مشخصات کتاب

سرشناسه:خوئی، حبیب‌الله بن محمدهاشم، ۱۲۶۸ - ۱۳۲۴ق.

عنوان و نام پدیدآور:منهاج‌البراعه فی شرح نهج‌البلاغه/ لمولفه حبیب‌الله الهاشمی‌الخوئی؛ بتصحیحه و تهذیبه ابراهیم المیانجی.

مشخصات نشر:تهران: مکتبه الاسلامیه؛ قم: انتشارات دار العلم، ۱۳ -

مشخصات ظاهری:20‌ج.

شابک:۱۵۰ ریال (ج. ۸)

یادداشت:عربی.

یادداشت:فهرستنویسی براساس جلد هشتم، ۱۳۸۶ ق.= ۱۳۴۴.

یادداشت:چاپ دوم.

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- نامه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:میانجی، ابراهیم، ۱۲۹۲ - ۱۳۷۰.، مصحح

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۲ /خ۹ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۹۹۲۰۶

تتمة باب المختار من کتب أمیر المؤمنین علیه السلام و رسائله إلی أعدائه و أمرائه

المختار الحادی و الثلاثون

اشارة

و من وصیة له علیه السلام للحسن بن علی، کتبها الیه

بحاضرین منصرفا من صفین.

لفصل الاول من قوله

اشارة

من الوالد الفان، المقرّ للزّمان، المدبر العمر، المستسلم للدّهر، الذّام للدّنیا، السّاکن مساکن الموتی، الظّاعن عنها غدا إلی المولود المؤمّل ما لا یدرک، السّالک سبیل من قد هلک، غرض الأسقام، و رهینة الأیّام، و رمیّة المصائب، و عبد الدّنیا، و تاجر الغرور، و غریم المنایا، و أسیر الموت، و حلیف الهموم، و قرین الأحزان، و نصب الافات، و صریع الشّهوات و خلیفة الأموات. أمّا بعد، فإنّ فیما تبیّنت من إدبار الدّنیا عنّی، و جموح الدّهر علیّ، و إقبال الاخرة إلیّ، ما یزعنی عن ذکر من سوای

و الاهتمام بما ورائی، غیر أنّی حیث تفرّد بی - دون هموم النّاس - همّ نفسی، فصدفنی رأیی، و صرفنی عن هوای، و صرّح لی محض أمری، فأفضی بی إلی جدّ لا یکون فیه لعب، و صدق لا یشوبه کذب، وجدتک بعضی، بل وجدتک کلّی، حتّی کأنّ شیئا لو أصابک أصابنی، و کأنّ الموت لو أتاک أتانی، فعنانی من أمرک ما یعنینی من أمر نفسی، فکتبت إلیک کتابی مستظهرا به إن أنا بقیت لک أو فنیت.

اللغة

(حاضرین) بصیغة التثنیة و قرء بصیغة الجمع مع اللاّم و بدونها: اسم موضع بالشّام، (الفان) من الفناء حذف لامه للسّجع، (الرّمیة): الهدف، (نصب):

المنصوب (یزعنی): یکفنی (المحض): الخالص (الشوب): المزج و الخلط.

الاعراب

من الوالد: متعلق بمحذوف بقرینة الحال و هو کتب و ما یساوقه، و إلی المولود متعلق به أیضا، غرض الأسقام: صفة ثالثة للمولود و مجموعها معرّف مرکب فترک فیها العطف، فیما تبیّنت ظرف مستقر اسم إنّ، و قوله: ما، لفظه موصول خبر لها، قوله: حیث تفرّد بی، ظرف یتضمن معنی الشّرط و قوله: فکتبت إلیک بمنزلة الجزاء له.

المعنی

هذه وصیّة عامّة تامّة أخرجها إلی ابنه الحسن علیه السّلام و جمع فیها أنواع المواعظ و النصائح الکافیة الشافیة و صنوف الحکمة العملیّة الوافیة، و کفی بها

دستورا إرشادیا لکلّ مسلم بل لکلّ إنسان، فکأنّه علیه السّلام جرّد من نفسه الزکیّة والدا للکلّ أو نموذجا لجمیع الوالدین، و جرّد من ابنه الحسن علیه السّلام ولدا لکلّ الأولاد أو نموذجا لجمیع الأبناء فی أیّ بلاد، ثمّ سرد النّصائح و نظّم المواعظ لتکون وصیّته هذا انجیلا لأمّة الاسلام: و توجیه هذه الوصیّة إلی ابنه الحسن یشیر إلی زعامته بعده و اهتضامه و اعتزاله فلا یکون إلاّ إماما مبشرا منذرا بلا سلاح و لا اقتدار.

الترجمة

سی و یکم از سفارشنامه‌ئی که بحسن بن علی سپرد و آنرا در هنگام بازگشت از نبرد صفین در حاضرین نگارش فرمود:

از پدری فنا پذیر و زمان افکنده و از عمر گذشته و سر بروزگار سپرده، بدگوی دنیا و سکنی گزین منازل مرده‌ها که فردا از آن کوچا است.

بسوی فرزندی آرزومند بدانچه در نیابد آنکه براه هالکان است و بیماریهایش نشانه گرفته‌اند، گرو چند روز است و هدف مصائب و بندۀ دنیا غرور فروش است و بدهکار جان عزیز به مرگ‌ها و اسیر مردنست و پیوند سپار با هموم و همگام با احزان، نشانه آفات است و کشته شهوات و جانشین أموات.

أما بعد - بمن از ملاحظه برگشت دنیا و هجوم روزگار و پیشامد آخرت باندازه‌ای در آویخت که از یاد دیگران و از اهتمام باین و آنم باز داشت جز این که چون از همه بخود پرداختم و خود را شناختم و از هوسرانی گذشتم و کار خود را بخوبی فهمیدم بکوششی خسته ناپذیر و صداقتی بی دروغ برخاستم و تو را پاره از خویش یافتم نه بلکه همه خودم شناختم تا جائی که گزندت گزند من است و اگر بمیری من مرده باشم و بکار تو تا آنجا توجّه دارم که بکار خود، و این نامه را برای کمک بتو پرداختم که در نظر بگیری چه بمانم و چه بمیرم.

الفصل الثانی قوله علیه السّلام:

اشارة

فإنّی أوصیک بتقوی اللّه - أی بنیّ - و لزوم أمره، و عمارة قلبک بذکره، و الاعتصام بحبله، و أیّ سبب أوثق من سبب بینک و بین اللّه إن أنت أخذت به؟! أحی قلبک بالموعظة، و أمته بالزّهادة، و قوّه بالیقین، و نوّره بالحکمة، و ذلّله بذکر الموت، و قرّره بالفناء، و بصّره فجائع الدّنیا، و حذّره صولة الدّهر، و فحش تقلّب اللّیالی و الأیّام، و اعرض علیه أخبار الماضین، و ذکّره بما أصاب من کان قبلک من الأوّلین، و سر فی دیارهم و آثارهم، فانظر فیما فعلوا و عمّا انتقلوا، و أین حلّوا و نزلوا، فإنّک تجدهم قد انتقلوا عن الأحبّة، و حلّوا دار الغربة، و کأنّک عن قلیل قد صرت کأحدهم فأصلح مثواک، و لا تبع آخرتک بدنیاک، و دع القول فیما لا تعرف، و الخطاب فیما لم تکلّف، و أمسک عن طریق إذا خفت ضلالته، فإنّ الکفّ عند حیرة الضّلالة خیر من رکوب الأهوال و أمر بالمعروف تکن من أهله، و أنکر المنکر بیدک و لسانک و باین من فعله بجهدک، و جاهد فی اللّه حقّ جهاده، و لا تأخذک

فی اللّه لومة لائم، و خض الغمرات للحقّ حیث کان، و تفقّه فی الدّین، و عوّد نفسک التّصبّر علی المکروه، و نعم الخلق التّصبّر و ألجیء نفسک فی الأمور کلّها إلی إلهک فإنّک تلجئها إلی کهف حریز، و مانع عزیز، و أخلص فی المسألة لربّک فإنّ بیده العطاء و الحرمان، و أکثر الإستخارة، و تفهّم وصیّتی، و لا تذهبنّ عنها صفحا، فإنّ خیر القول ما نفع، و اعلم أنّه لا خیر فی علم لا ینفع و لا ینتفع بعلم لا یحقّ تعلّمه.

اللغة

(الغمرات):جمع الغمرة و هی اللّجة فی البحر و کنایة عن الشدّائد، (المثوی): محلّ الاقامة.

المعنی

قد لخص علیه السّلام فی هذا الفصل جوامع وصایاه فی أمور خمسة:

1 - التوجّه إلی اللّه تعالی برعایة تقواه، و لزوم أمره، و الاعتصام بحبله.

2-التوجّه إلی القلب بتحلیته بالفضائل، و إحیائه بالمواعظ، و تخلیته عن الرّذائل بالزّهد و ذکر الموت.

3-التوجّه إلی الخلق الغابر، و التدبّر فی أحوالهم و مال أمرهم.

4-التوجّه إلی طریقه فی الحیات و سیره فی صراط السّعادة بالحذر عن الارتباک فیما لا یعلم.

5-التوجّه إلی الاجتماع بنشر الخیر و المعروف، و دفع الشرّ و المنکر بالید و اللّسان، و الجهاد للحقّ بملازمة الصبر و الالتجاء إلی الرّب بالاخلاص فی مسألته و الاستخارة من حضرته.

الترجمة

براستی سفارشت میکنم که از خدا بپرهیز و بفرمانش بچسب و دلت را بیادش آباد کن و برشتۀ وی در آویز، کدام وسیله محکمتر از آنست که میان تو و خدا باشد اگرش بدست گیری؟؟.

دلت را با پند زنده دار و با زهدش بکش و با یقینش نیرو بخش و با حکمتش درخشان دار و بیاد مرگش زبون ساز و بفناء تن مقرّش کن و بنا گواریها دنیایش بینا نما و از پوزش روزگارش بر حذر دار و از بی باکی دیگر گونیهای زمانه، اخبار گذشته گان را بر او عرض کن، و آنچه بر سرشان آمده بیادش آر، در خانمان و آثار آنان بگرد و ببین از کجا آمدند؟ کجا رفتند؟ کجا خفتند؟ تا در یابی که از دوستان بریدند و بغربت رسیدند و توهم بزودی یکی از آنها شوی، آرامگاهت را درست کن و آخرتت را بدنیا مفروش آنچه را ندانی مگو و در آنچه را نبایستت ملای، از راهی که ندانی مرو، زیرا توقف هنگام گمراهی به است از دچاری بپرتگاه جانگاه.

بکارهای خیر وادار تا اهل خیر باشی، و با دست و زبانت از زشتیها جلوگیری کن و تا توانی از زشتکار بدور باش، در راه خدا تلاش و مبارزه کن و در راه خدا از سرزنش کسی نهراس، و برای حقّ هر جا باشد خود را در لجّه‌ها افکن و مسائل دین را بیاموز، خود را ببردباری ناخواه دل وادار و چه خوب روشی است بردباری، و خود را در همه کارها بپناه خدا بسپار که بدژ محکمی و مقام منیعی سپردی، از درگاه پروردگارت باخلاص در خواست کن که عطاء و حرمان بدست او است، پر استخاره کن و سفارش مرا بفهم و از ان رو مگردان، راستی که بهترین سخن آنست که سود بخشد و بدانکه در دانش بی سود خیری نیست و علمی که نباید آموخت سودی ندهد.

الفصل الثالث قوله علیه السّلام:

اشارة

أی بنیّ إنّی لمّا رأیتنی قد بلغت سنّا، و رأیتنی أزداد وهنا، بادرت بوصیّتی إلیک، و أوردت خصالا منها قبل أن یعجل بی أجلی دون أن أفضی إلیک بما فی نفسی، أو أن أنقص فی رأیی کما نقصت فی جسمی، أو یسبقنی إلیک بعض غلبات الهوی، أو فتن الدّنیا، فتکون کالصّعب النّفور، و إنّما قلب الحدث کالأرض الخالیة ما ألقی فیها من شیء قبلته، فبادرتک بالأدب قبل أن یقسو قلبک و یشتغل لبّک، لیستقبل بجدّ رأیک من الأمر ما قد کفاک أهل التّجارب بغیته و تجربته، فتکون قد کفیت مئونة الطّلب، و عوفیت من علاج التّجربة، فأتاک من ذلک ما قد کنّا نأتیه و استبان لک ما ربّما أظلم علینا منه. أی بنیّ، إنّی - و إن لم أکن عمّرت عمر من کان قبلی - فقد نظرت فی أعمالهم، و فکّرت فی أخبارهم، و سرت فی آثارهم، حتّی عدت کأحدهم، بل کأنّی بما انتهی إلیّ من أمورهم قد عمّرت مع أوّلهم إلی آخرهم، فعرفت صفو ذلک من کدره، و نفعه من ضرره، فاستخلصت لک من کلّ أمر نخیله و توّخیت لک جمیله،

و صرفت عنک مجهوله، و رأیت - حیث عنانی من أمرک ما یعنی الوالد الشّفیق، و أجمعت علیه من أدبک - أن یکون ذلک و أنت مقبل العمر، و مقتبل الدّهر، ذو نیّة سلیمة، و نفس صافیة، و أن أبتدئک بتعلیم کتاب اللّه و تأویله، و شرائع الإسلام و أحکامه، و حلاله و حرامه، [و] لا أجاوز ذلک بک إلی غیره، ثمّ أشفقت أن یلتبس علیک ما اختلف النّاس فیه من أهوائهم و آرائهم مثل الّذی التبس علیهم، فکان إحکام ذلک علی ما کرهت من تنبیهک له أحبّ إلیّ من إسلامک إلی أمر لا آمن علیک به الهلکة، و رجوت أن یوفّقک اللّه لرشدک، و أن یهدیک لقصدک، فعهدت إلیک وصیّتی هذه. و اعلم یا بنیّ، أنّ أحبّ ما أنت آخذ به إلیّ من وصیّتی تقوی اللّه، و الاقتصار علی ما فرضه اللّه علیک، و الأخذ بما مضی علیه الأوّلون من آبائک، و الصّالحون من أهل بیتک، فإنّهم لم یدعوا أن نظروا لأنفسهم کما أنت ناظر، و فکّروا کما أنت مفکّر، ثمّ ردّهم آخر ذلک إلی الأخذ بما عرفوا، و الإمساک عمّا لم یکلّفوا، فإن أبت نفسک أن تقبل ذلک دون أن تعلم کما علموا فلیکن طلبک

ذلک بتفهّم و تعلّم، لا بتورّط الشّبهات، و غلوّ الخصومات، و ابدأ قبل نظرک فی ذلک، بالاستعانة بإلهک، و الرّغبة إلیه فی توفیقک و ترک کلّ شائبة أولجتک فی شبهة، أو أسلمتک إلی ضلالة، فإذا أیقنت أن قد صفا قلبک فخشع، و تمّ رأیک فاجتمع، و کان همّک فی ذلک همّا واحدا، فانظر فیما فسّرت لک، و إن أنت لم یجتمع لک ما تحبّ من نفسک و فراغ نظرک و فکرک، فاعلم أنّک إنّما تخبط العشواء، و تتورّط الظّلماء، و لیس طالب الدّین من خبط أو خلط، و الإمساک عن ذلک أمثل. فتفهّم، یا بنیّ، وصیّتی، و اعلم أنّ مالک الموت هو مالک الحیاة، و أنّ الخالق هو الممیت، و أنّ المفنی هو المعید، و أنّ المبتلی هو المعافی، و أنّ الدّنیا لم تکن لتستقرّ إلاّ علی ما جعلها اللّه علیه من النّعماء و الإبتلاء و الجزاء فی المعاد، أو ما شاء ممّا لا نعلم، فإن أشکل علیک شیء من ذلک فاحمله علی جهالتک به، فإنّک أوّل ما خلقت جاهلا ثمّ علمت، و ما أکثر ما تجهل من الأمر، و یتحیّر فیه رأیک، و یضلّ فیه بصرک، ثمّ تبصره بعد ذلک، فاعتصم بالّذی خلقک، و رزقک و سوّاک، فلیکن له تعبّدک، و إلیه

رغبتک، و منه شفقتک. و اعلم یا بنیّ، أنّ أحدا لم ینبیء عن اللّه کما أنبأ عنه الرّسول، صلّی اللّه علیه و آله، فارض به رائدا، و إلی النّجاة قائدا، فإنّی لم آلک نصیحة، و إنّک لن تبلغ فی النّظر لنفسک - و إن اجتهدت - مبلغ نظری لک.

اللغة

(الوهن): الضعف، (أفضی): أوصل، (الحدث): الشاب و الغلام، (الصفو):

الخالص، (النخیل): الدقیق الّذی غربل و اخذ دخیله، (الشائبة): الوهم، (خبط العشواء): کنایة عن ارتکاب الخطر.

الاعراب

فاعلم أنک انما تخبط إلخ - بمنزلة الجزاء لقوله علیه السّلام: و إن أنت لم یجتمع إلخ -، لم آلک: صیغة المتکلّم من فعل الجحد من ألی یألو، نصیحة: تمیز من فعل لم آلک.

المعنی

قد أشار علیه السّلام فی هذا الفصل إلی بیان سبب اقدامه لکتابة هذه الوصیّة عاجلا فی انصرافه من صفّین مشوّش البال منکسر الحال مبتلی بالأهوال من قبل الخوارج فی المال فبین أنّ سببه الخوف من الأجل و نقص الرأی و فوت الوقت من قبل المولود و قبل أن یغرق فی الفساد فلا ینفعه الموعظة.

قال الشارح المعتزلی فی «ص 66 ج 16 ط مصر»: قوله علیه السّلام (أو انقص فی رأیی) هذا یدلّ علی بطلان قول من قال: إنه لا یجوز أن ینقص فی رأیه، و أنّ الإمام معصوم عن أمثال ذلک و کذلک قوله للحسن:(أو یسبقنی إلیک بعض غلبات الهوی و فتن الدّنیا) یدلّ علی أنّ الإمام لا یجب أن یعصم عن غلبات الهوی و لا عن فتن الدّنیا.

أقول: مع اظهاره للاخلاص بعلیّ و غلوّه فی توصیفه فی غیر مورد من الشرح و فی قصائده المشهورة کأنّه غلب علیه النّصب فی هذا المقام فاستفاد من کلام له و للحسن علیهما السّلام ما لیس بمقصود، لما قلنا من أنّ إخراج هذه الوصیّة ینظر إلی حال عامّة الوالدین و أبنائهم مجرّدا عن الخصوصیات الشخصیّة لیکون مثالا نافعا للکلّ، و لا تنافی عصمته و عصمة ولده و مقام الامامة و القداسة فیهما، کیف؟! و عمر الحسن فی هذا الوقت یزید علی ثلاثین و قد استأهل للخلافة عند عامّة الناس و نصّ علیه بالامامة فی غیر مورد فلا یقصد علیه السّلام أن یربّیه بعد ذلک بهذا الکلام و إنما المقصود «إیّاک أعنی و اسمعی یا جارة».

الترجمة

ای پسر جانم چون بینی سالخورده‌ام و هر روزه سست‌تر میشوم در سفارشم بتو پیشدستی کردم و مواد آنرا پیش از آنکه مرگم برسد بر شمردم و خاطره خود را بر نهفتم تا مبادا دچار کاستی رأی شوم چونان که تنم کاسته می‌شود یا آنکه مبادا هوس و دلبری دنیا بر تو چیره شوند و چون شتر فراری از پندم سرباز زنی، همانا دل جوان چون زمین بکر است و هر بذری در آن افکنده شود بپذیرد، من پیشدستی کردم تا دلت سخت نشده و درونت مشغول باطل نگردیده تو را دریابم تا از صمیم قلب بدان روشی که آزموده شده رو آوری و از رنج جستجو راحت شوی و از صمیم قلب بدان روشی که آزموده شده رو آوری و از رنج جستجو راحت شوی و از آزمایش معاف گردی ما آنچه اندوختیم بتو دادیم تا اگر تیرگی در آن باشد خود نقطه آنرا روشن سازی.

ای پسر جانم گر چه من عمر کسان پیش از خود را نگذراندم ولی در کردار آنان نگریستم و در اخبارشان اندیشیدم و در آثارشان گردیدم تا یکی از آنان شمرده شدم بلکه چون هم کارهاشان بمن گزارش شده گویا از آغاز تا انجام با آنها عمر کردم و زلال و تیره و زیان و سود همه کارها را فهمیدم و زبده و خوب آنها را برایت بر گزیدم و کارهای جاهلانه را از تو دور کردم، و چون کارهای تو مورد توجه پدری مهربانست خواستم تو در آغاز عمر و نخست بر خورد با روزگار

نهادی پاک و خاطری تابناک داشته باشی و خواستم آموزش را از قرآن خدا و تفسیر آن و از دستورهای اسلام و احکام حلال و حرامش آغاز کنی و از آن نگذری و بر تو ترسیدم که در مورد اختلافات چون مردم دچار اشتباه شوی و دنبال اهواء و آراء باطل بروی و با این که دلخواه نیست که تو را تنبیه سازم ولی تحکیم این مطلب نزد من دوست‌تر است از این که تو را تسلیم بوصغی کنم که برایت خطرناک باشد و امیدوارم خداوند توفیق رشدت دهد و براستی تو را هدایت فرماید برای اینست که سفارشنامه خود را بتو می‌سپارم.

ای پسر جانم بدانکه بهترین فصل وصیت من که بکار بندی پرهیزکاری و عمل بفرائض إلهی است و پیروی از روش پدران شایسته خاندانست، زیرا آنها هیچ بی‌اعتنا نبودند که خود را منظور دارند چنانچه تو ناظر خودی و برای خود بیندیشند چنانچه تو در اندیشه‌ای و در نتیجه آنچه را دانستند بکار بستند و از آنچه نبایست دست باز داشتند، اگر دلت نپذیرفت ندانسته پیرو آنان باشی تا خود بدانی باید از روی فهم و آموزش حقیقت را بجوئی نه بوسیله پرت شدن در شبهه و از راه امتیاز پرستی، و پیش از جستجوی حقیقت از معبودت یاری بجو و توفیق بخواه و از هر توهّمی که تو را در شبهه افکند و بگمراهی کشد دست بکش، و چون یقین کردی دلت پاک شده و خشوع دارد و رأیت تابناک است و تصمیم دارد و تشویش خاطر نداری در آنچه برایت شرح دادم نظر نما و گرنه بدانکه در رنج افتادی و در تاریکی پرتاب شدی و کسی که دچار خبط و اشتباه باشد طالب دین حقّ نباشد و بهتر است دست نگه دارد.

پسر جانم وصیّت مرا خوب بفهم و بدانکه مالک مرگ و زندگی و آفریننده و میراننده یکی است و همان که بفنا می‌برد بزندگی باز می‌آورد و آنکه درد می‌دهد عافیت بخشد، و راستی که دنیا پایدار نباشد جز بر پایه نعمتهائی که خداوند در آن مقرّر داشته و بر بنیاد ابتلا و جزاء در معاد یا هر آنچه او بخواهد و ما نمی‌دانیم و اگر چیزی از این بابت بر تو مشکل است بنادانی خود حمل کن زیرا تو در آغاز آفریدنت نادان بودی و سپس دانا شدی و چه بسیار است آنچه را نمی‌دانی و در باره

آن سرگردانی و دیدرس تو نیست و پس از آن خواهی دید، تو باید خود را در پناه آن کسی بیندازی که آفریدت و روزیت داد و درستت کرد، و باید هم او را بپرستی و بدو روی آری و از او بترسی.

و بدان - ای پسر جانم - هیچکس از سوی خدا خبری درست‌تر نیاورده از آنچه رسول صلّی اللّه علیه و آله آورده او را بپیشوائی بپسند و برای نجات رهبر خود ساز، زیرا من هیچ اندرزی از تو دریغ نداشتم و تو هر چه هم تلاش برای خیر خواهی خود نمائی باندازه من نتوانی بحقیقت رسید.

الفصل الرابع من قوله علیه السّلام:

اشارة

و اعلم، یا بنیّ، أنّه لو کان لربّک شریک لأتتک رسله، و لرأیت آثار ملکه و سلطانه، و لعرفت أفعاله و صفاته، و لکنّه إله واحد کما وصف نفسه، لا یضادّه فی ملکه أحد، و لا یزول أبدا، و لم یزل، أوّل قبل الأشیاء بلا أوّلیّة، و آخر بعد الأشیاء بلا نهایة عظم عن أن تثبت ربوبیّته بإحاطة قلب أو بصر، فإذا عرفت ذلک فافعل کما ینبغی لمثلک أن یفعله فی صغر خطره، و قلّة مقدرته و کثرة عجزه، و عظیم حاجته إلی ربّه، فی طلب طاعته، و الخشیة من عقوبته، و الشّفقة من سخطه، فإنّه لم یأمرک إلاّ بحسن، و لم ینهک إلاّ عن قبیح. یا بنیّ، إنّی قد أنبأتک عن الدّنیا و حالها، و زوالها و انتقالها

و أنبأتک عن الاخرة و ما أعدّ لأهلها فیها، و ضربت لک فیهما الأمثال لتعتبر بها، و تحذو علیها! إنّما مثل من خبر الدّنیا کمثل قوم سفر نبا بهم منزل جدیب فأمّوا منزلا خصیبا، و جنابا مریعا فاحتملوا وعثاء الطّریق، و فراق الصّدیق، و خشونة السّفر، و جشوبة المطعم، لیأتوا سعة دارهم، و منزل قرارهم، فلیس یجدون لشیء من ذلک ألما، و لا یرون نفقة فیه مغرما، و لا شیء أحبّ إلیهم ممّا قرّبهم من منزلهم، و أدناهم من محلّهم، و مثل من اغترّ بها کمثل قوم کانوا بمنزل خصیب فنبا بهم إلی منزل جدیب، فلیس شیء أکره إلیهم و لا أفظع عندهم من مفارقة ما کانوا فیه إلی ما یهجمون علیه، و یصیرون إلیه. یا بنیّ، اجعل نفسک میزانا فیما بینک و بین غیرک، فأحبب لغیرک ما تحبّ لنفسک، و أکره له ما تکره لها، و لا تظلم کما لا تحبّ أن تظلم، و أحسن کما تحبّ أن یحسن إلیک، و استقبح من نفسک ما تستقبح من غیرک، و ارض من النّاس بما ترضاه لهم من نفسک، و لا تقل ما لا تعلم، و إن قلّ ما تعلم، و لا تقل ما لا تحبّ أن یقال لک.

و اعلم أنّ الإعجاب ضدّ الصّواب، و آفة الألباب، فاسع فی کدحک، و لا تکن خازنا لغیرک، و إذا أنت هدیت لقصدک، فکن أخشع ما تکون لربّک.

اللغة

حذا (علیه): اقتدی به: (قوم سفر): بالتسکین ای مسافرون، (أمّوا):

قصدوا (الجدیب): ضدّ الخصیب (الجناب المریع): ذو الکلاء و العشب (و عثاء الطریق) مشقتها.

المعنی

قد استدلّ علیه السلام فی إثبات التوحید بما یقرب من الاستدلال فی قوله تعالی «ما اتّخذ اللّه من ولد و ما کان معه من إله إذا لذهب کلّ إله بما خلق و لعلا بعضهم علی بعض سبحان اللّه عمّا یصفون - 91 المؤمنون» فانّ المقصود نفی الشریک بنفی آثاره الّتی لا بدّ من ترتّبه علی وجوده لو کان، و هذا أحد طرق إثبات التوحید المأثورة المشهورة.

ثمّ انتقل علیه السلام بعد تنویر الفکر بنور التوحید إلی بیان زوال الدّنیا و ضرب المثل للفریقین من أهل السّعادة و الشّقاوة و کفی به واعظا.

الترجمة

پسر جانم بدانکه اگر پروردگارت را شریکی بود فرستاده‌هایش نزد تو می‌آمدند و آثار ملک و سلطنتش را می‌دیدی و کردار و صفاتش را می‌شناختی، ولی همان معبود یکتا است چنانچه خود را بیگانگی ستوده در ملکش دیگری نیست و هرگز زوال نپذیرد و تا همیشه بوده است بی نهایت آغاز هر چیز است و بی‌نهایت در انجام هر چیز، بزرگتر از آنست که ربوبیتش در دل و دیده گنجد، چون این را دانستی چنان کن که مانند تو بی‌أهمیت و بی‌مقدار و پر عجز و حاجتمند بپروردگار خود

بایست در طلب طاعت و ترس از کیفر و نگرانی از غضبش بکار بندد زیرا تو را فرمان نداده جز بکار نیک، و نهی نکرده جز از کار بد.

پسر جانم منت از دنیا و حالش آگاه ساختم و هم از زوال و انتقالش، و از آخرت و آنچه برای اهلش آماده شده آگاه کردم و مثلها آوردم تا پند گیری و بروش آنها کار کنی، همانا مثل کسی که دنیا را بررسی کرده است اهلش مانند مردمی مسافرند که در منزل قحط و سختی گرفتارند و قصد دارند بمنزل پر نعمت و آستان با برکتی بروند و سختی راه و دوری از دوست و رنج سفر و خوراک ناهموار را بر خود هموار کردند تا بخانه وسیع و قرارگاه خود رسند از رنجهای چنین سفری دردی نگشند و هزینه آنرا زیانی ندانند و چیزی محبوبتر از آن نیست که آنانرا بمنزل موعودشان نزدیک سازد و بقرارگاهشان بکشاند، و مثل آنانکه فریب دنیا خورده‌اند و دل بدان بسته‌اند مثل مردمی است که در منزل پر نعمت باشند و خواهند بمنزل قحطی و سختی سفر کنند و چیزی نزد آنها بدخواه‌تر و دشوارتر از آن نیست که از آنچه دارند جدا شوند و بدان آیندۀ بد و سخت برسند.

پسرجانم خود را ترازوئی قرار ده و با آن خویش را با دیگران بسنج برای دیگران همان را بخواه که برای خود می‌خواهی و همان را بد دار که برای خود بدمیداری، ستم مکن چونان که دوست نداری ستم بشوی، احسان کن چنانچه دوست داری بتو احسان شود، از خود زشت شمار آنچه را از دیگران زشت می‌شماری از خود نسبت بمردم همان را پسند که از مردم نسبت بخودت پسنده داری آنچه را ندانی مگو و اگر چه کم است آنچه را می‌دانی، مگو با دیگران آنچه را دوست نداری با تو بگویند.

و بدانکه خود بینی مخالف حقّ و صوابست و آفت خرد و عقل است، در رنج خود هموار باش و تلاش مکن که گنجینه برای دیگران بسازی و چون بقصد خود کامیاب شدی باید بیشتر برای پروردگارت خاشع و شکر گزار باشی.

الفصل الخامس من قوله علیه السّلام:

اشارة

و اعلم أنّ أمامک طریقا ذا مسافة بعیدة، و مشقّة شدیدة، و أنّه لا غنی بک فیه عن حسن الارتیاد، و قدر بلاغک من الزّاد مع خفّة الظّهر، فلا تحملنّ علی ظهرک فوق طاقتک فیکون ثقل ذلک وبالا علیک، و إذا وجدت من أهل الفاقة من یحمل لک زادک إلی یوم القیامة فیوافیک به غدا حیث تحتاج إلیه فاغتنمه و حمّله إیّاه، و أکثر من تزویده و أنت قادر علیه، فلعلّک تطلبه فلا تجده، و اغتنم من استقرضک فی حال غناک لیجعل قضاءه لک فی یوم عسرتک. و اعلم أنّ أمامک عقبة کؤدا، المخفّ فیها أحسن حالا من المثقل و البطیء علیها أقبح حالا من المسرع، و أنّ مهبطک بها لا محالة علی جنّة أو علی نار، فارتد لنفسک قبل نزولک، و وطّیء المنزل قبل حلولک، فلیس بعد الموت مستعتب، و لا إلی الدّنیا منصرف. و اعلم أنّ الّذی بیده خزائن السّماوات و الأرض قد أذن لک فی الدّعاء و تکفّل لک بالإجابة، و أمرک أن تسأله لیعطیک، و تسترحمه لیرحمک، و لم یجعل بینک و بینه من تحجبه عنک، و لم یلجئک إلی من یشفع لک إلیه، و لم یمنعک إن أسأت من التّوبة، و لم یعیّرک

بالانابة، و لم یعاجلک بالنّقمة، و لم یفضحک حیث الفضیحة بک أولی و لم یشدّد علیک فی قبول الإنابة، و لم یناقشک بالجریمة، و لم یؤیسک من الرّحمة، بل جعل نزوعک عن الذّنب حسنة، و حسب سیّئتک واحدة و حسب حسنتک عشرا، و فتح لک باب المتاب و باب الاستعتاب، فإذا نادیته سمع نداءک، و إذا ناجیته علم نجواک، فأفضیت إلیه بحاجتک و أبثثته ذات نفسک، و شکوت إلیه همومک، و استکشفته کروبک، و استعنته علی أمورک، و سألته من خزائن رحمته ما لا یقدر علی إعطائه غیره: من زیادة الأعمار، و صحّة الأبدان، و سعة الأرزاق، ثمّ جعل فی یدیک مفاتیح خزائنه، بما أذن لک فیه من مسألته، فمتی شئت استفتحت بالدّعاء أبواب نعمته، و استمطرت شابیب رحمته، فلا یقنطنّک إبطاء إجابته، فإنّ العطیّة علی قدر النّیّة و ربّما أخّرت عنک الإجابة لیکون ذلک أعظم لأجر السّائل، و أجزل لعطاء الامل، و ربّما سألت الشّیء فلا تؤتاه، و أوتیت خیرا منه عاجلا أو آجلا، أو صرف عنک لما هو خیر لک، فلربّ أمر قد طلبته فیه هلاک دینک لو أوتیته، فلتکن مسألتک فیما یبقی لک جماله، و ینفی عنک وباله، فالمال لا یبقی لک، و لا تبقی له.

اللغة

(الارتیاد): طلب المنزل الرّحب، (الوبال): الهلکة، (کؤود):

الشاق الصعود (الشابیب) الدفعات من المطر الغزیر.

الاعراب

أمامک: ظرف مستقر خبر مقدّم لقوله «أن» و ما بعده اسم له، من زیادة الأعمار: بیان للفظ ما فی قوله: «ما لا یقدر».

المعنی

جعل علیه السّلام الانسان مسافرا فی طریق الحیات واصلا إلی الجنّة أو النار بانتخابه السیر المؤدّی إلی هذه أو هذه، و فی طریقه عقبة شاقّة و هی المرور علی شهواته و أهوائه و أخطائه فوصّاه بحمل الزاد الکافی للسیر فی هذا الطریق البعید و الاجتهاد فی تحصیل المعاون معه لحمل الزاد باعطاء الفقراء و المساکین مقدارا من أمواله لیکون ذخرا فی مسعاه و معاده أو قرضا یرد علیه فی أیام عسرته فی آخرته.

ثمّ نبّه علیه السّلام علی ملازمة الدّعاء و التضرّع إلی اللّه فی کلّ حال من الأحوال و لجمیع الحوائج سواء کان مذنبا أو مطیعا فانّ المذنب إذا تضرّع إلی اللّه تعالی و سأل منه التوبة و المغفرة یخرج عن ذنبه، و المطیع إذا سأله أجابه و إن لم یظهر له الاجابة کما یرید، و بیّن أنّ الدّعاء إلی اللّه لا یضیع بحال من الأحوال فان لم یوافق المسألة مع المصلحة أعطاه اللّه فی إجابة دعائه ما هو خیر ممّا سأله عاجلا أو آجلا.

الترجمة

بدانکه در برابر تو راه دور و رنج سختی است و راستی که تو نیازمند یک بررسی عمیقی هستی که راه خود را هموار سازی و اندازه توشه خود را بسنجی و سبک بار باشی، مبادا بار گران و طاقت فرسائی بر دوش بگیری و از سنگینی آن بنالی و هلاک شوی، و اگر از نیازمندان کسی را یافتی که برایت توشه بقیامت برد و فردا که بدان نیاز داری بتو برساند وجود او را غنیمت شمار و توشه خود را

بدوش او گزار و هر چه می‌توانی بیشتر بأو بسپار شاید دیگر او را درنیابی و غنیمت بدان که کسی از تو مالی بوام گیرد و در روز سختی بتو بپردازد.

بدانکه در برابر تو گردنه سخت و دشواری است، هر که در آن سبک بار باشد خوش حالتر است از کسی که بارش سنگین است، و هر که کند رو باشد بد حال تر است از آنگه شتابان می‌رود، فرودگاه تو در پشت این گردنه بناچار بهشت است یا دوزخ، پیش از آنکه از این گردنه فرود شوی جلو پای خود را پاک کن و ببهشت برو نه بدوزخ، و پیش از مرگ برای خود منزل را هموار ساز که پس از مردن نه عذری پذیرفته شود و نه راه بازگشتی بدنیا می‌ماند.

و بدانکه آن خدائی که همه گنجهای آسمان و زمین را در دست دارد بتو اجازه داده تا بدرگاهش خواستار هر حاجتی شوی و از او بخواهی و دعاء کنی و ضامن شده که دعایت را اجابت کند و بتو فرموده از او بخواهی تا بتو بدهد و از او رحمت طلبی تا بتو رحم کند، و میان تو و خودش دربانی مقرر نداشته که تو را از او باز دارد و تو را وادار بواسطه تراشی نکرده، و اگر بد کرداری جلو توبه و بازگشت تو را نگرفته، و در بازگشت تو را مورد سرزنش نساخته، و در کیفر تو شتاب ندارد و در آنجا که شاید تو را رسوا نساخته و در پذیرش توبه و بازگشت تو سخت نگرفته و از تو جریمه نخواسته و از رحمتش تو را نا امید نساخته، بلکه روگردانی تو را از گناه خوش کرداری مقرّر کرده و بدکاری تو را یکی بشمار گرفته و کار خوبت ده برابر بحساب آورده است و در توبه را برای تو باز گذاشته و باب عذر خواهی را مفتوح داشته، هر آن گاهش بخوانی فریادت را می‌شنود و اگر رازش بگوئی رازت را میداند، تو می‌توانی عرض حاجت خود را بی‌واسطه بأو برسانی و هر چه در دل داری با او در میان گزاری و از گرفتاریهایت بوی شکایت کنی و از او چاره دردهایت را بخواهی و در هر کارت از او یاری بجوئی و از خزائن رحمتش درخواست کنی آنچه را جز او نتواند بتو عطا کند از فزونی عمر و تندرستی و وسعت روزی، سپس همه کلیدهای خزائن خودش را بتو سپرده که

اجازه مطلق در خواست از وی را بتو داده است، هر وقت بخواهی می‌توانی بوسیله دعاء أبواب نعمت بیدریغش را بروی خود باز کنی و از ریزش سیل آسای رحمتش بر خود ببارانی و برخوردار باشی، نباید تأخیر اجابتش تو را نومید سازد، زیرا بخشش باندازه صدق نیت است و بسا تأخیر اجابت برای اینست که اجر خواستار بزرگتر شود و عطیه بیشتری دریابد، و بسا که چیزی درخواست کردی و بتو نداده و در عوض بهتر از آنرا در دنیا و یا آخرت بتو خواهد رسانید، یا این که مسئول تو را دریغ داشته و پاداش بهتری مقرّر نموده است چه بسا چیزی را خواستی که سبب از دست رفتن دین تو شود اگرش بدست آری، باید همیشه درخواهت از درگاه خدا چیزی باشد که بهره آن برای تو بماند و وبال و رنجی ببار نیاورد، مال دنیا نه برای تو می‌ماند و نه تو برای آن می‌مانی.

الفصل السادس من قوله علیه السّلام:

اشارة

و اعلم أنّک إنّما خلقت للاخرة لا للدّنیا، و للفناء لا للبقاء، و للموت لا للحیاة، و أنّک فی منزل قلعة، و دار بلغة، و طریق إلی الاخرة، و أنّک طرید الموت الّذی لا ینجو منه هاربه، و لا یفوته طالبه، و لا بدّ أنّه مدرکه، فکن منه علی حذر أن یدرکک و أنت علی حال سیّئة قد کنت تحدّث نفسک منها بالتّوبة فیحول بینک و بین ذلک، فإذا أنت قد أهلکت نفسک. یا بنیّ، أکثر من ذکر الموت و ذکر ما تهجم علیه، و تفضی بعد الموت إلیه، حتّی یأتیک و قد أخذت منه حذرک، و شددت

له أزرک، و لا یأتیک بغتة فیبهرک، و إیّاک أن تغترّ بما تری من إخلاد أهل الدّنیا إلیها، و تکالبهم علیها، فقد نبّأک اللّه عنها، و نعت [نعتت] لک نفسها، و تکشّفت لک عن مساویها، فإنّما أهلها کلاب عاویة، و سباع ضاریة، یهرّ بعضها بعضا، و یأکل عزیزها ذلیلها و یقهر کبیرها صغیرها، نعم معقّلة، و أخری مهملة، قد أضلّت عقولها و رکبت مجهولها، سروح عاهة، بواد وعث! لیس لها راع یقیمها، و لا مسیم یسیمها، سلکت بهم الدّنیا طریق العمی، و أخذت بأبصارهم عن منار الهدی، فتاهوا فی حیرتها، و غرقوا فی نعمتها، و اتّخذوها ربّا فلعبت بهم و لعبوا بها، و نسوا ما وراءها!! رویدا یسفر الظّلام، کان قد وردت الأظعان، یوشک من أسرع أن یلحق.

اللغة

یقال: هذا منزل قلعة بضمّ القاف و سکون اللاّم: لیس بمستوطن، و یقال:

هم علی قلعة أی علی رحلة، (البلغة): قدر الکفایة من المعاش، (الأزر): الظّهر و القوّة، (فیبهرک) أی یجعلک مبهوتا مغلوبا لا تقدر علی التدارک، (أخلد)، إلی کذا: اتّخذه دار الخلد و الاقامة الدائمة، (التکالب): التنازع علی التسلط کالکلاب یتنازعون للتسلط علی الجیف، (المساوی): المعایب، (الضراوة)، الجرأة علی الاصطیاد، (المعقّدة): المربوطة بالعقال، (المجهول) و المجهل: المفازة

الّتی لا أعلام فیها، (واد وعث): (واد وعث): لا یثبت فیه خفّ و لا حافر لسهولته أو کونه مزلقا (سروح عاهة) جمع سرح و هی المواشی المبتلاة بالافة المعرضة للهلاک، (مسیم یسیمها): راع یرعاها، (رویدا) تصغیر رود و أصل الحرف من رادت الرّیح ترود تحرک حرکة خفیفة و المعنی لا تعجل (یسفر الظلام)، یقال أسفر وجهه إذا أضاء و أسفر الصبح إذا انکشف، (الأظعان): جمع ظعن، و هی الجماعات المتنقلة فی البراری.

الاعراب

للاخرة: اللاّم للعاقبة، منزل قلعة و دار بلغة: الظاهر أنّ القلعة و البلغة بمعنی المصدر فالأولی إضافة ما قبلهما إلیهما و یحتمل أن تکونا صفة لما قبلهما بالتأویل، نعم معقّلة: خبر بعد خبر لقوله «أهلها»، سروح عاهة: خبر ثالث بأبصارهم: مفعول أخذت و الظاهر انّ الباء زائدة للتأکید، رویدا: منصوب بمقدر أی امهل رویدا، هذه الجملة و ما بعدها أمثال سائرة.

المعنی

بین علیه السّلام فی هذا الفصل الهدف من خلق الانسان و أوضح بأبین بیان أنّ الدّنیا طریق و معبر له لا یستحقّ أن یطمئنّ إلیه بل یجب أن یتزوّد منها لاخرته و یهیأ فیها لملاقات ربّه، و یکون علی حذر من الاشتغال بها و ارتکاب سیئاتها حتّی یأتیه الموت بغتة و لا یجد مهلة للتوبة و التدارک لما فاته.

ثمّ حذّره أکیدا عن تقلید الناس فی الافتنان بالدّنیا و الاشتغال بها کأنها دار خلود لهم و لیس لهم انتقال عنها إلی دار اخری، و نبّه علی ذلک بوجوه:

1 - إخبار اللّه تعالی عن فنائها.

2 - توصیف الدّنیا نفسها بالفناء و الزوال آناء اللیل و النّهار.

3-المغترّون بها کلاب و أنعام ضالّة مبتلاة بالافات بلا مرشد و لا راع و لا مناص لهم من الهلاکة و الدّمار، فلا ینبغی الاقتداء بهم فی أفعالهم و أحوالهم فی حال من الأحوال.

الترجمة

بدان - پسر جانم - که تو تنها برای آخرت آفریده شدی نه دنیا، و برای فنا از دنیا بوجود آمدی نه برای زیست در آن، و سرانجامت در دنیا مرگ است نه زندگی، و بدانکه تو امروز در منزل کوچ و خانه موقت هستی که رهگذریست باخرت، و راستی که مرگ در پی تو است و گریزان از مرگ را رهائی نیست و از دست جوینده خود بدر نمی‌رود و بناچار او را می‌گیرد، تو بر حذر باشی که مرگت فرا رسد و در حال گناه باشی و در دل داشته باشی که از آن توبه کنی ولی مرگ بتو مهلت ندهد و بی‌توبه بمیری و خود را هلاک سازی، پسر جانم بسیار در یاد مرگ باش و بیاد دار که بکجا افکنده می‌شوی و پس از مرگ بکجا و بچه وضعی می‌رسی تا آنکه چون مرگت رسد خود را آماده کرده باشی و پشتیبانت محکم باشد و ناگهانت نگیرد تا خیره و درمانده شوی.

مبادا فریب بخوری که دنیا طلبان بدان دل داده و آنرا جاودانه گرفته‌اند و بر سر آن با هم سگانه مبارزه میکنند، زیرا خدا از فناء دنیا خبر داده و خود دنیا هم خود را به بیوفائی توصیف کرده و از بدیهای خود برایت پرده بر گرفته، همانا اهل دنیا سگهائی عوعو کننده و درنده‌هائی پوزش آور و زیان زننده‌اند بروی یکدیگر زوزه کشند، و عزیزانشان خوارهایشان را بخورند، و بزرگشان خوردشان را مقهور سازند، چار پایانی باشند بسته یا مهار گسیخته و آزاد، عقل خود را گمراه کرده و در بیابانی ناشناخته می‌تازند، رمه‌هائی بیمار و آفت زده در نمکزاری لغزان سرگردانند، نه شبانی دارند که آنها را نگهداری کند و نه چوپانی که آنها را بچراند، دنیا آنها را بکوره راه ناهمواری کشانده و چشم آنها را از دیدار راه روشن هدایت بسته، در سرگردانی دنیا گم شداند و در نعمت بی‌عافیت آن اندرند، دنیا را پروردگار خود شناخته و دودستی آنرا گرفته‌اند و دنیایشان ببازی گرفته و آنها هم سرگرم بازی با دنیا شدند و فراموش کردند که در دنبال دنیا چه عالمی است؟.

آرام باش، پرده تاریکی بکنار می‌رود، گویا کاروانهای جهان ناپیدا وارد شوند، هرکس شتاب کند بزودی بکاروانهای پیش گذر می‌رسد.

الفصل السابع من قوله علیه السّلام:

اشارة

و اعلم [یا بنیّ] أنّ من کانت مطیّته اللّیل و النّهار فإنّه یسار به و إن کان واقفا، و یقطع المسافة و إن کان مقیما وادعا. و اعلم یقینا أنّک لن تبلغ أملک، و لن تعدو أجلک، و أنّک فی سبیل من کان قبلک فخفّض فی الطّلب، و أجمل فی المکتسب، فإنّه ربّ طلب قد جرّ إلی حرب، و لیس کلّ طالب بمرزوق، و لا کلّ مجمل بمحروم، و أکرم نفسک عن کلّ دنیّة و إن ساقتک إلی الرّغائب، فإنّک لن تعتاض بما تبذل من نفسک عوضا، و لا تکن عبد غیرک، و قد جعلک اللّه حرّا، و ما خیر خیر لا ینال إلاّ بشرّ، و یسر لا ینال إلاّ بعسر! و إیّاک أن توجف بک مطایا الطّمع فتوردک مناهل الهلکة، و إن استطعت أن لا یکون بینک و بین اللّه ذو نعمة فافعل، فإنّک مدرک قسمک، و آخذ سهمک، و إنّ الیسیر من اللّه - سبحانه - أعظم و أکرم من الکثیر من خلقه، و إن کان کلّ منه. و تلافیک ما فرط من صمتک أیسر من إدراکک ما فات من

منطقک، و حفظ ما فی الوعاء بشدّ الوکاء، و حفظ ما فی یدیک أحبّ إلیّ من طلب ما فی ید غیرک، و مرارة الیأس خیر من الطّلب إلی النّاس، و الحرفة مع العفّة خیر من الغنی مع الفجور، و المرء أحفظ لسرّه، و ربّ ساع فیما یضرّه! من أکثر أهجر، و من تفکّر أبصر، قارن أهل الخیر تکن منهم، و باین أهل الشّرّ تبن عنهم، بئس الطّعام الحرام، و ظلم الضّعیف أفحش الظّلم، إذا کان الرّفق خرقا کان الخرق رفقا، و ربّما کان الدّواء داء و الدّاء دواء، و ربّما نصح غیر النّاصح و غشّ المستنصح، و إیّاک و الإتّکال علی المنی فإنّها بضائع النّوکی، و العقل حفظ التّجارب، و خیر ما جرّبت ما وعظک، بادر الفرصة قبل أن تکون غصّة، لیس کلّ طالب یصیب، و لا کلّ غائب یؤب، و من الفساد إضاعة الزّاد و مفسدة المعاد، و لکلّ أمر عاقبة، سوف یأتیک ما قدّر لک، التّاجر مخاطر، و ربّ یسیر أنمی من کثیر. و لا خیر فی معین مهین، و لا فی صدیق ظنین، ساهل الدّهر ما ذلّ لک قعوده، و لا تخاطر بشیء رجاء أکثر منه، و إیّاک أن تجمح بک مطیّة اللّجاج، أحمل نفسک من أخیک عند صرمه

علی الصّلة، و عند صدوده علی اللّطف و المقاربة، و عند جموده علی البذل، و عند تباعده علی الدّنوّ، و عند شدّته علی اللّین، و عند جرمه علی العذر، حتّی کأنّک له عبد، و کأنّه ذو نعمة علیک، و إیّاک أن تضع ذلک فی غیر موضعه، أو أن تفعله بغیر أهله لا تتّخذنّ عدوّ صدیقک صدیقا فتعادی صدیقک، و امحض أخاک النّصیحة حسنة کانت أو قبیحة، و تجرّع الغیظ فإنی لم أر جرعة أحلی منها عاقبة و لا ألذّ مغبّة، و لن لمن غالظک فإنّه یوشک أن یلین لک، و خذ علی عدوّک بالفضل فإنّه أحلی الظّفرین، و إن أردت قطیعة أخیک فاستبق له من نفسک بقیّة یرجع إلیها إن بدا له ذلک یوما ما، و من ظنّ بک خیرا فصدّق ظنّه، و لا تضیعنّ حقّ أخیک اتّکالا علی ما بینک و بینه، فإنّه لیس لک بأخ من أضعت حقّه، و لا یکن أهلک أشقی الخلق بک، و لا ترغبنّ فیمن زهد عنک و لا یکوننّ أخوک علی مقاطعتک أقوی منک علی صلته، و لا یکوننّ علی الإساءة أقوی منک علی الإحسان، و لا یکبرنّ علیک ظلم من ظلمک، فإنّه یسعی فی مضرّته و نفعک، و لیس جزاء من سرّک أن تسوءه.

اللغة

(المطیّة): ما یقطع به المسافة فاختلاف اللّیل و النّهار یوحب طیّ مدّة العمر، (تعدو): تجاوز (التخفیض و الاجمال): ترک الحرص فی طلب الدّنیا، (الحرب): سلب المال و فنائه، (أوجفت): أسرعت (التلافی): التدارک (الوکاء):

حبل یشدّ به رأس القربة، (الحرفة): الاکتساب بالتعب، (أهجر الرجل): اذا أفحش فی منطقه (الرفق): اللین و (الخرق): ضدّه، (النوکی): الحمقی (الصّرم):

القطع (الصدود): الاعراض، (الظنین): المتهم، (محضه النصیحة): أخلصها له (المغبّة): العاقبة.

الاعراب

و قد جعلک اللّه حرّا، جملة حالیّة، و ما خیر خیر: یحتمل أن یکون کلمة ما استفهامیة للانکار فالخیر الأوّل مضاف إلی الثانی و لو جعلت نافیة ففی الاضافة غموض و فی العبارة إبهام و الاعراب فی قوله «و یسر لا ینال» أغمض فتدبّر بشدّ الوکاء ظرف مستقر خبر لقوله «حفظ»، ما ذلّ، لفظة ما مصدریة زمانیّة رجاء أکثر منه: مفعول له لقوله «لا تخاطر»، ما فی قوله «یومامّا» نکرة تفید القلّة.

المعنی

قرّر علیه السّلام فی هذا الفصل زوال الدّنیا و فناءها بحساب ریاضی فقال: إنّ العمر عدد من اللّیالی و الأیّام المارّة علی الدّوام و یصل إلی النهایة و ینفد لا محالة و بعد ما أثبت بالبرهان الریاضی أنّ العمر منقض و أنّ الأجل محتوم فلا ینبغی الرکون إلی الدنیا و الاعتماد علیها، ثمّ توجّه إلی ابطال ما یفتتن به أهل الدّنیا من الامال و بیّن أنّ الانسان فی هذه الدّنیا لا یبلغ إلی آماله لأنّ الأمل غیر محدود، و الأجل محدود، و وصّاه بترک الحرص و الکدّ فی طلب الدّنیا، فإنّ الرزق المقدّر یصل بأدنی طلب و ما یطلب بجدّ و کدّ ربّما یتلف و یضیع و یعرضه الحرب.

قال ابن میثم: و ذلک کما شوهد فی وقتنا أنّ تاجرا کان رأس ماله سبعة عشر دینارا فسافر بها إلی الهند مرارا حتّی بلغت سبعة عشر ألفا فعزم حینئذ علی ترک السّفر و الاکتفاء بما رزقه اللّه، فسوّلت له نفسه الأمّادة بالسّوء فی العود و حبّبت إلیه الزّیادة فعاود السّفر فلم یلبث أن خرجت علیه السّراق فی البحر فأخذوا جمیع ما کان معه، فرجع و قد حرب ماله، و ذلک ثمرة الحرص المذموم.

ثمّ تعرّض علیه السّلام للوصیّة بحفظ کرامة النفس و الاحتفاظ بالشخصیّة الّتی هی شرف وجود الانسان و امتیازه عن سائر أنواع الحیوان فقال علیه السّلام:(و أکرم نفسک عن کلّ دنیّة و إن ساقتک إلی الرغائب) و یندرج فی وصیّته هذه الأمر بحفظ الحریّة و الاستقلال فی عالم البشریّة الّتی هی لبّ الدّیمو قراطیّة فی الاجتماع الانسانی و أشار إلی أنّ النفس أعزّ و أعلی من کلّ شیء فلا قیمة له بوجه من الوجوه و أکّد ذلک بقوله علیه السّلام (و لا تکن عبد غیرک و قد جعلک اللّه حرّا).

ثمّ أشار إلی أنّ آفة الحریّة الطمع فحذّر منه أشدّ الحذر و فی التشبث بالوسائط نوع من الضعف فی الاستقلال و الحرّیة فقال علیه السّلام (و إن استطعت أن لا یکون بینک و بین اللّه ذو نعمة فافعل).

ثمّ سرد أنواعا من الفضائل و حثّ علی اکتسابها، و أنواعا من الرّذائل و وصّی الاجتناب عنها، فمن الفضائل: الصّمت، و حفظ المال، و تکلّف الحرفة و من الرّذائل: إظهار الحاجة إلی الناس، و تحصیل الغنی بالفجور و کثرة الکلام.

و من الفضائل: الفکر و مصاحبة أهل الخیر، و من الرّذائل مصاحبة أهل الشرّ و الظلم بالضعیف، و جرّ علیه السّلام کلامه إلی الوصیّة بحفظ روابط الودّ مع الأحبّاء و الأقرباء فانّه اسّ الاجتماع و التعاون المفید فی الحیاة، فقال علیه السّلام:

(احمل نفسک من أخیک عند صرمه علی الصّلة) و بیّن کلّ ما یمکن أن یصیر سببا لقطع رابطة الاخاء وفت عضد المحبّة و الاجتماع و أراه دواءه الناجع النافع فدواء الإعراض الاقبال و المقارنة باللّطف، و دواء المنع عن العطاء هو البذل علیه و دواء التباعد الناشی عنه هو التقارب و الدّنوّ منه، و دواء شدّته و صولته هو اللّین

و الرّفق معه، و دواء جرمه و اجترائه هو الاعتذار منه و له، و قد لخّص کلّ ذلک فی قوله:(حتّی کأنّک له عبد).

و قد ذیّل وصایته هذه بأنّ تلک المعاملة الاخائیّة لا بدّ و أن تکون مع من یلیق بها و هو المؤمن المعتقد.

الترجمة

ای پسر جانم بدانکه هر کس بر پاکش شب و روز سوار است همیشه بسوی مرگ در رفتار است گر چه در جای خود ایستاده و استوار است، و بنا خواه طی راه می‌نماید گر چه مقیم و آسوده می‌زید، بطور یقین بدان که بارزو و آرمان خود نمی‌رسی و از عمر مقدر نمی‌گذری و براه همه کسانی که پیش از تو بوده‌اند می‌روی، در طلب دنیا آرام باش و در کسب مال هموار رفتار کن زیرا بسا طلب که بسر انجام تلف می‌کشد، نه هر کس دنبال روزی دود بروزی می‌رسد و نه هر کس آرام و هموار کار میکند از روزی وا می‌ماند، خود را از هر پستی در طلب دنیا گرامی دار و اگر چه آن کار پست تو را بارمانهایت برساند، زیرا اگر خود را بفروشی بهائی که ارزش شخصیت را داشته باشد بدست نیاوری، خود را بنده دیگری مساز و بأو مفروش در صورتی که خداوندت آزاد و مستقل آفریده است، چه خیر و خوبی دارد آن خیری که جز بوسیله بدی بدست نیاید، و چه آسایشی است در آنچه جز بدشواری فراهم نشود؟؟.

مبادا اختیار خود را بمرکب سرکش طمع بسپاری تا تو را در پرتگاه هلاک و نابودی کشاند، اگر توانی هیچ منعمی را میان خود و خدا واسطه طلب روزی نسازی همین کار را بکن وزیر بار نوکری دیگران مرو، زیرا تو قسمت روزی خود را خواهی یافت و بهره‌ات بتو خواهد رسید همان روزی اندک از طرف خداوند سبحان بی منت دیگران بزرگتر و گرامی‌تر است از بهره بیشتر از دست دیگران، و گر چه همه از طرف خداوند منّانست.

هر که نان از قبل خویش خورد منّت از حاتم طائی نبرد

تدارک تقصیری که از خموشی بر آید آسانتر است از تدارک آنچه از گفتار ناهنجار زاید، نگهداری رازهای درون ببستن زبانست چون بستن سر ظرف آنچه را در آنست حفظ می‌نماید، نگهداری آنچه در دست خود داری نزد من محبوبتر است از جستن چیزی که در دست دیگرانست، تلخی نومیدی به است از دست نیاز بمردم دراز کردن، پیشه وری و آبرومندی به است از بی‌نیازی بوسیله هرزگی هر مردی بهتر، راز خود را نگه می‌دارد، بسا کسی که در زیان بخود می‌کوشد هر که پر گوید ژاژ خواید، هر که اندیشه کند بینا گردد، با خیرمندان در آمیز تا از ایشان باشی، از شرّ انگیزان جدا شو تا از آنها بر کنار باشی، چه بد خوراکی است مال حرام، ستم بر ناتوان فاحش‌ترین ستم است، در جائی که از ملایمت کج خلقی بر آید کج خلقی ملایمت زاید، چه بسا که دارو درد گردد و درد دارو، چه بسا که اندرز از بد خواه بر آید و خیر خواه بد غلی در اندرز خود گراید، مبادا بر آرزوهای خود اعتماد کنی که آرزومندی کالای احمقان است، عقل و خرد تجربه اندوزیست، بهترین تجربه آنست که تو را پند دهد تا غصه و افسوس نیامده وقت را غنیمت شمار و از دستش مده، هر کس جوید بمقصد رسد و نه هر غائبی بخانه‌اش بر گردد، ضایع نمودن توشه راه ارتکاب تباه است و مفسد روز رستاخیز، هر کاری را دنباله‌ایست و بسر انجامی گراید، هر چه برای تو مقدّر باشد بتو خواهد رسید، بازرگان خود را بخطر می‌اندازد، چه بسا اندکی که پر برکت تر از بسیار است، در یاور و همکار پست و زبون خیری نباشد و نه در دوست دو دل و متهم بخیانت، تا روزگار با تو بسازد با او بساز، چیزی که در دسترس است بامید بیش از آنش در خطر میفکن، مبادا عنان خود را بدست مرکب سرکش لجبازی بسپاری، برای نگهداری برادر و دوست خود اگر از تو برید با او پیوست کن، و هنگام رو گردانی او با لطف و مهربانی بأو نزدیک شو، و چون مشت خود را بست بأو ببخش، و چون دوری گزید بأو نزدیک شو، و هنگام سختگیری او با او نرمش کن، و چون جرمی مرتکب شد بر او پوزش آور، تا آنجا در برابر

او فروتن باش بمانند بنده‌ای در برابر آقای خود و تا آنجا که او را منعم خویش بحساب آوری، و مبادا این معامله برادرانه را با نا اهل و ناشایست آن روا داری.

با دشمن دوستت طرح دوستی مریز تا با دوستت دشمنی کرده باشی، با برادر خود پاک و صریح نصیحت کن و حق را بأو بگو چه خوش آید او باشد چه او را بد آید، خشم را فرو خور زیرا من نوششی را شیرین سرانجام تر و لذت بخش تر در دنبال از آن آن ندیدم، با کسی که درشتت بر آید نرمش کن چه بسا که نرم شود، بر دشمن خود بتفضل و احسان برتری جو، زیرا که این شیرین‌تر پیروزیها است اگر خواستی از دوستی ببری یک رشته از حسن رابطه را بجای گزار که بوسیله آن بوی بر گردی اگر روزی پشیمان شدی، هر گاه کسی بتو گمان خوبی دارد بأو خوبی کن و گمانش را درست در آور باعتماد دوستی و یگانگی حق دوست را زیر پا مکن زیرا کسی که حقش را ضایع سازی با تو برادری نکند.

مبادا خاندان تو بد بخترین مردم باشند نسبت بتو و از آنها رعایت دیگران را نکنی، کسی که تو را ترک گوید و از تو رو گرداند دل بأو مبند، برادر و دوست تو در قطع رابطه بر تو از پیوند تو با او پیشدستی نکند و پیش از آنکه او قطع رابطه کند جلو آنرا بگیر و مواظب باش که او در بد رفتاری با تو از خوشرفتاری تو با او پیشدستی نکند و با خوشرفتاری جلو بد رفتاریش را ببند ستم ستمگر بر تو گران نیاید زیرا که او در زیان خود و سود تو کوشش می‌نماید پاداش کسی که تو را شادمان می‌نماید این نیست که تو بأو بدی کنی و دلش را آزرده سازی.

الفصل الثامن من قوله علیه السّلام:

اشارة

و اعلم، یا بنیّ أنّ الرّزق رزقان: رزق تطلبه، و رزق

یطلبک، فإن أنت لم تأته أتاک، ما أقبح الخضوع عند الحاجة، و الجفاء عند الغنی، إنّما لک من دنیاک ما أصلحت به مثواک، و إن جزعت علی ما تفلّت من یدیک فاجزع علی کلّ ما لم یصل إلیک، استدلّ علی ما لم یکن بما قد کان فإنّ الأمور أشباه، و لا تکوننّ ممّن لا تنفعه العظة إلاّ إذا بالغت فی إیلامه، فإنّ العاقل یتّعظ بالأدب، و البهائم لا تتّعظ إلاّ بالضّرب، اطرح عنک واردات الهموم بعزائم الصّبر و حسن الیقین، من ترک القصد جار، و الصّاحب مناسب، و الصّدیق من صدق غیبه، و الهوی شریک العمی [العنا]، و ربّ قریب أبعد من بعید، و بعید أقرب من قریب، و الغریب من لم یکن له حبیب، من تعدّی الحقّ ضاق مذهبه، و من اقتصر علی قدره کان أبقی له، و أوثق سبب أخذت به سبب بینک و بین اللّه، و من لم یبالک فهو عدوّک، قد یکون الیأس إدراکا إذا کان الطّمع هلاکا، لیس کلّ عورة تظهر، و لا کلّ فرصة تصاب، و ربّما أخطأ البصیر قصده، و أصاب الأعمی رشده، أخّر الشّرّ فإنّک إذا شئت تعجّلته، و قطیعة الجاهل تعدل صلة العاقل، من أمن الزّمان خانه، و من أعظمه أهانه، لیس کلّ من رمی أصاب،

إذا تغیّر السّلطان تغیّر الزّمان، سل عن الرّفیق قبل الطّریق، و عن الجار قبل الدّار. إیّاک أن تذکر من الکلام ما یکون مضحکا و إن حکیت ذلک عن غیرک، و إیّاک و مشاورة النّساء، فإنّ رأیهنّ إلی أفن، و عزمهنّ إلی وهن، و اکفف علیهنّ من أبصارهنّ بحجابک إیّاهنّ فإنّ شدّة الحجاب أبقی علیهنّ، و لیس خروجهنّ بأشدّ من إدخالک من لا یوثق به علیهنّ، و إن استطعت إن لا یعرفن غیرک فافعل، و لا تملّک المرأة من أمرها ما جاوز نفسها، فإنّ المرأة ریحانة و لیست بقهرمانة، و لا تعد بکرامتها نفسها، و لا تطمعها فی أن تشفع لغیرها، و إیّاک و التّغایر فی غیر موضع غیرة، فإنّ ذلک یدعو الصّحیحة إلی السّقم، و البریئة إلی الرّیب، و اجعل لکلّ إنسان من خدمک عملا تأخذه به، فإنّه أحری أن لا یتواکلوا فی خدمتک، و أکرم عشیرتک فإنّهم جناحک الّذی به تطیر، و أصلک الّذی إلیه تصیر، و یدک الّتی بها تصول. أستودع اللّه دینک و دنیاک، و أسأله خیر القضاء لک فی العاجلة و الاجلة، و الدّنیا و الاخرة، و السّلام.

اللغة

(مثوی): اسم مکان من ثوی بمعنی محلّ الاقامة، (تفلّت): تخلّص و فی معناه الافلات و الانفلات (العظة): کالعدة مصدر وعظ یعظ، (عزائم الصبر): ما لزمته منها، (مناسب) مفعول من ناسب أی من ذوی القربی، (العورة): قال ابن میثم: هنا الاسم من أعور الصید إذا أمکنک من نفسه و أعور الفارس إذا بدامنه موضع خلل الضّرب، (أفن): الأفن بسکون الفاء، النقص، و المتأفن، المتنقص و روی إلی أفن بالتحریک فهو ضعیف الرأی، أفن الرّجل یأفن أفنا أی ضعف رأیه (الوهن): الضّعف، (القهرمانة): فارسی معرّب.

الاعراب

رزق تطلبه، عطف بیان لقوله «رزقان»، من دنیاک متعلق بقوله «لک» و هی ظرف مستقر خبر مقدّم لقوله «ان» و ماء الموصولة اسم له، و اکفف علیهنّ من أبصارهنّ قال الشارح المعتزلی «ص 124 ج 16 ط مصر»: من ها هنا زائدة و هو مذهب أبی الحسن الأخفش من زیادة من فی الموجب، و یجوز أن یحمل علی مذهب سیبویه فیعنی به: فاکفف علیهنّ بعض أبصارهنّ، بأشدّ خبر لیس، و الباء زائدة، لا تعد: نهی من عدا یعدو أی لا تجاوز، التغایر: تفاعل من الغیرة و هی الرقابة فی النّساء.

المعنی

قد قسّم علیه السّلام الرزق إلی رزق یحصل بلا طلب و إلی رزق یحصل بالطّلب و قد ورد فی غیر واحد من الایات و الأخبار أنّ الرزق مضمون علی اللّه تعالی و أصرح الایات قوله تعالی: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّ عَلَی اللّهِ رِزْقُها وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها کُلٌّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ »: 6 - هود» و قوله تعالی «إِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ »: 58 - الذاریات».

فالایتان تدلاّن علی أنّ اللّه تعالی تعهّد رزق کلّ دابّة کدین یجب الوفاء به و هو قادر علی أداء هذا الدّین فیصل رزق کلّ دابة إلیها و أنّه تعالی هو الرّازق

علی وجه الحصر و لا رازق غیره لأنّ ضمیر الفصل فی قوله: هو الرّزاق، و تعریف المسند یفیدان الحصر فمعنی الایة أنّه تعالی رازق و لا رازق غیره، و ینبغی البحث هنا فی أمرین:

1 - أنّ وصول الرّزق إلی کلّ مرزوق مطلق أو له شرط معلّق علیه فاذا لم یحصل الشرط یسقط الرّزق المقدّر، و ما هو هذا الشرط؟ یستفاد من بعض الأخبار أنّ الرّزق مشروط بالطلب و الاکتساب بوجه ما فاذا ترک الطلب مطلقا یسقط الرّزق المقدّر، و ذلک کمن ترک تحصیل الرّزق و اعتزل فی زاویة منتظرا لمن یدخل علیه و یکفله، و یؤیّد ذلک وجوب تحصیل النفقة لنفسه و لمن یجب علیه نفقته کالزّوجة و الأقارب باتفاق الفقهاء، فلو کان الرّزق واصلا مطلقا و حاصلا بتقدیر من اللّه فلا معنی لوجوب تحصیله، و لکن لا إشکال فی أنّ تأثیر الطلب مختلف فی الأشخاص، فربما یحصل بطلب قلیل رزق واسع کثیر، و ربّما یحصل بالجدّ و الکدّ أدنی مئونة العیش و مقدار دفع الجوع و سدّ الرّمق، و نظره علیه السّلام فی هذا المقام ترک الحرص و تحمّل العناء فی طلب الدّنیا، کما أنّه لا إشکال فی حصول الرّزق لبعض الأشخاص من حیث لا یحتسب قال الشارح المعتزلی «ص 114 ج 16 ط مصر»:

دخل عماد الدّولة أبو الحسن بن بویه شیراز بعد أن هزم ابن یاقوت عنها و هو فقیر لا مال له فساخت إحدی قوائم فرسه فی الصحراء فی الأرض فزلّ عنها و ابتدرها غلمانه فخلّصوها، فظهر لهم فی ذلک الموضع نقب وسیع، فأمرهم بحفره فوجدوا فیه أموالا عظیمة و ذخائر لابن یاقوت.

ثمّ استلقی یوما آخر علی ظهره فی داره بشیراز الّتی کان ابن یاقوت یسکنها فرأی حیّة فی السقف، فأمر غلمانه بالصّعود إلیها و قتلها، فهربت منهم، و دخلت فی خشب الکنیسة فأمر أن یقلع الخشب و تستخرج و تقتل، فلمّا قلعوا الخشب وجدوا فیه أکثر من خمسین ألف دینار لابن یاقوت.

و احتاج لأن یفصل و یخیط ثیابا له و لأهله فقیل: ها هنا خیّاط حاذق کان

یخیط لابن یاقوت، و هو رجل منسوب إلی الدّین و الخیر، إلاّ أنّه أصمّ لا یسمع شیئا أصلا فأمر باحضاره فأحضر و عنده رعب و هلع، فلمّا أدخله إلیه کلّمه و قال:

ارید أن تخیط لنا کذا و کذا قطعة من الثیاب، فارتعد الخیّاط و اضطرب کلامه و قال: و اللّه یا مولانا ماله عندی إلاّ أربعة صنادیق لیس غیرها، فلا تسمع قول الأعداء فیّ، فتعجّب عماد الدّولة و أمر باحضار الصنادیق فوجدها کلّها ذهبا و حلیا و جواهر مملوءة ودیعة لابن یاقوت.

2 - أنّ من یأکل من الحرام کالسارق و الکاسب من الوجوه المحرّمة فهل یأکل رزقه المقدّر أم یأکل من غیر رزقه؟ و هل الحرام رزق اللّه و یندرج فی کلامه هذا أنّ الرّزق رزقان أم هو خارج عن مفهوم کلامه و رزق ثالث؟.

ثمّ قبّح علیه السّلام خلقا معروفا عند الناس و هو الخضوع عند الحاجة و الجفاء عند الغنی.

و قد ارتکب الناس هذا الخلق حتّی مع اللّه تعالی فعاتبهم به فی کلامه قال عزّ و جلّ «حَتّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها رِیحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّاکِرِینَ فَلَمّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ »: 22-23 یونس».

و قد أشار علیه السّلام إلی أنّ ما یفید للانسان من الدّنیا هو یصلح به أمر آخرته فحسب، و أما غیر ذلک فیذهب هدرا و یبقی تبعته.

و أشار علیه السّلام إلی تسلیة مقنعة مستدلة لترک الأسف علی ما فات بأنه إذ جزع علی ما خرج من یده من المال و الجاه فلا بدّ أن یجزع علی جمیع ما فی الدّنیا ممّا لم یصل إلیه لأنه لا فرق بین القسمین، و وصّی أن یکون للانسان قلبا خاصغا فهما مستعدا للاتّعاظ و هو دلیل العقل و الفراسة.

العبد یقرع بالعصا و الحرّ تکفیه الملامة

و لا یخلو الانسان من هموم ترد علی قلبه من حیث یشعر و لا یشعر فوصّی

علیه السّلام بطرد هذه الهموم بملازمة صبر ثابت و یقین صادق و بملازمة طریقة عادلة فی أعماله و أخلاقه و نبّه علی أنّ الصاحب الصدیق کنسیب قریب، و کان یقال:

«الصدیق نسیب الرّوح و الأخ نسیب البدن».

و قد بین علیه السّلام موازین لامور هامّة:

1 - میزان الصّداقة، فقال:(و الصدیق من صدق غیبه) یعنی أنّ الصّداقة یعرف بحفظ الغیب للصدیق، فربّما شخص یظهر الصّداقة فی الحضور و لم یکن إلاّ منافقا.

2 - میزان الغربة، فقال:(الغریب من لم یکن له حبیب) أی من لم یکن له مونس یطمئنّ إلیه و یلمسه عن ظهر قلبه برابطة و دیّة صادقة فهر غریب و إن کان فی وطنه.

3 - میزان العداوة، فقال:(و من لم یبالک فهو عدوّک) أی من لم یکترث بک و یراعیک فهو عدوّ.

و قد استغرب الشارح المعتزلی هذه المیزانیّة للعداوة فقال «ص 119 ج 16 ط مصر»: و هذه الوصاة خاصّة بالحسن علیه السّلام و أمثاله من الولاة و أرباب الرّعایا و لیست عامّة للسوقة من أفناء الناس، و ذلک لأنّ الوالی إذا أنس من بعض رعیته أنّه لا یبالیه و لا یکترث به، فقد أبدی صفحته، و من أبدی لک صفحة فهو عدوّک و أما غیر الوالی من أفناء الناس فلیس أحدهم إذا لم یبال بالاخر بعدوّ له.

أقول: قد ذکرنا فی بدء شرح هذه الوصیّة أنها موجّهة من نوع الوالد إلی نوع الولد من دون ملاحظة أیّة خصوصیّة فی البین، و المقصود من عدم المبالات فی کلامه علیه السّلام هو عدم رعایة الحقّ بعد المعرفة و وجود الرّابطة بین شخصین و کلّ من عرف غیره و لم یراع له حقّه یکون عدوّا له و ظالما، سواء من السوقة و أفناء الناس، أو من الولاة و الحکّام، و الفرق أنّ المعرفة للوالی أعمّ، و حقوقه علی الرّعایا أتمّ و ألزم.

و قد اختلف فی تفسیر قوله علیه السّلام:(لیس کلّ عورة تظهر) فقال الشارح المعتزلی «فی ص 119 ج 16 ط مصر»: یقول: قد تکون عورة العدوّ مستترة

عنک فلا تظهر، و قد تظهر لک و لا یمکنک إصابتها.

و قال ابن میثم: نبّه بقوله: لیس کلّ عورة - إلی قوله: رشده، علی أنّ من الامور الممکنة و الفرض ما یغفل الطالب البصیر عن وجه طلبه فلا یصیبه و لا یهتدی له، و یظفر به الأعمی - إلی أن قال: و غرض الکلمة التسلیة عن الأسف و الجزع علی ما یفوت من المطالب بعد إمکانها.

أقول: قد ارتبط ابن میثم هذه الجمل الأربع إلی غرض واحد، و الظاهر أنّ کلاّ منها حکمة عامّة تامّة، و المقصود من العورة العیب فی عدوّ أو غیره المعرض للانکشاف، فیقول: ربّما یبقی عیب معروض للانکشاف مستورا لغفلة الناس أو سبب آخر، کما أنه ربّما لا یستفاد من الفرصة و ربما یخطأ البصیر عن قصده کما أنه ربّما یصیب الأعمی رشده.

و هذه الحکم کلّها من قبیل المثل السائر المشهور: رمیّة من غیر رام و تنبیه علی أنّ الأسباب المعمولة لیست عللا تامّة للوصول إلی المقاصد و الأهداف.

و نبّه بقوله علیه السّلام (من أمن الزّمان خانه و من عظّمه هانه) علی أنّ الزّمان إذا أقبل علی الانسان لا یصحّ الاعتماد علیه، فانه دوّار غدّار کما قال أبو الطیّب:

و هی معشوقة علی الغدر لا تحفظ عهدا و لا تتمم وصلا و قد أشار إلی السّبب الأساسی فی تغییر الزّمان علی بنی الانسان فقال:(إذا تغیّر السلطان تغیّر الزّمان) ذکر الشارح المعتزلی «ص 121 ج 16 ط مصر» فی شرح هذه الجملة:

فی کتب الفرس أنّ أنوشروان جمع عمّال السّواد و بیده درّة یقلبها، فقال:

أیّ شیء أضرّ بارتفاع السّواد و أدعی إلی محقه؟ أیّکم قال ما فی نفسی جعلت هذه الدرّة فی فیه؟ فقال بعضهم: انقطاع الشّرب، و قال بعضهم: احتباس المطر و قال بعضهم: استیلاء الجنوب و عدم الشمال، فقال لوزیره: قل أنت فإنی أظنّ عقلک یعادل عقول الرّعیّة کلّها أو یزید علیها، فقال: تغیّر رأی السلطان فی رعیّته، و إضمار الحیف لهم، و الجور علیهم، فقال: للّه أبوک، بهذا العقل أهلّک

آبائی و أجدادی لما أهّلوک له، و دفع إلیه الدرّة فجعلها فی فیه.

ثمّ توجّه علیه السّلام فی آخر وصیّته إلی المعاملة مع النساء و الخدم و هم أهل البیت و الخاصّة و وصّی فی النساء بأمور:

1 - ترک المشاورة معهنّ لضعف الرأی و وهن العزم و التصمیم فی الأمور.

2 - کفّ أبصارهنّ عن الأجانب و زهرة الدّنیا بواسطة الحجاب علیهنّ فانه موجب لبقائهنّ و وفائهنّ للزّوج.

3 - عدم إدخال الرّجال الأجانب علیهنّ فی البیت إذا کانوا أهل ریب و فتنة.

4 - عدم إحالة تدبیر امور البیت من شراء الحوائج و الامور الخارجة عن تدبیر أنفسهنّ علیهنّ لأنّ ذلک یؤذیهنّ و یذهب بجمالهنّ و بهائهنّ و ینقص من الاستمتاع بوجودهنّ.

5 - عدم إجابتهنّ فی الشفاعة و الوساطة للأغیار، فانّه یوجب توجّههم إلیهنّ و یؤدّی إلی فسادهنّ یوما ما.

6 - عدم اظهار الغیرة علیهنّ فی غیر موضعها، و المقصود المنع من سوء الظنّ بهنّ ضنّا علیهنّ و شغفا بحبهنّ فانّه یوجب سوقهنّ إلی الفساد، و یلوث براءة ساحتهنّ بالرّیب و عدم الاعتماد.

و أمّا وصیّته علیه السّلام بالنسبة إلی الخدم فانّه تنتظم أعمال خدمتهم بتقسیم اموره بینهم و إحالة کلّ أمر إلی من یناسبه منهم و جعله مسئولا عنه بخصوصه لئلا یکل بعضهم إلی بعض و یضیع الامور و تبقی بلا مسئول خاصّ.

ثمّ ختم علیه السّلام وصایاه بقوله (و أکرم عشیرتک) و المقصود منه صلة الرّحم المأمور بها فی الکتاب و السنّة معلّلا بأنّ العشیرة کالجناح للطّیران و کالأصل للبنیان و کالید للصّولة علی ذوی العدوان.

و قد قرّر ابن خلدون فی مقدمته المعروفة فی علم الاجتماع و العمران، العصبة و الاعتماد علی العشیرة أصلا ثابتا فی القبض علی الحکومة و السّلطان و تحصیل الزعامة علی سائر أفراد الانسان، و قرّر ذلک الأصل بشواهد کثیرة من التاریخ فی شتّی النواحی و البلدان.

قال فی «ص 117 ج 1 من المقدّمة ط مصر»: الفصل السابع عشر فی أنّ الغایة الّتی تجری إلیه العصبیّة هی الملک.

و ذلک لأنا قدّمنا أنّ العصبیّة بها تکون الحمایة و المدافعة و المطالبة و کل أمر یجتمع علیه و قدّمنا أنّ الادمییّن الطبیعة الانسانیة یحتاجون فی کلّ اجتماع إلی وازع و حاکم یزع بعضهم عن بعض، فلا بدّ أن یکون متغلّبا علیهم بتلک العصبیّة و إلاّ لم تتمّ قدرته علی ذلک و هذا التغلّب هو الملک.

الترجمة

ای پسر جانم بدانکه روزی بر دو قسم است، یک روزیست که تو بدنبال آن می‌روی و روزی دیگری که دنبالت می‌آید و اگر بدنبال آن نروی او بدنبال تو می‌آید، وه چه زشت است که هنگام نیاز فروتن و زبون باشی و چون نیاز نداری جفا کنی و رو گردانی، تو از دنیای خود همانی را داری که با آن کار آخرت خود را درست کنی، اگر بدانچه از دستت رفته است بیتابی کنی باید بر هر چه که در جهانست و بتو نمی‌رسد بیتابی کنی و غم آنرا بخوری، بدانچه نباشد از آنچه هست رهیاب باش، زیرا همه امور بهم مانند و آنچه هست نمونه‌ایست برای آنچه نیست.

از آن کسانی مباش که پند نپذیرد مکر آنکه پندی جانگاه و ملامت بار باشد و دلش را بدرد آورد، زیرا خردمند بهمان ادب و پرورش پند پذیرد، جانورانند و چهار پایان که جز با کتک فرمان پذیر نباشند، آنچه همّ و اندوه بر دلت وارد شود بوسیله شکیبائی پایدار و خوش باوری از قدرت پروردگار از خود دور کن هر کس از راه عدل و داد بگردد جائر و نابکار باشد، و رفیق موافق برادر باشد دوست آن کس است در پشت سر دوستی را رعایت کند، هوس همعنان رنج و غم است، بسا خویشی که از بیگانه دورتر است و بسا بیگانه که از خویش نزدیکتر و مهربانتر، آواره کسی است که دوستی ندارد.

هر کس از حقّ تجاوز کند به تنگنای گرفتار آید، هر که قدر خود را

شناسد و بر آن بایستد برای او پاینده‌تر است، محکمترین وسیله که به آن بچسبی آنست که میان تو و خدا است، هر کسی بتو بی‌اعتنا است دشمن تو است، گاهی شود که نومیدی رسیدن بمقصود باشد در صورتی که طمع ورزی مایه نابودیست، هر بدی فاش نگردد، و هر فرصتی مورد استفاده نباشد، بسا که بینا و هشیار از مقصد خود خطا رود و نابینا و نادان بمقصد رسد.

بدی را تا توانی بتأخیر انداز که هر دم می‌توانی در آن بشتابی، بریدن نادان برابر پیوند با خردمندانست، هر کس از مکر زمانه آسوده زید بخیانت او دچار گردد، و هر کس زمانه را بزرگ شمارد خواری آنرا بیند، نه هر کس تیر اندازد بهدف زند، وقتی سلطان دیگر گونه گردد زمانه هم دیگر گون شود نخست از رفیق پرسش کن آن گاه از راه، و از همسایه بررسی کن آن گاه از خانه مبادا سخنی بگوئی که خنده آور باشد و اگر چه از دیگری آنرا حکایت کنی.

مبادا با زنان خانه خود در کارهایت مشورت کنی زیرا رأی آنان سست است و تصمیمشان نا پایدار است، با حجاب خود جلو دیده آنانرا بر گیر زیرا هر چه در پرده باشند بهتر می‌مانند و سالم ترند، بیرون رفتن آنها از خانه و گردش آنان در کوی و بر زن از آن بدتر نیست که بیگانه‌ای که مورد اطمینان نباشد نزد آنها آوری و با او معاشرت کنند، و اگر بتوانی آنها را چنان داری که جز تو را نشناسند همین کن.

زن را به بیش از آنچه راجع بخود او است بر کارها سر کار و صاحب اختیار مکن، زیرا زن چون گل است و جنس لطیف و قهرمان و کارگزار نیست، و نباید از اندازه احترام و شایستگی خود تجاوز نماید، زن را بطمع میانداز که پیش تو واسطۀ انجام کار دیگران شود، و مبادا بیجا غیرت ورزی کنی و بدنبال بدبینی باشی که این خود زن درست و پارسا را بیمار و ناهموار سازد و زن پاکدامن را بسوی آلودگی کشد.

برای هر کدام از خدمتکاران خود کاری مخصوص او مقرّر دار که مسئول او

باشد، و در عهدۀ او شناخته شود، زیرا این تقسیم کارها خود سبب می‌شود که کارها را بهم وانگذارند و خدمت را بی‌سرانجام ننمایند.

عشیره و تیره و تبار خود را گرامی دار و محترم شمار زیرا که آنان بجای پرهای تواند که بوسیله آنها پران می‌شوی و پایه تواند که بدانهای می‌گردی، و چون دست تواند که بوسیله آنها یورش و فعالیت داری.

من تو را از نظر دین و دنیایت بخدا می‌سپارم، و از او برای تو فرمان خیر و صلاح را در دنیا و آخرت خواستارم و السّلام.

المختار الثانی و الثلاثون

اشارة

من کتاب له علیه السلام الی معاویة

و أردیت جیلا من النّاس کثیرا: خدعتهم بغیّک، و ألقیتهم فی موج بحرک، تغشاهم الظّلمات، و تتلاطم بهم الشّبهات، فجازوا عن وجهتهم، و نکصوا علی أعقابهم، و تولّوا علی أدبارهم و عوّلوا علی أحسابهم إلاّ من فاء من أهل البصائر فإنّهم فارقوک بعد معرفتک، و هربوا إلی اللّه من موازرتک، إذ حملتهم علی الصّعب، و عدلت بهم عن القصد، فاتّق اللّه یا معاویة فی نفسک و جاذب الشیطان قیادک، فإنّ الدّنیا منقطعة عنک، و الاخرة قریبة منک، و السّلام.

و أول هذا الکتاب

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی معاویة بن أبی سفیان، أمّا بعد: فانّ الدّنیا دار تجارة، و ربحها أو خسرها الاخرة، فالسّعید من کانت بضاعته فیها الأعمال الصّالحة، و من رأی الدّنیا بعینها، و قدّرها بقدرها، و إنّی لأعظک مع علمی بسابق العلم فیک ممّا لا مردّ له دون نفاذه، و لکنّ اللّه تعالی أخذ علی العلماء أن یؤدّوا الأمانة، و أن ینصحوا الغویّ و الرّشید، فاتّق اللّه، و لا تکن ممّن لا یرجو اللّه وقارا، و من حقّت علیه کلمة العذاب، فإنّ اللّه بالمرصاد، و إنّ دنیاک مستدبر عنک، و ستعود حسرة علیک، فاقلع عمّا أنت علیه من الغیّ و الضلال، علی کبر سنّک، و فناء عمرک، فانّ حالک الیوم کحال الثوب المهیل الّذی لا یصلح من جانب إلاّ فسد من آخر، و قد أردیت جیلا، إلخ.

اللغة

(أردیت): اوقعت فی الهلاک و الضلالة، (جیلا): الجیل من الناس:

الصنف منهم فالتّرک جیل و الروم جیل و الهند جیل، (نکصوا): أی انقلبوا (قیاد): حبل یقاد به البعیر و نحوه، (المهیل) المتداعی فی التمزّق و منه رمل مهیل أی ینهال و یسیل (عوّل) علی کذا، اعتمد علیه (فاء): رجع (المؤازرة): المعاونة.

الاعراب

کثیرا: صفة للجیل و یدلّ علی متابعة شعوب کثیرة لمعاویة فی حرب علیّ علیه السّلام کاقباط الشام و یهود من القاطنین فیها و غیرهم و غرضهم اشعال الحرب بین المسلمین و تضعیف الدین لیحصّلوا حرّیتهم فی أدیانهم، تغشاهم الظلمات: فعلیّة حالیة، قیادک: مفعول ثان لقوله «جاذب» و لا یتعدی باب المفاعلة إلی مفعولین علی الاصول و یمکن ان یکون منصوبا علی التمیز فتدبّر.

المعنی

تعرّض علیه السّلام فی کتابه هذا لوعظ معاویة اتماما للحجّة علیه و وفاء بما فی

ذمّته من إرشاد الناس و توضیح الحقّ لهم لیهلک من هلک عن بیّنة و یحیی من حیّ عن بینّة.

و نبّه معاویة علی أنّ ما ارتکبه من الخلاف أمر یرجع إلی إضلال کثیر من الناس و لا تدارک له إلاّ برجوعه إلی الحقّ و إعلامه ضلالته لیرجع عنها من وقع فیه بغیّه و تلبیسه مع إشارته إلی أنّه لا یتّعظ بمواعظه حیث یقول فی صدر الکتاب «و إنّی لأعظک مع علمی بسابق العلم فیک ممّا لا مردّ له دون نفاذه - إلخ» و مقصوده إعلام حاله علی سائر المسلمین لئلاّ یقعوا فی حبل ضلالته و خدعوا بالقاء شبهاته.

و قد نقل الشارح المعتزلی «ص 133 ج 16 ط مصر»: بعد نقل صدر کتابه عن أبی الحسن علیّ بن محمّد المدائنی مکاتبات عدّة بعد هذا الکتاب بین علیّ علیه السّلام و معاویة تحتوی علی جمل شدیدة اللّحن یبین فیها علیّ علیه السّلام ما علیه معاویة من الغیّ و الضلالة و الخدعة و الجهالة، فیردّ علیه معاویة بما یفتری علی علیّ علیه السّلام من الأباطیل و الأضالیل مقرونا بالوعید و التهدید، ثمّ یقول فی «ص 136»:

قلت: و أعجب و أطرب ما جاء به الدّهر... یفضی أمر علیّ علیه السّلام إلی أن یصیر معاویة ندّا له و نظیرا مماثلا، یتعارضان الکتاب و الجواب - إلی أن قال: ثمّ أقول ثانیا لأمیر المؤمنین علیه السّلام: لیت شعری لما ذا فتح باب الکتاب و الجواب بینه و بین معاویة؟ و إذا کانت الضّرورة قد قادت إلی ذلک، فهلاّ اقتصر فی الکتاب إلیه علی الموعظة من غیر تعرّض للمفاخرة و المنافرة، و إذا کانت لا بدّ منهما فهلاّ اکتفی بهما من غیر تعرّض لأمر آخر یوجب المقابلة و المعارضة بمثله، و بأشدّ منه «وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ » و هلاّ دفع هذا الرّجل العظیم الجلیل نفسه عن سباب هذا السّفیه الأحمق» ثمّ جرّ الکلام إلی ابتداء علی علیه السّلام بلعن معاویة فی القنوت مع عمرو بن العاص و أبی موسی و غیرهم، فقابله معاویة بلعنه مع أولاده و مع جمع من أخصّاء أصحابه.

أقول: ظاهر کلامه تأسّف مع اعتراض شدید أو اعتراض مقرون بتأسّف

عمیق، و یشدّد اعتراضه علیه استدلاله بالایة الشریفة، و فحوی کلامه أنّ عمله علیه السّلام مخالف لمفاد الایة، و هذا جرئة علیه علیه السّلام، و غرضه تندیده بمقام عصمته و امامته و الجواب أنّ لعن أعداء اللّه و الدّعاء علیهم منصوص فی القرآن فی غیر واحد من الایات.

کقوله عزّ من قائل: «تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ » و قوله عزّ من قائل: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ »: 79 - المائدة».

مضافا إلی أنّ ما یندرج فی کتب علیّ علیه السّلام بیان للحقیقة من أحوال معاویة و المقصود کشف الحقیقة لعموم النّاس حتّی لا یضلّوا بتضلیلاته و لا ینخدعوا بخدعه و تسویلاته.

و مفاد الایة الّتی استدلّ بها النّهی عن سبّ الالهة و لعلّ وجهه أنّ الالهة غیر مستحقین للسبّ لأنهم أجسام غیر شاعرة یعبدون بغیر إرادتهم و مستحقّ الملامة و السبّ عبادهم الّذین یصنعونهم و یعبدونهم، مع أنّ الایة نزلت حین ضعف المسلمین و حین الهدنة لأنها مکیّة من سورة الأنعام.

قال فی مجمع البیان: «لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ » أی لا تخرجوا من دعوة الکفار و محاجّتهم إلی أن تسبّوا ما یعبدونه من دون اللّه فانّ ذلک لیس من الحجاج فی شیء «فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ » و أنتم الیوم غیر قادرین علی معاقبتهم بما یستحقون لأنّ الدّار دارهم و لم یؤذن لکم فی القتال.

الترجمة

دسته‌های بسیاری از مردم را بنابودی کشاندی، بگمراهی خود آنان را فریفتی و در امواج تاریک وجود خود افکندی، و پرده‌های تاریک وجود تو آنها را فرو گرفت، و شبهه‌ها که ساختی و پرداختی آنانرا درهم پیچید، تا از پیشاهنگی خود در گذشتند و بروی پاشنۀ پای خود سرنگون گشتند، و روی بر پشت دادند و از حق برگشتند، بخاندان و تبار خویش تکیه کردند و از دین خدا برگشتند،

جز آنانکه از مردمان بینا و هشیار روی از تو برتافتند و پس از این که تو را شناختند از تو جدا شدند و بسوی خدا گریزان باز گشتند و از یاری با تو سر باز زدند، چون که آنان را بکوهستانی سخت می‌بردی و از راه هموار و درست بدر می‌کردی، أی معاویه برای خاطر خود از خداوند بپرهیز و مهار خود را که بدست شیطان دادی و آنرا می‌کشد خود بدست گیر و بسوی حق بکش زیرا که دنیا بناخواه از تو بریده می‌شود و آخرت بتو نزدیکست و بناخواه می‌رسد، و السلام.

المختار الثالث و الثلاثون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی قثم بن العباس

و هو عامله علی مکة:

أمّا بعد، فإنّ عینی بالمغرب کتب إلیّ یعلمنی أنّه وجّه إلی الموسم أناس من أهل الشّام، العمی القلوب، الصّمّ الأسماع، الکمه الأبصار، الّذین یلتمسون الحقّ بالباطل، و یطیعون المخلوق فی معصیة الخالق، و یحتلبون الدّنیا درّها بالدّین، و یشترون عاجلها باجل الابرار المتّقین، و لن یفوز بالخیر إلاّ عامله، و لا یجزی جزاء الشّر إلاّ فاعله، فأقم علی ما فی یدیک قیام الحازم الصّلیب، و النّاصح اللّبیب، التّابع لسلطانه، المطیع لإمامه، و إیّاک و ما یعتذر منه، و لا تکن عند النّعماء بطرا، و لا عند البأساء فشلا، و السّلام.

اللغة

(العین): الجاسوس، (المغرب): الشام لأنّه فی مغرب کوفة و مکّة، (الموسم): موقع أداء الحجّ و مجمع الحجّاج فی مکّة المکرّمة، (العمی) جمع أعمی: من لا یبصر، (الصمّ): جمع أصمّ، (الکمه): جمع الأکمه: الأعمی خلقة، (البطر): شدّة الفرح و کثرة النّشاط، (البأساء): الشّدّة و لا أفعل له لأنّه اسم غیر صفة، (الفشل): الجبن و الضّعف.

الاعراب

بالمغرب: متعلّق بالعین لما فیه من معنی الوصفیّة و جملة کتب إلیّ خبره العمی القلوب: من إضافة الصفة إلی معموله و الاضافة لفظیّة و لا مانع من دخول أل علی المضاف و کذا ما بعده، درّها: بدل اشتمال من الدنیا.

المع‌نی

قثم بن عباس بن عبد المطلب من الموالین لعلیّ علیه السّلام ولاّه علی مکّة المکرّمة بعد عزل أبا قتادة الأنصاری عنها، و لم یزل والیا علیها حتی قتل علیّ علیه السّلام، حکی عن ابن عبد البرّ أنّ قثم استشهد بسمرقند، کان خرج إلیها مع سعید بن عثمان بن عفّان زمن معاویة فقتل بها، قیل: و کان قثم یشبه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

قال الشارح المعتزلی فی (ص 138 ج 16 ط مصر): کان معاویة قد بعث إلی مکة دعاة فی السرّ یدعون إلی طاعته و یثبطون العرب عن نصرة أمیر المؤمنین و یوقعون فی أنفسهم أنه إمّا قاتل لعثمان أو خاذل، و إنّ الخلافة لا تصلح فیمن قتل أو خذل، و ینشرون عندهم محاسن معاویة بزعمهم و أخلاقه و سیرته، فکتب أمیر المؤمنین علیه السّلام هذا الکتاب إلی عامله بمکة ینبهه علی ذلک لیعتمد فیه بما تقتضیه السیاسة و لم یصرّح فی هذا الکتاب بماذا یأمره أن یفعل إذا ظفر بهم.

أقول: لعلّ ذلک قد کان و لکن لا یلائم ما ذکره ما یستفاد من هذا الکتاب فانه صادر باعتبار موسم الحجّ و اجتماع الحجاج فی مکة من کلّ صقع من الأصقاع

الاسلامیة، و الموقف یقتضی القیام بعمل جهری للملأ لا القیام بأمر سرّی و قد ورد فی شأن صدور هذا الکتاب أنّ معاویة بعث یزید بن شجرة أمیرا علی ثلاثة آلاف جندی مجرّب و أمره بزحفه إلی مکّة جهارا و إقامته الحجّ للنّاس من قبله و إخراجه و الی أمیر المؤمنین من مکّة و أخذه البیعة له عن الحاضرین فی مکّة المکرّمة و لکن شرط علیه أن یکون کلّ ذلک من دون حرب و إراقة دم فی الحرم، و لمّا ورد جیش یزید بن شجرة الجحفة و اطّلع قثم علی ذلک عزم الهرب من مکّة و الالتجاء بالجبال، فمنعه الصّحابی الکبیر أبو سعید الخدری فورد یزید بن شجرة مکّة و نزل بمنی و طلب أبا سعید و أخبره أنّه لا یرید حربا و أنّ الأمیر قثم لا یرضی بامامته للحاجّ و لا أرضاه و اقترح أن یختار الناس رجلا ثالثا یؤمّ الفریقین، فاستشاروا و توافقوا علی إمامة شیبة بن عثمان العبدی، فأقام لهم الحجّ و صلّی بالفریقین و لم یقع حرب بینهما، و خرج یزید بعد الحجّ بجمعه عن مکّة المکرّمة.

و هذا ألصق بما کتبه علیه السلام إلی قثم بن العباس فی هذا المقام.

و قوله علیه السّلام:(یحتلبون الدّنیا درّها بالدین) توصیف لأتباع معاویة و إشعار بعدم اعتقادهم بالدّین و إنما یظهرون شعائر الدّین لیحتلبون بها متاع الدّنیا و یجعلونها وسیلة لأغراضهم المادّیة الخسیسة.

الترجمة

نامۀ آن حضرت بقثم بن عباس که کارگزار او بود در مکّۀ معظمه:

أما بعد براستی که دیده بان من در مغرب بمن نامه‌ای نوشته و بمن گزارش داده که جمعی از مردم شام برای موسم انجام حج بمکّه فرستاده شدند، مردمی کوردل که نه گوش شنوا دارند و نه دیدۀ بینا، مردمی که حق را بباطل در آمیزند و آنرا وسیلۀ مقاصد پوچ خود سازند، مردمی که در فرمانبردن از مخلوق نافرمانی آفریدگار را دارند، و پستان دنیا را بوسیلۀ اظهار دین بدوشند، و دین را وسیله

دریافت آرمانهای دنیای خود سازند، و سرانجام سعادت با نیکان پرهیزکار را بدنیای فانی بفروشند، هرگز بسرانجام نیک نرسد مگر نیکوکار، و سزای بدکرداری را نکشد مگر بدکار و شرانگیز.

تو بر آنچه در دست داری از کار گزاری مکّه با کمال حزم و پایداری ایستادگی کن و مردی باش خیر اندیش و خردمند که پیرو حاکم خویش است و فرمانبر از پیشوای خود، مبادا مرتکب خلافی شوی که نیاز بپوزش داشته باشد و بر أثر دست یافتن بنعمتهای خداوند خوشگذرانی پیشه مکن، و در موقع سختی و گرفتاری سستی از خود نشان مده.

المختار الرابع و الثلاثون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی محمد بن أبی بکر لما بلغه توجده من عزله

بالاشتر عن مصر، ثم توفی الاشتر فی توجهه الی مصر قبل وصوله الیها

أمّا بعد، فقد بلغنی موجدتک من تسریح الأشتر إلی عملک، و إنّی لم أفعل ذلک استبطاء لک فی الجهد، و لا ازدیادا فی الجدّ، و لو نزعت ما تحت یدک من سلطانک لولّیتک ما هو أیسر علیک مئونة، و أعجب إلیک ولایة. إنّ الرّجل الّذی کنت ولّیته أمر مصر کان رجلا لنا ناصحا، و علی عدوّنا شدیدا ناقما، فرحمه اللّه فلقد استکمل أیّامه، و لاقی حمامه، و نحن عنه راضون، أولاه اللّه رضوانه، و ضاعف الثّواب له، فأصحر لعدوّک، و أمض علی بصیرتک، و شمّر لحرب من

حاربک، و ادع إلی سبیل ربّک، و أکثر الاستعانة باللّه یکفک ما أهمّک، و یعنک علی ما نزل بک، إن شاء اللّه.

اللغة

(الموجدة): الغضب و الحزن، وجدت علی فلان موجدة، (التّسریح):

الإرسال، (الجهد): الطّاقة، و من رواها الجهد بالفتح فهو من قولهم أجهد جهدک فی کذا أی أبلغ الغایة، (ناقما): من نقمت علی فلان کذا إذا أنکرته علیه و کرهته منه، (الحمام): الموت، (أصحر له): أخرج له إلی الصّحراء و أبرز له من أصحر الأسد من خیسه إذا خرج إلی الصّحراء، (شمّر) فلان للحرب: أخذ لها اهبتها.

الاعراب

من تسریح: للتّعلیل، استبطاء: مفعول له، لنا: ظرف مستقر أی ثابتا لنا و تعلّقه بقوله «ناصحا» فیه غموض، أولاه اللّه: جملة دعائیّة، یکفک مجزوم فی جواب الأمر.

المعنی

مصر بلدة عامرة ضمّت إلی حکومة علیّ علیه السّلام بعد تصدّیه للحکومة، و هی بلدة هامّة من أعظم ثغور الإسلام کما أشار إلیه علیه السّلام فی مکتوب له إلی محمّد بن أبی بکر بعد ما ولاّه علی مصر: «ثمّ اعلم یا محمّد إنّی ولّیتک أعظم أجنادی أهل مصر و إذ ولّیتک ما ولّیتک من أمر النّاس فإنّک محقوق أن تخاف فیه علی نفسک».

و لمّا کان مصر مجاورة للشّام و یمدّ إلیها الأعناق لکثرة خیراتها کانت أحد مراکز دعاة معاویة و جواسیسه و سکن فیه جمع من شیعة عثمان، و لمّا ورد محمّد ابن أبی بکر فیها والیا تخلّفوا عنها و لا یقدر علی إخضاعهم فاختار علیّ علیه السّلام مالک الأشتر و عهد له علی مصر لقوّته و منعته، و لمّا اطّلع محمّد بن أبی بکر علی ذلک شقّ علیه تبدیله بالأشتر لمکانته من أبی بکر و قریش، و لکنّ الأشتر لم یصل

إلی مصر و اغتیل فی الطریق فکتب علیه السّلام هذا الکتاب إلی محمّد بن أبی بکر کاعتذار ممّا بلغه و إعلام لوفاة الأشتر و تثبیت ولایته علی مصر مشیرا إلی أنّ الولایة علی مصر شاقّ و معرض للخطر، و مؤکّدا علی التّیقّظ و الاستعداد لمقابلة ما یجری فی مصر من المکائد.

قال الشّارح المعتزلی (ص 142 ج 16 ط مصر): امّ محمّد رحمه اللّه أسماء بنت عمیس الخثعمیّة و هی اخت میمونة زوج النّبی صلّی اللّه علیه و آله و اخت لبابة امّ الفضل و عبد اللّه زوج العبّاس بن عبد المطلب، و کانت من المهاجرات إلی أرض الحبشة، و هی إذ ذاک تحت جعفر بن أبی طالب علیه السّلام، فولد له هناک محمّد بن جعفر و عبد اللّه و عونا، ثمّ هاجرت معه إلی المدینة، فلمّا قتل جعفر یوم موتة تزوّجها أبو بکر فولدت له محمّد بن أبی بکر هذا، ثمّ مات عنها فزوّجها علیّ علیه السّلام، و ولدت له یحیی بن علی، لا خلاف فی ذلک - إلی أن قال -: و قد روی أنّ أسماء کانت تحت حمزة بن عبد المطلب، فولدت له بنتا تسمّی أمة اللّه - و قیل أمامة - و محمّد بن أبی بکر ممّن ولد فی عصر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله - إلی أن قال -: ثمّ کان فی حجر علیّ علیه السّلام و قتل بمصر، و کان علیّ علیه السّلام یثنی علیه و یقرّظه و یفضّله، و کان لمحمّد رحمه اللّه عبادة و اجتهاد، و کان ممّن حضر عثمان و دخل علیه.

الترجمة

نامه‌ای که بمحمّد بن أبی بکر نوشت، چون به آن حضرت گزارش رسید که محمّد از عزل خود بوسیله جای گزینی مالک اشتر ناراحت و اندوهگین شده، سپس أشتر پیش از رسیدن به مصر در راه مصر وفات کرد.

أمّا بعد بمن رسیده که از گسیل داشتن اشتر بکار گزاری در جای تو غمنده و ناراحت شدی، من این کار را برای آن نکردم که تو در کوشش و تلاش در کار خود کندی و مسامحه داری، و نه این که خواسته باشم تو را در کوشش بیشتر نسبت بکار گزاریت وادار کرده باشم، و اگر هم آن حکومت که داشتی از دستت

می‌گرفتم تو را حکومتی می‌دادم که اداره آن آسان‌تر باشد و در چشم تو خوش‌تر جلوه کند.

راستی آن مردی که من کار حکومت مصر را بدو واگزار کردم، مردی بود که از ما بود، خیر خواه بود و نسبت بدشمنان ما سخت گیر و دلیر بود، و خرده گیر و بدخواه، خدایش رحمت کند که روزگار عمر خود را بسر آورد و در گذشت، ما از او خوشنودیم، خداوندش مشمول رضایت خود سازد و ثوابش را دو چندان کند.

بایدت از خانه بدرآئی و در بیابانها بدشمن بتازی، و با بینائی دنبال وظیفه خود بروی، و با هر که بجنگ تو آید مردانه بجنگی، و پر از خدا یاری جوئی تا مهم تو را کفایت کند و تو را در گرفتاری یاری نماید، و السّلام.

المختار الخامس و الثلاثون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی عبد اللّه بن العباس،

بعد مقتل محمد بن أبی بکر.

أمّا بعد، فإنّ مصر قد افتتحت، و محمّد ابن أبی بکر «رحمه اللّه» قد استشهد، فعند اللّه نحتسبه ولدا ناصحا، و عاملا کادحا، و سیفا قاطعا، و رکنا دافعا، و قد کنت حثثت النّاس علی لحاقه، و أمرتهم بغیاثه قبل الوقعة، و دعوتهم سرّا و جهرا، و عودا و بدءا، فمنهم الاتی کارها، و منهم المعتلّ کاذبا، و منهم القاعد خاذلا. أسأل اللّه أن یجعل لی منهم فرجا عاجلا، فواللّه لو لا طمعی عند لقائی عدویّ فی الشّهادة، و توطینی نفسی علی المنیّة، لأحببت

أن لا أبقی مع هؤلاء یوما واحدا، و لا التقی بهم أبدا.

اللغة

(نحتسبه): یقال: احتسب ولده إذا مات کبیرا، و افترط ولده إذا مات صغیرا، و یقال: احتسبت کذا عند اللّه أی طلبت به الحسبة بکسر الحاء و هی الأجر (الشهادة): القتل فی سبیل اللّه، و استشهد کأنه استحضر إلی اللّه (کادحا):

مجدّا فی الأمر، (حنثت): أمرتهم أکیدا.

الاعراب

فعند اللّه: ظرف متعلّق بقوله «نحتسبه»، ولدا: بدل من ضمیر نحتسبه قال ابن میثم: و ولدا و عاملا و سیفا و رکنا أحوال، و فیه غموض و الأظهر أنّ عاملا و ما بعده نعوت لقوله ولدا، الوقعة: اللاّم فیه للعهد: أی وقعة قتل محمّد بن أبی بکر سرا: بدل من المفعول المطلق و هو دعاء و قد حذف.

المعنی

بعث علیه السّلام بهذا المکتوب إلی عبد اللّه بن العبّاس و هو یومئذ عامله علی البصرة و هی أیضا ثغر من الثغور الهامة و متاخم للشام من وجه یطمع معاویة فی التسلّط علیها لکونها ثالث ثلاثة من المعسکرات الإسلامیّة العظمی، و هی: مصر، و الکوفة، و البصرة.

و یعلم معاویة أنّ فی البصرة اناس یکرهون علیّا علیه السّلام بعد وقعة الجمل لقتل کثیر منهم فی هذه الوقعة فلا یخلو صدورهم من حبّ الانتقام عن علیّ علیه السّلام و قد ولی علیها ابن عبّاس لشرفه و علمه و اعتماده علیه و کان أحد أرکان حکومته و ینبغی إعلامه بما وقع فی الحکومة من الامور الهامّة و فتح مصر.

و قتل محمّد بن أبی بکر من أهمّ ما وقع فی حکومته علیه السّلام لأنّ مصر أحد الأرکان الثلاثة فی البلاد الإسلامیّة، و محمّد بن أبی بکر من الرجال الأفذاذ و ابن أوّل الخلفاء فی الحکومة الإسلامیة، فکان قتله و هتک حرمته من أنکی الرّزایا

فی المجتمع الإسلامی، هذا.

مع الایماء إلی ابن عبّاس بشدّة صولة الأعداء و عدم رعایتهم أی حرمة و أیّ شخصیّة لیکون یقظا فی حوزة حکومته مدبّرا فی ردّ کید الأعداء، فإنّ حوزة حکومته و هی البصرة مطمح نظر معاویة و أعوانه الطّغاة.

و یتلظّی لهبات قلبه الکئیب من خلال سطور هذا الکتاب، فقد أصابه جراحات عمیقة لا تندمل من موت الأشتر الّذی کان یمینه القاطعة فی دفع أعدائه و لم یتسلّی عنه حتّی ورد علیه خبر فتح مصر و قتل محمّد بن أبی بکر الّذی یکون قرّة عینه فی العالم الإسلامی و ناصره المخلص الوحید من أبناء الخلفاء الماضین فکان إطاعته له علیه السّلام حجّة قاطعة له تجاه مخالفیه و لعلّه وصفه فی کلامه بالسیّف القاطع بهذا الاعتبار و من الوجهة السّیاسیّة کتوصیفه بأنّه کان رکنا دافعا.

و کان فوت الأشتر و محمّد بن أبی بکر نکایة من جهتین:

1 - أنّ الأشتر اغتیل و مات بالسّمّ المدسوس من قبل جواسیس معاویة فعظم فوته علیه حیث إنّه لو کان قتل فی الحرب کان مصیبته أخفّ.

2 - حیث إنّ محمّدا اخذ و قتل صبرا و احرق جثمانه بأشدّ الإحراق و أفظعه و لو کان قتل فی الحرب و الضّرب کان مصابه أخفّ.

و انضمّ إلی هذین المصیبتین الکبریین عصیان أصحابه، فصار علیه السّلام آیسا من الحکومة علی المسلمین و کارها من الحیاة حتّی یسأل اللّه الفرج و الخلاص من هذا الأناس، و هل أراد علیه السّلام بالفرج العاجل إلاّ الموت؟؟ فیا للّه من مصیبة ما أعظمها و أفجعها.

الترجمة

نامه‌ای که پس از کشته سدن محمّد بن أبی بکر به عبداللّه بن عباس نگاشته:

أمّا بعد، براستی که مصر بدست دشمنان گشوده و تصرف شد و محمّد بن أبی بکر - که خدایش رحمت کناد - بدرجۀ شهادت رسید، من او را بحساب خدا می‌گذارم بحساب فرزندی خیر خواه و کارگزاری کوشا و رنج کش، و شمشیری

برنده و گذرا و پشتیبانی در دفع أعداء، من محقّقا مردم را ترغیب و وادار نمودم که وی را دریابند و به آنها فرمان دادم تا حادثه واقع نشده بفریاد او برسند، آشکارا و نهان و از آغاز تا انجام از آنها دعوت کردم.

یک دسته بنا خواه حاضر شدند و یک دسته آنها عذرهای دروغین آوردند و یک دسته‌شان تقاعد کردند و ترک یاری نمودند.

من از خدا خواهانم که راه خلاص نزدیکی از دست این مردم برایم مقرّر سازد، بخدا سوگند اگر این آرزو نبودم که در برخورد با دشمن سعادت شهادت یابم و عزم بر مرگ نداشتم دوست داشتم یک روز هم با این مردم بسر نبرم و هرگز با آنها روی در رو نشوم.

المختار السادس و الثلاثون

اشارة

من کتاب له علیه السلام الی عقیل بن ابی طالب فی ذکر جیش

أنفذه الی بعض الاعداء، و هو جواب کتاب کتبه الیه

فسرّحت إلیه جیشا کثیفا من المسلمین، فلمّا بلغه ذلک شمّر هاربا، و نکص نادما، فلحقوه ببعض الطّریق و قد طفّلت الشّمس للإیاب، فاقتتلوا شیئا کلا و لا، فما کان إلاّ کموقف ساعة حتّی نجا جریضا بعد ما أخذ منه بالمخنّق، و لم یبق منه غیر الرّمق فلأیا بلأی ما نجا فدع عنک قریشا و ترکاضهم فی الضّلال و تجوالهم فی الشّقاق و جماحهم فی التّیه، فإنّهم قد أجمعوا علی حربی کإجماعهم علی حرب رسول اللّه «صلّی اللّه علیه و آله» قبلی، فجزت قریشا عنّی الجوازی،

فقد قطعوا رحمی، و سلبونی سلطان ابن أمّی. و أمّا ما سألت عنه من رأیی فی القتال، فإن رأیی قتال المحلّین حتّی ألقی اللّه، لا یزیدنی کثرة النّاس حولی عزّة، و لا تفرّقهم عنّی وحشة، و لا تحسبنّ ابن أبیک - و لو أسلمه النّاس - متضرّعا متخشّعا، و لا مقرّا للضّیم واهنا، و لا سلس الزّمام للقائد، و لا وطیء الظّهر للرّاکب المقتعد، و لکنّه کما قال أخو بنی سلیم:

فإن تسألینی کیف أنت؟ فإنّنی صبور علی ریب الزّمان صلیب

یعزّ علیّ أن تری بی کابة فیشمت عاد أو یساء حبیب

اللغة

(سرحت): أرسلت، (کثیفا): متراکما کثیرا، (شمّر): هیّأ، (نکص): رجع إلی عقبه، (طفّلت) الشمس بالتشدید: إذا مالت للمغیب، (الجریض): أی غصّ ریقه من شدّة الجهد و الکرب، و حکی عن الاصمعی، و یقال: هو یجرّض نفسه: أی یکاد یموت، (المخنّق) بالتشدید: موضع الخنق فی الحیوان من عنقه، (الرّمق): بقیة النفس و الرّوح، (اللأی): الشدّة و العسر و قیل: البط‌ء، (الاجماع): تصمیم العزم، (الجوازی): جمع جازیة کالجواری جمع جاریة و هی أنواع العقاب للنفوس السیئة، (المحلّین): الناقضین للبیعة یقال لمن نقض عهده و بیعته: محلّ و لمن حفظه: محرم، (الضیم): الظلم (واهنا): ضعیفا، (المقتعد): الرّاکب علی ظهر البعیر.

الاعراب

هاربا: حال، کلا و لا: ظرف مستقر فی محلّ النصب لأنه صفة لقوله «شیئا» و معناه قلیلا و قلیلا، کموقف ساعة: مستثنی مفرغ فی محلّ الاسم لقوله (کان)

و هو فعل تامّ لا خبر له، جریضا: حال من فاعل نجا، لأیا: مصدر منصوب قائم مقام الحال، أی نجا مبطئا و العامل فی المصدر محذوف ای أبطأ إبطاء و ما زائدة و بلأی: جار و مجرور متعلق بقوله لأیا أی لأیا مقرونا بلأی، ترکاضهم عطف علی قریشا و معناه شدّة العدو و کذا تجوالهم، الجوازی: فاعل جزت.

قال الشارح المعتزلی فی «ص 151 ج 16 ط مصر»: هذه کلمة تجری مجری المثل، تقول لمن یسیء إلیک و تدعو علیه: جزتک عنّی الجوازی، أی أصابتک کلّ سوء و مجازاة تقدر لعملک.

المعنی

أشار السید الرضی رحمه اللّه أنّ کتابه علیه السّلام هذا جواب عن کتاب کتبه إلیه عقیل، و الظاهر أنّه أخوه عقیل بن أبی طالب و لم یذکر الشّراح أنّ عقیلا من أیّ بلد کتب إلیه کتابه هذا، و یشیر جوابه علیه السّلام إلی أنّ کتاب عقیل یتضمّن بیان أحد من الغارات الّتی وجّهها معاویة إلی أطراف حکومته فی أیّام الهدنة السنویة المقرّرة بعد صلح صفیّن، و أنّ عقیلا تعرّض فی کتابه لبیان اضطراب حکومته و إعراض عامّة قریش عنه علیه السّلام، فیرید استبطان رأیه فی إدامة الحرب مع مخالفیه بعد قلّة أنصاره و اضطراب أطراف حکومته فی أثر غارات معاویة و قتل کثیر من شیعته، و أجابه علیه السّلام بتسریح الجیش فی أثر المغیر و الضّغط علیه إلی أن نجا برمق من حیاته.

فیحتمل أن یکون کلامه هذا ناظرا إلی إغارة بسر بن أرطاة علی نواحی جزیرة العرب من الحجاز و الیمن و الیمامة فانّها أشدّ الغارات و أنکاها و أکثرها قتلا لشیعة علیّ علیه السّلام و أوقعها محلا فی قلوب أنصاره، و قد أشار إلی ذلک الشارح المعتزلی «ص 148 ج 16 ط مصر» حیث یقول بعد ذکر المکتوب: قد تقدّم ذکر هذا الکتاب فی اقتصاصنا ذکر حال بسر بن أرطاة و غارته علی الیمن فی أوّل الکتاب.

و لکن لم نعثر فی التواریخ علی محاصرة جیش علیّ علیه السّلام بسرا علی هذا

الوجه الّذی یشعر به هذا الکتاب، بل ذکروا أنّه لمّا بلغ إلیه علیه السّلام إغارة بسر علی المدینة و مکّة المکرّمة و قتله لشیعته و ذبحه لا بنی عبید اللّه بن عباس عامله علی الیمن، خطب أهل الکوفة و أکثر من ذمّهم و تأبینهم، فأجابه حارثة بن قدامة السعدی فرحّب علیه السّلام به و سرّحه فی ألفی رجل من الفرسان، و لمّا سمع بسر فی الیمن تسریح الجیش من الکوفة خاف و هرب إلی نجران و کان یستخیر من جیش حارثة و یهرب من لقائهم هنا و هنا حتّی رجع إلی الشّام.

نعم حکی عن ابن أعثم الکوفی أنّه لمّا بلغ بسر إلی أرض الیمامة زحف فی عقبه عبید اللّه بن عباس فی ألف فارس حتی لقیه و حارب معه و قتله.

و قد تعرّض علیه السّلام فی جواب کتاب عقیل لامور:

1 - إظهار البسالة من قبل المسلمین فی تعقیب المعتدی و ضعفه قبال جیش المسلمین بحیث صار موردا للحملة عند التلاقی مع القرب من غروب الشمس فلم یقدر علی المقاومة لیلة واحدة، قال الشارح المعتزلی «ص 149 ج 16 طبع مصر»: و الطفل بالتحریک بعد العصر حین تطفل الشمس للغروب - إلی أن قال -:

و قال الراوندی «عند الایاب» عند الزوال و هذا غیر صحیح لأنّ هذا الوقت لا یسمّی طفلا، لیقال إنّ الشمس قد طفلت فیه.

2-أنه لا یتوجّه إلی نصرة قریش له و لا یعبأ بمخالفتهم و أنهم کلاّ یرکضون فی الضّلال و یجولون فی الشقاق معه فی تیه من الطریق و أنّهم أجمعوا علی حربه کإجماعهم علی حرب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و دعا علیهم بقوله:«جزت قریشا عنّی الجوازی» و شکی منهم أنهم قطعوا رحمه و سلبوه سلطان ابن امّه، قال الشارح المعتزلی «ص 151 ج 16 ط مصر»: و سلطان ابن امّی یعنی به الخلافة، و ابن امّه هو رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، لأنّهما ابنا فاطمة بنت عمرو بن عمران بن عائذ بن مخزوم امّ عبد اللّه و أبی طالب، و لم یقل سلطان ابن أبی، لأنّ غیر أبی طالب من الأعمام یشترکه فی النسب إلی عبد المطلب.

3-أبدی رأیه صریحا فی القتال مع المحلّین و هم الخارجون من المیثاق

و البیعة یعنی البغاة و المخالفین مع الإمام المفترض الطاعة، و یقال لکلّ من خرج عن الإسلام أو حارب فی الحرم أو فی الأشهر الحرم: محلّ، و بیّن أنّه لا ینقاد للعتاة و لا یقرّ بالضّیم و لا یعرضه و هن و فتور مهما قلّ ناصره و کثر أعداؤه.

الترجمة

ترجمه از نامه‌ای که بعقیل در بارۀ اعزام قشون به برخی دشمنان نوشته در پاسخ نامۀ وی:

من قشونی انبوه از مسلمانان را بسوی او گسیل داشتم، و چون این قشون به وی رسید برای گریختن کمر را تنگ بربست و با پشیمانی فراوان بدنبال برگشت، قشون به تعقیب او پرداخت و در نیمه راهش دریافت و خورشید بدامن مغرب سرازیر شده بود جنگی ناچیز در میانه در گرفت و با نبردی اندک که باندازۀ ایست ساعتی بود شکست خورده، نیمه جانی با رنج فراوان از معرکه بدر برد، چون گلو گیر شده بود و جز رمقی بر تن نداشت و بکندی و سختی خود را نجات داد.

یاد قریش را از نهاد بدر کن که دو سپه بوادی گمراهی می‌تازند و در میدان تفرقه اندازی جولان می‌زنند و خود را به گمگاه شقاوت پرتاب می‌نمایند، راستی که همگی تصمیم دارند با من پیکار کنند چنانچه همه تصمیم داشتند تا با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پیش از من پیکار کردند، هر گونه کیفر و سزا بر قریش باد که براستی با من قطع رحم کردند و از من بریدند و خلافت همزاد و پسر مادرم را از من باز گرفتند.

أمّا این که از نظر من در بارۀ جنگ پرسیدی، راستی که رأی من بر آنست که با شکننده‌های عهد و میثاق دیانت بجنگم تا بخدا برسم، فزونی مردم در دنبال من برای من عزتی نیفزاید، و جدا شدن آنها از من مایۀ هراس من نگردد گمان مبر پسر پدرت - و گر چه همه مردمش از دست بدهند و او را تنها بگذارند - زاری و زبونی پیشه سازد و بستم ستمکاران تن در دهد و سست گردد و مهارش را

آرام بدست پیشوائی سپارد و پشت خود را برای را کبی هموار گیرد و خم کند، ولی او چنانست که شاعر بنی سلیم سروده:

اگر پرسی که چونی راست گویم که در ریب زمان سخت و شکیبا

نخواهم در رخ من غم ببینی که دشمن شاد گردد، دوست رسوا

المختار السابع و الثلاثون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی معاویة

فسبحان اللّه!! ما أشدّ لزومک للأهواء المبتدعة، و الحیرة المتّبعة، مع تضییق [تضییع] الحقائق، و اطّراح الوثائق، الّتی هی للّه طلبة، و علی عباده حجّة، فأمّا إکثارک الحجاج فی عثمان و قتلته فإنّک إنّما نصرت عثمان حیث کان النّصر لک، و خذلته حیث کان النّصر له، و السّلام.

و لهذا الکتاب صدر ذکره الشراح هکذا:

أمّا بعد، فانّ الدّنیا حلوة خضرة، ذات زینة و بهجة، لم یصب إلیها أحد إلاّ و شغلته بزینتها عمّا هو أنفع له منها، و بالاخرة امرنا و علیها حثثنا، فدع یا معاویة ما یفنی، و اعمل لما یبقی، و احذر الموت الّذی إلیه مصیرک، و الحساب الّذی إلیه عاقبتک. و اعلم أنّ اللّه تعالی إذا أراد بعبد خیرا حال بینه و بین ما یکره، و وفّقه لطاعته، و إذا أراد بعبد شرّا أغراه بالدّنیا و أنساه الاخرة، و بسط له أمله، و عاقّه عمّا فیه صلاحه، و قد وصلنی کتابک فوجدتک ترمی غیر غرضک، و تنشد غیر ضالّتک، و تخبط فی عمایة، و تتیه فی ضلالة، و تعتصم بغیر حجّة، و تلوذ

بأضعف شبهة. فأمّا سؤالک إلیّ المشارکة و الإقرار لک علی الشام، فلو کنت فاعلا لذلک الیوم لفعلته أمس. و أمّا قولک: إنّ عمر ولاّکها فقد عزل عمر من کان ولّی صاحبه، و عزل عثمان من کان عمر ولاّه، و لم ینصب للنّاس إمام إلاّ لیری من صلاح الامّة ما قد کان ظهر لمن کان قبله، أو خفی عنهم عیبه، و الأمر یحدث بعده الأمر، و لکلّ وال رأی و اجتهاد، فسبحان اللّه ما أشدّ لزومک - إلی آخر الکتاب.

أقول: و قد اختلف متن المحذوف من کتابه علیه السّلام فی نسخة شرح ابن میثم و ابن أبی الحدید فی موارد أهمّها فی قوله: «و أمّا سؤالک إلیّ المشارکة» ففی نسخة ابن أبی الحدید «و أمّا سؤالک المتارکة» فالمقصود من المشارکة أن یکون شریکا فی أمر الخلافة، و الغرض منه تجزیة الحکومة الاسلامیة و إفراز الشام منها لمعاویة، و المقصود من المتارکة ترک الحرب و إقرار معاویة عاملا علی الشام، فالظاهر منه أنّ هذا الکتاب من الکتب الّتی ترادّت بین علیّ علیه السّلام و بینه أیّام حرب صفیّن و تضییق الأمر علی معاویة کما یشیر إلیه قوله علیه السلام:(مع تضییق الحقائق، و اطّراح الوثائق) و قد اقترح معاویة فی کتابه اقتراحا یشمل أمرین:

متارکة الحرب أو المشارکة فی أمر الخلافة و إقراره علی الشام، مستدلاّ بأنّ عمر ولاّه علی الشام، و ردّ علیه السّلام اقتراحه بتصمیمه علی عزله من قبل لفقد صلاحیّته فی نظره للولایة علی المسلمین، و ردّ استدلاله بأنّ من شأن الإمام الاستقلال فی عزل العمّال و الحکّام و جرت علیه سیرة السلف، فعمر عزل من ولاّه أبو بکر، و عثمان عزل من ولاّه عمر، فلا وجه لهذا التشبّث، و ذکر أنه یلازم الأهواء المبتدعة بتقلّب الأحوال و یتّبع الحیرة و الضلال فی أشدّ الأحوال مع ظهور الحجّة و الوثائق لدیه علی بطلان دعواه.

ثمّ بیّن أنّه هو الّذی خذل عثمان حتی قتل و إنما یظهر الانتصار له و الانتقام لدمه بحساب نفسه و لانتصار مقاصده کما روی عن البلاذری أنّه قال:

لمّا أرسل عثمان إلی معاویة یستمدّه، بعث یزید بن أسد القسری، جدّ خالد ابن عبد اللّه القسری أمیر العراق، و قال له: إذا أتیت ذا خشب فأقم بها، و لا تتجاوزها، و لا تقل: الشاهد یری ما لا یری الغائب، فانّنی أنا الشاهد و أنت الغائب.

قال: فأقام بذی خشب حتی قتل عثمان، فاستقدمه حینئذ معاویة، فعاد إلی الشام بالجیش الّذی کان أرسل معه، و إنّما صنع معاویة ذلک لیقتل عثمان فیدعو إلی نفسه.

و نقل عن مکتوب لابن عباس فی جواب معاویة أنه قال: و أمّا قولک: إنی من الساعین علی عثمان، و الخاذلین له، و السافکین دمه، و ما جری بینی و بینک صلح فیمنعک منّی، فاقسم باللّه لأنت المتربّص بقتله، و المحبّ لهلاکه، و الحابس الناس قبلک عنه علی بصیرة من أمره - إلی أن قال - أنت تعلم أنّهم لن یترکوه حتی یقتل، فقتل کما کنت أردت.

الترجمة

از نامه‌ای که آن حضرت بمعاویه نوشت:

أمّا بعد، براستی دنیا شیرین و خوش نما است، زیور دار و بهجت افزا است هیچکس بدان دل نبازد جز آنکه بزیورش او را سرگرم سازد تا از آنچه وی را سودمندتر است وا اندازد، ما فرمان داریم بکار آخرت بپردازیم و به آن است که ترغیب شده‌ایم.

ای معاویه، آنچه را نیست می‌شود از دست بگذار و برای آنچه بجا می‌ماند کار کن، بترس از مرگی که بسوی آن می‌روی و از حساب خداوند که سرانجام تو است، و بدانکه راستی چون خداوند برای بنده‌ای خیر و نیکوئی خواهد میان او و هر آنچه بد دارد حایل گردد و او را برای طاعت خود موفق دارد، و هر گاه برای بنده‌ای بدی خواهد او را بدنیا وادار کند و آخرت را از یادش ببرد و پهنای آرزو را در برابرش بگشاید و او را از آنچه صلاح او است دور کند.

نامۀ تو بمن رسید و دریافتم که بهدف خود تیر نیندازی و جز گمشدۀ خود را می‌جوئی، در تاریکی می‌پوئی، و در گمگاه می‌دوی، بچیزی که حجت نتواند بود پناه می‌بری، و بسست‌ترین شبه‌ای دست می‌اندازی.

أمّا این که از من در خواست داری شریک کار خلافت باشی و جنگ متارکه گردد و بر حکومت شام بمانی پاسخش اینست که:

اگر من امروز چنین کاری می‌کردم همان دیروز کرده بودم، و أمّا این که میگوئی عمرت فرمان ولایت و حکومت بر شام صادر کرده است محقق است که عمر خودش والیان صاحب خود أبی بکر را از کار بر کنار کرد و عثمان هم که بر سر کار آمد هر که را عمر والی کرده بود از کار بر کنار کرد و عزل نمود، برای مردم امام و رهبری منصوب نگردد جز برای این که صلاح امّت را بنظر خود بسنجد و آنچه از پیش بر طبق آن بوده بکار بندد، و آن عیبی که نهفته بوده منظور دارد و بر طرف سازد، بدنبال هر کاری کار تازه‌ای می‌آید و باید تجدید نظر شود، هر پیشوائی رأی و اجتهادی دارد.

سبحان اللّه تا چند بدنبال هوسهای نو ظهور چسبیده‌ای و از سرگردانی پیروی میکنی با این که حقیقت محدود است، و دلائلی که مسئولیت إلهی بار می‌آورند و بربندگان خدا حجّت تمام میکنند در دست هستند و مشهود.

أمّا این که در بارۀ عثمان و کشندگانش پرمیگوئی و راه احتجاج می‌پوئی راستی که تو آنجا که یاری عثمان یاری خودت باشد با نصرت او همداستانی، و آنجا که یاری تو پیروزی او است او را ترک میگوئی و وامی‌گذاری.

المختار الثامن و الثلاثون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی أهل مصر، لما ولی علیهم الاشتر رحمه اللّه

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی القوم الّذین غضبوا للّه حین

عصی فی أرضه، و ذهب بحقّه، فضرب الجور سرادقه، علی البرّ و الفاجر، و المقیم و الظّاعن، فلا معروف یستراح إلیه، و لا منکر یتناهی عنه. أمّا بعد، فقد بعثت إلیکم عبدا من عباد اللّه، لا ینام أیّام الخوف، و لا ینکل عن الأعداء ساعات الرّوع، أشدّ علی الفجّار من حریق النّار، و هو مالک ابن الحارث أخو مذحج، فاسمعوا له، و أطیعوا أمره فیما طابق الحقّ، فإنّه سیف من سیوف اللّه، لا کلیل الظبة، و لا نابی الضّریبة، فإن أمرکم أن تنفروا فانفروا، و إن أمرکم أن تقیموا فأقیموا، فإنّه لا یقدم و لا یحجم، و لا یؤخّر و لا یقدّم، إلاّ عن أمری، و قد آثرتکم به علی نفسی لنصیحته لکم، و شدّة شکیمته علی عدوّکم.

اللغة

(السّرادق) جمع سرادقات: الفسطاط الّذی یعدّ فوق صحن البیت، (الظاعن):

الراحل، (النکول): الرّجوع، (الظبة) بالتخفیف: حدّ السّیف، و (النابی) من السیوف: الّذی لا یقطع، (الاحجام): ضدّ الإقدام، (شدید الشّکیمة):

القویّ الأبی، و أصل الشکیمة: الحدیدة المعترضة فی فم الفرس.

الاعراب

یستراح إلیه: جملة فعلیة خبر للاء المشبهة بلیس و المقصود الاخبار عن سلب

اطمینان النّاس علی ما یتظاهر به عمّال عثمان من إقامة الصّلاة و نحوها، و کذا قوله: یتناهی عنه، خبر و المقصود عدم النهی عن المنکر، لا ینام: فعلیة و صفة لقوله: «عبدا».

المعنی

وجّه علیه السّلام کتابه هذا إلی الأخیار الوجهاء من أهل مصر الّذین نقموا علی المظالم الواقعة بید عمّال عثمان فی مصر و قاموا للنهی عنها و بعثوا وفدا إلی عثمان یطلبون عزل عاملهم و استبداله برجل صالح، و قد استظهر الشارح المعتزلی من هذا العنوان الوصفی رضاء علیّ علیه السّلام بقتل عثمان و قال فی «ص 158 ج 16 ط مصر»: هذا الفصل یشکل علیّ تأویله، لأنّ أهل مصر هم الّذین قتلوا عثمان و إذا شهد أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّهم غضبوا للّه حین عصی فی الأرض، فهذه شهادة قاطعة علی عثمان بالعصیان.

ثمّ تعسّف باعترافه فی الجواب عنه فی کلام طویل.

أقول: لا وجه لهذا الاستظهار فإنّ المخاطب بهذا الکلام من أهل مصر هم الموصوفون بما ذکره علیه السّلام منهم، و لا یلزم أن یکون قتلة عثمان داخلا فیهم.

و العجب من ابن میثم حیث یقول «ص 83 ج 5»، فإن قلت: فیلزم أن یکون علیه السّلام راضیا بقتل عثمان، إذ مدح قاتله علی المسیر بقتله.

أقول: قد عرفت أنّ الخطاب فی الکتاب لم یوجّه إلی عامّة أهل مصر و لا إلی قتلة عثمان و لا وجه لهذا الاستنکار و التعرّض للجواب من ابن میثم.

و قد بالغ علیه السّلام فی کتابه هذا فی مدح الأشتر و تعریفه، و ذلک لتقریبه إلی أفکار أهل مصر، فإنّهم ینظرون إلی کبار أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی أمر الحکومة و الولایة علیهم و یخضعون للصّحابی و الأشتر من التابعین فیثقل علیهم الانقیاد إلی طاعته و الخضوع لحکومته خصوصا بعد حکومة محمّد بن أبی بکر المعظم عند أهل مصر بأبیه و نسبه القرشیّ، و لهذا وصف الأشتر فی خاتمة کتابه هذا بقوله:(فإنّه لا یقدم و لا یحجم، و لا یؤخّر و لا یقدّم إلاّ عن أمری) لیقنع أهل مصر بأنّ الامر لهم

و الحاکم علیهم هو نفسه و أنّ الأشتر آلة و واسطة لإیصال أوامره إلیهم، فهو نفسه وال علیهم و حاکم بینهم.

قال الشارح المعتزلی «ص 159 ج 16 ط مصر»: و هذا إن کان قاله مع أنه قد سنح له أن یعمل برأیه فی امور الحرب من غیر مراجعته فهو عظیم جدّا لأنّه یکون قد أقامه مقام نفسه، و جاز أن یقول: إنّه لا یفعل شیئا إلاّ عن أمری و إن کان لا یراجعه فی الجزئیات علی عادة العرب فی مثل ذلک، لأنّهم یقولون فیمن یثقون به نحو ذلک.

أقول: کان الأشتر رحمه اللّه بطیب طینته و حسن استعداده و کمال خلوصه له علیه السّلام تأدّب بادابه و لمس بقلبه الطّاهر روحیّته الشریفة فینعکس فی نفسه إرادته و مشیته علیه السّلام فکأنه کانت مرآة مجلوّة محاذیة لنفس علیّ علیه السّلام أینما کان، فما أراد إلاّ ما أراده، و ما شاء إلاّ ما شاء کما أنّ نفس النبیّ صلی اللّه علیه و آله کانت مرآة مجلوّة تجاه مشیّة اللّه تعالی فیطبع فیها ما یشاء اللّه، فکان صلی اللّه علیه و آله «ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی » فأنزل اللّه تعالی فی حقّه «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا » 7 - الحشر».

ثمّ نبّه علی علوّ مقام الأشتر رأیا و إقداما بقوله:(و قد آثرتکم به علی نفسی).

الترجمة

از نامه‌ای که در بارۀ حکومت مالک اشتر بر مصر به أهل مصر نوشت:

از طرف بنده خدا علی أمیر مؤمنان بسوی مردمی که برای خداوند بخشم آمدند چون در سرزمین آنان نافرمانی حضرت او شد و حق اطاعت او را از میان بردند و ستمکاری و نا روا خیمۀ سیاه خود را بر فراز سر نیکوان و بدکاران و مقیمان و کوچ کنان آن شهرستان برافراشت و همه را فرو گرفت، و کار خیری نماند که وسیله آسایش باشد و کار زشتی نماند که از آن جلوگیری شود.

أمّا بعد، محققا من یکی از بندگان خدا را بسوی شما گسیل داشتم که در

روزگار نا أمن خواب ندارد، و در هنگام هراس از تعقیب دشمنان سر باز نمی‌زند، بر جان نابکاران از زبانه آتش سخت‌تر در گیرد.

او مالک بن حارث از تیرۀ مذحج است نسبت بأوشنوا باشید، و در آنچه مطابق حق است از او فرمان برید، زیرا که او شمشیریست از شمشیرهای خدا بر جان دشمنان دین نه دمش کند است و نه ضربتش بی أثر، اگر بشما فرماید، بسیج شوید، بسیج شوید، و اگر فرماید: در جای خود بمانید، بمانید، زیرا که او پیش نرود و عنان در نکشد و عقب ننشیند، و پیش نتازد مگر بفرمان خود من، من او را از خود باز گرفتم و بشما دادم، چون خیر اندیش شما و سخت گیر و شکنندۀ دشمن شما است.

المختار التاسع و الثلاثون

اشارة

و من کتاب له علیه السّلام الی عمرو بن العاص

فإنّک قد جعلت دینک تبعا لدنیا امریء ظاهر غیّه، مهتوک ستره، یشین الکریم بمجلسه، و یسفّه الحلیم بخلطته، فاتّبعت أثره، و طلبت فضله اتّباع الکلب للضّرغام: یلوذ إلی مخالبه، و ینتظر ما یلقی إلیه من فضل فریسته، فأذهبت دنیاک و آخرتک! و لو بالحقّ أخذت أدرکت ما طلبت، فإن یمکّنّی اللّه منک و من ابن أبی سفیان أجزکما بما قدّمتما، و إن تعجزانی و تبقیا فما أمامکما شرّ لکما، و السّلام.

المصدر

قال الشّارح المعتزلی «ص 163 ج 16 ط مصر»: و ذکر نصر بن مزاحم فی کتاب «صفّین» هذا الکتاب بزیادة لم یذکرها الرّضیّ، قال: نصر، و کتب

علیّ علیه السّلام إلی عمرو بن العاص:

من عبد اللّه أمیر المؤمنین إلی الأبترین الأبتر عمرو بن العاص بن وائل، شانئ محمّد و آل محمّد فی الجاهلیة و الإسلام، سلام علی من اتّبع الهدی، أمّا بعد، فانّک ترکتک مروءتک لامرء فاسق مهتوک ستره، یشین الکریم بمجلسه، و یسفّه الحلیم بخلطته فصار قلبک لقلبه تبعا، کما قیل: «وافق شنّ طبقة» فسلبک دینک و أمانتک و دنیاک و آخرتک، و کان علم اللّه بالغا فیک، فصرت کالذّئب یتبع الضّرغام إذا ما اللّیل دجی، أو أتی الصبح یلتمس فاضل سؤره، و حوایا فریسته، و لکن لا نجاة من القدر، و لو بالحقّ أخذت لأدرکت ما رجوت، و قد رشد من کان الحقّ قائده، و إن یمکّن اللّه منک و من ابن آکلة الأکباد ألحقتکما بمن قتله اللّه من ظلمة قریش علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و إن تعجزا و تبقیا بعد فاللّه حسبکما، و کفی بانتقامه انتقاما، و بعقابه عقابا، و السّلام.

اللغة

(الغیّ): الضلالة، (یشین): یصیر قبیح الوجه مذموما، (الضّرغام):

الأسد (المخالب): أظفار السبع من الحیوان، (الفریسة): ما یصیده السبع و یقتله (اجزکما): اعاقبکما، (وافق شنّ طبقه) أو طبقة: مثل سائر قال فی فرائد الأدب: یضرب مثلا للشیئین یتّفقان، قال الأسمعی: الشنّ وعاء من أدم کان قد تشن أی تقبض فجعل له طبقا أی غطاء فوافقه، و قیل أیضا: شن رجل من دهاة العرب و کان ألزم نفسه أن لا یتزوّج إلاّ بامرأة تلائمه، فکان یجوب البلاد فی ارتیاد طلبته، فوافق فی بعض أسفاره رجلا إلی بلاد ذلک الرّجل و هما راکبان فقال له شن: أ تحملنی أو أحملک؟ فاستجهله الرّجل، و إنما أراد أتحدّثنی أو أحدّثک لنمیط عنا کلال السّفر، و قال له و قد رأی زرعا مستحصدا: أکل هذا الزرع أم لا؟ و إنّما أراد هل بیع و أکل ثمنه، ثمّ استقبلتهما جنازة فقال له شن:

أحیّ من علی هذا النعش أم میّت؟ و إنّما أراد هل له عقب یحیا به ذکره؟ فلمّا بلغ الرّجل وطنه و عدل بشنّ إلیه، سألته بنت له اسمهما طبقة عنه، فعرّفها قصّته

و جهله عندها، فقالت: یا أبت ما هذا إلاّ فطن داه، و فسّرت له أغراض کلماته فخرج إلی شن و حکی له قولها، فخطبها فزوّجاها إیّاه، و حملها إلی أهله، فلمّا رأوها و عرفوا ما حوته من الدهاء و الفطنة قالوا: وافق شنّ طبقة.

المعنی

بیّن علیه السّلام حال عمرو بن العاص و معاویة بأبلغ بیان، و یشعر کلامه إلی أنّ معاویة لا دین له أصلا، و أنّ عمرا جعل دینه تبعا لدنیا معاویة.

قال الشارح المعتزلی «ص 160 ج 16 ط مصر»: کلّ ما قاله فیهما هو الحقّ الصّریح بعینه، لم یحمله بغضه لهما، و غیظه منهما إلی أن بالغ فی ذمّهما به، کما یبالغ الفصحاء عند سورة الغضب، و تدفّق الألفاظ علی الألسنة، و لا ریب عند أحد من العقلاء ذوی الانصاف أنّ عمرا جعل دینه تبعا لدنیا معاویة، و أنه ما بایعه و تابعه إلاّ علی جعالة له، و ضمان تکفّل له بایصاله، و هی ولایة مصر مؤجّلة و قطعة وافرة من المال معجّلة، و لولدیه و غلمانه مائلا أعینهم.

الترجمة

از نامه‌ای که بعمرو بن عاص نوشت:

براستی که تو دین خود را دنباله و پیرو دنیای معاویه ساختی آن مردی که گمراهی و ضلالتش آشکار و بی‌پرده است، آبرویش بر باد رفته و پرده‌اش دریده مرد راد و ارجمند از همنشینی با او لکه دار و آلوده و زشت می‌شود، و بردبار و با وقار از آمیزش با او بنا بخردی و سفاهت کشیده می‌شود.

تو دنبال او رفتی و فضله او را خواستی چونان که سگی بدنبال شیری رود و بنیروی چنگال او پناهنده گردد، و در انتظار ته مانده شکار او باشد که پیش او اندازند.

تو دنیا و آخرت خود را از میان بردی، و اگر حق و راستی را پیشه می‌ساختی آنچه را خواستار بودی بدست میاوردی، اگر خدا مرا بر تو و بر زادۀ أبو سفیان قدرت عنایت کرد بسزای کردار گذشته‌تان می‌رسانم، و اگر مرا درمانده کردید

و زنده ماندید آنچه در برابر شما است برای شما بدتر از سزائیست که من بدهم، و السّلام.

ترجمۀ نامه بروایت نصر بن مزاحم طبق نقل ابن أبی الحدید

از طرف بندۀ خدا علی أمیر مؤمنان بسوی ابتر بن ابتر عمرو بن عاص بن وائل، دشمن محمّد و خاندان محمّد در جاهلیت و اسلام، درود بر آنکه پیرو حق است.

أمّا بعد براستی تو مردانگی خود را زیر پا کردی برای مردی فاسق و بی‌آبرو که راد مرد از نشستن با او لکه‌دار می‌شود، و مرد بردبار از آمیزش با او بی‌خرد و ناهنجار می‌گردد، دلت پیرو دل او شد چنانکه گفته‌اند (شن و طبقه با هم دمساز شدند) دین و أمانت را از تو ربود و دنیا و آخرتت را بر باد داد، و آنچه خدا می‌دانست در بارۀ تو انجام گردید.

چون گرگی شدی که دنبال شیری باشد، در تاریکی شب، یا بامدادان آید در خواست ته ماندۀ او را کند و درونیهای شکار او را که دور ریخته بخواهد، آری از قدر نجاتی نیست، اگر حق و راستی را پیشه کرده بودی آنچه را امید داشتی بدان می‌رسیدی، محققا براه راست رفته کسی که حق پیشوای او باشد، اگر خداوند مرا بر تو و زادۀ هند جگر خوار فرمانگزار ساخت، شما هر دو را بستمکاران قریش عهد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که خداوندشان کشت ملحق کنم، و اگر از دست من گریختید و زنده ماندید، خداوند شما را بس است، و کافی است انتقام او و شکنجه و عذاب او در برابر هر انتقام و هر شکنجه و عذابی، و السّلام.

المختار الاربعون

اشارة

و من کتاب له علیه السّلام الی بعض عماله

أمّا بعد، فإنّی کنت أشرکتک فی أمانتی، و جعلتک شعاری

و بطانتی، و لم یکن فی أهلی رجل أوثق منک فی نفسی لمواساتی و موازرتی و أداء الأمانة إلیّ، فلمّا رأیت الزّمان علی ابن عمّک قد کلب، و العدوّ قد حرب، و أمانة النّاس قد خزیت، و هذه الأمّة قد فنکت و شغرت، قلبت لابن عمّک ظهر المجنّ، ففارقته مع المفارقین، و خذلته مع الخاذلین، و خنته مع الخائنین فلا ابن عمّک آسیت، و لا الأمانة أدّیت، و کأنّک لم تکن اللّه ترید بجهادک، و کأنّک لم تکن علی بیّنة من ربّک، و کأنّک إنّما کنت تکید هذه الأمّة عن دنیاهم، و تنوی غرّتهم عن فیئهم، فلمّا أمکنتک الشّدّة فی خیانة الأمّة أسرعت الکرّة، و عاجلت الوثبة، و اختطفت ما قدرت علیه من أموالهم المصونة لأراملهم و أیتامهم اختطاف الذّئب الأزلّ دامیة المعزی الکسیرة، فحملته إلی الحجاز رحیب الصّدر بحمله، غیر متأثّم من أخذه، کأنّک - لا أبا لغیرک - حدرت إلی أهلک تراثک من أبیک و أمّک، فسبحان اللّه! أ ما تؤمن بالمعاد؟ أ و ما تخاف نقاش الحساب؟ أیّها المعدود - کان - عندنا من ذوی الألباب، کیف تسیغ شرابا و طعاما و أنت تعلم أنّک تأکل حراما و تشرب حراما؟ و تبتاع الإماء و تنکح النّساء من مال

الیتامی و المساکین و المؤمنین و المجاهدین الّذین أفاء اللّه علیهم هذه الأموال، و أحرز بهم هذه البلاد!! فاتّق اللّه و أردد إلی هؤلاء القوم أموالهم، فإنّک إن لم تفعل ثمّ أمکننی اللّه لأعذرنّ إلی اللّه فیک، و لأضربنّک بسیفی الّذی ما ضربت به أحدا إلاّ دخل النّار! و اللّه لو أنّ الحسن و الحسین فعلا مثل الّذی فعلت ما کانت لهما عندی هوادة، و لا ظفرا منّی بإرادة، حتّی آخذ الحقّ منهما، و أزیل الباطل عن مظلمتهما، و أقسم باللّه ربّ العالمین: ما یسرّنی أنّ ما أخذته من أموالهم حلال لی أترکه میراثا لمن بعدی، فضحّ رویدا فکأنّک قد بلغت المدی، و دفنت تحت الثّری، و عرضت علیک أعمالک بالمحلّ الّذی ینادی الظّالم فیه بالحسرة، و یتمنّی المضیّع فیه الرّجعة، و لات حین مناص.

اللغة

(الأمانة): الودیعة، قال الشارح المعتزلی «ص 168 ج 16»: جعلتک شریکا فیما قمت فیه من الأمر، و ائتمننی اللّه علیه من سیاسة الأمّة، و سمّی الخلافة أمانة، (الشعار): ما یلی الجسد من الثیاب، (و بطانة الرجل): خاصّته، (کلب الزمان) اشتدّ، (حرب العدوّ): استأسد و اشتدّ غضبه، (و الفنک):

التعدّی و الغلبة (شغرت) الأمّة: خلت من الخیر، و شغر البلد خلا من الناس و قیل معناه: تفرّقت.

(و قلبت له ظهر المجنّ): إذا کنت معه فصرت علیه، و أصل ذلک أنّ الجیش إذا لقوا العدوّ کانت ظهور مجانّهم إلی وجه العدوّ، و إذا صاروا مع العدوّ قلبوها إلی رئیسهم الّذی فارقوه. (أسرعت الکرّة) أی حملت علی جمع الأموال (الذّئب الأزلّ): خفیف الورکین و ذلک أشدّ علی عدوه، (نقاش الحساب): مناقشته، (و الهوادة): المصالحة و المصانعة (فضحّ رویدا) أمر بالأناة و السکون، و أصلها الرّجل یطعم إبله ضحی و یسیرها مسرعا لیسیر فلا یشبعها: فیقال له: ضحّ رویدا، (المناص): المهرب و المخلص و (النّوص): الهرب و التخلّص.

الاعراب

ابن عمّک: مفعول مقدّم لقوله: «آسیت»، اللّه: مفعول ترید قدّم علیه و جملة ترید بجهادک خبر لم تکن، اختطاف الذّئب مفعول مطلق نوعی لقوله:

«اختطفت»، کان: کأنه زائدة أن ما أخذت: مؤوّل بالمصدر أی المأخوذ من أموالهم و فاعل لقوله «یسرّنی» و حلال بدل منه، رویدا نائب للمفعول المطلق و صفة لمحذوف أی ضحی رویدا، حین مناص اسم لا و خبرها محذوف.

المعنی

و ممّا یوجب الأسف المحرّق هذا الکتاب المخاطب به أحد خواصّه من بنی عشیرته و الأکثر علی أنه عبد اللّه بن عبّاس، فالظاهر أنه لما کتب علیه السّلام إلیه کتابه بعد مقتل محمّد بن أبی بکر، و قد مرّ آنفا أیس ابن عبّاس من إدامة حکومته العادلة و علم أنّ الحکومة تقع فی ید أعدائه و أعداء بنی هاشم و أقلّ ما ینتقمون منهم منعهم عن حقوقهم و ایقاعهم فی ضیق المعاش و ضنک العیش فادّخر من بیت مال البصرة مقادیر یظهر من کتابه علیه السّلام أنها کثیرة تسع لابتیاع العقار فی مکّة و المدینة و الطائف و ابتیاع العبید و نکاح الأزواج. و قد أثر عمله هذا فی قلبه الشریف حیث یتوجّه إلی تأمین معاش عشرات الالوف من الأرامل و الأیتام اللاّتی قتل أزواجهنّ و آباؤهم فی معارک جمل

و صفیّن و لا کفیل لهنّ فی معاشهنّ، و کان ما یجمع فی بیت مال البصرة مبلغا کثیرا یسدّ کثیرا من حاجته فی هذه الأرامل و الأیتام فالتهب قلبه الشریف من هذا الاختطاف و الاختلاس الّذی ارتکبه مثل ابن عبّاس أو من یقارنه أو یقاربه من أهله و عشیرته، فرماه من لسانه الشّریف بسهام ما أغرزها فی القلب و سیوف ما أقطعها للوتین و کان ابن عباس یتوجّه إلی حالة علیّ الروحیّة فیبادر إلی جوابه بأخصر عبارة و یشیر إلی عذره فی خیانته. قال الشارح المعتزلی «ص 170 ج 16 ط مصر»: و قد روی أرباب هذا القول «أی القول بأنّ هذا الکتاب خطاب إلی عبد اللّه بن عبّاس» أنّ عبد اللّه بن عبّاس کتب إلی علیّ علیه السّلام جوابا عن هذا الکتاب، قالوا: و کان جوابه:

أمّا بعد، فقد أتانی کتابک تعظّم علیّ ما أصبت من بیت مال البصرة، و لعمری إنّ حقّی فی بیت المال أکثر ممّا أخذت، و السّلام. هذا و قد ذکر فی نسخة شرح ابن أبی الحدید کتابا منه إلی بعض عمّاله لم یذکر فی نسخة شرح ابن میثم نذکره هنا تتمیما للفائدة قال:

الأصل: و من کتاب له علیه السّلام إلی بعض عمّاله:

أمّا بعد، فقد بلغنی عنک أمر إن کنت فعلته فقد أسخطت ربّک، و عصیت إمامک، و أخزیت أمانتک، بلغنی أنّک جرّدت الأرض فأخذت ما تحت قدمیک و أکلت ما تحت یدیک، فارفع الیّ حسابک، و اعلم أنّ حساب اللّه أعظم من حساب النّاس، و السّلام.

الترجمة

از نامه‌ای که آن حضرت علیه السّلام بیکی از کارگزارانش نوشت:

أمّا بعد براستی که من تو را در ریاست خود که سپرده بمن بود شریک کردم و تو را همراز دل و همکار حکمرانی خویش نمودم، در میان خاندانم در نظرم مردی از تو بیشتر برای همدردی و پشتیبانیم وجود نداشت، و در پرداخت سپرده و أمانت

بهتر مورد اعتماد نبود، چون دیدی که روزگار بر عمو زاده‌ات دست انداخت و سخت گرفت و دشمن چیره شد و اختیار را از دست گرفت، و مردم در أمانت داری خیانت کردند و برسوائی گرائیدند، و این ملت اسلامی ربوده شده و پریشان و بدبخت گردید، تو پشت بعموزادۀ خود دادی و از او برگشتی، و بهمراهی آنان که از او جدا شدند جدا شدی و بهمراهی آن دسته بیوفا از او گسستی و با خیانتکاران وی پیوستی، نه با عموزادۀ خود همدردی و غمخواری کردی، و نه أمانت خود را پرداختی، گویا این که تو در جهاد و تلاش خود خدا را نخواستی و گویا که در برابر پروردگارت گواه روشن بر طریقۀ حق نداشتی، و گویا که همانا تو برای بدست آوردن دنیای این ملت با آنها نیرنگ باختی و در دل داشتی که آنها را فریب بدهی و بیت المال آنها را برای خودت ببری، و چون سختی روزگار برای خیانت بر امّت بتو فرصت داد شتابانه بیورش پرداختی و بزودی جست و خیر را آغاز کردی، و هر چه را توانستی از أموال آنان که پشتوانۀ زندگی بیوه زنان و کودکان بی‌پدر آنان بود در ربودی چونان که گرگ لاغر کفل بزغاله شکسته استخوان خونین را در می‌رباید. این أموال بیت المال را بر گرفتی و با دل خوش بحجاز فرستادی و خود را از برگرفتن آن گناه کار ندانستی، گویائی که - جز تو بی‌پدر باد - ارث پدر و مادرت را بسوی خاندانت سرازیر کردی، سبحان اللّه، تو بروز رستاخیز ایمان نداری؟ تو از خورده‌گیری حساب قیامت خبر نداری؟! ای آنکه نزد ما در شمار خردمندان و دلداران و هشیاران بودی چگونه بر خود نوشابه و خوراکی را گوارا می‌داری که می‌دانی حرام می‌خوری و حرام می‌نوشی؟؟ و چطور از مال یتیمان و مستمندان و مؤمنان و جانبازان کنیزان می‌خری و زنانی بهمسری در می‌آوری از مال کسانی که خداوند این أموال را غنیمت و بهرۀ آنها مقرر داشته و بوجود آنها این بلاد اسلامی را در برابر دشمنان نگه داشته است، از خدا بپرهیز أموال اینان را بدانها باز گردان، زیرا اگر این کار را نکنی، و مال مردم را به آنها باز پس ندهی و سپس

خداوند مرا بر تو مسلّط کند و بچنگ من افتی من نزد خداوند در عقوبت تو معذورم و هر آینه تو را از دم تیغ خود بگزرانم، همان شمشیری که بکسی نزدم مگر آنکه بدوزخ رفت. بخدا سوگند اگر حسن و حسینم بمانند کاری که تو کردی بکنند برای آنها در نزد من هیچ مسامحه و سازشی نیست و بجلب اراده من بسود خود پیروز نخواهند شد تا آنکه حق را از آنها بستانم و زنگ باطل را از ستمی که کردند بزدایم، من بخداوند پروردگار جهانیان سوگند می‌خورم: که خوش نداشتم آنچه را تو بر گرفتی و بردی از أموال مردم برایم از راه حلال میسر باشد و آنها را برای کسانم پس از خود بارث بگذارم. آرام بران و بیندیش گویا تو باخر عمر خود رسیدی، و زیر خاک تیره بگور اندر شدی و کردارت برخت کشیده شده، در همان جا که ستمکار فریاد افسوس بر آورد، و بنده ضایع روزگار و بدکردار آرزوی برگشت بدنیا دارد، و راه چاره‌ای وجود ندارد.

«ترجمه نامه‌ای که در شرح ذکر شده است»:

أمّا بعد بمن از تو گزارش کاری رسیده که اگر آن را کرده باشی محقّقا پروردگار ترا بخشم آوردی و امام خود را نافرمانی کردی، و أمانت خود را خیانت کردی، و کارش را برسوائی کشاندی، بمن گزارش رسیده که تو سر زمین حکومتت را لخت کردی، و هر چه زیر پایت بوده بر گرفتی و آنچه در پیش رویت بوده خوردی حساب خود را بمن صورت بده و بدانکه حساب خداوند از حساب مردم بزرگتر است، و السّلام.

المختار الواحد و الاربعون

اشارة

و من کتاب له علیه السّلام الی عمر بن أبی سلمة المخزومی، و کان

عامله علی البحرین فعزله و استعمل نعمان بن عجلان الزرقی مکانه:

أمّا بعد، فانّی قد ولّیت نعمان ابن عجلان الزّرقّی علی البحرین

و نزعت یدک بلا ذمّ لک و لا تثریب علیک، فلقد أحسنت الولایة و أدّیت الأمانة، فأقبل غیر ظنین، و لا ملوم، و لا متّهم، و لا مأثوم، فلقد أردت المسیر إلی ظلمة أهل الشّام، و أحببت أن تشهد معی، فإنّک ممّن أستظهر به علی جهاد العدوّ، و إقامة عمود الدّین، إن شاء اللّه.

اللغة

(لا تثریب علیک): لا لوم علیک و التثریب: الاستقصاء فی اللّوم، (الظّنین):

المتهم، و الظنّة: التّهمة و الجمع الظنن.

المعنی

عمر بن أبی سلمة ربیب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و أبوه أبو سلمة بن عبد الأسد بن هلال بن عبد اللّه بن عمر بن مخزوم یکنی أبا حفص: ولد فی السّنة الثانیة من الهجرة بأرض الحبشة، و قیل: إنّه کان یوم قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ابن تسع سنین. و أمّا النعمان بن عجلان الزّرقی من الأنصار من بنی زریق، قال ابن عبد البرّ:

کان النعمان هذا لسان الأنصار و شاعرهم و هو القائل یوم السقیفة:

و قلتم حرام نصب سعد و نصبکم عتیق بن عثمان حلال أبا بکر

و أهل أبو بکر لها خیر قائم و إنّ علیّا کان أخلق بالأمر

و إنّ هوانا فی علیّ و إنّه لأهل لها من حیث یدری و لا یدری

أقول: و لعلّ إحضار عمر بن أبی سلمة إلی جبهة صفّین باعتبار و جاهته و حرمته فی المسلمین حیث إنّه قرشی و مهاجر و من بنی مخزوم و هم من سادات قریش یتنافسون بنی هاشم فی السیادة و الشّرف.

و هذا من أهمّ موانع اسلام أبی جهل، کما فی سیرة ابن هشام «ص 193 ج 1 ط مصر»: فی مصاحبة الأخنس مع أبی جهل بعد استماعهم آیات من القرآن فی لیال متتابعة عن لسان النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله باستراق السمع من وراء بیته: قال: ثمّ خرج من عنده «أی من عند أبی سفیان» حتّی أتی أبا جهل فدخل علیه بیته فقال: یا أبا الحکم ما رأیک فیما سمعت من محمّد؟ فقال: ما ذا سمعت، تنازعنا نحن و بنو عبد مناف الشّرف: أطعموا فأطعمنا و حملوا فحملنا و أعطوا فأعطینا حتّی إذا تحاذینا علی الرکب و کنّا کفرسی رهان، قالوا: منّا نبیّ یأتیه الوحی من السّماء فمتی ندرک مثل هذه و اللّه لا نؤمن به أبدا و لا نصدّقه.

الترجمة

از نامه‌ای که آن حضرت علیه السّلام به عمر بن أبی سلمة مخزومی نگاشته، وی از طرف آن حضرت کارگزار بحرین بود، و او را از کار برکنار کرد و نعمان بن عجلان زرقی را بجای او گماشت. أمّا بعد، من براستی نعمان بن عجلان زرقی را بر بحرین کارگزار ساختم و بدان ولایت گماشتم، و دست تو را از آن بر گرفتم، نه تو را نکوهشی هست و نه بر تو انتقاد و سرزنش میباشد، تو خوب فرمانگزاری کردی، و أمانت خود را پرداختی، نزد من بیا، نه بد گمانی داری و نه شرمساری، نه متّهمی و نه گنه کار. من می‌خواهم بسوی ستمکاران أهل شام کوچ کنم، و دوست دارم که تو هم با من حاضر باشی، زیرا تو از کسانی هستی که پشت من در نبرد با دشمن بوجود تو نیرومند است، و هم تو در بر پا داشتن ستون دین یاور و پشتیبان من هستی، إن شاء اللّه.

المختار الثانی و الاربعون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی مصقلة بن هبیرة الشیبانی،

و هو عامله علی أردشیر خرّة

بلغنی عنک أمر إن کنت فعلته فقد أسخطت إلهک، و أغضبت إمامک: أنّک تقسم فیء المسلمین الّذی حازته رماحهم و خیولهم، و أریقت علیه دماؤهم، فیمن اعتامک من أعراب قومک. فوالّذی فلق الحبّة، و برأ النّسمة، لئن کان ذلک حقّا لتجدنّ بک علیّ هوانا، و لتخفّنّ عندی میزانا، فلا تستهن بحقّ ربّک، و لا تصلح دنیاک بمحق دینک، فتکون من الأخسرین أعمالا. ألا و إنّ حقّ من قبلک و قبلنا من المسلمین فی قسمة هذا الفیء سواء: یردون عندی علیه، و یصدرون عنه.

ورد فی نسخة شرح المعتزلی «ص 175 ج 6 طبع مصر»: و عصیت إمامک بدل أغضبت.

اللغة

(اعتامک): اختارک من بین الناس، أصله من العیمة، و هی خیار المال، و قد روی «فیمن اعتماک» بالقلب، و الصحیح المشهور الأوّل (الفیء): الغنیمة و مال الخراج المضروب علی الأراضی المفتوحة عنوة، (حازته): جمعته، (المحق) محق محقا الشیء: أبطله و محاه.

الاعراب

لتجدنّ بک علیّ هوانا: بالباء و معناها اللاّم و یصحّ أن یکون الباء

للسبیّة أی بسبب فعلک کما فی قوله تعالی «فبظلم من الّذین هادوا حرّمنا علیهم طیّبات احلّت لهم 160 - النساء» و روی «و لتجدنّ بک عندی هوانا».

أردشیر خرّة: کورة من کور فارس.

المعنی

مصقلة بن هبیرة من سادات نجد و من بنی شیبان و فیه ضعف و اتّباع هوی یظهر من عتابه علیه السلام فی کتابه هذا و یشیر إلی أنّه تصرّف فی بیت المال و قسّم الخراج فی بنی قومه من دون إجازته علیه السّلام ظنّأ منه احتسابه علیهم من سهامهم فی بیت مال المسلمین و یظهر أنّه خصّص من بنی قومه من اعتامه و اختاره و صار من خواصّه و حاشیته.

فبیّن علیه السّلام أنّ الفیء من أیّ بلد یحوز فهو لجمیع المسلمین و لا یختصّ بمن حضر ذلک البلد منهم لأنّه من الأراضی المفتوحة عنوة الّتی حازته جیوش الاسلام بضرب الرماح و زحف الخیول و بذل النفوس فصارت ملکا لعامّة المسلمین و اختیارها بید الإمام فلا بدّ من جمع خراجها فی بیت المال و تقسیمه بنظر الامام حفظا للعدالة فإنّ خراج جمیع الأراضی و البلدان لیس مساویا و الساکن فی کلّ البلاد لیسوا مساوین حتّی یحرز العدالة باختصاص فیء کلّ بلد بأهله.

مضافا إلی أنّ تصرّف کلّ عامل فیما یجمع من الخراج یوجب الفوضی و اختلال النظام المالی و الاقتصادی للدولة الاسلامیّة فکان شرّع علیه السّلام فی کتابه هذا قانون المیزانیّة العامّة الّذی یتّکی علیه اقتصاد البلدان العامرة الشاملة للملایین من النفوس و لا محیص عنه فی إدارة شئون المالیّة لبلد کافل بالجماهیر فالخزانة العامّة بمنزلة القلب لجریان الشئون الاقتصادیّة فینشعب منها شرائین المصارف المالیّة و ینتشر فی مجاری الامور الکلّیّة و الجزئیّة ثمّ یجتمع فیها ثمّ ینتشر کجریان الدم فی أعضاء الحیوان ینتشر من القلب فی جمیع العروق الدمویّة ثمّ یجتمع فیه ثمّ ینتشر، و کان للمصقلة خلاف آخر معه علیه السّلام أدّی إلی فراره فی ظلّ معاویة و هو أنّه ارتدّ بنو الناجیة عن علیّ علیه السّلام و أخذوا یحاربون

مع المسلمین فسار فی تعقیبهم معقل بن قیس فی جهاد مرّ طویل حتّی غلب علیهم بعد ائتلافهم مع جمع من النصاری فی حوالی أهواز فأسر منهم جماّ غفیرا فاشتراهم مصقلة بمأة الالوف من الدراهم فی ذمّته و أعتقهم ثمّ امتنع من تسلیم ما تعهّد إلی بیت المال و طالبه علیّ علیه السّلام و استحضره إلی الکوفة و تعهّد بأدائه أقساطا فأدّی قسطا منه ثمّ هرب إلی معاویة فرارا عن أداء هذا الدّین فصدر منه علیه السّلام فی حقّه:

«عمل عمل الأحرار و فرّ فرار العبید» و هل ینظر هذا الکتاب إلی ذلک أو هذه قصّة آخر عنه فی خلافه معه؟ اللّه أعلم.

الترجمة

از نامه‌ای که بمصقلة بن هبیرة شیبانی نوشت و وی کارگزار آن حضرت بود بر شهرستان اردشیر خرّه:

بمن گزارشی رسیده در بارۀ تو که اگر درست باشد محقّقا معبود خود را بخشم آورده‌ای و امام خود را نافرمانی و غضبناک کردی.

راستی که تو در آمد خراج مسلمانان را که با سرنیزه و تاخت و تاز قشون و ریختن خون خود بدست آوردند میان آن دسته از اعراب قوم و قبیله‌ات که دور تو جمع شدند پخش کردی؟؟ سوگند بدان خدائی که دانه را سبز کند و جاندار را بیافریند اگر این گزارش درست باشد خود را در نزد من خوار و بی‌مقدار خواهی یافت و در پیش من سبک و کم ارج خواهی بود، بحقّ پروردگار خود سستی و بی‌اعتنائی روا مدار و دنیایت را با از میان بردن دینت اصلاح مکن تا از آنها باشی که در کردار خود از همه زیانمندترند، آگاه باش که حقّ کسانی که نزد تو هستند از مسلمانان و کسانی که نزد ما هستند در پخش این خراج و غنیمت برابرند و همه باید در نزد من و باجازه من بر آن وارد شوند و سهم خود را از دست من بگیرند و بر گردند، و السّلام

المختار الثالث و الاربعون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی زیاد بن أبیه، و قد بلغه أن معاویة

کتب الیه یرید خدیعته باستلحاقه

و قد عرفت أنّ معاویة کتب إلیک یستزلّ لبّک، و یستفلّ غربک، فاحذره، فإنّما هو الشّیطان: یأتی المرء [المؤمن] من بین یدیه و من خلفه، و عن یمینه و عن شماله، لیقتحم غفلته، و یستلب غرّته. و قد کان من أبی سفیان فی زمن عمر بن الخطّاب فلتة من حدیث النّفس، و نزغة من نزغات الشّیطان، لا یثبت بها نسب، و لا یستحقّ بها إرث، و المتعلّق بها کالواغل المدفّع، و النّوط المذبذب. فلمّا قرأ زیاد الکتاب قال: شهد بها و ربّ الکعبة، و لم تزل فی نفسه حتّی ادّعاه معاویة. قال الرّضیّ:

قوله علیه السّلام: الواغل: هو الذی یهجم علی الشّرب لیشرب معهم و لیس منهم، فلا یزال مدّفعا محاجزا، و النّوط المذبذب هو ما یناط برحل الراکب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلک، فهو أبدا یتقلقل إذا حثّ ظهره، و استعجل سیره.

اللغة

(یستزلّ لبّک): یطلب زلله و خطأه، اللّبّ: العقل و القلب،(یستفلّ غربک):یرید أن یفلّ عزمک، الغرب: حدّ السیف و هو مجاز عن العزم، و یصح أن یکون الجملة مجازا مرکّبا، (فلتة): الکلام أو الأمر بغیر رویّة، (نزغة من نزغات الشیطان): نزغ الشیطان بینهم أی أغری بعضهم علی بعض و نزغه الشیطان إلی المعاصی أی حثّه، (محاجزا): ممنوعا، (القعب): القدح الضّخم الغلیظ - المنجد -.

الاعراب

فلتة: اسم کان و خبره من أبی سفیان و هو ظرف مستقرّ و فی زمن جارّ و مجرور متعلّق بالظرف المتقدّم و یمکن أن یکون مستقرا خبرا بعد خبر.

من حدیث النفس: متعلّق بقوله علیه السّلام «فلتة». الهاء فی قول الرضی نقلا عن زیاد «شهد بها» یرجع إلی مقدّر و هو «القصّة».

المعنی

قد حکم علیه السّلام فی هذا الکتاب بأنّ معاویة هو الشیطان باعتبار أنّه یوسوس من کلّ جانب مشیرا إلی ما ورد فی وصف الشیطان فی قوله تعالی «ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ »، 17 الأعراف».

قال الشارح المعتزلی «ص 178 ج 16 ط مصر»: و قال شقیق البلخی:

ما من صباح إلاّ قعد لی الشیطان علی أربعة مراصد: من بین یدیّ، و من خلفی و عن یمینی، و عن شمالی، أمّا من بین یدیّ فیقول: لا تخف فإنّ اللّه غفور رحیم، فأقرأ «وَ إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی »، 82 - طه» و أمّا من خلفی فیخوّفنی الضیعة علی مخلّفی، فأقرأ: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّ عَلَی اللّهِ رِزْقُها »، 6 - هود» و أمّا من قبل یمینی فیأتینی من جهة الثناء، فأقرأ: «وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ » و أمّا من قبل شمالی فیأتینی من قبل الشهوات، فأقرأ: «وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ما یَشْتَهُونَ »، 54 - السباء».

و قد تعرّض فیه لنفی نسب زیاد من أبی سفیان و تکذیب معاویة فی ادّعائه أخا له و إنکاره استلحاقه به طمعا فی نصره له و هذه مسألة دقیقة و لا بدّ من النظر فیه من وجوه:

1 - قد ادّعی أبو سفیان فی زمن عمر أنّ زیاد بن سمیّة مع کون امّها زوجة لعبید مکوّنة من نطفته و هو الّذی وضعه فی رحم أمّه، قال المعتزلی:

و روی أبو عمر بن عبد البرّ فی کتاب «الاستیعاب» عن هشام بن محمّد بن سائب الکلبی، عن أبیه، عن أبی صالح، عن ابن عبّاس، أنّ عمر بعث زیادا فی إصلاح فساد واقع بالیمن، فلمّا رجع من وجهه خطب عند عمر خطبة لم یسمع مثلها - و أبو سفیان حاضر و علیّ علیه السّلام و عمرو بن العاص - فقال عمرو بن العاص: للّه أبو هذا الغلام! لو کان قرشیا لساق العرب بعصاه، فقال أبو سفیان: إنّه لقرشیّ، و إنّی لأعرف الّذی وضعه فی رحم امّه، فقال علیّ علیه السّلام: و من هو؟ قال أنا فقال: مهلا یا أبا سفیان، فقال أبو سفیان:

أما و اللّه لو لا خوف شخص یرانی یا علیّ من الأعادی

لأظهر أمره صخر بن حرب و لم یخف المقالة فی زیاد

و قد طالت مجاملتی ثقیفا و ترکی فیهم ثمر الفؤاد

و فی روایة نقلها عن الواقدی أنّه قال فی جواب علیّ علیه السّلام: أتیت امّه فی الجاهلیّة سفاحا، فقال علیّ علیه السّلام: مه یا أبا سفیان! فإنّ عمر إلی المساءة سریع، فعرف زیاد ما دار بینهما، فکانت فی نفسه.

و قد روی فی هذا المعنی أحادیث اخر کلّها صریحة فی دعوی أبی سفیان لزیاد ابنا له قطعا و الکلام فی أنّه ادّعی هذه الدعوی جزافا و علی سبیل الخرص و السلف أو له علم بذلک و من أین علم ذلک فإنّ مجرّد بغائه مع سمیّة مرّة و زوجها معها حاضر عندها ثمّ حملها و ولادتها لا یدلّ علی کونه منه.

و هذا ما روی عن المدائنی من حدیث الاستلحاق، قال: لمّا أراد معاویة استلحاق زیاد و قد قدم علیه الشام جمع الناس و صعد المنبر، و أصعد زیادا معه

فأجلسه بین یدیه علی المرقاة الّتی تحت مرقاته، و حمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:

أیّها الناس إنّی قد عرفت نسبتنا أهل البیت فی زیاد، و من کان عنده شهادة فلیقم بها - إلی أن قال - فقام أبو مریم السلولی - و کان خمّارا فی الجاهلیّة - فقال:

أشهد یا أمیر المؤمنین أنّ أبا سفیان قدم علینا بالطائف، فأتانی فاشتریت له لحما و خمرا و طعاما، فلمّا أکل قال: یا أبا مریم، أصب لی بغیّا فخرجت، فأتیت بسمیّة فقلت لها: إنّ أبا سفیان ممّن قد عرفت شرفه و جوده، و قد أمرنی أن اصیب له بغیا، فهل لک؟ فقالت: نعم، یجیء الان عبید بغنمه - و کان راعیا - فإذا تعشّی و وضع رأسه أتیته فرجعت إلی أبی سفیان فأعلمته، فلم تلبث أن جاءت تجرّ ذیلها، فدخلت معه، فلم تزل عنده حتّی أصبحت، فقلت له لمّا انصرفت: کیف رأیت صاحبتک؟ قال: خیر صاحبة، لو لا ذفر فی إبطیها.

و ربّما طال مصاحبة أبی سفیان مع سمیّة حتّی عرف ذلک و أنّه کان کثیرا یزور الطائف للبغی و المصاحبة مع بغاتها کما یدلّ علیه ما تقدّم من شعره:

و قد طالت مجاملتی ثقیفا و ترکی فیهم ثمر الفؤاد

ثمّ إنّه علیه السّلام تذکّر فی کتابه ما أظهره أبو سفیان فی زمان عمر، و وصفه بأنه فلتة من حدیث النفس و نزغة من نزغات الشیطان، و یحتمل کلامه علیه السّلام وجهین:

1 - أنّ زعمه کون زیاد منه لا أصل له، و إنّما هو صرف حدیث نفس بلا رویّة و تخیّل شیطانیّ کاذب لا أصل له.

2 - أنّ إظهار هذه الحقیقة فلتة و کلام بلا رویّة و استلحاق زیاد بمجرّد کونه من مائه نزغة من نزغات الشیطان لأنّ الماء من الزنا لا یثبت به النسب کما صرّح به النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله «الولد للفراش و للعاهر الحجر».

و کأنّ زیادا حمل کلامه علیه السّلام علی الوجه الثانی حیث استفاد منه إثبات کونه متکوّنا من ماء أبی سفیان فقال: شهد بها و ربّ الکعبة، و لکنّ الظاهر منه هو الأوّل و الظاهر أنّ شهادة أبی مریم السلولی شهادة زور زوّره معاویة و حمّلها علیه أو زوّرها هو طمعا فی التقرّب و العطاء و کان أبو بکر أخو زیاد

ینکر ذلک أشدّ الانکار، و حلف أن لا یکلّم زیاد أبدا و قال: هذا زنّی امّه و انتفی من أبیه، و لا و اللّه ما علمت سمیّة رأت أبا سفیان قبل.

الترجمة

از نامه‌ای که حضرتش علیه السّلام بزیاد بن ابیه نوشت چون به آن حضرت گزارش رسید که معاویه به او نامه‌ای نوشته و قصد دارد او را بفریبد و به برادری خود پیوندش دهد:

من دانستم که معاویه بتو نامه نوشته است تا دلت را بلغزاند و تصمیمت را بگرداند، از او در حذر باش، همانا که او شیطانی است که بمؤمن در آید از پیش رو و از پشت سر و از سمت راست و از سمت چپ او از همه سو بادم در آویزد تا او را غافلگیر کند و فریب دهد.

از أبی سفیان در دوران خلافت عمر بن الخطّاب یک سخن پریشان و بیجائی سر زد که ناشی از جهش نفس أمّاره بود و یک پرشی بود از پرشهای شیطان، با این سخن بی پرو پا و بیجا نه نسب ثابت می‌شود و نه پایه استحقاق ارث و میراثی می‌تواند بود، کسی که باین سخن چنگ زند چون شتریست بیگانه که با اشتران بر آبگاهشان در آید و او را برانند و یا چون ظرفی است که ببار مرکبی بیاویزند و همیشه در لرزش و اضطراب باشد، رضی علیه الرحمة گوید: این که فرموده است (الواغل) آنست که هجوم برد برای نوشیدن از آب و بیگانه باشد و پیوسته او را برانند و دور کنند و (نوط مذبذب) آن ظرفی است که شتر سوار به بند زیر پای خود بندد مانند قدحی یا سبوئی یا هر چه بدانها ماند و آن در موقع راندن مرکب یا شتاباندن آن پیوسته در لرزش است و زیرورو می‌شود.

المختار الرابع و الاربعون

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی عثمان بن حنیف الانصاری، و هو عامله

علی البصرة، و قد بلغه أنه دعی الی ولیمة قوم من أهلها فمضی الیها.

الفصل الأول من الکتاب

اشارة

أمّا بعد، یا ابن حنیف فقد بلغنی أنّ رجلا من فتیة أهل البصرة

دعاک إلی مأدبة فأسرعت إلیها، تستطاب لک الألوان، و تنقل إلیک الجفان، و ما ظننت أنّک تجیب إلی طعام قوم عائلهم مجفوّ، و غنیّهم مدعوّ، فانظر إلی ما تقضمه من هذا المقضم، فما اشتبه علیک علمه فالفظه، و ما أیقنت بطیب وجوهه [وجهه] فنل منه. ألا و إنّ لکلّ مأموم إماما یقتدی به، و یستضیء بنور علمه ألا و إنّ إمامکم قد اکتفی من دنیاه بطمریه، و من طعمه بقرصیه، ألا و إنّکم لا تقدرون علی ذلک، و لکن أعینونی بورع و اجتهاد و عفّة و سداد، فواللّه ما کنزت من دنیاکم تبرا، و لا ادّخرت من غنائمها وفرا، و لا أعددت لبالی ثوبی طمرا.

اللغة

(الفتیة): ج فتی کفتیان و فتوّ الشابّ و الجواد، (المأدبة) بضمّ الدال:

طعام یدعی إلیه الجماعة و أدب القوم یأدبهم بالکسر أی دعاهم إلی طعامه، (الألوان): أنواع من الطعام اللذیذ، (الجفان): جمع جفن، و هو القصعة الکبیرة، (العائل): الفقیر، (مجفوّ): مفعول من جفاه أی معرض عنه یقال:

جفوت الرجل أجفوه إذا أعرضت عنه، (المقضم): معلف الدابّة، یأکل منه الشعیر بأطراف أسنانه، و الفضم: الأکل بأطراف الأسنان إذا أکل یابسا یقال:

قضمت الدابّة شعیرها من باب تعب و من باب ضرب لغة: کسّرته بأطراف أسنانها - مجمع البحرین -، و (لفظت) الشیء من فمی ألفظه لفظا من باب ضرب:

رمیت به، (الطمر) بالکسر هو الثوب الخلق العتیق أو الکساء البالی من غیر الصوف - مجمع -.

الاعراب

تستطاب لک الألوان: جملة حالیّة عن المخاطب و ما بعدها عطف إلیها، تجیب إلی طعام قوم، مفعول ثان لقوله ظننت، و جملة: عائلهم مجفوّ، مبتدأ و خبر حال عن القوم و ما بعدها عطف إلیها.

المعنی

عثمان بن حنیف، بضمّ الحاء، ابن واهب بن الحکم بن ثعلبة بن الحارث الأنصاری الأوسی أخو سهل بن حنیف أحد الأمجاد من الأنصار، أخذ من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله العلم و التربیة و بلغ الدرجة العالیة فنال مناصب کبری، قال فی الشرح المعتزلی: «عمل لعمر ثمّ لعلیّ و ولاّه عمر مساحة الأرض و جبایتها بالعراق، و ضرب الخراج و الجزیة علی أهلها، و ولاّه علیّ علیه السّلام علی البصرة، فأخرجه طلحة و الزبیر منها حین قدماها».

و یظهر من ذلک أنّه کان رجلا بارعا فی علم الاقتصاد و السیاسة معا فاستفاد منه عمر من الناحیة الاقتصادیّة و فوّض إلیه أمر الخراج و الجزیة و هو من أهمّ الامور فی هذا العصر و خصوصا فی أرض العراق العامرة، و کان من خواصّ علیّ علیه السلام و من السابقین الّذین رجعوا إلیه و أخلصوا له، قال فی الرجال الکبیر بعد ترجمته: «هو من السابقین الّذین رجعوا إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام، قاله الفضل ابن شاذان» و کلمة السابقین فی وصفه مأخوذ من قوله تعالی فی سورة البراءة الایة 100 «و السابقون الأوّلون من المهاجرین و الأنصار و الّذین اتّبعوهم بإحسان رضی اللّه عنهم و رضوا عنه و أعدّ لهم جنّات تجری تحتها الأنهار خالدین فیها أبدا ذلک الفوز العظیم» و کفی له بذلک مدحا و إخلاصا له علیه السّلام فإنّ الایة تخصّص السابقین الأوّلین من الأنصار و المهاجرین بهذه الفضیلة الّتی لا فضیلة فوقها، و السبق و التقدّم إنّما هو بقبول ولایة أمیر المؤمنین فإنّها میزان الایمان

و الإخلاص للّه و رسوله و دلیل البراءة من النفاق و المطامع الدنیویّة.

و مؤاخذته علیه السّلام بمجرّد إجابة دعوة من بعض فتیان البصرة و تشدیده فی توبیخه بهذه الجمل البالغة فی الطعن و المذمّة دلیل آخر علی علوّ رتبته و سموّ درجة ایمانه و أنّه لا ینبغی من مثله إجابة مثل تلک الدعوة و الاشتراک فی حفلة ضیافة تعقد لکسب الشهرة، أو جلب المنفعة، أو الانهماک فی اللّذة و الغفلة، أو الاستمتاع بالأغذیة اللذیذة، فظاهر الکتاب الموجّه علی عثمان بن حنیف بالعتاب توبیخ عنیف علی ارتکابه خلافا عظیما یستحقّ به هذا التوبیخ الشدید الّذی آلم من الضرب بالسوط، أو الحبس إلی حین الموت، فلا بدّ من التدبّر فی امور:

الاول: ما هو جوهر هذا الخلاف الّذی ارتکبه هذا الوالی الّذی فوّض إلیه إدارة امور ثغر هامّ من الثغور الاسلامیّة فی هذا الزمان، فالبصرة أحد الثغور الهامّة الاسلامیّة فی تینک العصور تضاهی مرکزیّة الکوفة و مصر و الشام، و قد انتخبه علیه السّلام والیا له و فوّض إلیه إدارة شئونه و سیاسة نظامه فی هذا الموقف الرهیب، فکیف یؤبّخه و یؤنبّه بهذه الجمل القاسیة ملؤها الوهن و الاستضعاف فهذا الخلاف یحتمل وجوها:

1 - أنّه مجرّد إجابة دعوة الاشتراک فی ولیمة لذیذة هیئت للتفریح و الانس مع الأحباب و الأقران.

2 - اعدّت هذه الولیمة علی حساب استمالة الوالی و النفوذ فیه للاستفادة منه فی شتّی المقاصد المرجوعة إلیه و للاعتماد علیه فی تنفیذ الحوائج کما هو عادة ذوی النفوذ و الجاه فی کلّ بلد، فإنّ شأنهم تسخیر عمّال الدولة بالتطمیع و الإحسان للاستمداد منه فی مقاصدهم.

3 - إنّ هذه الولیمة اعدّت من عصابة مخالفة لعلیّ علیه السّلام و موالیة لمعاویة و أعوانه فهی حفلة مؤامرة ضدّ علیّ علیه السّلام و الهدف منها جلب الوالی إلی الموافقة مع مقاصد سیاسة هامّة و صرف عثمان بن حنیف عن موالاته علیه السّلام إلی معاداته کما فعل معاویة مع زیاد بن أبیه بعد ذلک، فانّه أحد أعوان علیّ علیه السّلام و أحد ولاته

المسیسن، و له ید فی تقویة حکومته فاستجلبه معاویة بالمکائد و المواعید و أثبته أخا لجلبه من موالاة علیّ علیه السّلام إلی معاداته، و استفاد منه أکثر استفادة فی حکومته.

و ما ذکره علیه السّلام فی کتابه هذا یناسب الوجه الثالث، فانّه موقف خطر یحتاج إلی الحذر منه أشدّ الحذر فشرع علیه السّلام یوبّخ عثمان فی قبول هذه الدعوة و الإسراع إلیها و تقبّل ما أعدوّه له من النذل من إعداد الأطعمة الطیّبة المختلفة الألوان و تقدیم الأقداح الکبیرة فی الخوان، و أشار علیه السّلام إلی أنّ هذه الولیمة ممّا لم یقصد به رضاء اللّه و إکرام والی ولیّ اللّه، و إلاّ فیشترک فیه ذووا الحاجة و الفقراء من الجیران و سائر المسلمین و لم یخصّصوا الدّعوة بالأغنیاء و ذوی النفوذ و الثروة.

ثمّ أشار علیه السّلام إلی أنّ الحاضرین حول هذه الخوان من الغافلین المنهمکین فی اللذّات المادّیّة، فعبّر عن الخوان بالمقضم و هو ما یعدّ فیه علف الدابّة من التبن و الشعیر، و تعبیره علیه السّلام یعمّ کلّ خوان و مطعم مهیّا لأمثال هؤلاء المفتونین بأمر الدنیا.

و قوله علیه السّلام (فما اشتبه علیک علمه فالفظه) یحتمل وجهین:

1 - أن یکون المقصود منه بیان الأصل فی الأموال و أنّ الأصل فیها التحریم و لزوم الاحتیاط و التحرّز إلاّ ما ثبت حلّه بوجه شرعیّ کما ورد فی الحدیث أنّه: لا یحلّ مال إلاّ من حیث ما أحلّه اللّه، فالأصل فی المال المشتبه الحلّ و الحرمة التحریم و إن قلنا فی غیره بالحلّیّة و هو الظاهر من قوله علیه السّلام «فما اشتبه علیک علمه فالفظه» و لکن یشکل علیه بأنّه لا ینطبق علی المورد لأنّ مورد الکتاب الأکل من مأدبة الضیافة و دلیل حلّها هو ظاهر ید المسلم و إصالة الید دلیل عامّ یتّکی علیه فی اکثر المعاملات و المبادلات.

2 - أن یکون المقصود تحقیق الحلال الواقعی و عدم الاکتفاء بالأمارات و الأدلّة المحتملة للخلاف تحصیلا للورع عن الحرام الواقعی، کما یستفاد من

قوله علیه السّلام (و ما أیقنت بطیب وجوهه فنل منه) فیستفاد منه أنّه قرّر علی عمّاله احتیاطا فی الدین فوق حدّ العدالة الّتی کانت شرطا فی تصدّی هذه المناصب الجلیلة.

قال ابن میثم فی شرح المقام: «و یفهم منه بحسب التأدیب الأوّل أنّ التنزّه عن هذا المباح أفضل له من تناوله» فحمل کلامه علیه السّلام علی الوجه الثانی و هو أوضح، لأنّ مقام هذا الصحابی الکبیر أجلّ من أن ینال ما لا یحلّ له من الطعام جهلا بالمسألة أو تسامحا فی أمر دینه فکان هذا التشدّد منه علیه السّلام علیه لعلوّ رتبته، فنبّه علیه السّلام علی أنّه لا یلیق هذا العمل بمثله و إن کان لا بأس علیه لغیره ممّن لم ینل مقامه فی العلم و الورع.

ثمّ توجّه علیه السّلام إلی بیان منظّمة لعمّاله أو مطلق شیعته، و لخصّها فی کلمتین:

1 - الاقتداء بالامام فی العمل و السیرة.

2 - الاستضائة من نور علمه و الأخذ بدستوره فی کلّ الامور، و الاقتداء بالامام عملا و أخذ دستور العمل منه، کلاهما سلوک طریق النجاة و لکنّ الثانی أعمّ، فانّه یشمل الغایب عن محضر الامام و یشمل التکالیف الخاصّة بالمأموم دون الامام، و هی کثیرة جدّا.

ثمّ لخصّ علیه السّلام سیرته فی کلمتین لتکون مدار العمل لعمّاله و للاقتداء به علیه السلام:

1 - الاکتفاء من ریاش الدنیا و لباسها و زینتها بطمرین أی ثوبین بالیین إزار و رداء من غیر صوف یلبسه أحوج الناس.

2 - الاکتفاء من طعامها و غذائها و لذائذها بقرصین من خبز الشعیر الیابس الفارغ عن الادام.

و قد مثّل علیه السّلام فی هذه الکلمتین الزهد بأدقّ معانیه و أشقّ ما فیه بحیث جعله من کراماته و أنّه ممّا لا یقدر علی العمل به غیره فقال علیه السّلام:(ألا و إنّکم لا تقدرون علی ذلک).

ثمّ نظم برنامجا تربویّا لعمّاله و من یتصدّی إدارة امور حکومته فی أربع موادّ:

1 - الورع - و هو تحصن النفس عن الرذائل و الاجتناب عن المحارم و المحرّمات.

2 - الاجتهاد - فی تحرّی الحقیقة و العمل علی مقتضی الوظیفة و تحمّل الکدّ و الاذی فی سبیل الحقّ.

3 - العفّة - و هی ضبط النفس عمّا لا یحلّ و لا ینبغی من المشتهیات و ما فیه الرغبات.

4 - السداد - و هو تحکیم المعرفة بالامور و الأخذ بالیقین و تحکیم العمل و الدّقة فی تقریر شرایطه و کیفیّاته و عدم التسامح فیه.

و قد بقی فی المقام نکتة و هی أنّه ربما یزهد بعض الناس فی معاشهم حبّا بجمع المال و ادّخاره، فیعیشون عیش الفقراء و یکنزون الذهب و الفضّة و یقتنون العقار و الدار فقال علیه السّلام (فو اللّه ما کنزت من دنیاکم تبرا و لا ادّخرت من غنائمها وفرا و لا أعددت لبالی ثوبی طمرا)، و زاد فی متن الکتاب فی شرح ابن أبی الحدید «ج 16 ط مصر»:«و لا حزت من أرضها شبرا، و لا أخذت منه إلاّ کقوت اتان دبرة» و هی الّتی عقر ظهرها فقلّ أکلها.

ثمّ بیّن إحساسه من الدنیا الّتی یطلبها أهلها و یجهدون فی طلبها و أنّه من النفرة و الانزجار إلی أقصی حدّ، فقال «دنیاکم فی عینی أهون من عفصة مقرة» و العفصة حبّة کالبندقة تستعمل فی دبغ الجلود و یتّخذ منها الحبر - کما فی مجمع البحرین - أی من طعم هذه الحبّة المرّة و هی فی نهایة النفور.

بقیة من المختار الرابع و الاربعین من کتبه علیه السلام

اشارة

بلی کانت فی أیدینا فدک من کلّ ما أظلّته السّماء، فشحّت علیها نفوس قوم، و سخت عنها نفوس [قوم] آخرین، و نعم الحکم اللّه

و ما أصنع بفدک و غیر فدک، و النّفس مظانها فی غد جدث، تنقطع فی ظلمته آثارها، و تغیب أخبارها، و حفرة لو زید فی فسحتها، و أوسعت یدا حافرها لأضغطها الحجر و المدر، و سدّ فرجها التّراب المتراکم، و إنّما هی نفسی أروضها بالتّقوی لتأتی آمنة یوم الخوف الأکبر، و تثبت علی جوانب المزلق.

اللغة

(فدک): قریة من قری الیهود بینها و بین مدینة النبی صلّی اللّه علیه و آله یومان، و بینها و بین خیبر دون مرحلة - مجمع البحرین -، (الشحّ): البخل مع حرص فهو أشدّ من البخل، (سخوت) نفسی عن الشیء: ترکته، (الجدث): القبر، (أضغطها الحجر): جعلها ضاغطة، (المظانّ) جمع مظنّة: موضع الشیء و مألفه الّذی یکون فیه.

الاعراب

فی أیدینا: ظرف مستقرّ خبر کانت و قوله: فدک، اسم لها، من کلّ:

جار و مجرور و ما موصولیة و جملة أظلّته السماء صلتها و جملة الظرف فی محلّ الحال من فدک، و النفس مظانّها فی غد جدث: جملة حالیة، و قوله: حفرة، عطف علی جدث.

المعنی

لمّا قال علیه السّلام «و لا حزت من أرضها شبرا» توجّه إلی ماض بعید و هو بعید وفاة النبی صلّی اللّه علیه و آله فقال:(کانت فی أیدینا فدک) فبخلت بها قوم، سلبوها و أخذوها من أیدینا غصبا و هم المتصدّون لغصب خلافته خوفا منهم أن یجمع الناس حول أهل البیت برجاء هذا المال فأیّدوهم و استردّوا حقّهم (و سخت عنها نفوس

آخرین) یظهر من بعض الشرّاح أنّ المراد من نفوس آخرین هم أهل البیت أی ترکوها فی أیدی الغاصبین و انصرفوا عنها قال الشارح المعتزلی: و سخت عنها نفوس آخرین أی سامحت و أغضت و لیس یعنی بالسخاء ها هنا إلاّ هذا لا السخاء الحقیقی لأنّه علیه السّلام و أهله لم یسمحوا بفدک إلاّ غصبا و قسرا.

أقول: یمکن أن یکون المراد من الاخرین هم الأنصار حیث سکتوا عن مطالبة حقّهم و قعدوا عن نصرتهم لاسترداده و إن لم یبخلوا بکونها فی أیدیهم و هذا هو الظاهر لأنّه علیه السّلام فی مقام الشکوی إلی اللّه عمّن ظلمه و أهله فی غصب فدک و قد سامح الأنصار فی نصرته لردّها بعد مطالبتها من جانب فاطمة علیها السّلام.

قال فی الشرح المعتزلی: قال أبو بکر: حدّثنی أبو زید عمر بن شبّة قال:

حدّثنا حیّان بن بشر، قال: حدّثنا یحیی بن آدم، قال: أخبرنا ابن أبی زائدة عن محمّد بن إسحاق، عن الزهری، قال: بقیت بقیّة من أهل خیبر تحصّنوا، فسألوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أن یحقن دمائهم و یسیرهم ففعل، فسمع ذلک أهل فدک، فنزلوا علی مثل ذلک، و کانت للنبی صلّی اللّه علیه و آله خاصّة، لأنّه لم یوجف علیها بخیل و لا رکاب.

و قال ابن میثم: ثمّ المشهور بین الشیعة و المتّفق علیه عندهم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أعطاها فاطمة علیها السّلام و رووا ذلک من طرق مختلفة.

منها: عن أبی سعید الخدری قال لمّا انزلت «و آت ذا القربی حقّه 31 - الروم:» أعطی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فاطمة فدک، فلمّا تولّی أبو بکر الخلافة عزم علی أخذها منها فأرسلت إلیها یطالبها بمیراثها من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و تقول: إنّه أعطانی فدکا فی حیاته و استشهدت علی ذلک علیّا علیه السّلام و امّ أیمن فشهدا لها بها فأجابها عن المیراث بخبر رواه هو: نحن معاشر الأنبیاء لا نورّث فما ترکناه فهو صدقة، و عن دعوی فدک: أنّها لم تکن للنبیّ و إنما کانت للمسلمین فی یده یحمل بها الرجال و ینفقه فی سبیل اللّه و أنا ألیه کما کان یلیه.

و فی شرح المعتزلی قال: أبو بکر و حدّثنی محمّد بن أحمد بن یزید، عن عبد اللّه بن محمّد بن سلیمان، عن أبیه، عن عبد اللّه بن الحسن بن حسن قالوا جمیعا:

لمّا بلغ فاطمة علیها السّلام إجماع أبی بکر علی منعها فدک، لاثت خمارها، و أقبلت فی لمّة من حفدتها و نساء قومها تطأ فی ذیولها، ما تخرم مشیتها مشیة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتّی دخلت علی أبی بکر و قد حشد الناس من المهاجرین و الأنصار، فضرب بینها و بینهم ریطة بیضاء و قال بعضهم: قبطیّة و قالوا قبطیّة، بالکسر و الضمّ، ثمّ أنّت أنّة أجهش لها القوم بالبکاء، ثمّ أمهلت طویلا حتّی سکنوا من فورتهم، ثمّ قالت:

أبتدء بحمد من هو أولی بالحمد و الطّول و المجد، الحمد للّه علی ما أنعم و له الشکر بما ألهم، و ذکر خطبة جیّدة قالت فی آخرها:

فاتّقوا اللّه حقّ تقاته، و أطیعوه فیما أمرکم به، فانّما یخشی اللّه من عباده العلماء، و احمدوا اللّه الّذی بعظمته و نوره یبتغی من فی السماوات و الأرض إلیه الوسیلة، و نحن وسیلته فی خلقه، و نحن خاصّته، و محلّ قدسه، و نحن حجّته فی غیبه، و نحن ورثة أنبیائه، ثمّ قالت:

أنا فاطمة بنت محمّد، أقول عودا علی بدء و ما أقول ذلک سرفا و لا شططا فاسمعوا بأسماع واعیة، و قلوب داعیة، ثمّ قالت: «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ »: 128 - التوبة» فان تعزوه تجدوه أبی دون آبائکم، و أخا ابن عمّی دون رجالکم.

ثمّ ذکرت کلاما طویلا، سنذکره فیما بعد فی الفضل الثانی، ثمّ أنتم الان تزعمون أن لا إرث لی «أَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ »: 50 - المائدة» ایها معاشر المسلمین، ابتزّ إرث أبی، أبی اللّه أن ترث یا ابن أبی قحافة أباک و لا أرث أبی، لقد جئت شیئا فریا، فدونکها مخطومة مرحولة تلقاک یوم حشرک، فنعم الحکم اللّه، و الزعیم محمّد، و الموعد القیامة، و عند الساعة یخسر المبطلون، و لکلّ نبأ مستقرّ و سوف تعلمون، من یأتیه عذاب یخزیه و یحلّ

علیه عذاب مقیم، ثمّ التفت إلی قبر أبیها فتمثّلت بقول هند بنت أثاثه:

قد کان بعدک أنباء و هیمنة لو کنت شاهدها لم تکثر الخطب

أبدت رجال لنا نجوی صدورهم لمّا قضیت و حالت دونک الکتب

تجهّمتنا رجال و استخفّ بنا إذ غبت عنّا فنحن الیوم نغتصب

قال: و لم یر الناس أکثر باک و لا باکیة منهم یومئذ: ثمّ عدلت إلی مسجد الأنصار فقالت: یا معشر البقیّة، و أعضاد الملّة، و حضنة الاسلام، ما هذه الفترة عن نصرتی، و الونیة عن معونتی، و الغمزة فی حقّی، و السّنة عن ظلامتی، أما کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: «المرء یحفظ فی ولده» سرعان ما أحدثتم، و عجلان ما أتیتم، الان مات رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أمتّم دینه، ها إنّ موته لعمری خطب جلیل استوسع و هنه، و استبهم فتقه، و فقد راتقه، و اظلمت الأرض له، و خشعت الجبال و أکدت الامال، اضیع بعده الحریم، و هتکت الحرمة، و اذیلت المصونة، و تلک نازلة أعلن بها کتاب اللّه قبل موته، و أنبأکم بها قبل وفاته، فقال «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرِینَ »: 144 - آل عمران».

ایها بنی قیلة أ أهتضم تراث أبی، و أنتم بمرأی و مسمع، تبلغکم الدعوة و یشملکم الصوت، و فیکم العدّة و العدد، و لکم الدار و الجنن، و أنتم نخبة اللّه الّتی انتخب، و خیرته الّتی اختار، بادیتم العرب، و بادهتم الامور، و کافحتم البهم، حتّی دارت بکم رحی الاسلام، و درّ حلبه، و خبت نیران الحرب، و سکنت فورة الشرک، و هدأت دعوة الهرج، و استوثق نظام الدین، أفتأخّرتم بعد الإقدام، و نکصتم بعد الشدّة، و جبنتم بعد الشجاعة عن قوم «إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ » ألا و قد أری أن قد أخلدتم إلی الخفض، و رکنتم إلی الدعة، فجحدتم الّذی وعیتم، و سغتم الّذی سوّغتم، و إن تکفروا أنتم و من فی الأرض جمیعا فانّ اللّه لغنیّ حمید.

ألا و قد قلت لکم ما قلت علی معرفة منّی بالخذلة الّتی خامرتکم، و خور القناة، و ضعف الیقین، فدونکموها فاحتووها مدبرة الظهر، ناقبة الخفّ، باقیة العار، موسومة الشعار، موصولة ب «نارُ اللّهِ الْمُوقَدَةُ اَلَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ »، فبعین اللّه ما تعملون، «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ ».

و حدّث بسنده عن عوّانة بن الحکم قال: لمّا کلّمت فاطمة علیها السّلام أبا بکر بما کلّمته به حمد أبو بکر اللّه و أثنی علیه و صلّی علی رسوله، ثمّ قال: یا خیرة النساء و ابنة خیر الاباء: و اللّه ما عدوت رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و ما عملت إلاّ بأمره، و إنّ الرائد لا یکذب أهله، و قد قلت فأبلغت و أغلظت فأهجرت، فغفر اللّه لنا و لک، أمّا بعد، فقد دفعت آلة رسول اللّه و دابّته و حذاءه إلی علی علیه السّلام، و أمّا ما سوی ذلک فانّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول «إنّا معاشر الأنبیاء لا نورّث ذهبا و لا فضّة و لا أرضا و لا عقارا و لا دارا و لکنّا نورث الایمان و الحکمة و العلم و السنّة» فقد عملت بما أمرنی و نصحت له، و ما توفیقی إلاّ باللّه علیه توکّلت و إلیه انیب.

قال أبو بکر: و روی هشام بن محمّد، عن أبیه قال: قالت فاطمة لأبی بکر:

إنّ أمّ أیمن تشهد لی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أعطانی فدک، فقال لها: یا ابنة رسول اللّه، و اللّه ما خلق اللّه خلقا أحبّ إلیّ من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أبیک و لوددت أنّ السماء وقعت علی الأرض یوم مات أبوک، و اللّه لأن تفتقر عائشة أحبّ إلیّ من أن تفتقری، أ ترانی اعطی الأحمر و الأبیض حقّه و أظلمک حقّک، و انت بنت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم، إنّ هذا المال لم یکن للنبی صلّی اللّه علیه و سلّم، و إنّما کان مالا من أموال المسلمین یحمل به النبیّ الرجال، و ینفقه فی سبیل اللّه، فلمّا توفّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ولیته کما کان یلیه، قالت:

و اللّه لا کلّمتک أبدا، قال: و اللّه لا هجرتک أبدا، قالت: و اللّه لأدعونّ اللّه علیک قال: و اللّه لأدعونّ اللّه لک، فلمّا حضرتها الوفاة أوصت ألا یصلّی علیها، فدفنت لیلا، و صلّی علیها عبّاس بن عبد المطلب، و کان بین وفاتها و وفاة أبیها اثنتان

و سبعون لیلة.

قال أبو بکر: و حدّثنی محمّد بن زکریّا، قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن عمارة بالإسناد الأوّل قال: فلمّا سمع أبو بکر خطبتها شقّ علیه مقالتها، فصعد المنبر و قال: أیّها الناس ما هذه الرّعة إلی کلّ قالة، أین کانت هذه الأمانیّ فی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم، ألا من سمع فلیقل، و من شهد فلیتکلّم، إنّما هو ثعالة شهیده ذنبه، مربّ لکلّ فتنة، هو الّذی یقول کرّوها جذعة بعد ما هرمت، یستعینون بالضعفة، و یستنصرون بالنساء، کامّ طحال أحبّ أهلها إلیها البغیّ ألا إنّی لو أشاء أن أقول لقلت، و لو قلت لبحت، إنّی ساکت ما ترکت.

ثمّ التفت إلی الأنصار فقال: قد بلغنی یا معشر الأنصار مقالة سفهائکم، و أحقّ من لزم عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم أنتم، فقد جاءکم فاویتم و نصرتم، ألا إنّی لست باسطا یدا و لا لسانا علی من لم یستحقّ ذلک منّا، ثمّ نزل، فانصرفت فاطمة إلی منزلها.

أقول: هذا شطر ممّا ورد فی أمر فدک عن طرق أهل السنّة، ذکرناه بنصّه عن الشرح المعتزلی، و قد بحث الفریقان فی هذه المسألة بحثا وافیا لا مزید علیه، و أوّلوا ما ورد فیه و ما صدر من النصوص بکلّ وجه ممکن لتأیید کلّ فریق مذهبه و کفی فی ذلک ما نقله الشارح المعتزلی عن قاضی القضاة و ما نقله من النقد و الردّ علیه من السیّد المرتضی - رحمه اللّه - و ما علّق علی نقوض السیّد المرتضی انتصارا لقاضی القضاة، من أراد الاطّلاع فلیرجع إلیه، و نحن نلخّص البحث فی أمر فدک بما یلی:

الاول: لا خلاف و لا شکّ فی أنّ فدک کانت ملکا صافیا خالصا لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، لأنّ أهلها ملّکوها إیّاها صلحا علی أن یزرعوها بنصف عوائدها، و ما روی من أنّه صلّی اللّه علیه و آله صالحهم علی النصف محمول علی العوائد لا علی صلب الملک و لا ینافی مع ما دلّ علی أنّ أهلها صالحوه علی جمیعها، و الدلیل علی ذلک من وجوه:

1 - قوله تعالی: «وَ ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ لکِنَّ اللّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلی مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ » : 6 - الحشر».

ظاهر هذه الایة أنّ ما أعطاه اللّه رسوله من أهل القری من غیر ایجاف الخیل و الرکاب و زحف المجاهد و المحارب فهو خاصّة للرسول لا یشترک فیه سائر المسلمین کأرض صالح أهلها مع النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّموها إلیه أو باد أهلها أو ترکوها و هاجروا منها، و فدک ممّا سلّمها أهلها إلی النبی صلّی اللّه علیه و آله من دون حرب و زحف، فهی له خاصّة، و الایة التالیة تنظر إلی الفیء الّذی اخذ عنوة، فهو للنبی صلّی اللّه علیه و آله و ذوی القربی و غیرهم.

2 - اعتراف أبی بکر بأنّه للنبی صلّی اللّه علیه و آله حیث تمسّک بمنعها عن فاطمة علیها السّلام بحدیث رواه عن النبیّ و هو قوله «لا نورث، ما ترکناه صدقة» مع أنّه لو لم یعترف بکونها ملک النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لا یحتاج إلی التمسک بهذا الحدیث، بل یمنعها باعتبار عدم ارتباطها بها.

3 - أنّه بعد ما ادّعت فاطمة علیها السّلام أنّها نحلة أبی و قد وهبها لی، طلب ابو بکر منها الشهود، و طلب الشهود علی النحلة، یدلّ علی اعترافه بأنّها ملک مخصوص بالنبیّ صلّی اللّه علیه و آله، لأنّه لا هبة إلاّ فی ملک، نعم قال فی الشرح المعتزلیّ:

قال أبو بکر: و روی هشام بن محمّد، عن أبیه قال: قالت فاطمة لأبی بکر: إنّ امّ أیمن تشهد لی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أعطانی فدک، فقال لها: یا ابنة رسول اللّه و اللّه ما خلق اللّه خلقا أحبّ إلیّ من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أبیک - إلی أن قال - إنّ هذا المال لم یکن للنبی صلّی اللّه علیه و سلّم و إنّما کان مالا من أموال المسلمین یحمل النبیّ به الرجال و ینفقه فی سبیل اللّه، فلمّا توفّی رسول اللّه ولیته کما کان یلیه، قالت: و اللّه لا کلّمتک أبدا - إلخ.

و یرد الإشکال علی هذا الحدیث بوجوه:

1 - معارضته صریحا مع ما رواه فی الشرح أیضا:

قال أبو بکر: حدّثنی أبو زید عمر بن شبّة قال: حدّثنا یحیی بن بشر، قال: حدّثنا یحیی بن آدم، قال: أخبرنا ابن أبی زائدة عن محمّد بن إسحاق، عن الزهری، قال: بقیت بقیّة من أهل خیبر تحصّنوا، فسألوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أن یحقن دمائهم و یسیرهم ففعل، فسمع ذلک أهل فدک، فنزلوا علی مثل ذلک، و کانت للنبی صلّی اللّه علیه و آله خاصّة، لأنّه لم یوجف علیها بخیل و لا رکاب.

و هذا الحدیث صریح و معلّل و موافق للقرآن و له وجوه من الترجیح سندا.

2 - قال الشارح المعتزلی: و أمّا الخبر الثانی و هو الّذی رواه هشام بن محمّد الکلبی عن أبیه ففیه إشکال أیضا، لأنّه قال: إنّها طلبت فدک و قالت: إنّ أبی أعطانیها، و إنّ امّ أیمن تشهد لی بذلک، فقال لها أبو بکر فی الجواب: إنّ هذا المال لم یکن لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و إنما کان مالا من أموال المسلمین یحمل به الرجال و ینفقه فی سبیل اللّه، فلقائل أن یقول له: أ یجوز للنبیّ صلّی اللّه علیه و آله أن یملّک ابنته أو غیر ابنته من أفناء الناس ضیعة مخصوصة، أو عقارا مخصوصا من مال المسلمین، لوحی أوحی اللّه إلیه - إلی أن قال: و هذا لیس بجواب صحیح.

3 - مخالفته مع الایة السابقة السادسة من سورة الحشر کما بیّنّاه، فالقول بأنّ فدک لم یکن للنبیّ صلّی اللّه علیه و آله مردود و مخالف لما علیه الفریقان، فاذا ثبت أنّ فدک کانت خاصّة لرسول اللّه یثبت أنّ انتقالها إلی فاطمة علیها السّلام کان بهبة رسول اللّه إیّاها لا بالارث فانه لو کان بالارث لا یختص بفاطمة سلام اللّه علیها، فانّها لم تک وارثة منحصرة له صلّی اللّه علیه و آله بل تشترک معیا أزواج النبیّ التسع و عصبة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، علی مذهب العامّة فلا یصحّ لها دعوی کلّ فدک.

و لم یرد فی روایة اشتراک غیرها معها فی دعوی فدک إلاّ ما رواه فی الشرح عن أبی بکر بسنده عن عروة عن عائشة أنّ فاطمة و العبّاس أتیا أبا بکر یلتمسان میراثهما من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هما حینئذ یطلبان أرضه بفدک و سهمه بخیبر، فقال لهما أبو بکر: إنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول: «لا نورث، ما ترکناه صدقة» إنّما یأکل آل محمّد صلّی اللّه علیه من هذا المال، و إنّی و اللّه لا

احیز أمرا رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یصنعه إلاّ صنعته، قال: فهجرته فاطمة فلم تکلّمه حتّی ماتت.

و هذه روایة شاذّة تتضمّن إرث العصبة مع الأولاد، و هو مخالف لمذهب الامامیّة، مع احتمال أن یکون ارضه بفدک غیر ضیعة فدک، بل قطعة ارض مخصوصة فیها.

الثانی لا بدّ و أن یکون فی بحث فاطمة علیها السّلام مع أبی بکر دعویان:

1 - دعوی فدک بعنوان النحلة لا بعنوان المیراث.

2 - دعوی میراث النبیّ ممّا ترکه من غیر فدک، و هو امور، منها سهمه صلّی اللّه علیه و آله بخیبر، و منها سهم الخمس الّذی کان له فی حیاته من سهم اللّه و سهم الرسول، و منها سائر ما یملکه من الدار و المتاع و غیرهما و قد حازها کلّها أبو بکر بحجّة ما تفرّد بروایته من قوله «لا نورث ما ترکناه صدقة» فدعوی الهبة و الارث لم تتعلّق بموضوع واحد و هو فدک، بل الهبة متعلّقة بفدک و دعوی الارث بغیرها، کما یستفاد ممّا رواه فی الشرح المعتزلی عن أبی بکر بسنده إلی امّ هانی، أنّ فاطمة قالت لأبی بکر: من یرثک إذا متّ؟ قال: ولدی و أهلی، قالت: فمالک ترث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله دوننا؟ قال: یا ابنة رسول اللّه، ما ورّث أبوک دارا و لا مالا و لا ذهبا و لا فضّة، قالت: بلی سهم اللّه الّذی جعله لنا، و صار فیئنا الّذی بیدک، فقال لها: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: إنّما هی طعمة أطعمنا اللّه، فاذا متّ کانت بین المسلمین.

و لا بدّ من القول بأنّ الدعویین مختلفتان و لم تتواردا علی مورد واحد، فانّهما متکاذبان، لأنّ دعوی الهبة تقتضی الاعتقاد بخروج المورد عن ملک النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی حیاته، و دعوی الارث تقتضی بقائه فی ملکه إلی حین الموت اللهمّ إلاّ أن یقال: إنّ دعوی الهبة مقدّمة علی دعوی الارث فلمّا ردّت طرحت دعوی الارث علی وجه التنزّل عنها و علی وجه الجدال مع الخصم، و فیه بعد.

و قد اختلف کلامهم فی أنّ أیّ الدعویین مقدّمة، قال فی الشرح المعتزلی

فی الفصل الثالث من مباحثه الّتی طرحها فی أمر فدک «ص 269 ج 16 ط مصر»:

و قد أنکر أبو علی ما قاله السائل من أنّها لمّا ردّت فی دعوی النحلة ادّعته إرثا و قال: بل کانت طلبت الارث قبل ذلک، فلمّا سمعت منه الخبر کفّت و ادّعت النحلة.

و العجب کلّ العجب من أبی علی، کیف خفی علیه أنّه لو کانت دعوی الارث مقدّمة فقد اعترفت فاطمة علیها السّلام ببقاء المورد فی ملک أبیه إلی حین الوفات، فکیف یصحّ منها أن تدّعی النحلة بعد ذلک.

و العجب من السّید المرتضی - رحمه اللّه - حیث لم یتوجّه فی جوابه عن کلامه هذا فی الشافی إلی خبطه فقال: و أمّا إنکار أبی علی أن یکون النحل قبل ادّعاء المیراث و عکسه الأمر فیه، فأوّل ما فیه أن لا نعرف له غرضا صحیحا فی إنکار ذلک لأنّ کون أحد الأمرین قبل الاخر لا یصحّح له مذهبا فلا یعتدّ علی مخالفه مذهبا، ثمّ قال رحمه اللّه:

ثمّ إنّ الأمر فی أنّ الکلام فی النحل کان المتقدّم ظاهرا، و الروایات کلّها به واردة، و کیف أن تبتدأ بطلب المیراث فیما تدّعیه بعینه نحلا أو لیس هذا یوجب أن تکون قد طالبت بحقّها من وجه لا تستحقّه منه مع الاختیار و کیف یجوز ذلک و المیراث یشترکها فیه غیرها، و النحل تنفرد به».

أقول: قد تری أنّ السیّد رحمه اللّه لم یشر إلی التکاذب و التناقض الّذی یلزم علی المدّعی للمیراث قبل ادّعاء النحل، فانّه لو ادّعی المیراث أوّلا فقد اعترف ببقاء الملک علی ملک المورث إلی حین الموت، فلو ادّعی النحل بعد ذلک فقد ناقض دعواه الاولی و کذّب نفسه، و لا یصحّ صدوره من فاطمة علیها السّلام مع عصمته و طهارته، فلا بدّ من القطع بتقدّم دعوی النحل علی دعوی الارث، و لا یصحّ جعله ظاهر الحال أو ظاهر الأخبار، کما یستفاد من کلام السیّد رحمه اللّه.

و قد انتصر الشارح المعتزلی لأبی علی بما یلی «ص 285 ج 16 ط مصر»:

فأمّا تعجّب المرتضی من قول أبی علی أنّ دعوی الارث کانت متقدّمة علی

دعوی النحل و قوله: إنّا لا نعرف له غرضا فی ذلک، فانّه لا یصحّ له بذلک مذهب و لا یبطل علی مخالفیه مذهب، فانّ المرتضی لم یقف علی مراد الشیخ أبی علی فی ذلک، و هذا شیء یرجع إلی اصول الفقه، فانّ أصحابنا استدلّوا علی جواز تخصیص الکتاب بخبر الواحد باجماع الصحابة، لأنّهم أجمعوا علی تخصیص قوله تعالی: «یُوصِیکُمُ اللّهُ فِی أَوْلادِکُمْ » بروایة أبی بکر عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله «لا نورث ما ترکناه صدقة»، قالوا: و الصحیح فی الخبر أنّ فاطمة علیها السّلام طالبت بعد ذلک بالنحل لا بالمیراث، فلهذا قال الشیخ أبو علی: إنّ دعوی المیراث تقدّمت علی دعوی النحل، و ذلک لأنّه ثبت أنّ فاطمة انصرفت عن ذلک المجلس غیر راضیة و لا موافقة لأبی بکر، فلو کانت دعوی الارث متأخّرة، و انصرفت عن سخط لم یثبت الاجماع علی تخصیص الکتاب بخبر الواحد، أمّا إذا کانت دعوی الارث متقدّمه فلمّا روی لها الخبر أمسکت و انتقلت إلی النزاع من جهة اخری، فانه یصح حینئذ الاستدلال بالاجماع علی تخصیص الکتاب بخبر الواحد، فأمّا أنا فالأخبار عندی متعارضة، یدلّ بعضها علی أنّ دعوی الارث متأخّرة، و بعضها علی أنّها متقدّمة و أنا فی هذا الموضع متوقّف، و ما ذکره المرتضی من أنّ الحال تقتضی أن تکون البدایة بدعوی النحل فصحیح، انتهی.

أقول: لا یخفی ما فی کلام الشارح المعتزلی من الاضطراب و التناقض، فتارة ینتصر لأبی علی جزما لیصحّح الاجماع، و اخری یحکم بتعارض الأخبار و یتوقّف و ثالثة یصحّح کلام المرتضی فی تقدّم دعوی النحل.

و الأصحّ أنّ مورد دعوی النحل خصوص فدک و لم یرد علیها دعوی الارث أصلا لا قبلها و لا بعدها، و مورد دعوی الارث سائر ما ترکه رسول اللّه من سهمه بخیبر و سهمه فی الخمس و غیر ذلک من متاعه، و قد تصرّف أبو بکر فی جمیع ذلک و قام مقامه کلاّ و لم یمسک عن أموال رسول اللّه یدا إلاّ من آلة رسول اللّه و دابّته و حذائه حیث دفعها إلی علیّ علیه السّلام، کما فی روایة عوانة بن الحکم.

و العجب من الشارح المعتزلی حیث انتصر لأبی علی بما یوجب تکاذب فاطمة

علیها السّلام لنفسها و سقوط کلامها عن الاعتبار بالتناقض الظاهر، و کیف یصحّ لها علیها السّلام دعوی النحل فی فدک بعد الاعتراف بأنّها میراث لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و قد أصرّ فی غیر موضع من کلامه علی اعتراف فاطمة بصحّة ما رواه أبو بکر من قوله «لا نورث، ما ترکناه صدقة» و موافقتها معه فی ذلک، و من یتدبّر فی کلام فاطمة تجاه أبی بکر و من وافقه یفهم أنّ فاطمة علیها السّلام أنکر حدیثه و نسبت المعترف به إلی الکفر و الالحاد و الخروج عن الاسلام و متابعة القرآن، فانظر إلی قولها فیما ذکره الشارح المعتزلی بأسناد عدّة:

«ثمّ أنتم الان تزعمون أن لا إرث لی «أَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ » ایها معاشر المسلمین ابتزّ إرث أبی، أبی اللّه أن ترث یا ابن أبی قحافة أباک و لا أرث أبی، لقد جئت شیئا فریّا، فدونکها مخطومة مرحولة تلقاک یوم حشرک، فنعم الحکم اللّه، و الزعیم محمّد، و الموعد القیامة، و عند الساعة یخسر المبطلون، و «لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ »، «مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ »، و قالت فیما خاطبت و عاتبت به الأنصار:

«ما هذه الفترة عن نصرتی، و الونیة عن معونتی، و الغمزة فی حقّی، و السّنة عن ظلامتی - إلی أن قالت علیها السّلام: ایها بنی قیلة، أ أهتضم تراث أبی، و أنتم بمرأی و مسمع، تبلغکم الدعوة، و یشملکم الصوت، و فیکم العدّة و العدد، و لکم الدار و الجنن، و أنتم نخبة اللّه الّتی انتخب، و خیرته الّتی اختار، بادیتم العرب، و بادهتم الامور، و کافحتم البهم، حتّی دارت بکم رحی الاسلام، و درّ حلبه، و خبت نیران الفتنة، و سکنت فورة الشرک، و هدأت دعوة الهرج و استوثق نظام الدین، أفتأخّرتم بعد الإقدام، و نکصتم بعد الشدّة، و جبنتم بعد الشجاعة، عن قوم «نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ ».

أقول: من تدبّر هذه الکلمات الّتی خرجت من قلب ملتهب و أسف عمیق

یفهم بوضوح عدم طریق للموافقة بین بنت الرسول المظلومة الممنوعة عن حقّها مع مخالفیها بوجه من الوجوه، و قد صرّحت فیها بنکث العهد و مخالفة الرسول عن اولئک المخالفین.

الثالث ممّا یهمّ فی المقام، بیان أنّ فدک کانت فی تصرّف فاطمة علیها السّلام فانتزعها منها أبو بکر؟ أو کانت فی ضمن ما ترکه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فمنعها أبو بکر من التصرّف فیها؟ حکی فی الشرح المعتزلی عن قاضی القضاة ما یلی «ص 269 ج 16 ط مصر»:

و لسنا ننکر صحّة ما روی من ادّعائها فدک، فأمّا أنّها کانت فی یدها فغیر مسلّم، بل إن کانت فی یدها لکان الظاهر أنّها لها، فاذا کانت فی جملة الترکة فالظاهر أنّها میراث.

و نقل عن السیّد المرتضی فی ردّ کلامه «ص 275 ج 16 ط مصر»:

فأمّا إنکار صاحب الکتاب لکون فدک فی یدها فما رأیناه اعتمد فی إنکار ذلک علی حجّة، بل قال: لو کان ذلک فی یدها لکان الظاهر أنّها لها، و الأمر علی ما قال، فمن أین أنّه لم یخرج عن یدها علی وجه یقتضی الظاهر خلافه، و قد روی من طرق مختلفة غیر طریق أبی سعید الّذی ذکره صاحب الکتاب أنّه لمّا نزل قوله تعالی «فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ »: 38 - الروم» دعا النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فاطمة علیها السّلام فأعطاها فدک، و إذا کان ذلک مرویّا فلا معنی لدفعه بغیر حجّة.

أقول: لا إشکال فی أنّ ظاهر «فأعطاها فدک» الواردة فی غیر واحد من الأخبار هو إقباض النبیّ صلّی اللّه علیه و آله إیّاها، لا مجرّد إنشاء صیغة الهبة، فانّ العطاء حقیقة فی العمل الخارجی، و من هذه الجهة عنون الفقهاء المعاطاة فی مقابل العقد و المعاملة الانشائیّة، فالمعاطاة معاملة بالعمل و بالأخذ و الردّ، و أدلّ دلیل علی کونها فی تصرّف فاطمة علیها السّلام علیها السّلام حین موت النبیّ صلّی اللّه علیه و آله کلام أمیر المؤمنین علیه السّلام فی هذا الکتاب الموجّه إلی عثمان بن حنیف من کبار الصحابة حیث یقول صلوات اللّه علیه:

«بلی کانت فی أیدینا فدک» فانّه کاد أن یکون صریحا فی کونها تحت

تصرّف أهل البیت.

الرابع: لقضیّة فدک جهتان هامّتان:

الاولی النظر إلیها عن الوجهة الحقوقیّة و القضائیّة و البحث من حیث إنّ فدک کانت حقّا لفاطمة سلام اللّه علیها بهبة من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله کما هو الظاهر، أو بالارث کما ذکره غیر واحد من الأصحاب و جمّ من المخالفین فاخذت منها غصبا و تعمّدا، أو علی وجه الشبهة باعتماد الحدیث الّذی رواه أبو بکر عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله «لا نورث، ما ترکناه صدقة» و البحث فی هذا الحدیث یقع من وجهین:

الأوّل: من جهة السند، و یضعّف من وجوه شتّی، کتفرّد أبی بکر بنقله مع وفور الصحابة و توفّر الداعی ببیانه للناس لإزالة الشبهة، و کعدم اطّلاع أهل البیت علیهم السّلام و أزواج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله عنه مع مسیس الحاجة إلی إبلاغهم هذا الحکم من النبیّ لیعرفوا تکلیفهم فی ترکته من حین موته، و یکاد یقطع باستحالة إخفاء النبیّ صلّی اللّه علیه و آله هذا الحکم عنهم مع ولعه بتقوی ذویه و أهل بیته.

الثانی: من جهة دلالته حیث إنّ للنبیّ صلّی اللّه علیه و آله جهتان متمایزتان: الاولی جهة شخصیّة و أنّه کسائر أفراد البشر و المسلمین یملک و یتزوّج و یصیر أبا و یکون ابنا لأبیه، و له حقوق متساویة مع غیره فیملک و یملّک و یرث و یورّث، الثانیة جهة نبوّته و ما یتعلّق به بعنوان أنّه نبیّ فیکون والد الامّة و مالک الوجوه العامّة من الغنائم و السبایا، و بیده مفتاح بیت المال یتصرّف فیه علی ما یراه صلاحا، فیمکن أن یکون مقصوده من قوله صلّی اللّه علیه و آله «لا نورث» الجهة الثانیة و معناه أنّ ما یملکه النبیّ بعنوان أنّه نبیّ غیر مورث و تترک صدقة عامّة للامّة و لا یشمل ما یملکه باعتبار شخصه من أمواله الخاصّة فانّها متروکة لوارثه کسائر الأفراد.

و حیث کانت فدک مطرحا لدعوی فاطمة علیها السّلام من جهة النحلة و طلب أبو بکر منها البیّنة فشهد لها علیّ علیه السّلام و امّ أیمن فردّت شهادتهما أو لم یکتف بهما لنقصانهما عن حدّ البیّنة الشرعیّة فانّها تتحقّق بشهادة رجلین أو رجل و امرأتین عرضت القضیّة لبحث قضائی من وجوه شتّی.

منها، هل یصحّ أو یجب الاکتفاء بمجرّد الدعوی من فاطمة علیها السّلام للحکم لها؟ أم حالها حال سائر الناس و لا بدّ من عرض دعویها علی الموازین القضائیّة العامّة؟ و تحقیق البحث فیه یرجع إلی النظر فی أمرین:

الأول فی أنّ البیّنة حجة لاثبات دعوی المدّعی باعتبار صرف الحکایة عن الواقع و من جهة الکاشفیّة فقط، فکلّ کاشف عن الواقع یساویها فی البیان أو یقوی علیها یقوم مقامها، أم هی حجّة قضائیّة بخصوصها و لها موضوعیّة لفصل الدعوی و إثبات المدّعی؟ و الظاهر هو الأوّل لأنّ البیّنة کاشفة عن الواقع و حجّة بهذا الاعتبار و لذا یقوم مقامها الشیاع، و حینئذ فعصمة فاطمة علیها السّلام و طهارتها عن الکذب بحکم آیة التطهیر الشامل لها ممّا یوجب العلم بصدق دعویها فیحکم لها لهذا العلم الناشی عن خصوصیة المدّعی و إن منعنا عن جواز حکم القاضی فی موضوع النزاع بمجرّد علمه الغیر المستند إلی طرح الدعوی کالوحی أو الاستظهار بالغیب من الریاضة أو مثل علوم الجفر و الرمل و نحوهما لمن هو أهله.

ففی الشرح المعتزلی: قال المرتضی: نحن نبتدیء فندلّ علی أنّ فاطمة علیها السّلام ما ادّعت من نحل فدک إلاّ ما کانت مصیبة فیه، و أنّ مانعها و مطالبها بالبیّنة متعنّت، عادل عن الصواب، لأنّها لا تحتاج إلی شهادة و بیّنة - إلی أن قال - أمّا الّذی یدلّ علی ما ذکرناه فهو أنّها معصومة من الغلط، مأمون منها فعل القبیح و من هذا صفته لا یحتاج فیما یدّعیه إلی شهادة و بیّنة.

ثمّ استشهد لاثبات عصمتها، بایة التطهیر و حدیث «فاطمة بضعة منّی، من آذاها فقد آذانی و من آذانی فقد آذی اللّه عزّ و جلّ» و هذا یدلّ علی عصمتها، لأنّها لو کانت ممّن یقترف الذنوب لم یکن من یؤذیها مؤذیا له علی کلّ حال، بل متی فعل المستحقّ من ذمّها، أو إقامة الحدّ علیها، إن کان الفعل یقتضیه سارا له و مطیعا، علی أنّنا لا نحتاج فی هذا الموضع علی الدلالة علی عصمتها، بل یکفی فی هذا الموضع العلم بصدقها فیما ادّعته، و هذا لا خلاف فیه بین المسلمین لأنّ

أحدا لا یشکّ أنّها لم تدّع ما ادّعته کاذبة، و لیس بعد أن لا تکون کاذبة إلاّ أن تکون صادقة، و إنّما اختلفوا فی أنّه هل یجب بعد العلم بصدقها تسلیم ما ادّعته بغیر بیّنة أم لا یجب ذلک؟ ثمّ استدلّ علی أنّ البیّنة من جهة الکاشفیّة لا من جهة الموضوعیّة بوجوه:

1 - اشتراط العدالة فی البیّنة للاعتماد بصدقها.

2 - جواز حکم الحاکم بعلمه من غیر شهادة.

3 - کون الإقرار أقوی من البیّنة من حیث إنّه أکشف للواقع - إلی أن قال:

«و الّذی یدلّ علی صحّة ما ذکرناه أیضا أنّه لا خلاف بین أهل النقل فی أنّ أعرابیا نازع النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی ناقة، فقال علیه السّلام «هذا لی و قد خرجت إلیک من ثمنها» فقال الأعرابی: من یشهد لک بذلک؟ فقال خزیمة بن ثابت: أنا أشهد بذلک، فقال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله: «من أین علمت، و ما حضرت ذلک؟» قال: لا و لکن علمت ذلک من حیث علمت أنّک رسول اللّه، فقال: «قد أجزت شهادتک و جعلتها شهادتین» فسمّی ذا الشهادتین، و هذه القضیّة شبیهة لقصّة فاطمة علیها السّلام.

و منها أنّه حیث کانت فاطمة علیها السّلام مدّعیة لفدک باتّفاق أهل الحدیث یستفاد أنّها کانت متصرّفة فیها و صاحبة ید علیها، فلا یصحّ مطالبتها بالبیّنة إلاّ أن یقال بأنّ دعویها مقرونة بالاستناد إلی ادّعاء الهبة و بهذا الاعتبار تحتاج إلی البیّنة، و قد شهد لها علیّ علیه السّلام و امّ أیمن، و یظهر مما نسب إلی أبی بکر التوقّف فی الحکم لها باعتبار نقصان البیّنة، فانّها تتحقّق برجلین أو رجل و امرأتین، فیبحث عن خطأ أبی بکر فی ذلک باعتبار أنّ علیّا مشمول لایة التطهیر و معصوم، فیقوم شهادته مقام رجلین و امّ أیمن ممّن ثبت کونها من أهل الجنّة فیقطع بصدقها و یقوم شهادتها مقام امرأتین و أکثر، و نسب إلی عمر ردّ شهادتهما باتّهام علیّ علیه السّلام بأنّه یجرّ النار إلی قرصه، و القدح فی امّ أیمن بأنّها عجمیّة مردودة الشهادة فیا لهما من خطأ و جور.

الثانیة النظر إلیها من الوجهة السیاسیة، و هی أنّ أخذ فدک من فاطمة علیها السّلام

و أخذ سائر مواریث النبیّ منها و من سائر الورّاث تابع للاستیلاء علی الخلافة و الحکم، فلا یستقرّ بیعة سقیفة علی أبی بکر إلاّ بهذین الأمرین، لأنّ الریاسة علی الامّة من أهمّ مواریث النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و من أوفر ما ترکه بعده فتتعلّق بذویه الأقربین من اهل بیته، و لا یکفی مجرّد بیعة الناس مع ابی بکر لسلب هذا الحق عن اهل البیت إلاّ بمنع التوریث عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، و منع الارث یحتاج إلی قضیّة عامّة و هی جملة «لا نورّث، ما ترکناه صدقة» الّتی ابتکرها أبو بکر و تفرّد بنقلها و لم یکن لمن بایع معه من المهاجرین و الأنصار إلاّ التسلیم لها و ترک النکیر علیها، فانّهم لو أنکروها و قاموا فی وجه أبی بکر لردّها یضطرّون إلی نقض بیعتهم معه بالرئاسة و الخلافة فلا یستقیم قبول وراثة فاطمة و سائر أهل البیت عمّا ترکه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله مع بیعتهم لأبی بکر بالخلافة.

و یدلّ علی ذلک ما حکی أنّ هارون العبّاسی قال لموسی بن جعفر علیه السّلام:

حدّ لی فدک حتّی أردّه، فقال علیه السّلام: حدّها من سیف البحر إلی دومة الجندل إلی عریش مصر، فقال هارون: حتّی أنظر فیها، فالظاهر أنّ مقصوده علیه السّلام أنّ فدک نموذج ما ترکه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لأهل بیته و هو ما استقرّ حکومته علیه فی حیاته.

و قال الشارح المعتزلی «ص 284 ج 16 ط مصر»: «و سألت علیّ بن الفارقی مدرّس المدرسة الغربیّة ببغداد، فقلت له: أ کانت فاطمة صادقة؟ قال:

نعم، قلت: فلم لم یدفع إلیها ابو بکر فدک و هی عنده صادقة؟ فتبسّم، ثمّ قال کلاما لطیفا مستحسنا مع ناموسه و حرمته و قلّة دعابته، قال: لو أعطاها الیوم فدک بمجرّد دعواها لجائت إلیه غدا و ادّعت لزوجها الخلافة، و زحزحته عن مقامه، و لم یکن یمکنه الاعتذار و الموافقة بشیء لأنّه یکون قد أسجل علی نفسه أنّها صادقة فیما تدّعی کائنا ما کان من غیر حاجة إلی بیّنة و لا شهود، و هذا کلام صحیح، و إن کان قد أخرجه مخرج الدّعابة و الهزل».

ثمّ إنّ عمق سیاسة قضیّة فدک یظهر من التدبّر فی خطب ابی بکر و مکالمته

مع فاطمة علیها السّلام حیث یستفاد منها أنّ أبا بکر کان داهیة دهیاء و لا یکون فی المسلمین یومئذ أدهی منه و أمکر، و صوّر خطّة سیاسته فی هذه القضیّة من ثلاث:

الاولی رقّته و لینه تجاه فاطمة علیها السّلام بما لا مزید علیه و تمسّکه بالإطاعة لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ولعه علی العمل بسنّته و سیرته حرفا بحرف و قدما علی قدم، و تحریش الناس علی فاطمة علیها السّلام بأنّها یرید خلاف قول أبیها طلبا لحطام الدنیا فانظر فیما یلی:

فی الشرح المعتزلی «ص 214 ج 16 ط مصر»: و روی هشام بن محمّد عن أبیه قال: قالت فاطمة لأبی بکر: إنّ أمّ أیمن تشهد لی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أعطانی فدک، فقال لها: یا ابنة رسول اللّه، و اللّه ما خلق اللّه خلقا أحبّ إلیّ من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أبیک، و لوددت أنّ السماء وقعت علی الأرض یوم مات أبوک، و اللّه لأن تفتقر عایشة أحبّ إلیّ من أن تفتقری، أ ترانی اعطی الأحمر و الأبیض حقّه و أظلمک حقّک، و أنت بنت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم، إنّ هذا المال لم یکن للنبیّ صلّی اللّه علیه و سلّم، و إنّما کان مالا من أموال المسلمین، یحمل النبیّ به الرجال، و ینفقه فی سبیل اللّه، فلمّا توفّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ولیته کما کان یلیه، قالت: و اللّه لا کلّمتک أبدا، قال: و اللّه لا هجرتک أبدا، قالت: و اللّه لأدعونّ اللّه علیک، قال: و اللّه لأدعونّ اللّه لک، فلمّا حضرتها الوفاة أوصت ألاّ یصلّی علیها. فدفنت لیلا...

و فی الشرح أیضا «ص 213 ج 16 ط مصر»: عن عوّانة بن الحکم، قال:

لمّا کلّمت فاطمة علیها السّلام أبا بکر بما کلّمته به، حمد أبو بکر اللّه و أثنی علیه و صلّی علی رسوله ثمّ قال: یا خیرة النساء و ابنة خیر الاباء، و اللّه ما عدوت رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و ما عملت إلاّ بأمره، و إنّ الرائد لا یکذب أهله، و قد قلت فأبلغت و أغلظت فأهجرت، فغفر اللّه لنا و لک، أمّا بعد، فقد دفعت آلة رسول اللّه، و دابّته و حذاءه إلی علیّ علیه السّلام، فأمّا ما سوی ذلک فانّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: إنّا معاشر الأنبیاء لا نورث ذهبا و لا فضّة و لا أرضا و لا عقارا و لا دارا،

و لکنّا نورث الایمان و الحکمة و العلم و السنّة، فقد عملت بما أمرنی، و نصحت له، و ما توفیقی إلاّ باللّه علیه توکّلت و إلیه انیب.

فقد تری أبا بکر فی هذه المکالمة و هذه الخطبة القصیرة الّتی أجاب بها عن خطبة فاطمة الطویلة القاصعة یظهر الخضوع و التذلّل لفاطمة علیها السّلام و الطوع و الانقیاد لأمر أبیها حتّی یصوّر فاطمة علیها السّلام فی نظر الناس عاقّة لأبیها و طالبة لحطام الدنیا.

الثانیة استصغار علیّ و أهل بیته و إهانتهم فی نظر الناس لیسقط عندهم هیبة أهل البیت و ینتهک حرمتهم الّتی اکتسبوها فی ضوء توصیات النبی صلّی اللّه علیه و آله و حرمة مهبط الوحی و الرسالة، و یجترءوا علی الصّول علیهم، بما یقتضیه السیاسة فی مواقفها الاتیة.

فانظر إلی قوله فی تلک الخطبة «أمّا بعد، فقد دفعت آلة رسول اللّه و دابّته و حذاءه إلی علیّ» فإنّ فیه من الإهانة بمقام علیّ علیه السّلام ما لا یخفی، فیغصب أبو بکر منبر رسول اللّه و سیفه و یدفع إلی علیّ علیه السّلام حذاءه.

ثمّ انظر إلی ما أفاده فی خطبته الثانیة کما فی الشرح المعتزلی «ص 214 ج 16 ط مصر»: قال أبو بکر: و حدّثنی محمّد بن زکریّا قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن عمارة بالإسناد الأوّل قال: فلمّا سمع أبو بکر خطبتها شقّ علیه مقالتها، فصعد المنبر و قال: أیّها الناس، ما هذه الرعة إلی کلّ قالة، أین کانت هذه الأمانی فی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم، ألا من سمع فلیقل و من شهد فلیتکلم، إنّما هو ثعالة شهیده ذنبه، مربّ لکلّ فتنة هو الّذی یقول: کرّوها جذعة بعد ما هرمت، یستعینون بالضعفة و یستنصرون بالنساء کامّ طحال أحبّ أهلها إلیها البغیّ ألا أنّی لو أشاء أن أقول لقلت، و لو قلت لبحت، إنّی ساکت ما ترکت...

قال الشارح المعتزلی: قرأت هذا الکلام علی النقیب أبی یحیی جعفر بن یحیی بن أبی زید البصری و قلت له: بمن یعرّض؟ فقال: بل یصرّح، قلت:

لو صرّح لم أسألک، فضحک و قال: بعلیّ بن أبی طالب علیه السّلام، قلت: هذا الکلام کلّه لعلیّ یقوله؟ قال: نعم، إنّه الملک یا بنیّ، و یظهر نهایة استخفافه بعلیّ

و فاطمة علیها السّلام و استصغاره لشأنهما بما فسّره من غریب ألفاظ الخطبة، قال: فسألته عن غریبه، فقال: أمّا الرعة بالتخفیف، أی الاستماع و الاصغاء، و القالة: القول، و ثعالة: اسم الثعلب علم غیر مصروف مثل ذؤالة للذئب، و شهیده ذنبه: أی لا شاهد له علی ما یدّعی إلاّ بعضه و جزء منه، و أصله مثل، قالوا: إنّ الثعلب أراد أن یغری الأسد بالذئب فقال: إنّه قد أکل الشاة الّتی قد أعددتها لنفسک، و کنت حاضرا، قال: فمن یشهد لک بذلک؟ فرفع ذنبه و علیه دم، و کان الأسد قد افتقد الشاة فقبل شهادته، و قتل الذئب، و مربّ: ملازم، أرّب بالمکان، و کرّوها جذعة: أعیدوها إلی الحال الاولی، یعنی الفتنة و الهرج، و امّ طحال امرأة بغیّ فی الجاهلیّة، فیضرب بها المثل فیقال: أزنی من امّ طحال، انتهی.

فقد اتّهم علیاّ علیه السّلام فی کلامه هذا بأنّه یجرّ النار إلی قرصه و یشهد لجرّ النفع و جلب المنفعة و أنّه یرید إلقاء الفتنة بین المسلمین و ایقاد نیران الحرب و ردّ الاسلام قهقری، فیستعین بالضعفة و النساء، و کفی و هنا به و بفاطمة قوله:

کامّ طحال أحبّ أهلها إلیها البغیّ، و هل قصد تشبیه علیّ علیه السّلام بامّ طحال أو فاطمة علیها السّلام أو هما معا، و کفی به توهینا لهما و إظهارا للکفر و الزندقة.

و یقصد فی ضمن ذلک سلب الفوائد عن علیّ علیه السّلام بحیث لا یملک درهما و لا دینارا، فیکون قد اشتغل بتحصیل القوت و یکون آکلا سهمه من بیت المال بنظارته کأحد اجرائه و امرائه لئلا یتوجّه إلیه النّاس فیعتزّ بهم و یطلب حقّه من الخلافة.

قال فی الشرح المعتزلی (ص 236 ج 16 ط مصر): و قال لی علویّ من الحلّة، یعرف بعلیّ بن مهنّا، ذکیّ ذو فضائل: ما تظنّ قصد أبی بکر و عمر بمنع فاطمة فدک؟ قلت: ما قصدا؟ قال: أرادا أن لا یظهرا لعلیّ - و قد اغتصباه الخلافة - رقّة ولینا، و لا یری عندهما خورا، فاتبعا القرح بالقرح.

و قلت لمتکلّم من متکلّمی الإمامیّة یعرف بعلیّ بن تقیّ من بلدة النّیل و هل کانت فدک إلاّ نخلا یسیرا و عقارا لیس بذلک الخطیر؟ فقال لی: لیس الأمر

کذلک، بل کانت جلیلة جدّا، و کان فیها من النخل نحو ما بالکوفة الان من النخل، و ما قصد أبو بکر و عمر بمنع فاطمة عنها إلاّ یتقوّی علیّ بحاصلها و غلّتها علی المنازعة فی الخلافة، و لهذا اتبعا ذلک بمنع فاطمة و علیّ و سائر بنی هاشم و بنی المطّلب حقّهم فی الخمس، فانّ الفقیر الّذی لا مال له تضعف همّته و یتصاغر عند نفسه و یکون مشغولا بالاحتراف و الاکتساب عن طلب الملک و الرئاسة، فانظر إلی ما قد وقر فی صدور هؤلاء...

الثالثة إرعاب الناس و تخویفهم إلی حیث ینقادون لحکمهم و یتهیّأون لکلّ ما یقرّرونه بعد ذلک من مؤامراتهم، فتشدیدهم الأمر علی أهل بیت النبیّ إلی حیث هدّدوهم بإحراق بیتهم أو أشعلوا النار فی باب فاطمة علیها السّلام و فی روایات عدّة أنّهم ضربوها بالسیاط تقریر لهذه السیاسة الحدیدیّة الناریّة الّتی یرتکبها الطامعون فی استقرار حکومتهم و کبح مخالفیهم.

قال فی الشرح المعتزلی «ص 283 ج 16 ط مصر»: فیما نقله عن السیّد المرتضی فی جواب قاضی القضاة: فأمّا قوله إنّ حدیث الإحراق لم یصحّ، و لو صحّ لساغ لعمر مثل ذلک فقد بیّنّا أنّ خبر الاحراق قد رواه غیر الشیعة و قوله أنّه یسوغ مثل ذلک، فکیف یسوغ إحراق بیت علیّ و فاطمة علیها السّلام و هل فی ذلک عذر یصغی إلیه أو یسمع، و إنّما یکون علیّ و أصحابه خارقین للاجماع و مخالفین للمسلمین لو کان الاجماع قد تقرّر و ثبت، و لیس بمتقرّر و لا ثابت مع خلاف علیّ وحده فضلا عن أن یوافقه علی ذلک غیره...

و تهدید أبی بکر للناس و خصوص الأنصار الّذین هم العدّة و العدد و صاحبوا الدار و الجنن یظهر من ذیل خطبته السابقة «ص 215 ج 16 ط مصر»:

ثمّ التفت إلی الأنصار فقال: قد بلغنی یا معشر الأنصار مقالة سفهائکم، و أحقّ من لزم عهد رسول اللّه أنتم، قد جائکم فاویتم و نصرتم، ألا أنّی لست باسطا یدا و لا لسانا علی من لم یستحقّ ذلک منّا، ثمّ نزل، فانصرفت فاطمة علیها السّلام إلی منزلها.

قال الشارح المعتزلی فی ضمن ما سأله عن النقیب أبی یحیی «قلت: فما مقالة الأنصار؟ قال: هتفوا بذکر علیّ فخاف من اضطراب الأمر علیهم، فنهاهم».

و بهذه السیاسة الحدیدیّة المقرونة بأشدّ الارعاب أخمدوا نار الثورة الفاطمیّة الّتی أشعلتها علیهم بخطبتها الرنّانة الفائقة و تمسّکوا بالملک و الخلافة بکلّ قوّة و شدّة، و سیعلم الّذین ظلموا أیّ منقلب ینقلبون.

الترجمة

از نامۀ آن حضرت علیه السّلام است که بعثمان بن حنیف انصاری نگاشته - عثمان ابن حنیف کار گزار آن حضرت بود بر استان بصره، و از وی به آن حضرت گزارش رسیده بود که برای صرف ولیمه جشن جمعی از مردم بصره دعوت شده و این دعوت را پذیرفته و در آن ولیمه شرکت کرده، و در ضمن نامه بدو نوشته است:

أمّا بعد أی زادۀ حنیف، بمن خبر رسیده که مردی از جوانان اهل بصره از تو بر سر خوان مهمانی دعوت کرده و توهم بدان شتافتی، خوراکهای رنگارنگ برایت آورده‌اند و قدحهای چند در برابرت چیده‌اند (تو حریصانه از آنها خوردی و استخوانهای گوشت را بدندان پاک کردی).

من گمان نمی‌بردم تو پذیرای دعوت مردمی شوی بر سر خوان خوراکشان که بینوایان آنها گرسنه‌اند و توانگرانشان دعوت شده‌اند، بنگر از این آخر دنیا چه می‌جوی، آنچه را یقین نداری که حلال است بدور انداز و از آنچه بیقین می‌دانی حلال است استفاده کن.

هلا براستی که هر مأمومی را امامی است که از او پیروی کند و از پرتو دانشش روشنی گیرد، هلا براستی امام و پیشوای شما از دنیای خود بدو پاره کرباس و دو قرصه نان جوین قناعت کرده، معلومست که شما نتوانید چنین زندگی کنید و تا این اندازه قناعت ورزید، ولی بورع و کوشش خود در کار دین بمن کمک کنید، و با پارسائی و درستکاری مرا مدد کنید، بخدا سوگند، من از دنیای شما گنجینه زری نیندوختم و از دست آوردهای آن بری برنگرفتم، و ذخیره و پس اندازی نیندوختم، و برای

کهن جامه تن خود پارچه کرباسینی آماده نساختم، و از زمین این دنیا یک وجب بچنگ نیاوردم، و از این دنیا جز قوتی اندک باندازۀ خوراک ماده الاغی پشت ریش بر نگرفتم، و هر آینه این دنیا در چشم من سست‌تر و پست‌تر است از دانه بلوطی گرف و نامطبوع.

آری در زیر دست ما تنها یک فدک بود از هر آنچه آسمان بر آن سایه دارد و دلهای مردمی بر آن دریغ آورد و دلهای دیگران بر آن بخششگر شد و از دست ما ربوده گردید، و چه خوب دادگری است خداوند، مرا چه کار است با فدک یا جز فدک با این که منزل فردای هر کس گور است، گوری که در تاریکیش آثار و کردار هر کس منقطع می‌گردد و اخبارش نهان می‌شود گودالی که اگر در میدانش بیفزایند و دست حفّارش پهناور سازد سنگ و کلوخش تنگ سازد و خاکهای انباشته سوراخ و روزنش را مسدود سازد، همانا منم و این نفس سرکشم که بوسیله تقوی و پرهیزکاری آنرا سوقان می‌دهم تا بلکه در روز هراس بزرگتر در آسایش باشد و بر اطراف پرتگاه دوزخ پابرجا و استوار گذر کند.

بقیة من المختار الرابع و الاربعین من کتبه علیه السّلام

اشارة

و لو شئت لاهتدیت الطّریق إلی مصفّی هذا العسل، و لباب هذا القمح، و نسائج هذا القزّ، و لکن هیهات أن یغلبنی هوای، و یقودنی جشعی إلی تخیّر الأطعمة و لعلّ بالحجاز أو الیمامة من لا طمع له فی القرص، و لا عهد له بالشّبع!! أو أبیت مبطانا و حولی بطون غرثی، و أکباد حرّی، أو أکون کما قال القائل:

و حسبک داء [عارا] أن تبیت ببطنة و حولک أکباد تحنّ إلی القدّ.

أ أقنع من نفسی بأن یقال أمیر المؤمنین و لا أشارکهم فی مکاره الدّهر؟ أو أکون أسوة لهم فی جشوبة العیش، فما خلقت لیشغلنی أکل الطّیّبات کالبهیمة المربوطة همّها علفها، أو المرسلة شغلها تقمّمها تکترش من أعلافها، و تلهو عمّا یراد بها، أو أترک سدی، أو أهمل عابثا، أو أجرّ حبل الضّلالة، أو أعتسف طریق المتاهة.

اللغة

(القمح): الحنطة: (الجشع): أشدّ الحرص، (المبطان)، الّذی لا یزال عظیم البطن من کثرة الأکل، فأمّا المبطن: فالضامر البطن، و أمّا البطین فالعظیم البطن بالخلقة، و أمّا البطن: فهو الّذی لا یهمّه إلاّ بطنه، و أمّا المبطون فالعلیل البطن، (و البطون الغرثی): الجائعة، (البطنة): الکظّة، و ذلک أن یمتلی الانسان من الطّعام امتلاء شدیدا، (القدّ): إناء من جلد یدّخر فیها الغذاء أو بمعنی القدید: اللحم المشوی المقدّد الّذی یجفّ بالشّمس و یدّخره أهل البادیة یتغذّون به (التقمّم): أکل الشاة ما بین یدیها بمقمتّها أی بشفتها (تکترش من أعلافها): أی تملأ کرشها من العلف، و الکرش للشاة بمنزلة المعدة للإنسان، و یقال (أجررته) رسنه: أی أهملته، (الاعتساف): السلوک فی غیر طریق (المتاهة): أرض یتاه فیها لعدم وجود الطریق.

الاعراب

هیهات اسم فعل بمعنی بعد، بالحجاز جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر و الجملة خبر مقدم لقول لعلّ، و من لا طمع له اسم لها، أو أبیت، عطف علی قوله یغلبنی و منصوب مثله، حولی، ظرف مستقر خبر لقوله بطون غرثی و الجملة حالیة عن الضمیر فی قوله أبیت، همّها علفها، جملة حالیة عن البهیمة، شغلها تقمّمها

مبتدأ و خبر و الجملة حال عن المرسلة، أو اترک سدی عطف علی قوله یشغلنی و کذلک قوله اهمل و اجرّ و اعتسف.

المعنی

بیّن علیه السّلام فی هذا الفصل من کتابه إلی عثمان بن حنیف أنّ تجنّبه عن الأکل الطیّب الهنیء و القناعة بقرصین جافین من شعیر لیس من الضرورة لعدم القدرة علی ما زاد من الماکل الهنیئة، و أشار إلی اقتداره علی أطیب الأکل و أهنی العیش من وجوه:

1 - من فوائد ما استنبطه من العیون و ما غرسه من النّخیل فی ینبع أیام اعتزاله فی المدینة و اشتغاله بالحرث و الزراعة فی نواحیها، فمن ضیاعه العین المعروفة بعین نیزر أحد موالیه المشتغلین بالزراعة من قبله علیه السّلام فی ینبع، فقد ورد فی الحدیث أنه حضر یوما یحفر فیه بئرا فأصاب حجرا فألقی علیه السّلام ردائه و أخذ المعول و ضرب الحجر حتّی کسره فطلع من تحته عین ماء کأنها عنق البعیر.

و فی حدیث آخر: أنّ مغیرة بن شعبة مرّ علیه علیه السّلام یوما و قد رکب بعیرا و تحته حمل فقال له علیه السّلام: ما تحتک یا علیّ؟ فأجابه: مائة ألف نخلة إن شاء اللّه فکان یحمل نوایا التمر لیغرسه.

و علی الجملة کان له علیه السّلام ضیاع و نخیل أنشأها و جعلها صدقة و صرفها علی الفقراء.

2 - أنّه علیه السّلام یقدر علی الاحتراف و الکسب بوجوه شتّی و یهتدی إلی تهیة أطیب العیش من کدّ یده مضافا إلی ما یستحقه من العطایا و الحقوق من بیت المال و هو رئیس المسلمین و أمیر المؤمنین، فیقدر علی ما یرید من العیش الرّغید، و لکنّه ترک ذلک و لازم الزّهد و الریاضة لیکون اسوة للزاهدین.

بقیة من المختار الرابع و الاربعین من کتبه علیه السّلام

اشارة

و کأنّی بقائلکم یقول: إذا کان هذا قوت ابن أبی طالب فقد قعد

به الضّعف عن قتال الأقران، و منازلة الشّجعان؟! ألا و إنّ الشّجرة البرّیّة أصلب عودا، و الرّوائع الخضرة أرقّ جلودا، و النّابتات العذیة [و النّباتات البدویّة] أقوی وقودا و أبطأ خمودا! و أنا من رسول اللّه کالصّنو من الصّنو و الذّراع من العضد، و اللّه لو تظاهرت العرب علی قتالی لما ولّیت عنها، و لو أمکنت الفرص من رقابها لسارعت إلیها، و سأجهد فی أن أطهّر الأرض من هذا الشّخص المعکوس، و الجسم المرکوس حتّی تخرج المدرة من بین حبّ الحصید.

اللغة

(الأقران): جمع قرن و هو الکفو فی المبارزة و القتال، (الشجرة البرّیّة):

الّتی تنبت فی البرّ الّذی لا ماء فیه، (الروائع): جمع رائعة و هی الشجرة النابتة علی الماء، (النابتات العذیة) بسکون الذال: الزرع لا یسقیه إلاّ ماء المطر، (الصنو):

إذا خرجت نخلتان أو أکثر من أصل واحد فکلّ واحدة منها هی صنو أو صنو، (رکس) رکسا الشیء: قلب أوّله علی آخره.

المعنی

کان المخالفون لعلیّ علیه السّلام یعترضون علیه حتّی فی زهده و ریاضته و یذمّون قلّة أکله باعتبار أنّه مخلّ بما یجب علیه من وظیفة الجهاد و الدفاع عن العدوّ، لأنّه موجب لضعفه و قلّة مقاومته تجاه العدوّ الشجاع اللدود، و کأنّه ارتفع صدی هذا الاعتراض من الکوفة إلی البصرة فتذکّر علیه السّلام فی هذا الکتاب وجه الدفاع عنه بقوله:(ألا و إنّ الشجرة البرّیة أصلب عودا و الروائع الخضرة أرقّ جلودا).

و یمکن أن یکون هذا الکلام جوابا عن اعتراض ربما یرد علی تحریص

أصحابه بالزهد و قلّة الأکل و المواظبة علی جشوبة العیش، فدفعه علیه السّلام بأنّ القوّة و الشجاعة ذاتیّة للمؤمن و لا تتوقّف علی تقویة الجسم بالأغذیة اللذیذة.

ثمّ أیّد سیرته هذه بمتابعته للنبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقال:(أنا من رسول اللّه) کغصنان من أصل واحد فأصلهما عبد المطلب علیه السّلام تفرّع منه عبد اللّه أبو النبیّ و أبو طالب أبو علیّ علیه السّلام أو أنّهما مشتقّان من أصل نوریّ واحد فی تسلسل الوجود و انبعاثه عن المصدر الأزلی کما فی غیر واحد من الأخبار، و عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال: أنا و علیّ من شجرة واحدة و سائر النّاس من شجر شتّی. و هذه الروایة تؤیّد النسخة الّتی روت قوله (کالصّنو من الصّنو) بالصّاد المهملة بعدها نون معجمة.

و نسخة شرح ابن أبی الحدید «289 ج 16 ط مصر»: «کالضوء من الضوء» بالضّاد المعجمة، و بهذا الاملاء فسّره فی شرحه فقال: (ص 290) و ذلک لأنّ الضّوء الأوّل یکون علّة فی الضّوء الثانی، ألا تری أنّ الهواء المقابل للشّمس یصیر مضیئا من الشّمس، فهذا الضوء هو الضوء الأوّل.

ثمّ إنّه یقابل وجه الأرض فیضیء وجه الأرض منه، فالضوء الّذی علی وجه الأرض هو الضوء الثانی، و ما دام الضّوء الأوّل ضعیفا فالضّوء الثانی ضعیف، فإذا ازداد الجوّ إضاءة ازداد وجه الأرض إضاءة لأن المعلول یتبع العلّة، فشبّه علیه السّلام نفسه بالضوء الثانی، و شبّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بالضوء الأوّل، و شبّه منبع الأضواء و الأنوار سبحانه و جلّت أسماؤه بالشّمس الّتی توجب الضوء الأوّل، ثمّ الضوء الأوّل یوجب الضّوء الثانی، و ها هنا نکتة و هی أن الضوء الثانی یکون أیضا علّة لضوء ثالث، و ذلک أنّ الضوء الحاصل علی وجه الأرض - و هو الضوء الثانی - إذا أشرق علی جدار مقابل ذلک الجدار قریبا منه مکان مظلم، فانّ ذلک المکان یصیر مضیئا بعد أن کان مظلما.

أقول: قد اعتبر الشارح المذکور لفظة من فی کلامه نشویّة فیصیر المعنی و أنا من رسول اللّه کالضوء الناشی من الضّوء، و استفاد منه تسلسل أنواع العلوم و الافاضات إلی سائر النّاس بوساطته جیلا بعد جیل إلی أن یضعف و یضمحلّ و یعود

الإسلام غریبا، و یمکن استفادة تسلسل الإمامة منه نسلا بعد نسل کما هو معتقد الامامیّة و لا یلزم أن یکون الضوء الثانی أضعف من الضوء الأوّل إذا تساوت القابلیّات و الانعکاسات المثالیة کما لا یخفی.

ثمّ التفت علیه السّلام إلی شجاعته فی ذات اللّه و أنّه لا یخاف تظاهر العرب تجاهه و بیّن أنّهم ارتدّوا عن الإسلام و صاروا کالمشرکین یجب قتالهم و تطهیر الأرض من وجودهم و أنّ من یجاهد الکفّار یجب علیه أن یغلظ علیهم و یستأصل شافتهم، و أشار إلی معاویة رأس النفاق و الشقاق و وصفه بأنّه شخص معکوس انقلب علی وجهه و ارتدّ عن حقیقة إنسانیته، و سقط فی مهوی شهواته حتّی أثر باطنه فی ظاهره فصار جسمه مرکوسا إلی ظلمات الطبیعة و درکات الهوی و البهیمیّة، فوجوده بین المسلمین کالمدرة بین حبّ الحصید یوجب الفساد و یضلّ العباد قالوا: و إلی ذلک وقعت الاشارة بقوله تعالی: «أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلی وَجْهِهِ أَهْدی أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ »: 22 - الملک».

بقیة من المختار الرابع و الاربعین من کتبه علیه السّلام

اشارة

إلیک عنّی یا دنیا فحبلک علی غاربک، قد انسللت من مخالبک، و أفلتّ من حبائلک، و اجتنبت الذّهاب فی مداحضک أین القرون الّذین غررتهم بمداعبک؟ أین الأمم الّذین فتنتهم بزخارفک؟ ها هم رهائن القبور، و مضامین اللّحود، و اللّه لو کنت شخصا مرئیّا، و قالبا حسّیّا، لأقمت علیک حدود اللّه فی عباد غررتهم بالأمانیّ، و أمم ألقیتهم فی المهاوی، و ملوک أسلمتهم إلی التّلف، و أوردتهم موارد البلاء، إذ لا ورد و لا صدر.

هیهات من وطیء دحضک زلق، و من رکب لججک غرق، و من ازورّ عن حبائلک وفّق، و السّالم منک لا یبالی إن ضاق به مناخه، و الدّنیا عنده کیوم حان انسلاخه.

أعزبی عنّی فواللّه لا أذلّ لک فتستذلّینی، و لا أسلس لک فتقودینی، و أیم اللّه - یمینا أستثنی فیها بمشیئة اللّه - لأروضنّ نفسی ریاضة تهشّ معها إلی القرص إذا قدرت علیه مطعوما، و تقنع بالملح مأدوما، و لأدعنّ مقلتی کعین ماء نصب معینها مستفرغة دموعها، أ تمتلئ السّائمة من رعیها فتبرک؟ و تشبع الرّبیضة من عشبها فتربض؟ و یأکل علیّ من زاده فیهجع؟ قرّت إذا عینه إذ اقتدی بعد السّنین المتطاولة بالبهیمة الهاملة، و السّائمة المرعیّة! طوبی لنفس أدّت إلی ربّها فرضها، و عرکت بجنبها بؤسها، و هجرت فی اللّیل غمضها، حتّی إذا غلب الکری علیها افترشت أرضها و توسّدت کفّها، فی معشر أسهر عیونهم خوف معادهم، و تجافت عن مضاجعهم جنوبهم، و همهمت بذکر ربّهم شفاههم، و تقشّعت بطول استغفارهم ذنوبهم «أُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ »

«هُمُ الْمُفْلِحُونَ » 22 - المجادلة». فاتّق اللّه یا ابن حنیف، و لتکفک أقراصک، لیکون من النّار خلاصک.

اللغة

(الغارب) جمع غوارب: الکاهل، أو بین الظهر او السنام و العنق،حبلک علی غاربک:کنایة من کنایات الطلاق، أی اذهبی حیث شئت، لأنّ الناقة إذا القی حبلها علی غاربها فقد فسح لها أن ترعی حیث شاءت و تذهب حیث شاءت.

(المخالب) جمع مخلب و هی للطیور الجوارح، (المداحض): المزالق، (المداعب) جمع مدعبة: الدعابات، (زخارف) جمع زخرف: ما یتزیّن به، (رهائن) جمع رهینة و هی الوثیقة،(مضامین):أی الّذی تضمّنتهم القبور فاستعارها للموتی لشبههم فی اللحود بالأجنّة فی بطون الامّهات، (المهاوی) جمع مهواة: المهلکة، (الدحض): المکان الزلق، (ازورّ): تنحّی، (مناخ البعیر):

مبرکه، (اعزبی): ابعدی، (اسلس): انقاد، (ایم اللّه): من صیغ الحلف، (تهشّ): تفرح (نضب): غار فی الأرض، (ماء معین): جار علی وجه الأرض، (فتبرک): أی تنام، (الربیضة): جمع الغنم (فیهجع): فینام، (البهیمة الهاملة): المسترسلة المهملة من الزمام، (السائمة المرعیّة): جمع الغنم مع الراعی، (عرکت بجنبها): أی تحمل الشدّة فی العبادة ناقلا من جنب إلی جنب.

المعنی

کتب علیّ علیه السّلام هذا الکتاب إلی أحد عمّاله فی ناحیة کبیرة من دار حکومته الواسعة و هو فی ابان قدرته و علی عرش حکومته الاسلامیّة الّتی حازها بحقّ، فینبغی أن یتوجّه إلیها و یطمئنّ بها، و لکن یتوجّه إلی أنّها مظهر من مظاهر الدنیا الغرّارة الفتّانة یکاد یغلب علیه ببهرجها و زینتها و عواملها الخلاّعة الخلاّبة

من توجّه عموم الناس إلی بابه، و من انقیاد الامراء و الحکّام و الضابطین إلی جنابه، و من ورود سیل الخراج و الأموال و الغنائم من شتّی نواحی البلاد الاسلامیّة تحت یده، فمن هو الرجل الّذی لا یغرّ بهذه المظاهر الفتّانة الدنیویّة و یقدر علی ضبط نفسه عن التأثّر بها و الافتتان منها، فکان علیه السّلام یلقّن بهذه الجمل النافذة کره الدنیا و کیدها و غرورها و عواقبها علی نفسه و علی قلوب أعوانه و حکّامه و یطرد الدنیا عن حوله و عن فنائه بقوله علیه السّلام:(إلیک عنّی یا دنیا) فأنت مطلّقة عنّی لا سبیل لک إلیّ، و یهدّدها أشدّ التهدید بأنّها لو کانت جسما محسوسا کالواحد من البشر یقیم علیها الحدّ و یعرضها للمجازات بما ارتکبته من الخلاف فی حقّ ذویها:

1 - بجرم التغریر و إرائة ما لا واقع له لطلاّبها فکانت مدلّسة یتوجّه إلیها مجازات التدلیس.

2 - التسبیب إلی الهلاک و التلف لأبنائها و جرّهم إلی موارد البلاء و الدّمار.

ثمّ بیّن أنّه لا نجاة لمن غرّبها و صار فی طلبها فلیس لها إلاّ مزالق هائلة و لجج مهلکة، فمن سلم عنها فهو علی طریق النجاة، و إن ضاق علیه أمر الدنیا، فانّ الدنیا لمحة یسیرة تنصرم عاجلا و یفوز المؤمن السالم فیها عن مکائدها إلی الفوز الأبد و الراحة الطویلة.

ثمّ یبیّن علیه السّلام سیرته فی معیشة الدنیا مقرونا بالحلف باللّه تعالی فی التمسّک بالریاضة و تقلیل الطعام إلی حیث یفرح نفسه بأکل قرصة من الشعیر لسدّ جوعتها و تقنع بالملح للإدام، و مع ذلک یبکی من خشیة اللّه و موقف الحساب إلی حیث ینضب عینه من الدموع، و أشار إلی أنّ النفس الانسانیّة أشرف من الاقتداء بالبهائم من الابال و البقر و الغنم فی الأکل و طلب الراحة، فلا بدّ من حفظ الامتیاز، و هو ملازمة الجوع و الخوف من اللّه و العبادة فی جوف اللیل، و الهمهمة بذکر اللّه بالشفاه، و غسل الذنوب بالاستغفار فی باب اللّه.

المختار الخامس و الاربعون من کتبه علیه السّلام

اشارة

و من کتاب له علیه السّلام الی بعض عماله

أمّا بعد، فإنّک ممّن أستظهر به علی إقامة الدّین، و أقمع به نخوة الأثیم، و أسدّ به لهاة الثغر المخوف، فاستعن باللّه علی ما أهمّک، و أخلط الشّدّة بضغث من اللّین، و ارفق ما کان الرّفق أرفق، و اعتزم بالشّدّة حین لا یغنی عنک إلاّ الشّدّة و اخفض للرّعیّة جناحک، و ابسط لهم وجهک، و ألن لهم جانبک، و آس بینهم فی اللّحظة و النّظرة و الإشارة و التّحیّة، حتّی لا یطمع العظماء فی حیفک، و لا ییأس الضّعفاء من عدلک، و السّلام.

اللغة

(أستظهر): أجعلک کظهری أتقوّی بک، (النخوة): الکبر، (الأثیم):

المخطئ المذنب،(اللهات):ما بین الفکّین الأعلی و الأسفل، و هی کنایة عن هجوم العدوّ کالسبع فاتحا فاه لأخذ الصید، (الضغث): النصیب من الشیء یختلط بغیره.

الاعراب

ما کان الرفق: ما مصدریّة زمانیّة و کان صلتها، حتّی لا یطمع: لفظة حتّی تفید التعلیل.

المعنی

لم یشر الشراح إلی من کاتبه علیه السّلام بهذا الکتاب و إلی من خاطبه بهذه التوصیات الحکیمة، و لکن یستفاد من قوله علیه السّلام (و أسدّ به لهاة الثغر المخوف) أنّه کان من الأمراء و العمّال المرابطین فی أحد الثغور الهامّة الهائلة، و الثغور الّتی لا بدّ من المراقبة منها فی عصر حکومته علی قسمین: منها ما کانت بین المسلمین و الکفار من ناحیة المشرق و المغرب، و منها ما کان بین المؤمنین و الفسّاق فی داخل البلاد الاسلامیّة کثغور الشام و العراق، فانّ معاویة یحکم فی قطعة واسعة من البلاد الاسلامیّة تمتدّ من شمال الجزیرة إلی نواحی العراق، و کان یراقب الغرّة من المجاهدین المؤمنین الّذین یطیعون علیّا للفتک بهم و التسلّط علی ما فی یدهم کما فعله بحسّان بن حسّان البکری عامل علیّ علیه السّلام علی أنبار، و ربما یشعر قوله علیه السّلام (و اقمع به نخوة الأثیم) علی الوجه الثانی کما أنّ قوله علیه السّلام «لهاة الثغر المخوف» لا یخلو من ایماء إلی ذلک فانّ الثغور الداخلیّة حینئذ کانت أخوف من الثغور الخارجیّة المجاورة مع الکفّار، و قد ارتکب معاویة أیّام الهدنة المضروبة طیلة سنة فی قضیّة الحکمین من العیث و الفساد فی نواحی العراق و الحجاز ما لا یرتکبه الکفّار فی الثغور الاسلامیّة الخارجیّة.

و قد أمر علیّ علیه السّلام عامله علی محافظة امور ثلاثة:

1 - الاعانة علی إقامة الدین الّذی هو برنامج تربیة المسلمین مادّة و معنا.

2 - قمع العصاة و المخالفین الّذین یریدون الفساد و الافساد فی حوزة المسلمین.

3 - المراقبة علی الثغر الاسلامی و الدفاع عن هجوم الأعداء، و أمر عامله بالاستعانة علی ما یهمّه من اللّه تعالی و الاستمداد من سیاسة ذات جهتین مخلوطة و مرکّبة من الرفق و الشدّة و اللین و الضغط، بحسب ما یعترضه من الحوادث و العوارض تجاه العدوّ و المخالف، فانّ مدار التدبیر و السیاسة علی الانذار و التبشیر و الاحسان و التقتیر کما قال الشاعر:

فوضع الندی فی موضع السیف بالعلا مضرّ کوضع السیف فی موضع الندی و وصّاه فی معاملته مع الرعایا المطیعین بمراعاة أربعة امور:

1 - التواضع لهم و خفض الجناح تجاههم لحفظ حرمتهم و عدم إظهار الکبریاء فی وجوههم کما أمر اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله فی السلوک مع المؤمنین فقال تعالی: «وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ » 88 - الحجر».

2 - لقائهم بالبشر و البشاشة و الفرح للدلالة علی مودّتهم و لتحکیم الرابطة الاخویة معهم 3 - الاستیناس بهم و التلطف معهم لیطمئنوا برحمة الحکومة و یخلصوا لها ایمانهم بها.

4 - المواساة بینهم و رفع التبعیض بحیث ینسلکون فی نظم الأخوّة الاسلامیة کملا، و لا یطمع العظماء و أرباب الثروة و النفوذ فی سوء الاستفادة من الحاکم فی الظلم علی الضعفاء، و لا ییئس الضعفاء من عدل الحاکم و الشکایة عن الظالم.

الترجمة

در نامه‌ای بیکی از کارگزاران خود چنین می‌نویسد:

أمّا بعد، تو یکی از کسانی هستی که من برای پایدار کردن دین بدانها پشت گرم هستم، و سر بزرگی گنهکار را بوسیلۀ آنها می‌کوبم، و مرز معرض هجوم و بیمناک را مسدود می‌سازم، از خدا در کارهائی که بعهدۀ تو است یاری بجو، سخت گیری را با اندکی نرمش در آمیز، تا آنجا که نرمش برای پیشرفت کارت هموارتر است نرمش کن، و چون جز سخت گیری چاره‌ای نماند بر دشمن سخت‌گیر.

در برابر رعیّت فرمانبر تواضع پیشه کن و بزرگی بدانها مفروش، با خوشروئی با آنها روبرو شو، و آنانرا بخود راه بده و مأنوس کن، و مساوات و برابری کامل را میان آنها رعایت کن تا آنجا که نگاه و توجّه و إشاره و درود را میان همه پخش کنی و برابری را رعایت کنی تا آنکه بزرگان و أرباب نفوذ در طرفداری و ستم تو طمع نورزند و بوسیلۀ تقرّب بتو بر دیگران ستم نکنند و بینوایان از عدالت و داد خواهیت نومید نگردند، و از شکایت ستمکاران دم در نبندند.

المختار السادس و الاربعون

اشارة

و من وصیة له علیه السلام للحسن و الحسین علیهما السلام

لما ضربه ابن ملجم لعنه اللّه

أوصیکما بتقوی اللّه، و أن لا تبغیا الدّنیا و إن بغتکما، و لا تأسفا علی شیء منها زوی عنکما، و قولا بالحقّ، و اعملا للأجر، و کونا للظّالم خصما، و للمظلوم عونا. أوصیکما و جمیع ولدی و أهلی و من بلغه کتابی بتقوی اللّه، و نظم أمرکم، و صلاح ذات بینکم، فإنّی سمعت جدّکما - صلّی اللّه علیه و آله - یقول: صلاح ذات البین أفضل من عامّة الصّلاة و الصّیام. اللّه اللّه فی الأیتام، فلا تغبّوا أفواههم، و لا یضیعوا بحضرتکم و اللّه اللّه فی جیرانکم، فإنّهم وصیّة نبیّکم، ما زال یوصی بهم حتّی ظننّا أنّه سیورّثهم، و اللّه اللّه فی القرآن، لا یسبقکم بالعمل به غیرکم و اللّه اللّه فی الصّلاة فإنّها عمود دینکم، و اللّه اللّه فی بیت ربّکم، لا تخلوه ما بقیتم، فإنّه إن ترک لم تناظروا، و اللّه اللّه فی الجهاد بأموالکم و أنفسکم و ألسنتکم فی سبیل اللّه، و علیکم بالتّواصل و التّباذل و إیّاکم و التّدابر و التّقاطع، لا تترکوا الأمر بالمعروف و النّهی

عن المنکر، فیولّی علیکم أشرارکم، ثمّ تدعون فلا یستجاب لکم. ثمّ قال: یا بنی عبد المطّلب لا ألفینّکم تخوضون دماء المسلمین خوضا تقولون: قتل أمیر المؤمنین، قتل أمیر المؤمنین، ألا لا تقتلنّ بی إلاّ قاتلی. انظروا إذا أنا متّ من ضربته هذه فاضربوه ضربة بضربة، و لا یمثّل بالرّجل فإنّی سمعت رسول اللّه - صلّی اللّه علیه و آله - یقول: «إیّاکم و المثلة و لو بالکلب العقور».

اللغة

(لا تبغیا): لا تطلبا، (زوی عنکما): قبض عنکما، (صلاح ذات البین):

الصلح بینکم و ترک الخصومة و ذات ها هنا زائدة مقحمة، (لا تغبّوا أفواههم):

لا تطعموهم یوما بعد یوم فتجیعوهم، (لم تناظروا): عجّل لکم البلاء و الاستیصال، (المثلة): قطع الاعضاء.

الاعراب

اللّه اللّه: منصوب علی التحذیر أی اتّقوا اللّه، إیّاکم و التدابر: مفعول لمحذوف علی التحذیر.

المعنی

هذه وصیّة عامّة لأهل بیته و غیرهم من المسلمین نظمها فی اثنتی عشرة مادّة و قدّم علیها وصیّة خاصّة لولدیه الحسن و الحسین علیهما السّلام فی ستّ موادّ تالیة:

1 - ملازمة التقوی 2 - ترک طلب الدنیا و إن أقبلت 3 - ترک التأسّف علی فوت امور الدنیا مهما کانت 4 - ملازمة القول بالحقّ 5 - العمل للثواب و إدراک أجر الاخرة 6 - الخصومة مع الظالم و عون المظلوم للدّفاع عنه.

و أمّا وصایاه العامّة:

1 - ملازمة التقوی 2 - التزام النظم فی کلّ الامور، فانّ عدم رعایة النظم یوجب عدم الوصول إلی المارب و الحوائج.

3 - إصلاح ذات البین و ترک الخصومة و النزاع و النفاق.

4-رعایة الأیتام فی حفظ مالهم و تغذیتهم و تربیتهم و هو الغیر البالغ الّذی فقد أباه، قال الشارح المعتزلی: و الظاهر أنّه لا یعنی الأیتام الّذین لهم مال تحت أیدی أوصیائهم، لأنّ اولئک الأوصیاء محرّم علیهم أن یصیبوا من أموال الیتامی إلاّ القدر النزر جدّا عند الضرورة ثمّ یقضونه مع التمکّن، و من هذه حاله لا یحسن أن یقال له: لا تغیروا أفواه أیتامکم، و إنّما الأظهر أنّه یعنی الّذین مات آباؤهم، و هم فقراء یتعیّن مواساتهم، و یقبح القعود عنهم، کما قال تعالی:

«وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً » 8 - الدهر» و الیتم فی الناس من قبل الأب، و فی البهائم من قبل الامّ - إلی أن قال - و لا یسمّی الصبیّ یتیما إلاّ إذا کان دون البلوغ و إذا بلغ زال اسم الیتم عنه، و الیتامی أحد الأصناف الّذین عیّنوا فی الخمس بنصّ الکتاب العزیز.

5 - رعایة الجیران، فإنّ الجار بمنزلة الملتجیء المأمون بالنسبة إلی جاره و من حقّه کفّ السوء عنه و الاحسان و الاعانة بالنسبة إلیه، و أبلغ ما روی فی حق الجار ما حدّثه علیه السّلام عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله من قوله (ما زال یوصی بهم حتّی ظننّا أنّه سیورّثهم).

قال فی الشرح المعتزلی: و اللفظ الّذی ذکره علیه السّلام قد ورد مرفوعا فی روایة عبد اللّه بن عمر لمّا ذبح شاة، فقال: أهدیتم لجارنا الیهودی؟ فانّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول: «ما زال جبرئیل یوصینی بالجار حتّی ظننت أنّه سیورّثه» و فی الحدیث أنّ حسن الجوار و صلة الرحم یعمران الدیار و یزیدان فی الأعمار.

و قد ورد فی ذمّ جار السوء أخبار و آثار کثیرة.

6-ملازمة القرآن تعلیما و تعلّما و ملازمة العمل به و بأحکامه، و قد حذّر علیه السلام من المسامحة فی ذلک إلی حیث یسبق غیر المسلمین علیهم فی العمل به کما نشاهده الان من عمل غیر المسلمین بأحکام العامّة من الصدق و التعاون و الجدّ فی العمل حتّی تقدّموا علی المسلمین فی کثیر من الامور.

7 - ملازمة إقامة الصلاة بالجمعة و الجماعة کما هی سنّة الرسول صلّی اللّه علیه و آله، فانّها بهذه الکیفیّة عمود الدین و ملاک تربیة المسلمین و جمعهم و تألیف قلوبهم و وحدتهم.

8 - ملازمة إقامة شعائر الحجّ فی کلّ سنة، لیجتمع جمیع المسلمین فی هذا المعبد الاسلامی العامّ فیتعارفون و یتعاونون و یشدّ بعضهم ازر بعض، فانّ الحجّ عمود الاجتماع الاسلامی فلو ترک ینثلم الوحدة الاسلامیّة و لا یناظر المسلمون.

9 - الجهاد بالمال و النفس و اللسان، فانّه واجب علی کلّ حال بحسب ما اقتضاه الأحوال.

10-التواصل و حفظ الرابطة مع الاخوان المسلمین فی شتّی البلاد الاسلامیّة و بذل العون بالمال و الحال بعضهم مع بعض.

11 - ترک التدابر و الهجر و القطیعة فانّه یوجب المقت و العداوة و سوء الظنّ و التخاذل.

12 - ملازمة الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر لردع الاشرار عن أعمالهم السوء و قیام الأبرار باجراء الامور النافعة للعامّة و الامّة، فانّ التسامح فیهما یوجب تسلّط الأشرار و الاستیلاء علی موارد القدرة و الثروة فی الجامعة الاسلامیّة و یؤثّر الدعاء فی دفعهم لتقصیر المسلمین و جرّهم البلاء علی أنفسهم.

ثمّ وصّی عشیرته بالاکتفاء بالقصاص عن القاتل و عدم الأخذ بالظنّة و التهمة و عدم الانتقام من سائر الأمّة و إن کانوا أعداء و عدم التجاوز علی الجانی دون ضربة ارتکبه فی قتله.

الترجمة

چون ابن ملجم ملعون ضربت بر سر آن حضرت زد بحسن و حسین علیهما السّلام چنین وصیّت کرد:

من بشما وصیّت می‌کنم که پرهیزکار باشید و بدنبال دنیا نروید و گر چه دنیا بدنبال شما آید، بهر چه از دنیا که از دست شما بدر رفت افسوس مخورید، حق بگوئید، برای ثواب آخرت کار کنید، دشمن ظالم باشید و کمک کار مظلوم.

من بشما و همه فرزندان و خاندانم و بهر کس این نامه من بدو رسد وصیّت می‌کنم که:

تقوا پیشه سازید و کارهای خود را منظّم دارید و با هم خوب باشید و خوب رفتار کنید زیرا از جدّ شما صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: صلح و صلاح میان مسلمانان بهتر است از همه گونه نماز و روزه.

خدا را، خدا را در بارۀ کودکان پدر مرده، مبادا آنها را گرسنه بگذارید و در حضور شما از میان بروند و نابود گردند.

خدا را، خدا را در بارۀ همسایه‌های شما که مورد سفارش پیمبر شمایند پیوسته در بارۀ آنان سفارش می‌کرد تا آنجا که پنداشتیم سهمی از ارث برایشان مقرّر خواهد داشت.

خدا را، خدا را در بارۀ قرآن، مبادا دیگران در عمل بدان بر شما پیشدستی کنند.

خدا را، خدا را در بارۀ نماز که ستون دین شما است.

خدا را، خدا را در بارۀ خانه پروردگارتان کعبه معظّمه، تا زنده‌اید آنرا وانگذارید زیرا اگر متروک گردد مهلت نخواهید یافت.

خدا را، خدا را در بارۀ جهاد با مال و جان و زبانتان در راه خدا.

بر شما باد که با هم پیوسته باشید و بهم بخشش کنید، مبادا بهم پشت کنید و از هم ببرید، امر بمعروف و نهی از منکر را از دست ندهید که بدان شما بر شما حکمران

گردند و سپس هر چه دعا کنید پذیرفته نباشد و باجابت نرسد، سپس فرمود:

ای زادگان عبد المطلب و هاشمییّن، شما را فتنه جو و خونریز نیابم که دست بخون مسلمانان بیالائید و بگوئید: أمیر المؤمنین را کشتند، أمیر المؤمنین را کشتند «چنانچه معاویه خون عثمان را بهانه کرد و بقتل و غارت مسلمانان پرداخت» نباید بخاطر کشتن من جز کشندۀ مرا بکشید.

متوجّه باشید اگر من بر أثر این ضربت ابن ملجم کشته شدم و وفات کردم از او با یک ضربت قصاص کنید، مبادا آن مرد را مثله کنید و دست و پایش را ببرید، زیرا من خود از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: بپرهیزید از مثله گر چه نسبت بیک سگ گزنده باشد.

المختار السابع و الاربعون من کتبه علیه السّلام

اشارة

و من کتاب له علیه السلام الی معاویة

و إنّ البغی و الزّور یوتغان [یذیعان] بالمرء فی دینه و دنیاه و یبدیان خلله عند من یعیبه، و قد علمت أنّک غیر مدرک ما قضی فواته و قد رام أقوام أمرا بغیر الحقّ فتأوّلوا علی اللّه فأکذبهم، فاحذر یوما یغتبط [یغبط] فیه من أحمد عاقبة عمله، و یندم من أمکن الشّیطان من قیاده فلم یجاذبه. و قد دعوتنا إلی حکم القرآن و لست من أهله، و لسنا إیّاک أجبنا، و لکنّا أجبنا القرآن فی حکمه، و السّلام.

اللغة

(الزور): خلاف الحقّ و یطلق کثیرا علی الشهادة الکاذبة، (یوتغان):

یهلکان، و الوتغ بالتحریک الهلاک، و قد وتغ یوتغ وتغا: أی أثم و هلک، (رام):

طلب، (فتأوّلوا): التّأویل: حمل الکلام علی خلاف ما قصد منه فی الظاهر أو حمل المجمل علی أحد محتملاته، و فی الشرح المعتزلی: فتالوا، أی حلفوا.

المعنی

قال ابن میثم: هذا الفصل من کتاب له إلیه بعد التحکیم و تمسّک معاویة بما حکم به الحکمان و یحتمل أن یکون عند إجابته إلی التحکیم.

أقول: صدر عنه علیه السّلام هذا الکتاب فی مبتدأ حکومة معاویة و استقرار سلطته الظالمة علی ناحیة کبیرة من البلدان الاسلامیّة المتعقّبة لتسلّطه علی سائر البلاد، و بیّن أنّ مبنی حکومته البغی و هو خروجه عن إطاعة الحکومة الحقّة الاسلامیّة و عدم إطاعته عن أمیر المؤمنین علیه السّلام و ایجاده الفوضی فی بلاد الشام و إغوائه لأهلها مؤیّدا بالزور و البهتان الّذی تمسّک به من الطلب بدم عثمان و تعاون اتباعه معه باتّهام علیّ علیه السّلام بقتله أو معاونته فی ذلک، و نبّهه علی أنّ الحکومة المکتسبة بهذین العاملین توجب هلاکه فی الدین و الدنیا و تبدی مساویه عند أهل النقد و أهل البصیرة فی مسیر التاریخ، و أشار إلی أنّه لا ینال ما رامه و ما قصد إلیه من تقمّصه بخلافة و أمارة ظاهرة الصلاح عند کافّة المسلمین کحکومة الأوّل و الثانی و أنّ المسلمین یتنفّرون عنه لمساوی أعماله، أو المقصود أنّه لا یدرک ثار عثمان عمّن قتله، أو المراد أنّه لا یدرک إثبات تهمة علیّ علیه السّلام بدم عثمان لأنّه زور و بهتان معلوم عند المسلمین.

ثمّ بیّن أنّ اناسا ممّن یؤیّدونه یطلبون السلطنة و الأمارة بغیر حقّ فتحالفوا علی اللّه علی ذلک فأکذبهم، و الظاهر أنّ المقصود من هؤلاء الأقوام طلحة و الزبیر و أشیاعهما ممّن حضر البصرة و أثاروا حرب الجمل فأکذبهم اللّه بانهزامهم و فشلهم، و حذّر بهذا التذکر معاویة و خوّفه من سوء عاقبته و أفاد علیه السّلام

أنّ الشیطان قائده، فلا بدّ له من المقاومة تجاه الشیطان حتّی لا یندم من سوء عاقبته.

ثمّ أشار إلی أنّ دعوة معاویة إلی حکم القرآن کانت خدعة منه و أنّه لا یعتقد بالقرآن و لا یکون من أهله و أنّ أمیر المؤمنین و شیعته لم یوافقوا علی إجابته و إنّما وافقوا علی إجابة حکم القرآن فی أمر الامامة و الخلافة عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و حکمه إقرار خلافة علیّ علیه السّلام لنصوص خاصة و عامّة تعین إمامته بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله من الایات الدالة علی إمامته.

قال ابن میثم: قوله: و قد دعوتنا - إلی آخره صورة سؤاله و الجواب عنه، و کونه لیس من أهله إذ لم یکن صالحا للامامة کما سبق بیانه مرارا، و حیث لم یکن أهلا لأن یجاب إلی الرضا بالتحکیم أعلمه بذلک و أنه إنما أجاب القرآن إلی حکمه و ذلک فی قوله تعالی فی حقّ الزوجین: «و إن خفتم شقاق بینهما فابعثوا حکما من أهله و حکما من أهلها» الایة، فجعل هذا أصلا و قاس علیه بالطریق الأولی حال الامّة عند وقوع الشقاق بینهم، و بعین ذلک احتجّ ابن عباس - رضی اللّه عنه - علی الخوارج حیث أنکروا التحکیم فقالوا: کیف یجوز لعلیّ أن یحکّم فی دین اللّه الرجال؟ فقال لهم: إنّ ذلک لیس بأمر علیّ علیه السّلام و إنما هو بأمر من اللّه تعالی فی کتابه، إذ یقول فی حقّ الزوجین: «و إن خفتم» الایة أ فترون أنّه أمر تعالی بذلک فی حقّ الرّجل و امرأته مراعاة لمصلحتهما و لا یأمر بذلک فی حقّ الامّة رعیا لمصلحتهم؟ فرجع کثیر منهم إلی قوله، و باللّه التوفیق.

أقول: و فی کلامه هذا موارد من النظر:

1 - أنّ مفاد قوله علیه السّلام (و لکنّا أجبنا القرآن فی حکمه) لیس الإجابة إلی الدّعوة بالتحکیم فی أمر الإمامة علی وجه عرضه معاویة، فانّ الإمامة تشریع إلهی لا یناله رأی البشر، بل المراد الإجابة إلی حکم القرآن فی تعیین أمر الإمامة و بیان أوصاف الإمام ممّا ینطبق علیه علیه السّلام.

2 - انّه علیه السّلام لم یرض بالتحکیم و إنّما أکرهوه علی ذلک فسکت عمّا یطلبه

ذووا الباس من جنده حفظا لدماء أهله و خصوصا الحسن و الحسین علیهما السّلام منهم حیث إنّهما إمامان بعده و لا بدّ من بقائهما و تحمّلهما أمر الإمامة علی ما قرّره النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، و قد أوضح علیه السّلام ذلک فیما أجاب به رأس الیهود فی مصاحبته معه علیه السّلام بعد المراجعة من صفیّن، کما ذکره الشّیخ الصّدوق رحمه اللّه فی الباب الرّابعة عشر من الخصال فی ضمن ما یلی به من الامتحان و الابتلاء فی زمان حیاة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و بعد مماته، فاکره علیه السّلام علی التحکیم أوّلا و علی انتخاب أبی موسی الأشعری حکما ثانیا.

3 - أنّ قیاس الحکمیّة فی أمر الإمامة بالحکمیّة فی اختلاف الزّوجین قیاس مع الفارق من وجوه شتّی، فانّ الاختلاف بین الزّوجین یرجع إلی حقوقهما الخاصّة بهما و لهما الحقّ علی إسقاطها و الطلب بها و التراضی علیها بکلّ وجه و لکن أمر الإمامة حقّ إلهی و لا مدخل للرأی و النظر من النّاس فیها، و یرجع إلی کافّة الرّعیّة فکیف یصحّ تحکیم جمع أو أفراد فیه، و ما نقله عن ابن عبّاس لا یصحّ إلاّ علی وجه الجدال بالأحسن و الاحتجاج علی الخصم بما یلتزم به دحضا لشبهته و دفعا لتهمته و إرجاعا له إلی الحقّ بأیّ وجه تیسّر، و إلاّ فایة التحکیم بین الزّوجین بمعزل عن الإمامة و الخلافة خصوصا علی ما التزم به الامامیّة من أنها لا یثبت إلاّ بالنّص من المعصوم فی حقّ إمام معصوم.

الترجمة

از یک نامه‌ای که بمعاویه نگاشته است:

و راستی که شورش بر حکومت و گفتار دروغ مرد را در ورطه هلاکت دین و دنیا اندازند و کم و کاستی او را نزد تیز بینان و عیب جویان هویدا سازند.

تو بخوبی می‌دانی که آنچه بحکم قضای حتمی از دست رفته بدست نتوانی آورد، مردمی بنا حق دنبال کاری و مقامی ناشایست آنها رفتند و با هم بر خداوند هم سوگند شدند و خداوند دروغ آنها را فاش ساخت.