ فِی الْأَرْضِ أَ رَغْبَةً فِیهَا قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا رَغِبْتُ فِیهَا وَ لَا فِی الدُّنْیَا یَوْماً قَطُّ وَ لَکِنِّی فَکَّرْتُ فِی مَوْلُودٍ یَکُونُ مِنْ ظَهْرِی الْحَادِیَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِی هُوَ الْمَهْدِیُّ یَمْلَؤُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً تَکُونُ لَهُ حَیْرَةٌ وَ غَیْبَةٌ یَضِلُّ فِیهَا أَقْوَامٌ وَ یَهْتَدِی فِیهَا آخَرُونَ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ فَقَالَ نَعَمْ کَمَا أَنَّهُ مَخْلُوقٌ وَ أَنَّی لَکَ بِالْعِلْمِ بِهَذَا الْأَمْرِ یَا أَصْبَغُ أُولَئِکَ خِیَارُ هَذِهِ الْأُمَّةِ مَعَ أَبْرَارِ هَذِهِ الْعِتْرَةِ قُلْتُ وَ مَا یَکُونُ بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ ثُمَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ فَإِنَّ لَهُ إِرَادَاتٌ وَ غَایَاتٌ وَ نِهَایَاتٌ.

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی سعد عن ابن أبی الخطاب عن ابن فضال عن ثعلبة: مثله- غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی عبد الله بن محمد بن خالد عن منذر بن محمد بن قابوس عن نضر عن ابن السندی عن أبی داود عن ثعلبة: مثله- نی، [الغیبة] للنعمانی الکلینی عن علی بن محمد عن البرقی عن نضر بن محمد بن قابوس عن منصور بن السندی عن أبی داود: مثله- ختص، [الإختصاص] ابن قولویه عن سعد عن الطیالسی عن المنذر بن محمد عن النضر بن أبی السری: مثله

**[ترجمه]کمال الدین: اصبغ بن نباته می‌گوید: به حضور امیرالمؤمنین علیه‌السّلام شرفیاب شدم و او را متفکر یافتم و دیدم که سر چوبی را به زمین می‌زند. عرض کردم: «یا امیرالمؤمنین! می‌بینم در فکر هستید و سر چوب را به زمین می‌زنید. آیا به این زمین رغبت و نظری دارید؟» فرمود: «به خدا سوگند نه به زمین و نه به دنیا یک روز رغبت پیدا نکرده‌ام! ولی درباره مولودی که در پشت یازدهمین من است فکر می‌کردم. او مهدی است که زمین را که آکنده از ظلم و ستم شده باشد، پر از عدل می‌کند. او را غیبت و حیرتی است که فرقه‌هایی به خاطر آن گمراه و گروهی هدایت می‌یابند.» عرض کردم: «یا امیرالمؤمنین! اینکه می‌فرمایید پدید می‌آید؟» فرمود: «آری! (پدید می‌آید) همان طور که خلق شده است. تو از کجاها خبر داری؟ ای اصبغ! اینان برگزیدگان این امتند که خوبان عترت طاهره هستند.» عرض کردم: «بعد چه می‌شود؟» فرمود: «آنچه خدا خواهد می‌کند، چه ذات الهی را اراده‌ها و مقاصد و نهایات است.» - . کمال الدین: 273 -

در غیبت شیخ طوسی این حدیث از دو راوی دیگر هم روایت شده - . غیبت طوسی: 164 - و در غیبت نعمانی، از راوی دیگری هم نقل کرده است. - . غیبت نعمانی: 60 - در اختصاص مفید از راوی دیگر نیز آورده است. - . اختصاص: 209 -

**[ترجمه]

أقول

فی هذه الروایات کلها سوی روایة الصدوق بعد قوله و یهتدی فیها آخرون قلت یا مولای فکم تکون الحیرة و الغیبة قال ستة أیام أو ستة أشهر أو ست سنین فقلت و إن هذا لکائن إلی آخر الخبر و فی الکافی أیضا کذلک‌⁽¹⁾.

و نکت الأرض بالقضیب هو أن یؤثر بطرفه فعلی هذا المفکر المهموم و ضمیر فیها راجع إلی الأرض أی اهتمامک و تفکرک لرغبة فی الأرض و أن تصیر مالکا لها نافذ الحکم فیها أو هو راجع إلی الخلافة و ربما یحمل الکلام علی المطایبة

ص: 118

و لعل المراد بالحیرة التحیر فی المساکن و أن یکون فی کل زمان فی بلدة و ناحیة و قیل المراد حیرة الناس فیه و هو بعید.

قوله علیه السلام ستة أیام إلخ لعله مبنی علی وقوع البداء فیه و لذا ردد علیه السلام بین أمور و أشار إلیه فی آخر الخبر و یمکن أن یقال إن السائل سأل عن الغیبة و الحیرة معا فأجاب علیه السلام بأن زمان مجموعهما أحد الأزمنة المذکورة و بعد ذلک ترفع الحیرة و تبقی الغیبة فالتردید باعتبار اختلاف مراتب الحیرة إلی أن استقر أمره علیه السلام فی الغیبة و قیل المراد أن آحاد زمان الغیبة هذا المقدار کما أنه أی المهدی علیه السلام مخلوق أی کما أن وجوده محتوم فکذا غیبته محتوم فإن له إرادات فی سائر الروایات فإن له بداءات و إرادات أی یظهر من الله سبحانه فیه علیه السلام أمور بدائیة فی امتداد غیبته و زمان ظهوره و إرادات فی الإظهار و الإخفاء و الغیبة و الظهور و غایات أی منافع و مصالح فیها و نهایات مختلفة لغیبته و ظهوره بحسب ما یظهر للخلق من ذلک بسبب البداء.

**[ترجمه]در تمام این روایات به غیر از روایت صدوق، بعد از فرمایش حضرت که: «و دیگران در آن آباد می‌شوند»، این عبارت است که: «گفتم: «ای مولای من! حیرت و غیبت چند سال است؟» گفت: «شش روز یا شش ماه یا شش سال.» پس گفتم: «تحقق این امر قطعی است؟» تا آخر حدیث. در کافی نیز چنین است. و اینکه حضرت فرمود: «و نکت فی الارض بالقضیب»، یعنی با یک سمت چوب اثری روی آن گذاشت. بنابراین «مفکر» به معنای پر هم و غم است و ضمیر فیها به ارض بازمی‌گردد، یعنی همت و تفکر تو به خاطر میل به زمین است و اینکه می‌خواهی مالک زمین شوی و حکمت در آن نافذ باشد، یا این ضمیر به خلافت بر می‌گردد و چه بسا این کلام حضرت، حمل بر مزاح شود.

و شاید مراد از حیرت، سرگردانی در مساکن است و اینکه در هر زمانی، در هر ناحیه و شهری سرگردانی باشد. و گفته شده: مراد سرگردانی مردم در این امر است و این احتمال بعید است.

اینکه حضرت علیه‌السّلام فرمود: «ستة ایام تا آخر»، شاید مبتنی بر وقوع بداء در آن باشد؛ به همین خاطر حضرت بین اموری چند، با تردید سخن گفتند و در آخر حدیث به آن اشاره کردند و ممکن است گفته شود: سائل هم از غیبت و هم از حیرت پرسید، حضرت هم پاسخ داد که زمان مجموع هر دو، یکی از زمان‌های مذکور است و بعد از آن حیرت برداشته می‌شود و غیبت باقی می‌ماند. پس تردید در اعتبار اختلاف مراتب حیرت است تا امر حضرت در غیبت مستقر شود. همچنین گفته شده: منظور این است که تک تک زمان‌های غیبت به این مقدار است. اینکه حضرت فرمود: «کما انه» منظور مهدی علیه‌السّلام است. اینکه حضرت فرمود: «مخلوق»، یعنی همان طور که وجود او قطعی است، غیبت او نیز قطعی است. اینکه حضرت فرمود: «فان له ارادات»، در سایر روایات چنین آمده که: «فان له بداءات و ارادات»، یعنی از خدای سبحان در مورد حضرت علیه‌السّلام در طول مدت غیبت و زمان ظهور، اموری بر اساس بداء و اراده‌هایی در اظهار و اخفا و غیبت و ظهور ظاهر می‌شود و منظور از «غایات»، منافع و مصالحی در آن است و نهایات در غیبت او مختلف است و ظهور آن به حسب آنچه برای خلق آشکار می‌شود، به سبب بداء است .

**[ترجمه]

«19»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ‌⁽¹⁾عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَنَّهُ ذَکَرَ الْقَائِمَ علیه السلام فَقَالَ أَمَا لَیَغِیبَنَّ حَتَّی یَقُولَ الْجَاهِلُ مَا لِلَّهِ فِی آلِ مُحَمَّدٍ حَاجَةٌ.

ک، [إکمال الدین] الوراق عن سعد عن إبراهیم بن هاشم عن إسحاق بن محمد عن أبی هاشم عن فرات بن أحنف عن ابن نباتة: مثله.

**[ترجمه]کمال الدین: حضرت علی علیه‌السّلام، قائم آل محمد علیهم‌السّلام را نام برد و فرمود: «آگاه باشید! وی غیبتی خواهد کرد که مردم می‌پرسند خدا را چه حاجتی به آل محمد است؟» - . کمال الدین: 285 -

این حدیث در کمال الدین به طریق دیگر هم ذکر شده است - . کمال الدین: 285 - .

**[ترجمه]

«20»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ یَزِیدَ الضَّخْمِ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَقُولُ: کَأَنِّی بِکُمْ تَجُولُونَ جَوَلَانَ النَّعَمِ تَطْلُبُونَ الْمَرْعَی فَلَا تَجِدُونَهُ.

ص: 119

**[ترجمه]کمال الدین: یزید ضخم گفت: شنیدم امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌فرمود: «انگار شما را می‌بینم که چون چهارپایان عقب چراگاه روید و آن را پیدا نکنید.» - . کمال الدین: 286 -

**[ترجمه]

«21»

ک، [إکمال الدین] ابْنُ مُوسَی عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ وَ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ مُحَمَّدٍ مَعاً عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَزَوَّرٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ الشَّرِیدُ الطَّرِیدُ الْفَرِیدُ الْوَحِیدُ.

**[ترجمه]کمال الدین: اصبغ بن نباته می‌گوید: شنیدم امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فرمود: «صاحب الامر از وطن و کسانش دور است و تنها به سر می‌برد.» - . کمال الدین: 286 -

**[ترجمه]

«22»

غط، [الغیبة] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَیَّاشٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِی وَائِلٍ قَالَ: نَظَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی ابْنِهِ الْحُسَیْنِ فَقَالَ إِنَّ ابْنِی هَذَا سَیِّدٌ کَمَا سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ سَیِّداً وَ سَیُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ رَجُلًا بِاسْمِ نَبِیِّکُمْ فَیُشْبِهُهُ فِی الْخَلْقِ وَ الْخُلُقِ یَخْرُجُ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِنَ النَّاسِ وَ إِمَاتَةٍ مِنَ الْحَقِّ وَ إِظْهَارٍ مِنَ الْجَوْرِ وَ اللَّهِ لَوْ لَمْ یَخْرُجْ لَضُرِبَ عُنُقُهُ یَفْرَحُ لِخُرُوجِهِ أَهْلُ السَّمَاءِ وَ سُکَّانُهَا یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً تَمَامَ الْخَبَرِ.

**[ترجمه]غیبت طوسی: اعمش از ابی وائل روایت می‌کند که گفت: امیرالمؤمنین به فرزندش حسین علیه‌السّلام نگاه کرد و گفت: «این فرزند من، آقاست! چنان که خدا او را آقا نامیده. به زودی از نسل وی مردی به وجود می‌آید که همنام پیغمبرتان و در صورت و سیرت شبیه به او است. او در زمانه ای که مردم از خود غافل باشند و حق را از میان برند و ستمگری پیشه سازند، قیام می‌کند. به خدا قسم که اگر قیام نکند، او را گردن می‌زنند. از قیام وی اهل آسمان و ساکنان زمین فرحناک می‌شوند. او زمین را که آکنده از ظلم و ستم شده باشد، پر از عدل کند.» - . غیبت طوسی: 189 -

**[ترجمه]

«23»

نهج، [نهج البلاغة] فِی بَعْضِ خُطَبِهِ علیه السلام: فَلَبِثْتُمْ بَعْدَهُ یَعْنِی نَفْسَهُ علیه السلام مَا شَاءَ اللَّهُ حَتَّی یُطْلِعَ اللَّهُ لَکُمْ مَنْ یَجْمَعُکُمْ وَ یَضُمُّ نَشْرَکُمْ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ فِی کِتَابِ الْفِتَنِ وَ قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَدْ جَاءَ فِی بَعْضِ خُطَبِهِ علیه السلام مَا یَجْرِی مَجْرَی الشَّرْحِ لِهَذَا الْوَعْدِ قَالَ علیه السلام اعْلَمُوا عِلْماً یَقِیناً أَنَّ الَّذِی یَسْتَقْبِلُ قَائِمَنَا مِنْ أَمْرِ جَاهِلِیَّتِکُمْ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْأُمَّةَ کُلَّهَا یَوْمَئِذٍ جَاهِلِیَّةٌ إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ فَلَا تَعْجَلُوا فَیَعْجَلَ الْخَوْفُ بِکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الرِّفْقَ یُمْنٌ وَ الْأَنَاةَ رَاحَةٌ وَ بَقَاءٌ وَ الْإِمَامَ أَعْلَمُ بِمَا یُنْکَرُ وَ یُعْرَفُ لَیَنْزِعَنَّ عَنْکُمْ قُضَاةَ السَّوْءِ وَ لَیَقْبِضَنَّ عَنْکُمُ الْمُرَاضِینَ وَ لَیَعْزِلَنَّ عَنْکُمْ أُمَرَاءَ الْجَوْرِ وَ لَیُطَهِّرَنَّ الْأَرْضَ مِنْ کُلِّ غَاشٍّ وَ لَیَعْمَلَنَّ بِالْعَدْلِ وَ لَیَقُومَنَّ فِیکُمْ بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِیمِ وَ لَیَتَمَنَّیَنَّ أَحْیَاؤُکُمْ رَجْعَةَ الْکَرَّةِ عَمَّا قَلِیلٍ فَتَعَیَّشُوا إِذَنْ فَإِنَّ ذَلِکَ کَائِنٌ اللَّهَ أَنْتُمْ بِأَحْلَامِکُمْ کُفُّوا أَلْسِنَتَکُمْ وَ کُونُوا مِنْ وَرَاءِ مَعَایِشِکُمْ فَإِنَّ الْحِرْمَانَ سَیَصِلُ إِلَیْکُمْ وَ إِنْ صَبَرْتُمْ وَ احْتَسَبْتُمْ وَ اسْتَیْقَنْتُمْ أَنَّهُ طَالِبٌ وَتَرَکُمْ وَ مُدْرِکٌ آثَارَکُمْ وَ آخِذٌ بِحَقِّکُمْ وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً حَقّاً إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ.

ص: 120

**[ترجمه]نهج البلاغه: در بعضی از خطبه‌های حضرت علیه‌السّلام آمده است: «پس بعد از او- یعنی خود حضرت امیر علیه‌السّلام - تا مدتی که خدا بخواهد، می‌مانید تا از جانب خدا کسی که شما را جمع کند و پراکندگی شما را یک جا کند، طالع شود» - . نهج البلاغه: 221 - تا آخر عباراتی که در کتاب فتن گذشت.

ابن میثم رحمه الله می‌گوید: در بعضی از خطبه‌های حضرت علیه‌السّلام مطالبی آمده که به منزله شرح این وعده است. حضرت می‌فرماید: «یقین بدانید کسی که با عجله به استقبال قائم ما می‌رود، از امر جاهلیت شماست و سبب آن است که امت همگی در آن روز اهل جاهلیت‌اند، مگر کسی که خدا به او رحم کند. پس عجله مکنید که خوف به سوی شما می‌شتابد و بدانید که مدارا، سعادت است و آرامش، موجب راحتی و بقاست و امام داناتر به معروف و منکر است؛ قاضیان بد را از شما کنار می‌زند؛ رضایت دهندگان به بدی را از شما می‌گیرد؛ امرای جور را از شما عزل کرده؛ زمین را از هر حیله‌گری پاک و به عدالت عمل می‌کند؛ با ترازوی درست بین شما می‌ایستد و زندگان شما آرزو می‌کنند که گذشتگان نیز به زودی برگشته و در عصر او زندگی کنند، و این امر محقق شدنی است.

از خدا با بردباری خود بر حذر باشید؛ زبان‌هایتان را بازدارید و پی زندگی خود باشید، چرا که محرومیت به شما خواهد رسید، و اگر صبر کنید و اخلاص به خرج دهید و یقین داشته باشید که او طالب حق شماست و آثار شما را جمع کرده و حق شما را می‌گیرد، و به خدا قسمِ راست می‌خورم که خدا با کسانی است که تقوا به خرج داده و با محسنان است.»

**[ترجمه]

أقول

و قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ خُطْبَةٍ أَوْرَدَهَا السَّیِّدُ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ وَ هِیَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَی ذِکْرِ بَنِی أُمَیَّةَ هَذِهِ الْخُطْبَةُ ذَکَرَهَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ السِّیَرِ وَ هِیَ مُتَدَاوِلَةٌ مَنْقُولَةٌ مُسْتَفِیضَةٌ وَ فِیهَا أَلْفَاظٌ لَمْ یُورِدْهَا الرَّضِیُّ.

ثُمَّ قَالَ وَ مِنْهَا: فَانْظُرُوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبَدُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فَانْصُرُوهُمْ لَیَفْرِجَنَّ اللَّهُ بِرَجُلٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ بِأَبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ لَا یُعْطِیهِمْ إِلَّا السَّیْفَ هَرْجاً هَرْجاً مَوْضُوعاً عَلَی عَاتِقِهِ ثَمَانِیَةً حَتَّی تَقُولَ قُرَیْشٌ لَوْ کَانَ هَذَا مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ لَرَحِمَنَا فَیُغْرِیهِ اللَّهُ بِبَنِی أُمَیَّةَ حَتَّی یَجْعَلَهُمْ حُطَاماً وَ رُفَاتاً مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلًا.

ثم قال ابن أبی الحدید فإن قیل من هذا الرجل الموعود قیل أما الإمامیة فیزعمون أنه إمامهم الثانی عشر و أنه ابن أمة اسمها نرجس و أما أصحابنا فیزعمون أنه فاطمی یولد فی مستقبل الزمان لأم ولد و لیس بموجود الآن.

فإن قیل فمن یکون من بنی أمیة فی ذلک الوقت موجودا حتی یقول علیه السلام فی أمرهم ما قال من انتقام هذا الرجل منهم قیل أما الإمامیة فیقولون بالرجعة و یزعمون أنه سیعاد قوم بأعیانهم من بنی أمیة و غیرهم إذا ظهر إمامهم المنتظر و أنه یقطع أیدی أقوام و أرجلهم و یسمل عیون بعضهم و یصلب قوما آخرین و ینتقم من أعداء آل محمد علیهم السلام المتقدمین و المتأخرین.

و أما أصحابنا فیزعمون أنه سیخلق الله تعالی فی آخر الزمان رجلا من ولد فاطمة علیه السلام لیس موجودا الآن و ینتقم به و أنه یملأ الأرض عدلا کما ملئت جورا و ظلما من الظالمین و ینکل بهم أشد النکال و أنه لأم ولد کما قد ورد فی هذا الأثر و فی غیره من الآثار و أن اسمه کاسم رسول الله صلی الله علیه و آله و أنه یظهر بعد أن یستولی علی کثیر من الإسلام ملک من أعقاب بنی أمیة و هو السفیانی الموعود به فی الصحیح من ولد أبی سفیان بن حرب بن أمیة و أن الإمام الفاطمی یقتله و أشیاعه من بنی أمیة و غیرهم و حینئذ ینزل المسیح علیه السلام من السماء و تبدو أشراط الساعة و تظهر دابة الأرض و یبطل التکلیف و یتحقق قیام الأجساد عند نفخ الصور کما

ص: 121

نطق به الکتاب العزیز.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید در شرح این خطبه سیّد رضی در نهج البلاغه که مشتمل بر ذکری از بنی امیه است، می‌گوید: این خطبه را جماعتی از اصحاب سیره نویس ذکر کرده‌اند و خطبه‌ای متداول و منقول و مستفیض است و الفاظی دارد که سید رضی آن را نیاورده است .

در متن مفصل آن کلماتی است که سید رضی در نهج البلاغه نیاورده از جمله این عبارت است: «پس به اهل بیت پیغمبرتان نظر کنید. اگر در یک جا اجتماع کنند شما نیز اجتماع کنید و اگر از شما یاری خواستند، آنها را یاری کنید که خداوند، شما (پیروان حقیقی اهل بیت) را به وسیله مردی از ما پیروز گرداند.

پدر و مادرم فدای فرزند بهترین کنیزان! او دشمنان ما و اهل باطل را از دم شمشیر گذرانده، همه را تار و مار کند و هشت سال سلطنت کند. تا جایی گخ قریش می‌گویند اگر این مرد از فرزندان فاطمه زهرا بود، به ما رحم می‌کرد! او بنی امیه را دنبال می‌کند تا همه را قلع و قمع کرده و نابود سازد. چه آنها ملعون هستند و هر جا یافته شوند، گرفتار شده و به قتل می‌رسند. این سنت الهی است که درباره مردم گذشته پیوسته جاری بوده و هیچ گاه نخواهی دید که سنت خدا تغییر یابد.»

آنگاه ابن ابی الحدید می‌گوید: اگر گفته شود: این مرد موعود کیست؟ می‌گویم: شیعه امامیه عقیده دارد که وی امام دوازدهم آنها و فرزند کنیزی بنام نرجس است. ولی ما اهل تسنن معتقدیم او مردی از اولاد فاطمه زهراست که در آخرالزمان از کنیزی متولد شود و اکنون موجود نیست!

اگر گفته شود: در آن موقع بنی امیه کجا هستند که حضرت می‌فرماید مردی با این نشانه‌ها از آنها انتقام می‌گیرد، می‌گویم: علما در جواب گفته‌اند: عقیده شیعه امامیه این است که چون امام منتظرشان ظهور کند، قومی از بنی امیه و غیره دوباره به دنیا رجعت می‌کنند و امام منتظر دست‌ها و پاهای گروهی از آن مردم (بیدین) را قطع و چشم‌های برخی را کور می‌کند، عده دیگری را نیز به دار می‌زند و بدین گونه از دشمنان آل محمد عموما، خواه متقدمین و خواه متأخرین آنها انتقام می‌گیرد.

ولی ما اهل تسنن عقیده داریم خداوند در آخرالزمان مردی از اولاد فاطمه علیهاالسلام را که فعلا وجود ندارد به خلافت می‌رساند. او انتقام آل محمد را از دشمنان خواهد گرفت و زمین را پر از عدل می‌کند، چنان که از ظلم ستمگران پر باشد، و آنها را به بهترین وضع به کیفر اعمالشان می‌رساند. او چنان که در این روایت و سایر روایات رسیده، فرزند یک کنیز و همنام پیغمبر است و هنگامی ظهور می‌کند که پادشاهی از نسل بنی امیه و ابو سفیان به نام «سفیانی» که در روایت صحیح از وی خبر داده‌اند، بر بسیاری از مسلمانان مسلط باشد. امام فاطمی، سفیانی و بنی امیه پیروان او را می‌کشد. در آن وقت عیسی مسیح علیه‌السّلام از آسمان فرود می‌آید، علائم قیامت آشکار می‌گردد، دابةالارض ظاهر می‌شود و تکلیف مردم با انقراض عالم ساقط خواهد شد و در صور دمیده می‌شود و رستخیز مردگان پدید می‌آید چنان که خدا در قرآن مجید فرموده است - . شرح نهج البلاغه 7 : 42 - .

**[ترجمه]

«24»

کا، [الکافی] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَمَّدِیِّ عَنْ أَبِی رَوْحٍ فَرَجِ بْنِ قُرَّةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّ وَ آلِهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَقْصِمْ جَبَّارِی دَهْرٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ تَمْهِیلٍ وَ رَخَاءٍ وَ لَمْ یَجْبُرْ کَسْرَ عَظْمٍ مِنَ الْأُمَمِ إِلَّا بَعْدَ أَزْلٍ وَ بَلَاءٍ أَیُّهَا النَّاسُ فِی دُونِ مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ عَطْبٍ وَ اسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْبٍ مُعْتَبَرٌ وَ مَا کُلُّ ذِی قَلْبٍ بِلَبِیبٍ وَ لَا کُلُّ ذِی سَمْعٍ بِسَمِیعٍ وَ لَا کُلُّ ذِی نَاظِرِ عَیْنٍ بِبَصِیرٍ عِبَادَ اللَّهِ أَحْسِنُوا فِیمَا یُعِینُکُمُ النَّظَرُ فِیهِ ثُمَّ انْظُرُوا إِلَی عَرَصَاتِ مَنْ قَدْ أَقَادَهُ اللَّهُ بِعِلْمِهِ کَانُوا عَلَی سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ أَهْلَ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ ثُمَّ انْظُرُوا بِمَا خَتَمَ اللَّهُ لَهُمْ بَعْدَ النَّظْرَةِ وَ السُّرُورِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهْیِ وَ لِمَنْ صَبَرَ مِنْکُمُ الْعَاقِبَةُ فِی الْجِنَانِ وَ اللَّهِ مُخَلَّدُونَ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ فَیَا عَجَبَا وَ مَا لِی لَا أَعْجَبُ مِنْ خَطَاءِ هَذِهِ الْفِرَقِ عَلَی اخْتِلَافِ حُجَجِهَا فِی دِینِهَا لَا یَقْتَفُونَ أَثَرَ نَبِیٍّ وَ لَا یَعْتَدُّونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ وَ لَا یُؤْمِنُونَ بِغَیْبٍ وَ لَا یَعِفُّونَ عَنْ عَیْبٍ الْمَعْرُوفُ فِیهِمْ مَا عَرَفُوا وَ الْمُنْکَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْکَرُوا وَ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ آخِذٌ مِنْهَا فِیمَا یَرَی بِعُرًی وَثِیقَاتٍ وَ أَسْبَابٍ مُحْکَمَاتٍ فَلَا یَزَالُونَ بِجَوْرٍ وَ لَنْ یَزْدَادُوا إِلَّا خَطَأً لَا یَنَالُونَ تَقَرُّباً وَ لَنْ یَزْدَادُوا إِلَّا بُعْداً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أُنْسُ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَ تَصْدِیقُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ کُلُّ ذَلِکَ وَحْشَةً مِمَّا وَرَّثَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ نُفُوراً مِمَّا أَدَّی إِلَیْهِمْ مِنْ أَخْبَارِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ أَهْلُ حَسَرَاتٍ وَ کُهُوفُ شُبُهَاتٍ وَ أَهْلُ عَشَوَاتٍ وَ ضَلَالَةٍ وَ

رِیبَةٍ مَنْ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ وَ رَأْیِهِ فَهُوَ مَأْمُونٌ عِنْدَ مَنْ یَجْهَلُهُ غَیْرُ الْمُتَّهَمِ عِنْدَ مَنْ لَا یَعْرِفُهُ فَمَا أَشْبَهَ هَؤُلَاءِ بِأَنْعَامٍ قَدْ غَابَ عَنْهَا رِعَاؤُهَا وَ وَا أَسَفَی مِنْ فَعَلَاتِ شِیعَتِنَا مِنْ بَعْدِ قُرْبِ مَوَدَّتِهَا الْیَوْمَ کَیْفَ یَسْتَذِلُّ بَعْدِی بَعْضُهَا بَعْضاً وَ کَیْفَ یَقْتُلُ بَعْضُهَا بَعْضاً الْمُتَشَتِّتَةُ غَداً عَنِ الْأَصْلِ النَّازِلَةُ بِالْفَرْعِ الْمُؤَمِّلَةُ الْفَتْحَ مِنْ غَیْرِ جِهَتِهِ کُلُّ حِزْبٍ مِنْهُمْ آخِذٌ مِنْهُ بِغُصْنٍ أَیْنَمَا مَالَ الْغُصْنُ مَالَ مَعَهُ مَعَ

ص: 122

أَنَّ اللَّهَ وَ لَهُ الْحَمْدُ سَیَجْمَعُ هَؤُلَاءِ لِشَرِّ یَوْمٍ لِبَنِی أُمَیَّةَ کَمَا یَجْمَعُ قَزَعَ الْخَرِیفِ یُؤَلِّفُ اللَّهُ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَجْعَلُهُمْ رُکَاماً کَرُکَامِ السَّحَابِ ثُمَّ یَفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَاباً یَسِیلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ کَسَیْلِ الْجَنَّتَیْنِ سَیْلَ الْعَرِمِ حَیْثُ نَقَبَ عَلَیْهِ فَأْرَةٌ فَلَمْ تَثْبُتْ عَلَیْهِ أَکَمَةٌ وَ لَمْ یَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ طَوْدٍ یُذَعْذِعُهُمُ اللَّهُ فِی بُطُونِ أَوْدِیَةٍ ثُمَّ یَسْلُکُهُمْ یَنابِیعَ فِی الْأَرْضِ یَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْمٍ حُقُوقَ قَوْمٍ وَ یُمَکِّنُ بِهِمْ قَوْماً فِی دِیَارِ قَوْمٍ تَشْرِیداً لِبَنِی أُمَیَّةَ وَ لِکَیْ لَا یَغْتَصِبُوا مَا غَصَبُوا یُضَعْضِعُ اللَّهُ بِهِمْ رُکْناً وَ یَنْقُضُ بِهِمْ طَیَّ الْجَنَادِلِ مِنْ إِرَمَ وَ یَمْلَأُ مِنْهُمْ بُطْنَانَ الزَّیْتُونِ فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَیَکُونَنَّ ذَلِکَ وَ کَأَنِّی أَسْمَعُ صَهِیلَ خَیْلِهِمْ وَ طَمْطَمَةَ رِجَالِهِمْ وَ ایْمُ اللَّهِ لَیَذُوبَنَّ مَا فِی أَیْدِیهِمْ بَعْدَ الْعُلُوِّ وَ التَّمْکِینِ فِی الْبِلَادِ کَمَا تَذُوبُ الْأَلْیَةُ عَلَی النَّارِ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ مَاتَ ضَالًّا وَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یُفْضِی مِنْهُمْ مَنْ دَرَجَ وَ یَتُوبُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی مَنْ تَابَ وَ لَعَلَّ اللَّهَ یَجْمَعُ شِیعَتِی بَعْدَ التَّشَتُّتِ لِشَرِّ یَوْمٍ لِهَؤُلَاءِ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ عَلَی اللَّهِ عَزَّ ذِکْرُهُ الْخِیَرَةُ بَلْ لِلَّهِ الْخِیَرَةُ وَ الْأَمْرُ جَمِیعاً أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْمُنْتَحِلِینَ لِلْإِمَامَةِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهَا کَثِیرٌ وَ لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ مُرِّ الْحَقِّ وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِینِ الْبَاطِلِ لَمْ یَتَشَجَّعْ عَلَیْکُمْ مَنْ لَیْسَ مِثْلَکُمْ وَ لَمْ یَقْوَ مَنْ قَوِیَ عَلَیْکُمْ عَلَی هَضْمِ الطَّاعَةِ وَ إِزْوَائِهَا عَنْ أَهْلِهَا لَکِنْ تِهْتُمْ کَمَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ عَلَی عَهْدِ مُوسَی علیه السلام وَ لَعَمْرِی لَیُضَاعَفَنَّ عَلَیْکُمُ التِّیهُ مِنْ بَعْدِی أَضْعَافَ مَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَ لَعَمْرِی أَنْ لَوْ قَدِ اسْتَکْمَلْتُمْ مِنْ بَعْدِی مُدَّةَ سُلْطَانِ بَنِی أُمَیَّةَ لَقَدِ اجْتَمَعْتُمْ عَلَی سُلْطَانِ الدَّاعِی إِلَی الضَّلَالَةِ وَ أَحْیَیْتُمُ الْبَاطِلَ وَ أَخْلَفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ وَ قَطَعْتُمُ الْأَدْنَی مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ وَ وَصَلْتُمُ الْأَبْعَدَ مِنْ أَبْنَاءِ الْحَرْبِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَعَمْرِی أَنْ لَوْ قَدْ ذَابَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ لَدَنَا التَّمْحِیصُ لِلْجَزَاءِ وَ قَرُبَ الْوَعْدُ وَ انْقَضَتِ الْمُدَّةُ وَ بَدَا لَکُمُ النَّجْمُ ذُو الذَّنَبِ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ وَ لَاحَ لَکُمُ الْقَمَرُ الْمُنِیرُ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ فَرَاجِعُوا التَّوْبَةَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمْ طَالِعَ الْمَشْرِقِ سَلَکَ بِکُمْ مِنْهَاجَ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله فَتَدَاوَیْتُمْ مِنَ الْعَمَی وَ الصَّمَمِ وَ الْبَکَمِ وَ کُفِیتُمْ مَئُونَةَ الطَّلَبِ وَ التَّعَسُّفِ وَ نَبَذْتُمُ الثِّقَلَ الْفَادِحَ

ص: 123

عَنِ الْأَعْنَاقِ وَ لَا یُبَعِّدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ أَبَی وَ ظَلَمَ وَ اعْتَسَفَ وَ أَخَذَ مَا لَیْسَ لَهُ وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]روضه کافی: حضرت صادق علیه‌السّلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه‌السّلام برای مردم خطبه خواند و پس از حمد و ثنای الهی و درود بر حضرت رسالت پناه صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله فرمود: «اما بعد، پروردگار عالم هیچ وقت ستمگری را نابود نکرد، مگر بعد از مدت‌ها که به وی مهلت داد (تا اتمام حجت کند یا ستمگر از عملش توبه کند)، ولی او در توبه کردن سستی به خرج داد،. نیز استخوان هیچ امتی را نشکست، مگر بعد از آنکه آنها را به بلاها مبتلا گردانید. ای مردم! شما نیز پیش از این مبتلا به گرفتاری‌ها بودید و بعد از این نیز مصیبت‌ها خواهید داشت. هر صاحب دلی عاقل نیست؛ هر صاحب گوشی شنوا نیست و هر نگاه‌کننده به چشم ظاهر، بینا نیست. ای بندگان خدا! نسبت به چیزی که تأمل کردن در آن مفید به حال شماست، رغبت نشان دهید. سپس نگاه کنید به وضع کسانی که به شیوه پیروان فرعون می‌رفتند و غرق در ناز و نعمت بودند و در بهترین جاها می‌زیستند و خداوند آنها را به حال خود گذاشت و ببینید که بعد از آن عیش و نوش‌ها و گیر و بندها، به چه سرنوشتی مبتلا گردیدند! عاقبت نیک در بهشت از آن کسی است که سعی در حفظ دین و ایمان خود داشته باشد. به خدا قسم آنها همیشه در بهشت خواهند بود و پایان هر کار به دست خداست .

عجبا! چگونه من از اشتباه این فرقه‌ها که در مسلک و دین خود این همه با هم اختلاف دارند تعجب نکنم که از دستور هیچ پیغمبری پیروی نمی‌کنند، به عمل جانشین پیغمبری هم توجه ندارند، ایمان به غیب و روز جزا نمی‌آورند و از عیب‌جویی مردم چشم نمی‌پوشند. کار خوب در میان آنها چیزی است که خود شناخته و پسندیده‌اند و کار بد، آن است که آنها بد می‌دارند. هر یک از آنان خود را پیشوایی می‌داند و به اعتماد هوای نفس و خیالات فاسده و توسل به زور و قدرت‌های فانی پیوسته و به مردم ستم می‌کنند و جز خطا، چیزی به سرمایه زندگی نمی‌افزایند. هرگز به خدا نزدیک نمی‌شوند و بیش از حد از درگاه الهی دور می‌گردند. یک عده به دسته‌ای دل بندد و جمعی تصدیق جمعی دیگر کنند. اینها همه، ترس از پیروی سفارش پیغمبر درباره ائمه طاهرین و نفرت و بی‌اعتنایی نسبت به اماناتی است که به فرمان الهی به آنها سپرده است.

آنها مردمی حسرت‌مند هستند، دلی پر از شبهه و شک دارند و افرادی سرگردان و گمراهند. کسی که خداوند او را به حال خود بگذارد، البته در نزد کسی که او را نمی‌شناسد تأمین دارد و متهم نیست! چقدر شباهت دارند این عده با چارپایانی که مهترشان غایب شده باشد! افسوس بر کارهایی که شیعیان بعد از من درباره هم معمول می‌دارند، با اینکه امروز با هم نزدیک و دوست هستند! بعضی از آنها موجبات بدبختی دیگری را فراهم می‌آورند و برخی، برخی دیگر را به قتل می‌رسانند. آنها بعد از من از دور امامان به حق پراکنده شوند و به سوی آنها که از حقیقت اسلام دورند می‌روند و از غیر اهلش، آرزوی پیروزی بر دشمن و مشکلات کنند. خداوند آنها را در روز نکبت بنی امیه گرد آورد - چنان که قطعات ابر را در فصل پاییز جمع کند - و نسبت به هم یکدل کند و جمعیت آنها را افزون گرداند.

آنگاه درهای آزادی را به روی آنها بگشاید و چون سیل ارم که موشی سدّ آنها را نقب زد و آبها بهشت زندگی آنان را در زیر گرفت و بلندی‌ها و کوه‌ها نتوانست جلوی آن را بگیرد، آنها نیز سیل‌آسا در روی زمین به حرکت درآیند و در جاهای مناسب قرار گیرند و بدین گونه خداوند به وسیله آنها، حقوق از دست رفته قومی را از قومی دیگر بگیرد (یعنی به وسیله بنی عباس انتقام آل محمد را از بنی امیه بگیرد، هر چند آل محمد صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله باز هم به حق خود نمی‌رسند) و قومی را در اماکن قومی دیگر ساکن گرداند تا بنی امیه (که آل محمد را از محل و موطن خود پراکنده ساختند)، خود نیز آواره و سرگردان شوند و دیگر نتوانند حق دیگران را پایمال کنند. خداوند به وسیله آنها (بنی عباس) ستون دولت بنی امیه را ویران سازد و کاخ‌هایی که (در شام) بنا کردند منهدم کند و کوه و دشت شام، از لشکر آنها (بنی عباس) مملو گردد.

آن گاه درهای آزادی را به روی آنها بگشاید، و چون سیل ارم که موشی سدّ آنها را نقب زد و آب‌ها بهشت زندگی آنان را در زیر گرفت و بلندی‌ها و کوه‌ها نتوانست جلوی آن را بگیرد، آنها نیز سیل‌آسا در روی زمین به حرکت درآیند و در جاهای مناسب قرار گیرند و بدین گونه خداوند به وسیله آنها، حقوق از دست رفته قومی را از قومی دیگر بگیرد (یعنی به وسیله بنی عباس، انتقام آل محمد را از بنی امیه بگیرد، هر چند آل محمد صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله باز هم به حق خود نمی‌رسند) و قومی را در اماکن قومی دیگر ساکن گرداند تا بنی امیه (که آل محمد را از محل و موطن خود پراکنده ساختند) خود نیز آواره و سرگردان شوند و دیگر نتوانند حق دیگران را پایمال کنند. خداوند به وسیله آنها (بنی عباس) ستون دولت بنی امیه را ویران سازد و کاخ‌هایی که (در شام) بنا کردند منهدم کند و کوه و دشت شام از لشکر آنها (بنی عباس) مملو گردد.

سوگند به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، آنچه گفتم واقع خواهد شد. گویا صدای شیهه اسبان و فریاد و همهمه مردان آنها را می‌شنوم! به خدا قسم آنچه در دست (بنی امیه) است (زر و سیم و ثروت و جاه) بعد از آن شکوه و جلال در همه جا آب شود، مانند دنبه گوسفند که روی آتش آب گردد. هر کس از آنها بمیرد، در گمراهی مرده است، مگر اینکه توبه کند و به سوی خدا بازگردد تا خداوند از تقصیر وی بگذرد. امید است خداوند، شیعیان مرا در روز نکبت اینان (بنی امیه یا بنی عباس) از پراکندگی گرد آورد. کسی را نرسد که در برابر ذات الهی تدبیر امور کند، بلکه خیر و ثواب کارها و تدبیر همه امور بسته به اراده و مشیت اوست.

ای مردم! کسانی که بدون حق منصب امامت را به خود می‌بندند، بسیارند. اگر شما به واسطه تلخی حق از آن روی نتابید و خود را خوار نکنید و در نکوهش باطل سستی نشان ندهید، آنها که در شجاعت به پایه شما نمی‌رسند، بر شما دلیر نمی‌شوند، اقویا بر شما مسلط نمی‌گردند و پیروی حق را ترک نمی‌کنند و اهل طاعت را از میان نخواهند برد.

ولی افسوس که (دوباره) مانند بنی اسرائیل در عهد موسی علیه‌السّلام، در کار خود حیران و سرگردان می شوید! سوگند یاد می‌کنم که تحیر شما بعد از من، به مراتب بیش از حیرت و سرگردانی بنی اسرائیل خواهد بود (زیرا بنی اسرائیل چهل سال در بیابان تیه حیران و سرگردان بودند، ولی مسلمانان بعد از غصب حق آل محمد و ظلم نسبت به اهل بیت عصمت، تا ظهور مهدی موعود در امر دین خود حیران می‌مانند). باز هم سوگند یاد می‌کنم که اگر مدت حکومت بنی امیه به سر رسد، شما به دولت باطل دیگری که بعد از آنها خواهد آمد می‌پیوندید، به دور آنها اجتماع می‌کنید و باطل را زنده کرده و حق را پشت سر می‌گذارید! و از کسانی که از همه نزدیک‌تر و در غزوه بدر نخستین جنگ اسلام شرکت داشتند (مقصود خود آن حضرت است که اولین مؤمن به خدا و رسول و قهرمان جنگ بدر بود) جدا گشته و به آنها که در جهاد با پیغمبر علیه شرک و کفر، دورند (یعنی عباس بن عبدالمطلب و اولاد او) می‌پیوندید.

این را بدانید که اگر حشمت آنها (یعنی بنی عباس) نیز به پایان رسد و دولتشان از دست برود، موقع پاداش هر کس نزدیک شود و موعد فرا می‌رسد. ایام دولت باطل سپری گردد و ستاره دنباله‌دار برای شما از سمت مشرق پیدا شود و ماه تابان برای شما طلوع کند. پس چون این علائم پدیدار گردد، به سوی خدا بازگردید، توبه کنید و این را بدانید که اگر از طلوع‌کننده مشرق پیروی کنید، شما را به طریقه پیغمبر اسلام صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله راهنمائی کند، از کوری و کری و گنگی نجات دهد، رنج طلب روزی را از شما برطرف گرداند و این بار گران را از روی دوش شما بردارد. در آن روز کسی از خداوند دور نمی‌شود، مگر آنکه از پذیرش حق سر باز زند و ظلم پیشه سازد و بر مردم سخت گیرد، و آنچه را که مال او نیست، تصاحب کند. « وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»، {و کسانی که ستم کرده‌اند به زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه برخواهند گشت.} - . روضه کافی: 702 -

**[ترجمه]

بیان

الأزل الضیق و الشدة و الخطب الشأن و الأمر و یحتمل أن یکون المراد بما استدبروه ما وقع فی زمن الرسول صلی الله علیه و آله من استیلاء الکفرة أولا و غلبة الحق و أهله ثانیا و بما استقبلوه ما ورد علیهم بعد الرسول صلی الله علیه و آله من أشباهها و نظائرها من استیلاء المنافقین علی أمیر المؤمنین علیه السلام ثم رجوع الدولة إلیه بعد ذلک فإن الحالتین متطابقتان و یحتمل أن یکون المراد بهما شیئا واحدا و إنما یستقبل قبل وروده و یستدبر بعد مضیه و المقصود التفکر فی انقلاب أحوال الدنیا و سرعة زوالها و کثرة الفتن فیها فتدعو

إلی ترکها و الزهد فیها و یحتمل علی بعد أن یکون المراد بما یستقبلونه ما هو أمامهم من أحوال البرزخ و أهوال القیامة و عذاب الآخرة و بما استدبروه ما مضی من أیام عمرهم و ما ظهر لهم مما هو محل للعبرة فیها.

بلبیب أی عاقل بسمیع أی یفهم الحق و یؤثر فیه ببصیر أی یبصر الحق و یعتبر بما یری و ینتفع بما یشاهد فیما یعنیکم أی یهمکم و ینفعکم و فی بعض النسخ یغنیکم و النظر فیه الظاهر أنه بدل اشتمال لقوله فیما یعنیکم و یحتمل أن یکون فاعلا لقوله یعنیکم بتقدیر النظر قبل الظرف أیضا.

من قد أقاده الله یقال أقاده خیلا أی أعطاه لیقودها و لعل المعنی من مکنه الله من الملک بأن خلی بینه و بین اختیاره و لم یمسک یده عما أراده بعلمه أی بما یقتضیه علمه و حکمته من عدم إجبارهم علی الطاعات و یحتمل أن یکون من القود و القصاص و یؤیده أن فی بعض النسخ بعمله فالضمیر راجع إلی الموصول علی سنة أی طریقة و حالة مشبهة و مأخوذة من آل فرعون من الظلم و الکفر و الطغیان أو من الرفاهیة و النعمة کما قال أهل جنات فعلی الأول حال و علی الثانی بدل من قوله علی سنة أو عطف بیان له بما ختم الله الباء بمعنی فی أو إلی أو زائدة و النضرة الحسن و الرونق

ص: 124

و قوله علیه السلام مخلدون خبر لمبتدإ محذوف و الجملة مبینة و مؤکدة للسابقة أی هم و الله مخلدون فی الجنان وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ أی مرجعها إلی حکمه کما قیل أو عاقبة الملک و الدولة و العز لله و لمن طلب رضاه کما هو الأنسب بالمقام فیا عجبا بغیر تنوین و أصله یا عجبی ثم قلبوا الیاء ألفا فإن وقفت قلت یا عجباه أی یا عجبی أقبل هذا أوانک أو بالتنوین أی یا قوم اعجبوا عجبا أو أعجب عجبا و الأول أشهر و أظهر فی دینها الظرف متعلق بالاختلاف أو بالخطاء أو بهما علی التنازع بغیب أی بأمر غائب عن الحس مما أخبر به النبی صلی الله علیه و آله من الجنة و النار و غیرهما و لا یعفون بکسر العین و تشدید الفاء من العفة و الکف أو بسکون العین و تخفیف الفاء من العفو أی عن عیوب الناس.

المعروف إلخ أی المعروف و الخیر عندهم ما یعدونه معروفا و یستحسنونه بعقولهم الناقصة و إن کان منکرا فی نفس الأمر أو المعنی أن المعروف و المنکر تابعان لإرادتهم و میول طبائعهم و شهواتهم فما اشتهته أنفسهم و إن أنکرته الشریعة فهو المعروف عندهم بعری وثیقات أی یظنون أنهم تمسکوا بدلائل و براهین فیما یدعون من الأمور الباطلة.

و أسباب محکمات أی یزعمون أنهم تعلقوا بوسائل محکمة فیمن یتوسلون بهم من أئمة الجور أنس بعضهم علی الفعل أو المصدر و الثانی أظهر وحشة أی یفعلون کل ذلک لوحشتهم و نفورهم عن العلوم التی ورثها النبی صلی الله علیه و آله أهل بیته أهل حسرات بعد الموت و فی القیامة و فی النار و کهوف شبهات أی تأوی إلیهم الشبهات لأنهم یقبلون إلیها و یفتتنون بها و فی بعض النسخ و کفر و شبهات فیکونان معطوفین علی حسرات.

و قال الجوهری العشوة أن یرکب أمرا علی غیر بیان و یقال أخذت علیهم بالعشوة أی بالسواد من اللیل فهو مأمون خبر للموصول و المعنی أن حسن ظن الناس و العوام بهم إنما هو لجهلهم بضلالتهم و جهالتهم و یحتمل أن یکون المراد بالموصول أئمة من قد ذمهم سابقا لا أنفسهم من فعلات شیعتی أی من یتبعنی الیوم

ص: 125

ظاهرا و الیوم ظرف للقرب المتشتتة أی هم الذین یتفرقون عن أئمة الحق و لا ینصرونهم و یتعلقون بالفروع التی لا ینفع التعلق بها بدون التشبث بالأصل کاتباعهم المختار و أبا مسلم و زیدا و أضرابهم بعد تفرقهم عن الْقَائِمُ علیهم السلام من غیر جهته أی من غیر الجهة التی یرجی منها الفتح أو من غیر الجهة التی أمروا بالاستفتاح منها فإن خروجهم بغیر إذن الإمام کان معصیة.

لشر یوم إشارة إلی اجتماعهم علی أبی مسلم لدفع بنی أمیة و قد فعلوا لکن سلطوا علی أئمة الحق من هو شر منهم و قال الجزری و فی حدیث علی فیجتمعون إلیه کما یجتمع قزع الخریف أی قطع السحاب المتفرقة و إنما خص الخریف لأنه أول الشتاء و السحاب یکون فیه متفرقا غیر متراکم و لا مطبق ثم یجتمع بعضه إلی بعض بعد ذلک و قال الرکام السحاب المتراکم بعضه فوق بعض.

**[ترجمه]«ازل» به معنای ضیق و شدت است و «خطب»، همان شأن و امر است. منظور از «ما استدبروه» همان چیزی است که در زمان رسول اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله از نظر چیرگی کفار در مرحله اول و غلبه حق و اهل آن در مرحله دوم روی داد. منظور از «ما استقبلوه» همان چیزی است که بعد از رسول خدا صلی‌اللَّه‌علیه‌و‌آله از نظر اشباه و نظایر آن، مثل چیرگی منافقان بر امیر مؤمنان علیه‌السّلام و سپس رجوع دولت به ایشان پس از آن روی داد، زیرا این دو حالت مطابق هم هستند و محتمل است مراد از آن دو، یک چیز باشد و قبل از ورود امری، آن را استقبال و پس از رفتنش، آن را استدبار می‌کنند. مقصود تفکر در دگرگونی احوال دنیا و سرعت زوال آن و کثرت فتنه‌ها در آن باشد که آدمی را دعوت به ترک دنیا و زهد در آن می‌کند. همچنین احتمال ضعیفی هم دارد که مراد از «ما یستقبلونه»، احوال برزخ و ترس‌های قیامت و عذاب آخرت باشد و مراد از «ما استدبروه»، ایام سپری شده عمر آنها باشد و آنچه از امور قابل عبرت‌گیری، بر آدمی ظاهر شده است.

«لبیب» به معنای عاقل و «سمیع»، یعنی حق فهم و مؤثر در حق. «بصیر» یعنی کسی که حق را دیده و از آنچه دیده عبرت می‌گیرد و از آنچه مشاهده می‌کند، نفع می‌برد. «فیما یعنیکم» یعنی امری که برایتان مهم است و به شما نفع می‌رساند و در بعضی نسخه‌ها «یغنیکم» دارد و اشکال آن این است که ظاهرا بدل اشتمال عبارت «فیما یعنیکم» باشد و ممکن است فاعل عبارت یعنیکم باشد با تقدیر کلمه نظر قبل از ظرف.

اینکه حضرت فرمود: «من قد اقاده الله»، از ریشه «اقاده خیلاً» است که یعنی اسب‌ها را به او داد تا آنها را ببرد و شاید معنایش آن باشد که خدا به او ملک عطا کرد. به این صورت که بین او و اختیارش را خالی گذاشت و دست او را از مرادش کوتاه نکرد. اینکه حضرت فرمود: «بعلمه» یعنی به مقتضای علم و حکمتش که آنها را بر عبادات اجبار نکرد و ممکن است از ریشه «قود و قصاص» باشد و مؤید این احتمال، این است که در بعضی نسخه‌ها «بعمله» دارد، پس ضمیر به موصول باز می‌گردد. «علی سنة» یعنی بر طریقت و حالتی شبیه و گرفته شده از آل فرعون که عبارت باشد از ظلم و کفر و طغیان یا از جهت رفاه و نعمت، کما اینکه فرمود: «اهل جنات». پس بنا بر احتمال اول، حال است و بنا بر احتمال دوم، بدل عبارت «علی سنة» یا عطف بیان آن است. در عبارت «بما ختم الله»، باء به معنای فی یا الی و یا زائده است و «نضرة» همان حسن و رونق است. عبارت «مخلدون» خبر برای مبتدای محذوف است و جمله مبین و مؤکّد جمله سابق است و معنای آن این است که آنان به خدا قسم در بهشت جاودانه‌اند. معنای عبارت «ولله عاقبة الامور» یعنی مرجع عاقبت امور به حکم خداست- چنانچه گفته شده- یا عاقبت ملک و دولت و عزت برای خدا و کسی است که طالب رضای خدا باشد که این احتمال با مقام مناسب‌تر است. عبارت «فیا عجبا» بدون تنوین است و اصل آن «یا عجبی» است، سپس یاء را قلب به الف کردند. در صورت وقف باید گفت «یا عجباه»، یعنی یا عجبی آیا قبل از این موعد توست؟ یا با تنوین یعنی «ای قوم تعجب زیادی کنید» یا «من تعجب می‌کنم» و اولین صورت، مشهور‌تر و ظاهرتر است. عبارت «فی دینها» ظرف متعلق به اختلاف است یا به خطاء یا بنا بر باب تنازع به هر دو. کلمه «بغیب» یعنی به امری که محسوس نیست از اموری که پیامبر خدا به آن خبر داده، مثل بهشت و دوزخ و غیر آن دو. عبارت «و لایعفون» با کسره عین و تشدید فاء، از عفت به معنای بازداری نفس مشتق شده، یا با سکون عین و تخفیف فاء، از عفو و چشم پوشی از عیوب مردم اشتقاق یابد.

عبارت «المعروف تا آخر»، یعنی معروف و خیر در نزد آنها، چیزی است که آن را خوب می‌دانند و با عقل‌های ناقص خود آن را نیکو می‌شمرند، اگر چه در واقع بد باشد. یا بدین معنی است که معروف و منکر، تابع اراده آنها و خواسته طبع آنها و شهواتشان است؛ پس آنچه نفس‌ها می‌طلبند، اگرچه شریعت آن را بد بداند، نزد آنان معروف است. عبارت «بعری وثیقات»، یعنی می‌پندارند که در امور باطل مورد ادعایشان به دلایل و براهین تمسک کرده اند.

عبارت «و اسباب محکمات» یعنی می‌پندارند که به دستاویزهای محکمی در ضمن توسل به امامان جور چنگ زده‌اند. عبارت «انس بهم» به دو صورت فعل و مصدر قابل معنا کردن است که دومی اظهر است. کلمه «وحشة» یعنی تمام این افعال را در اثر وحشت و نفرتشان از علومی که پیامبر خدا و اهل بیت علیهم‌السّلام آن را به ارث گذاشته انجام می‌دهند. عبارت «اهل حسرات» یعنی بعد از مرگ و در قیامت و در آتش، حسرت می‌خورند. عبارت «کهوف شبهات» یعنی شبهات به آنها پناه می‌برند، چرا که آنها به شبهات روی آورده و به آنها مفتون می‌شوند و در بعضی از نسخ عبارت «کفر و شبهات» آمده که در این صورت، این دو کلمه عطف حسرات می‌شوند.

و جوهری می‌گوید: «عشوة» عبارت است از اینکه مشغول امری شود، بدون تبیین جهت آن و گفته می‌شود: «اخذت علیهم بالعشوة»، یعنی در دل تاریکی شب. عبارت «فهو مأمون» خبر موصول است و معنا این می‌شود که حسن ظن مردم و عوام به آنها، به سبب جهلشان به گمراهی و نادانی آنهاست و ممکن است مراد از موصول امامان، کسانی باشد که قبلا آنها را مذمت فرمود، نه خود آنها. عبارت «من فعلات شیعتی» یعنی کسی که امروز مرا به حسب ظاهر تبعیت می‌کند و کلمه «الیوم»، ظرف برای «قرب» است و کلمه «متشتتة»، یعنی آنان کسانی هستند که از امامان بر حق جدا شده و آنان را یاری نمی‌کنند و به فروعی در می‌آویزند که تعلق به آن بدون چنگ زدن به اصل سودی ندارد، مثل تبعیت آنها از مختار و ابو مسلم و زید و مانند آنها پس از جدا شدن از امامان علیهم السّلام. عبارت «من غیر جهته» یعنی بدون رعایت جهتی که امیدی به گشایش از آن باشد یا بدون رعایت جهتی که مأمور به گشایش از آن هستند، زیرا خروجشان بدون اذن امام، معصیت است.

عبارت «لشرّ یوم» اشاره به اجتماع آنها بر ابو مسلم برای دفع بنی امیه است که این کار را کردند، ولی بدتر از بنی امیه را بر امامان حق مسلط کردند و جزری می‌گوید: در حدیث علی علیه‌السّلام آمده است که اصحاب مهدی علیه‌السّلام گرد او جمع می‌شوند، همان طور که ابرهای پاییزی جمع می‌شوند، یعنی قطعه‌های ابرهای پراکنده جمع می‌شوند و دلیل تخصیص به ابرهای پاییزی، آن است که پاییز اول زمستان است و برخی ابرها متفرق و غیر متراکمند و بعد از آن جمع می‌شوند، و جزری می‌گوید: منظور از «رکام»، ابرهایی است که برخی روی برخی دیگر متراکم می‌شوند.

**[ترجمه]

أقول

نسبة الجمع إلیه تعالی مجاز لعدم منعهم عنه و تمکینهم من أسبابه و ترکهم و اختیارهم ثم یفتح لهم فتح الأبواب کنایة عما هیئ لهم من أسبابهم و إصابة تدبیراتهم و اجتماعهم و عدم تخاذلهم.

و المستثار موضع ثورانهم و هیجانهم ثم شبه علیه السلام تسلیط هذا الجیش علیهم بسوء أعمالهم بما سلط الله علی أهل سبإ بعد إتمام النعمة علیهم لکفرانهم و إنما سمی ذلک بسیل العرم لصعوبته أی سیل الأمر العرم أی الصعب أو المراد بالعرم المطر الشدید أو الجرذ أضاف إلیه لأنه نقب علیهم سدا ضربت لهم بلقیس و قیل اسم لذلک السد و قد مرت القصة فی کتاب النبوة.

و الضمیر فی علیه إما راجع إلی سیل فعلی تعلیلیة أو إلی العرم إذا فسر بالسد و فی بعض النسخ بعث و فی بعضها نقب بالنون و القاف و الباء الموحدة فقوله فأرة مرفوع بالفاعلیة و فی النهج کسیل الجنتین حیث لم تسلم علیه قارة و لم تثبت له أکمة و القارة الجبل الصغیر و الأکمة هی الموضع الذی یکون أشد ارتفاعا مما حوله و هو غلیظ لا یبلغ أن یکون حجرا و الحاصل بیان شدة السیل المشبه به بأنه أحاط بالجبال و ذهب بالتلال و لم یمنعه شی‌ء و السنن الطریق

ص: 126

و الرص التصاق الأجزاء بعضها ببعض و الطود الجبل أی لم یرد طریقه طود مرصوص.

و لما بین علیه السلام شدة المشبه به أخذ فی بیان شدة المشبه فقال یذعذعهم الله أی یفرقهم فی السبل متوجهین إلی البلاد ثم یسلکهم یَنابِیعَ فِی الْأَرْضِ من ألفاظ القرآن أی کما أن الله تعالی ینزل الماء من السماء فیسکن فی أعماق الأرض ثم یظهره ینابیع إلی ظاهرها کذلک هؤلاء یفرقهم الله فی بطون الأودیة و غوامض الأغوار ثم یظهرهم بعد الاختفاء کذا ذکره ابن أبی الحدید و الأظهر عندی أنه بیان لاستیلائهم علی البلاد و تفرقهم فیها و تیسر أعوانهم من سائر الفرق فکما أن میاه الأنهار و وفورها توجب وفور میاه العیون و الآبار فکذلک یظهر أثر هؤلاء فی کل البلاد و تکثر أعوانهم فی جمیع الأقطار و کل ذلک ترشیح لما سبق من التشبیه یأخذ بهم من قوم أی بنی أمیة حقوق قوم أی أهل البیت علیهم السلام للانتقام من أعدائهم و إن لم یصل الحق إلیهم و یمکن من قوم أی بنی العباس لدیار قوم أی بنی أمیة و فی بعض النسخ و یمکن بهم قوما فی دیار قوم و فی النهج و یمکن لقوم فی دیار

قوم و المال فی الکل واحد تشریدا لبنی أمیة التشرید التفریق و الطرد و الاغتصاب الغصب و لعل المعنی أن الغرض من استیلاء هؤلاء لیس إلا تفریق بنی أمیة و دفع ظلمهم.

و قال الفیروزآبادی ضعضعه هدمه حتی الأرض و الجنادل جمع جندل و هو ما یقله الرجل من الحجارة أی یهدم الله بهم رکنا وثیقا هو أساس دولة بنی أمیة و ینقض بهم الأبنیة التی طویت و بنیت بالجنادل و الأحجار من بلاد إرم و هی دمشق و الشام إذ کان مستقر ملکهم فی أکثر زمانهم تلک البلاد لا سیما فی زمانه صلوات إلیه علیه.

و قال الجزری فیه ینادی مناد من بطنان العرش أی من وسطه و قیل من أصله و قیل البطنان جمع بطن و هو الغامض من الأرض یرید من دواخل العرش.

و قال الفیروزآبادی الزیتون مسجد دمشق أو جبال الشام و بلد بالصین

ص: 127

و المعنی أن الله یملأ منهم وسط مسجد دمشق أو دواخل جبال الشام و الغرض بیان استیلاء هؤلاء القوم علی بنی أمیة فی وسط دیارهم و الظفر علیهم فی محل استقرارهم و أنه لا ینفعهم بناء و لا حصن فی التحرز عنهم.

و طمطمة رجالهم الطمطمة اللغة العجمیة و رجل طمطمی فی لسانه عجمة و أشار علیه السلام بذلک إلی أن أکثر عسکرهم من العجم لأن عسکر أبی مسلم کان من خراسان و ایم الله لیذوبن الظاهر أن هذا أیضا من تتمة بیان انقراض ملک بنی أمیة و سرعة زواله و یحتمل أن یکون إشارة إلی انقراض هؤلاء الغالبین من بنی العباس و إلی الله عز و جل یقضی من القضاء بمعنی المحاکمة أو الإنهاء و الإیصال کما فی قوله تعالی وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ ذلِکَ الْأَمْرَ و فی بعض النسخ یفضی بالفاء أی یوصل و درج الرجل أی مشی و درج أیضا بمعنی مات و یقال درج القوم أی انقرضوا و الظاهر أن المراد به هنا الموت أی من مات مات ضالا و أمره إلی الله یعذبه کیف یشاء و یحتمل أن یکون بمعنی المشی أی من بقی منهم فعاقبته الفناء و الله یقضی فیه بعلمه و لعل الله یجمع إشارة إلی زمن القائم علیه السلام.

و لیس لأحد علی الله عز ذکره الخیرة أی لیس لأحد من الخلق أن یشیر بأمر علی الله أن هذا خیر ینبغی أن تفعله بل له أن یختار من الأمور ما یشاء بعلمه و له الأمر یأمر بما یشاء فی جمیع الأشیاء عن مر الحق أی الحق الذی هو مر أو خالص الحق فإنه مر و اتباعه صعب و فی النهج عن نصر الحق و الهضم الکسر و زوی الشی‌ء عنه أی صرفه و نحاه و لم أطلع علی الإزواء فیما عندی من کتب اللغة و کفی بالخطبة شاهدا علی أنه ورد بهذا المعنی.

کما تاهت بنو إسرائیل أی خارج المصر أربعین سنة لیس لهم مخرج بسبب عصیانهم و ترکهم الجهاد فکذا أصحابه صلوات الله علیه تحیروا فی أدیانهم و أعمالهم لما لم ینصروه و لم یعینوه علی عدوه

کَمَا رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَتَرْکَبُنَّ سَنَنَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ وَ الْقُذَّةِ بِالْقُذَّةِ حَتَّی لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ.

ص: 128

أضعاف ما تاهت یحتمل أن یکون المراد بالمشبه به هنا تحیر قوم موسی بعده فی دینهم و یحتمل أن یکون المراد التحیر السابق و علی التقدیرین إما المراد المضاعفة بحسب الشدة و کثرة الحیرة أو بحسب الزمان فإن حیرتهم کان إلی أربعین سنة و هذه الأمة إلی الآن متحیرون تائهون فی أدیانهم و أحکامهم الداعی إلی الضلالة أی الداعی إلی بنی العباس و قطعتم الأدنی من أهل بدر أی الأدنین إلی النبی صلی الله علیه و آله نسبا الناصرین له فی غزوة بدر و هی أعز غزوات الإسلام یعنی نفسه و أولاده صلوات الله علیهم و وصلتم الأبعد أی أولاد العباس فإنهم کانوا أبعد نسبا من أهل البیت علیهم السلام و کان جدهم عباس ممن حارب الرسول صلی الله علیه و آله فی غزوة بدر حتی أسر ما فی أیدیهم أی ملک بنی العباس لدنا التمحیص للجزاء أی قرب قیام القائم و التمحیص الابتلاء و الاختبار أی یبتلی الناس و یمتحنون بقیامه علیه السلام لیخزی الکافرین و یعذبهم فی الدنیا قبل نزول عذاب الآخرة بهم و یمکن أن یکون المراد تمحیص جمیع الخلق لجزائهم فی الآخرة إن خیرا فخیرا و إن شرا فشرا و قرب الوعد أی وعد الفرج و انقضت المدة أی قرب انقضاء دولة أهل الباطل.

و بدا لکم النجم هذا من علامات ظهور القائم علیه السلام کما سیأتی و قیل إنه إشارة إلی ما ظهر فی سنة تسع و ثلاثین و ثمانمائة هجریة و الشمس فی أوائل المیزان بقرب الإکلیل الشمالی کانت تطلع و تغیب معه لا تفارقه ثم بعد مدة ظهر أن لها حرکة خاصة بطیئة فیما بین المغرب و الشمال و کان یصغر جرمها و یضعف ضوؤها بالتدریج حتی انمحت بعد ثمانیة أشهر تقریبا و قد بعدت عن الإکلیل فی الجهة المذکورة قدر رمح لکن قوله علیه السلام من قبل المشرق یأبی عنه إلا بتکلف و قد ظهر فی زماننا فی سنة خمس و سبعین و ألف ذو ذؤابة ما بین القبلة و المشرق و کان له طلوع و غروب و کانت له حرکة خاصة سریعة عجیبة علی التوالی لکن لا علی نسق و نظام معلوم ثم غاب بعد شهرین تقریبا کان یظهر أول اللیل من جانب المشرق و قد ضعف حتی انمحی بعد شهر تقریبا و تطبیقه علی هذا یحتاج إلی تکلفین کما

ص: 129

لا یخفی و لاح لکم القمر المنیر الظاهر أنه استعارة للقائم علیه السلام و یؤیده ما مر بسند آخر و أشرق لکم قمرکم و یحتمل أن یکون من علامات قیامه علیه السلام ظهور قمر آخر أو شی‌ء شبیه بالقمر.

إن اتبعتم طالع المشرق أی القائم علیه السلام و ذکر المشرق إما لترشیح الاستعارة السابقة أو لأن ظهوره علیه السلام من مکة و هی شرقیة بالنسبة إلی المدینة أو لأن اجتماع العساکر علیه و توجهه علیه السلام إلی فتح البلاد إنما یکون من الکوفة و هی شرقیة بالنسبة إلی الحرمین و کونه إشارة إلی السلطان إسماعیل أنار الله برهانه بعید و التعسف أی لا تحتاجون فی زمانه علیه السلام إلی طلب الرزق و الظلم علی الناس لأخذ أموالهم و نبذتم الثقل الفادح أی الدیون المثقلة و مظالم العباد أو إطاعة أهل الجور و ظلمهم و لا یبعد الله أی فی ذلک الزمان أو مطلقا إلا من أبی أی عن طاعته علیه السلام أو طاعة الله و ظلم أی نفسه أو الناس و اعتسف أی مال عن طریق الحق أو ظلم غیره.

**[ترجمه]نسبت جمع دادن به خدای متعال مجاز است؛ زیرا خود آنان منعی از جمع شدن نداشته و نسبت به اسباب آن تمکین کرده‌اند و جمع نشدن را ترک و جمع شدن را اختیار کرده‌اند. در عبارت «ثم یفتح لهم فتح ابواب»، کنایه از اسبابی است که برای آنان مهیا شده و همچنین صحت تدابیر آنان و اجتماع و عدم خذلان آنهاست.

کلمه «المستثار» به معنای جایگاه انقلاب و هیجان آنهاست. سپس حضرت علیه‌السّلام تسلط این سپاه بر آنان را به سبب اعمال بدشان، به تسلط بر اهل سبأ تشبیه فرموده که بعد از اتمام نعمت بر آنان و کفران نعمت، مورد تسلط واقع شدند. وجه تسمیه آن به سیل عرم، به خاطر سختی آن سیل بود، یعنی سیلی که امری سخت داشت یا شاید مراد از عرم، باران سخت و یا موش بزرگی بود و سیل به آن نسبت داده شده، زیرا آن موش سدی که بلقیس بر آب زده بود را سوراخ کرده و گفته شده: عرم نام آن سد است و جریانش در کتاب النبوة گذشت و ضمیر در علیه یا به سیل راجع است که در نتیجه علی تعلیلیه می‌شود و یا به عرم راجع است، در صورتی که عرم نام آن سد باشد. و در بعضی نسخه‌ها «بعث» و در بعضی دیگر «نقب» با نون و قاف و باء آمده. پس کلمه «فأره» مرفوع است به خاطر فاعل بودن و در نهج البلاغه این عبارت آمده: «مانند سیل دو بهشت اهل سبأ که هیچ خشکی در برابر آن تاب نیاورد و هیچ موضع بلندی در برابر آن ثابت نماند» و «قاره»، کوه کوچک و «اکمه» موضع بلندی را گویند که از اطراف خود مرتفع‌تر است و مکان سختی است که نمی‌تواند از سنگ باشد و حاصل، بیان شدت سیلی است که به آن تشبیه شده که کوه‌ها و تل‌ها را گرفته و چیزی مانع آن نشده است. منظور از «سنن» طریق است و کلمه «رصّ» به معنای چسبیدن بعضی از اجزا به بعضی دیگر است و «طود» به معنای کوه است و معنای عبارت این است که هیچ کوه محکمی از راه آن عبور نکرده است.

وقتی حضرت علیه‌السّلام شدت مشبه به را بیان فرمود، شروع به بیان شدت مشبّه کرده و فرمود: «یذعذعهم الله» یعنی خداوند آنها را در راه‌ها جدا می‌سازد تا به سمت شهر‌ها بروند و عبارت «ثم یسلکهم ینابیع الارض» از الفاظ قرآن است و یعنی همان طور که خدای تعالی از آسمان باران می‌فرستد، پس باران در اعماق زمین ساکن می‌شود و سپس به صورت چشمه به ظاهر زمین می‌آید، همین گونه خداوند اینها را در دل دره‌ها جدا می‌سازد و در مشکلات غور می‌دهد و سپس بعد از پنهانی، آن‌ها را آشکار می‌سازد. ابن ابی الحدید چنین گفته، ولی نزد من ظاهرتر این است که گفته شود این تشبیه بیان چیرگی آنها بر سرزمین‌ها و تفرق آنها از آنجاست و اینکه یاران آنها از سایر فرقه‌ها می‌آیند. پس همان طور که آب‌های رودها و کثرت آن موجب زیادی آب‌های چشمه‌ها و چاه‌ها می‌شود، همین گونه اثر آنها در همه شهر‌ها ظاهر می‌شود و یاران آنها در همه نقاط عالم زیاد می‌شوند و همه اینها آماده سازی برای تشبیه سابق است. در عبارت «یأخذ بهم من قوم» منظور بنی امیه است و عبارت «حقوق قوم»، منظور اهل بیت علیهم‌السّلام است برای انتقام از دشمنانشان و اگر چه حق به آنان نرسد. همچنین در عبارت «یمکن من قوم» منظور بنی العباس است و در «لدیار قوم»، منظور بنی امیه است و در بعضی نسخه‌ها آمده که و او آنها را در خانه‌های قومی نسبت به آنان قدرت می‌دهد و در نهج البلاغه آمده است «گروهی را در خانه گروهی قدرت می‌دهد» و نتیجه در همه این نسخ یکسان است. عبارت «تشریدا لبنی امیة» منظور از تشرید، تفریق و طرد است و «اغتصاب» به معنای غصب است و و شاید معنا این باشد که غرض از چیرگی اینان، چیزی جز پراکنده کردن بنی امیه و دفع ظلم آنان باشد.

فیروزآبادی گفته: عبارت «ضعضعه» یعنی آن را نابود کرد، حتی زمین را و «جنادل» جمع جندل است که عبارت است از سنگ‌هایی که کسی جمع می‌کند و معنا این می‌شود که خدا به سبب آنان، رکن استواری را از بین می‌برد که اساس دولت بنی امیه باشد و به سبب آنان، بناهایی را که با سنگ‌های ریز و درشت بلاد ارم که همان دمشق و شام است ساخته پرداخته شده، فرو می‌ریزد، زیرا محل استقرار حکومت آنان در اکثر زمان‌هایشان، در همان سرزمین‌ها بوده، مخصوصا در زمان حضرت امیر علیه‌السّلام.

و جزری می‌گوید: در آن «منادی از دل عرش ندا می‌دهد»، یعنی از وسط عرش و گفته شده از ریشه عرش و گفته شده که «بطنان» جمع بطن است که قسمت‌های پیچیده زمین است که از داخل عرش اراده رفتن می‌کند.

فیروزآبادی گفته: «زیتون» مسجد دمشق یا کوه‌های شام و شهری در چین است و معنا این است که خدا وسط مسجد دمشق یا میان کوه‌های شام را از آنان پر می‌کند و مقصود، بیان استیلای این قوم بر بنی امیه در وسط خانه‌های آنان و پیروزی بر آنان در محل استقرارشان است و اینکه هیچ بنا و قلعه‌ای آنان را در دوری از آن قوم سودی نمی‌بخشد .

کلمه «طمطمة رجالهم»، طمطمه لغتی عجمی است و مرد طمطمی کسی است که در زبانش گنگی باشد و حضرت علیه‌السّلام به این امر اشاره دارند که اکثر لشکریانشان از عجم هستند، زیرا لشکر ابو مسلم از خراسان بود. عبارت «و ایم الله لیذوبن» ظاهر این است که این نیز از تتمه بیان انقراض بنی امیه و سرعت زوال آن باشد و ممکن است اشاره به انقراض غلبه کنندگان از بنی العباس باشد. عبارت «الی الله عزوجل یقضی» از قضاء به معنای محاکمه و نهایت دادن و رساندن است، کما اینکه در آیه «و قضینا الیه ذلک الامر» - . حجر / 66 - ، {و او را از این امر آگاه کردیم} آمده و در بعضی نسخه‌ها «یفضی» با فاء آمده، یعنی منجر می‌شود. عبارت «درج الرجل» یعنی راه رفت و «درج» به معنای مات نیز استعمال شده و وقتی گفته می‌شود «درج القوم»، به معنای «انقرضوا» است و ظاهر این است که مراد از آن در اینجا موت است، یعنی به معنای مات است، یعنی هر کس بمیرد مرده، در حالی که گمراه است و امر او با خداست و هر طور بخواهد او را عذاب می‌کند و ممکن است به معنای «مشی» باشد، یعنی هر کس که باقی مانده باشد، عاقبتش نیستی است و خدا با علمش درباره او حکم می‌کند. عبارت «لعل الله یجمع» اشاره به زمان قائم علیه‌السّلام دارد و عبارت «لیس لاحد علی الله عز ذکره الخیرة»، یعنی احدی از مخلوقات حق ندارد به امری اشاره کرده و بگوید: «این خیر است و شایسته است خدا آن را انجام دهد»، بلکه خداست که می‌تواند با علمش آنچه را می‌خواهد از امور اختیار کند و خداست که می‌تواند در جمیع امور، به آنچه بخواهد امر کند. عبارت «عن مرّ الحق» یعنی حقی که خالص است و چنین حقی تلخ است و پیروی از آن دشوار است. و در نهج البلاغه آمده «عن نصر الحق.» کلمه «هضم» به معنای شکستن است و عبارت «زوی الشیء عنه»، یعنی او را منصرف و دور ساخت. بر معنای کلمه «ازواء» در کتب لغتی که در دسترس داشتم اطلاع نیافتم و خود شهادت همین خطبه کافی است که ازواء به همین معنی آمده است.

عبارت «کما تاهت به بنو اسرائیل» یعنی خارج از مصر چهل سال سرگردان شدند و به سبب معصیت خود و ترک جهادشان راه فراری نداشتند، به همین نحو اصحاب حضرت علیه‌السّلام در دین و عمل خود متحیر می‌شوند، وقتی حضرتش را بر دشمنش یاری نکنند، همان طور که از پیامبر اسلام روایت شده که فرمود: «شما نیز مثل سنن امم سابقه را دقیقا تجربه می‌کنید، حتی اگر آنها داخل سوراخ سوسماری شده باشند، شما نیز داخل خواهید شد.»

عبارت «اضعاف ما تاهت» ممکن است منظور از مشبّه به در اینجا، تحیر امت موسی علیه‌السّلام بعد از حضرت در دینشان باشد و ممکن است مراد تحیر قبلی باشد و بنابر هر دو تقدیر، یا مراد دوچندانی به حسب شدت و کثرت حیرت است یا به حسب زمان است، زیرا حیرت آنها تا چهل سال بود و این امت تا اکنون در دین و احکام خود متحیر و سرگردانند. عبارت «الداعی الی الضلالة»، یعنی دعوت کننده به بنی عباس و عبارت «و قطعتم الادنی من اهل بدر» یعنی انسان‌های نزدیک به پیامبر اسلام که یاری کنندگان او را در غزوه بدر، به این کلمه انتساب دادند که عزتمندترین غزوات اسلام بود و منظور خود حضرت و اولاد ایشان است. عبارت «و وصلتم الابعد» مقصود اولاد عباس است که از حیث نسب از اهل بیت علیهم‌السّلام دورتر بودند و جدشان عباس با پیامبر اسلام در غزوه بدر جنگیده و اسیر شده بود. عبارت «ما فی ایدیهم» یعنی حکومت یا دارایی بنی عباس و عبارت «لدنا التمحیص للجزاء» یعنی نزدیک قیام قائم و «تمحیص» آزمایش است؛ یعنی مردم با قیام حضرت علیه‌السّلام، امتحان می‌شوند تا کافران خوار شده و در دنیا آنان را عذاب کند، قبل از آنکه عذاب آخرت بر آنان نازل شود، که اگر خیر باشند که خیر و اگر شر باشند شر جزای آنان است. عبارت «قرب الوعد» یعنی وعده فرج و عبارت «انقضت المدة» یعنی انقضای دولت باطل نزدیک شد .

عبارت «بدا لکم نجم» یعنی ستاره دنباله‌دار که از سمت مشرق پیدا می‌شود، از علامات ظهور امام زمان علیه‌السّلام است، چنان که خواهد آمد و گفته شده که اشاره است به آنچه در سال 839 قمری رخ داد و خورشید در اوائل ماه میزان، نزدیک اکلیل شمالی با آن طلوع و غروب می‌کرد و از آن جدا نمی‌شد. سپس بعد از مدتی معلوم شد که خورشید حرکت مخصوص و کندی در مابین مغرب و شمال دارد و جرم آن کوچک می‌شد و به تدریج نور آن ضعیف می‌گشت، تا اینکه تقریبا بعد از هجده ماه محو شد و در جهت یاد شده به قدر یک نیزه از اکلیل دور شده بود، ولی عبارت «من قبل المشرق» این امر را نمی‌رساند، مگر با ارتکاب تکلف در کلام و در زمان ما. در سال 1075 یک شیء برجسته در جهت بین قبله و مشرق آشکار شد که طلوع و غروب داشت و حرکت خاص عجیب و سریع و پشت سر همی داشت، منتها نه بر نظم و نسق معلوم و بعد از دو ماه غیب شد! اول شب از جانب مشرق طلوع می‌کرد و ضعیف می‌شد تا اینکه تقریبا بعد از یک ماه محو شد و تطبیق آن بر این، محتاج دو تکلف است چنانچه ظاهر است. و عبارت «ماه تابان برای شما طلوع کند»، ظاهرا استعاره از قائم علیه‌السّلام باشد که آنچه با سند دیگری گذشت مؤید آن است. در عبارت «اشرق لکم قمرکم»، احتمال می‌رود که از علامات قیام حضرت علیه‌السّلام، ظهور ماهی دیگر یا چیزی شبیه به ماه باشد. عبارت «اگر اطاعت کنید از طلوع کننده مشرق»، یعنی قائم علیه‌السّلام و ذکر مشرق یا برای مقدمه چینی استعاره قبلی است، و یا برای این است که ظهور آن حضرت از مکه است که در شرق مدینه قرار دارد یا اینکه اجتماع سپاهش و توجه آن حضرت برای فتح شهرها و کشورها از «کوفه» است که نسبت به مکه و مدینه، در شرق قرار دارد و اینکه اشاره به سلطان اسماعیل باشد بعید است. کلمه «تعسف» یعنی در زمان حضرت علیه‌السّلام نیازی به طلب روزی و ظلم بر مردم ندارید که اموالشان را بگیرید. عبارت «و نبذتم الثقل الفادح» یعنی بدهی‌های سنگین و مظالم بر مردم یا اطاعت از اهل ستم و از ظلمشان. عبارت «و لا یبعد الله» یعنی در آن زمان و یا مطلقاً. عبارت «الا من ابی»، یعنی کسی که از طاعت حضرت علیه‌السّلام یا طاعت خداوند سربپیچد. کلمه «ظلم» یعنی به خودش یا به مردم و عبارت «اعتسف»، یعنی از طریق حق منحرف شد یا به غیر ظلم کرد.

**[ترجمه]

«25»

نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فِی ذِکْرِ الْمَلَاحِمِ: یَعْطِفُ الْهَوَی عَلَی الْهُدَی إِذَا عَطَفُوا الْهُدَی عَلَی الْهَوَی وَ یَعْطِفُ الرَّأْیَ عَلَی الْقُرْآنِ إِذَا عَطَفُوا الْقُرْآنَ عَلَی الرَّأْیِ مِنْهَا حَتَّی تَقُومَ الْحَرْبُ بِکُمْ عَلَی سَاقٍ بَادِیاً نَوَاجِذُهَا مَمْلُوءَةً أَخْلَافُهَا

حُلْواً رَضَاعُهَا عَلْقَماً عَاقِبَتُهَا أَلَا وَ فِی غَدٍ وَ سَیَأْتِی غَدٌ بِمَا لَا تَعْرِفُونَ یَأْخُذُ الْوَالِی مِنْ غَیْرِهَا عُمَّالَهَا عَلَی مَسَاوِی أَعْمَالِهَا وَ تُخْرِجُ لَهُ الْأَرْضُ أَفَالِیذَ کَبِدِهَا وَ تُلْقِی إِلَیْهِ سِلْماً مَقَالِیدَهَا فَیُرِیکُمْ کَیْفَ عَدْلُ السِّیرَةِ وَ یُحْیِی مَیِّتَ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر مؤمنان علیه‌السّلام ( درباره فتنه‌های پیش از ظهور) فرمود: «(چون قائم ما ظهور کند)، هوای نفس را به هدایت و رستگاری برمی‌گرداند (یعنی گمراهان را به راه راست دلالت می‌کند) و این در زمانی است که هدایت به هوای نفس تبدیل شود و رأی به قرآن برگردد، این در زمانی است که مردم قرآن را به رأی خود مبدل کنند، تا اینکه (قیافه مخوف) جنگ و خونریزی، مانند شیر درنده و خشمگین با قوتی هر چه تمام‌تر به شما روی آورد و همچون شتری که پستان‌های پر شیر دارد، (یعنی شربت مرگ) پدید آید که نوشیدن شیر آن نخست شیرین و در پایان، تلخ است.

آگاه باشید! آنچه (امروز خبر می‌دهم) فردا واقع می‌شود و به زودی با آنچه نمی‌شناسید (یعنی اطلاع ندارید) می‌آید. حاکمی غیر از طبقه حکام و سلاطین کارگردانان را (که زمام امور مردم را در دست دارند) به بدی اعمال و کردارشان کیفر دهد؛ زمین آنچه در دل دارد برای او بیرون آورد و کلیدهای (شهرهای روی زمین) به وی تسلیم شود. آنگاه روش دادگستری را به شما نشان دهد و آنچه از کتاب (قرآن) و سنت (پیغمبر) ترک شده، همه را زنده گرداند.» - . نهج البلاغه: 286 -

**[ترجمه]

بیان

الساق الشدة أو بالمعنی المشهور کنایة عن استوائها و بدو النواجذ کنایة عن بلوغ الحرب غایتها کما أن غایة الضحک أن تبدو النواجذ و یمکن أن یکون کنایة عن الضحک علی التهکم.

**[ترجمه]کلمه «الساق» به معنای شدت است یا به معنای مشهور و کنایه از برابری آن است. عبارت «بدوّ النواجذ» کنایه از به اوج رسیدن جنگ است، همان طور که غایت خنده این است که دندان‌ها آشکار می‌شود و ممکن است کنایه از خنده از سر استهزاء باشد .

**[ترجمه]

إیضاح

قال ابن أبی الحدید ألا و فی غد تمامه قوله علیه السلام یأخذ الوالی و بین الکلام جملة اعتراضیة و هی قوله علیه السلام و سیأتی غد بما لا تعرفون و المراد تعظیم

ص: 130

شأن الغد الموعود و مثله کثیر فی القرآن ثم قال قد کان تقدم ذکر طائفة من الناس ذات ملک و إمرة فذکر علیه السلام أن الوالی یعنی القائم علیه السلام یأخذ عمال هذه الطائفة علی سوء أعمالهم و علی هاهنا متعلقة بیأخذ و هی بمعنی یؤاخذ و قال الأفالیذ جمع أفلاذ و الأفلاذ جمع فلذة و هی القطعة من الکبد کنایة عن الکنوز التی تظهر للقائم علیه السلام و قد فسر قوله تعالی وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها بذلک فی بعض التفاسیر.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید می‌گوید: عبارت «الا و فی غد» پایان جمله عبارت «یاخذ الوالی» است و بین کلام، جمله معترضه است که این عبارت باشد: «سیأتی غد بما لا تعرفون» و مراد تعظیم شأن فردای موعود باشد و مانند آن در قرآن فراوان است. سپس می‌گوید: ذکر گروهی از مردمان صاحب ملک و امارت گذشت، پس حضرت علیه‌السّلام می‌فرماید: «والی، یعنی قائم علیه‌السّلام، کارمندان این طایفه را به خاطر اعمال بدشان مؤاخذه می‌کند» و کلمه «علی» در این جا متعلق به «یأخذ» است که به معنای یؤاخذ است و گفته: «افالیذ» جمع افلاذ است و افلاذ جمع «فلذه» است و آن قطعه ای از کبد است و کنایه از گنج‌هایی است که برای قائم علیه‌السّلام آشکار می‌شود و در بعضی تفاسیر آیه «و اخرجت الارض اثقالها» - . زلزله / 2 - ، {و زمین بارهای سنگین خود را برون افکند} به این مطلب تفسیر شده است - . شرح نهج البلاغه 9 : 33 - .

**[ترجمه]

أقول

و قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ بَعْضِ خُطَبِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ شَیْخُنَا أَبُو عُثْمَانَ وَ قَالَ أَبُو عُبَیْدَةَ وَ زَادَ فِیهَا فِی رِوَایَةِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: أَلَا إِنَّ أَبْرَارَ عِتْرَتِی وَ أَطَایِبَ أَرُومَتِی أَحْلَمُ النَّاسِ صِغَاراً وَ أَعْلَمُ النَّاسِ کِبَاراً أَلَا وَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلِمْنَا وَ بِحُکْمِ اللَّهِ حَکَمْنَا وَ مِنْ قَوْلِ صَادِقٍ سَمِعْنَا فَإِنْ تَتَّبِعُوا آثَارَنَا تَهْتَدُوا بِبَصَائِرِنَا وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلُوا یُهْلِکُکُمُ اللَّهُ بِأَیْدِینَا مَعَنَا رَایَةُ الْحَقِّ مَنْ تَبِعَهَا لَحِقَ وَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا غَرِقَ أَلَا وَ بِنَا یُدْرَکُ تِرَةُ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ بِنَا تُخْلَعُ رِبْقَةُ الذُّلِّ عَنْ أَعْنَاقِکُمْ وَ بِنَا فُتِحَ لَا بِکُمْ وَ بِنَا یُخْتَمُ لَا بِکُمْ.

ثم قال ابن أبی الحدید و بنا یختم لا بکم إشارة إلی المهدی الذی یظهر فی آخر الزمان و أکثر المحدثین علی أنه من ولد فاطمة علیها السلام و أصحابنا المعتزلة لا ینکرونه و قد صرحوا بذکره فی کتبهم و اعترف به شیوخهم إلا أنه عندنا لم یخلق بعد و سیخلق و إلی هذا المذهب یذهب أصحاب الحدیث أیضا.

رَوَی قَاضِی الْقُضَاةِ عَنْ کَافِی الْکُفَاةِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادِ رحمه الله بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ بِعَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ ذَکَرَ الْمَهْدِیَّ وَ قَالَ إِنَّهُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ ذَکَرَ حِلْیَتَهُ فَقَالَ رَجُلٌ أَجْلَی الْجَبِینِ أَقْنَی الْأَنْفِ ضَخْمُ الْبَطْنِ أَزْیَلُ الْفَخِذَیْنِ أَبْلَجُ الثَّنَایَا بِفَخِذِهِ الْیُمْنَی شَامَةٌ وَ ذَکَرَ هَذَا الْحَدِیثَ بِعَیْنِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قُتَیْبَةَ فِی کِتَابِ غَرِیبِ الْحَدِیثِ انْتَهَی.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید شارح نهج البلاغه، در شرح یکی از خطبه‌های حضرت می‌گوید: شیخ ما ابو عثمان و ابو عبیده گفته‌اند: از جعفر بن محمد (امام ششم علیه‌السّلام)، از پدرانش علیهم‌السّلام روایت شده که آن حضرت از پدرانش نقل کرده که فرمود: «آگاه باشید! نیکان عترت و پاکان اهل بیت من در کوچکی از همه مردم بردبارتر و در بزرگی از هر کس داناتر هستند. آگاه باشید! ما اهل بیتی هستیم که از چشمه علم خداوند دانا شده‌ایم و با حکم وی داوری می‌کنیم و آنچه می‌گوییم، از مخبر صادق شنیده‌ایم. پس اگر از آثار ما پیروی کنید، با روشنی ما راه راست را پیدا می‌کنید و اگر از ما روی بگردانید، خداوند شما را به دست ما خواهد کشت. پرچم حق با ماست، پس هر کس از آن پیروی کند به ما پیوسته است و آن کس که از آن دوری کند، به هلاکت افتد. گرفتاری هر مؤمنی به وسیله ما تدارک می‌شود و به خاطر ما طوق بندگی از گردن‌ها گشوده گردد.» سپس ابن ابی الحدید می‌گوید: عبارت «و بنا یختم لا بکم» این سخنان اشاره به مهدی موعود است که در آخرالزمان ظاهر می‌شود. اکثر محدثین معتقدند که وی از اولاد فاطمه علیهاالسّلام است، علمای ما معتزله هم منکر او نیستند و در کتاب‌های خود تصریح به ذکر وی کرده و بزرگان محدثین آنها اعتراف دارند، جز این که به عقیده ما او هنوز متولد نشده است، بلکه بعدها متولد می‌شود، سایر محدثین اهل سنت نیز همین عقیده را دارند!

قاضی القضاة از کافی الکفاة اسماعیل بن عباد، به سند متصل از امیرالمؤمنین‌علیه‌السّلام نقل کرده است که آن حضرت فرمود: «مهدی از اولاد حسین است.» سپس اوصاف او را بیان کرد و فرمود: «پیشانی‌اش روشن و بینی‌اش باریک، شکمش عریض، رانش پهن، میان دندان‌هایش باز است و خالی در ران راستش قرار دارد.» این حدیث را عینا عبداللَّه بن قتیبه نیز در کتاب «غریب الحدیث» آورده است. - . شرح نهج البلاغه 1 : 267 -

**[ترجمه]

أَقُول

فِی دِیوَانِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ الْمَنْسُوبِ إِلَیْهِ:

بُنَیَّ إِذَا مَا جَاشَتِ التُّرْکُ فَانْتَظِرْ***وَلَایَةَ مَهْدِیٍّ یَقُومُ فَیَعْدِلُ

وَ ذَلَّ مُلُوکُ الْأَرْضِ مِنْ آلِ هَاشِمٍ***وَ بُویِعَ مِنْهُمْ مَنْ یَلَذُّ وَ یَهْزَلُ

صَبِیٌّ مِنَ الصِّبْیَانِ لَا رَأْیَ عِنْدَهُ***وَ لَا عِنْدَهُ جِدٌّ وَ لَا هُوَ یَعْقِلُ

ص: 131