مشخصات کتاب

سرشناسه:خوئی، حبیب‌الله بن محمدهاشم، ۱۲۶۸ - ۱۳۲۴ق.

عنوان و نام پدیدآور:منهاج‌البراعه فی شرح نهج‌البلاغه/ لمولفه حبیب‌الله الهاشمی‌الخوئی؛ بتصحیحه و تهذیبه ابراهیم المیانجی.

مشخصات نشر:تهران: مکتبه الاسلامیه؛ قم: انتشارات دار العلم، ۱۳ -

مشخصات ظاهری:21‌ج.

شابک:۱۵۰ ریال (ج. ۸)

یادداشت:عربی.

یادداشت:فهرستنویسی براساس جلد هشتم، ۱۳۸۶ ق.= ۱۳۴۴.

یادداشت:چاپ دوم.

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- نامه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:میانجی، ابراهیم، ۱۲۹۲ - ۱۳۷۰.، مصحح

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۲ /خ۹ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۹۹۲۰۶

باب المختار من حکم أمیر المؤمنین علیه السلام

بِسْمِ اللّهِ الرّحمنِ الرّحیمِ

و یدخل فی ذلک المختار من أجوبة مسائله، و الکلام القصیر الخارج فی سائر أغراضه

مقدمة المحشی

بوَّب المصنّف رحمه اللّه کتابه علی ثلاثة أبواب کما نصّ علیه فی فاتحة الکتاب، و جعل المختار من حکمه و مواعظه خاتم تلک الأبواب، لأنّ ما حواه هذا الباب فی محکم هذا الکتاب کالثمرة من الشجرة و اللّب من القشرة، فانّ ما حواه باب الحکم من مختار کلامه علیه السّلام فصول من الحکمة العملیّة الّتی بها تخرج القوی الانسانیّة و الاستعدادات البشریّة الکامنة فی هذا القالب الّذی خلقه اللّه بیده و أحسن تقویمه إلی الفعل، کما أنّ ما قدّمه من البابین یشمل علی اصول الحکمة النظریة و الفلسفة الأولی الإلهیّة و دقائق المعارف القدسیّة، و یندرج فیها فنون من سیاسة المدن و دساتیر الاجتماع البشری و النظام المدنی الراقی العادل.

فنلفت نظر القرّاء الکرام من أهل الإسلام و سائر البشر من أیّ قطر و من أیّ نظام إلی دراسة هذا السفر الجلیل الّذی لخّص فیها تعالیم الفلاسفة الأول

و قادة الملل من أقدم عصور التاریخ و أسبق أدوار توجّه أهل الرّشاد و الإرشاد إلی بثّ فنون التربیة لبنی الإنسان.

فان کانت فلسفة بوذا أو کنفوسیوس أو تعالیم الکتاب المقدّس أو نظریات الفلاسفة المعاصرین و قادة البشر المتأخّرین تلخّص فی کلمات جامعة، لما یقارن أعشار ما حواه حکم مولانا علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، و لما یقارب عمقه و دقّته فی تعالیمه الأخلاقیّة و الإرشاد إلی دقائق الحکمة العملیّة الّتی لا بدّ لبنی الانسان أن یفهمها و یمارسها و ینقش لبه علی منوالها لیتحصّل له اجتماع راق عادل یلمس الطمأنینة و الارتیاح علی أساس متین.

و ممّا یلزم التوجّه إلیه هنا أنّ هذه الحکم منقولة علی وجه الارسال کسائر ما جمعه فی هذا الکتاب و یصعب بل یتعذّر الفحص عن اسناد متسلسل یثبت صدورها عنه علیه السّلام إلاّ ما شذّ منها من روایة مسندة فی غیر هذا الکتاب أو جمل ربّما اقتطفت و قطعت من بعض الخطب أو الکتب المسندة، و هی قلیلة جدّا و لکن یسهّل هذا الخطب امور:

1 - أنّ هذا الحکم لها قیم أخلاقیّة و تربویة یؤیّدها العقل السلیم و یستقبلها الخلق العمیم بالقبول، و هذا التأیید یقوم مقام الدرس الاسنادی المصطلح.

2 - أنّ جلالة قدر ناقلها و هو السیّد الرّضی رحمه اللّه یکفی فی الوثوق علی صحّة صدورها عنه علیه السّلام، فانّ السیّد رحمه اللّه من أهل البیت بل من صمیم بنی هاشم و ذروتهم، و هم أدری بما فیه مع قرب عهده بمعهد هذا الحکم و طول باعه فی النقد الاسنادی و الأدبی و وفور أنسه بما صدر عنهم علیهم السّلام و کثرة المصادر المودعة فیه هذا الحکم فی عصره من کتب التاریخ و الرسائل، و وفور الأساتید و المشایخ و الوسائل کما أنّ روات الحدیث اعتمدوا علی مراسیل غیر واحد من الأصحاب کابن أبی عمیر رحمه اللّه فی إثبات الأحکام الفرعیّة و عملوا برسالة علیّ بن بابویه مع فقد مستند آخر للحکم و الفتوی للوثوق بنقدهم و الاعتماد علیهم.

3 - جلّ هذا الحکم لولا کلّها بمنزلة الأمثال السائرة الّتی تکون ولیدة

عقلیّة عامّة لکلّ شعب و جیل تتکوّن و تتظاهر من تسالم العقول و الاتّفاق علیها بالقبول و یصعب تشخیص مصدرها الأوّل و منشئها بلا بدیل و بدل و إن تتکلف جمع من جامعیها کالمیدانی فی مجمع الأمثال و مؤلّف فرائد الأدب فی روایة قصّة بشأن بعضها تشیر إلی قائلها ممّا ورد من الأمثال السائرة فی اللغة العربیّة ثمّ قلّد هذه العصابة صاحب جامع التمثیل فی اللغة الفارسیّة فجمع بعض الأمثال السائرة الدائرة فیها و قرن بعضها بمثل هذه الروایات.

و ممّا یجب التوجّه إلیه أنّ هذه الأمثال ثابتة و لکن روایات قصصها غیر مطمئنّة إلیها و یبدو بالتأمّل أنّها أو بعضها مختلقة و مصنوعة کالدّساتیر و لکن اختلاقها لا یمسّ بصحّة تلک الأمثال و أصالتها و ما حوته من الحکم و العبر، فتشرق مصابیح للأمم فی صراط التربیة و العظة.

و لکن ما صدر من مولانا علیه السّلام تقوم مقام ما ولدته عقول امم فی أجیال لأنّه علیه السّلام عقل الکلّ و کلّ العقل، و ردف لخاتم الرسل الّذی اوحی إلیه الکتاب المنزل، فانّه نزل القرآن الشریف فی اسلوب حکیم علی أعلا درجات البلاغة و الفصاحة فتحدّی بنفسه لنفسه و نادی بأعلا صوته (23 - البقرة) «وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا » و تحدّی به النبیّ صلّی اللّه علیه و آله نوابغ الفصاحة و الأدب من قریش و سائر خطباء و شعراء العرب المصاقع.

و قد حفظ القرآن علی بکارته و علوّ رتبته فی هذا المیدان منذ بعثة خاتم الأنبیاء طیلة القرون و الأعصار، فخضع تجاه عظمته الانشائیة کلّ خطیب و أدیب من أیّة أمّة و خریج أیّة جامعة، ثمّ أردفها النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بما افتخر به من جوامع الکلم و صواعق الخطب المنسجم أرسلها فی مشاهده و جمعاته ارسالا و وقّعها فی غزواته و قضاواته و مختلف ما عرض بحضرته و فی مقام تشریعاته بأوجز عبارة و أفصح إشارة.

و قد جمع مصنّف هذا الکتاب شطرا منها فی أثره القیّم النّفیس المعروف

بالمجازات النبویّة، و روی شطر منها فی توقیعات قضائیة صدر منه فی شتّی الموارد رواها عبادة بن صامت الأنصاری رضی اللّه عنه ربما تبلغ فوق ثلاثمائة و عدّها بعض الأساتید فی أربعمائة توقیع قضائی معجب لأهل الأدب و لم یبلغ شأوه شاء و إن تکلّف ما شاء، فهی بجوهرها کرامة نبویّة، کما أنّ القرآن الشریف بابهة وحیه معجزة النبوّة.

ثمّ تصدر مولانا علیّ بن أبی طالب علیه السّلام هذا الحفل التشریعی و العلمی و الأدبی الرّهیب و محلّه منه محلّ القطب من الرّحی ینحدر عنه السیل و لا یرقی إلیه الطیر و أبلغ فی بیان المعارف الإلهیّة، و الأحکام الشرعیّة، و الأصول التربویّة و المواعظ الإرشادیّة، و الدستورات الاجتماعیّة، و الحکم الأخلاقیّة، و الحکمة العملیّة بما عجز عنه غیره و إن جهد ما جهد.

و لنعلم أنّه علیه السّلام لم ینشأ ما یقدر علیه، لأنّه لم یجد حملة لعلمه الجمّ و غوّاصا لهذا الیمّ، و لم یحفظ عنه کلّما أنشأه من الشوارد فی شتّی الموارد، و لم یبق کلّما حفظ عنه علیه السّلام مصونا من حوادث الزمان و مکائد الاستراق و الکتمان.

و قد جمع المصنّف رحمه اللّه مختارات من خطبه و کتبه و حکمه بنقاوة فکرته الوقّادة من الوجهة الأدبیّة فحسب و نظمها فی نهج البلاغة فجاء أثرا قیما مدّت إلیه الأعناق فی کلّ الافاق طیلة القرون الماضیة، فأکبّ علماء الأدب و بغاة التحقیق علی دراسته و شرحه و ترجمته من مختلف المذاهب و الفرق طبقا عن طبق.

حتّی انتهی الدور إلی العلاّمة المحقّق الحاج میرزا حبیب اللّه الهاشمی الخوئی کما وصف قدّس سرّه، و جاء أثره ممّا اشتاق إلیه أهل العلم و الأدب و تصدّی لتجدید طبعه أصحاب السعادة الأخوان الکتابچی أنجال المرحوم السیّد أحمد الکتابچی أحد خدمة نشر الکتب الإسلامیّة عن جدّ لا یعقبها کسل، و رغبة صادقة لا تنزف.

و ممّا یؤسف علیه أنّ المحقّق المرحوم لم یوفّق لاتمام الکتاب لعوائق زمنیة

أو تسابق المنیّة، فتصدّی الأخوان الناشرین إلی تتمیم شرحه بما اختاره من الأسلوب بمعاونة من تیسّر له سلوک سواء هذا الطریق، أو ما یقرب منه علی التحقیق.

و قد عرض علیّ الأخ الموفّق الحاج سیّد إسماعیل الکتابچی مدیر إدارة هؤلاء الاخوة الأمجاد وفّقه اللّه تعالی لمراضیه، و جعل مستقبله خیرا من ماضیه أن أکمل بعضا ممّا بقی من هذا الشرح فأجبته علی مضیق الفرصة و شواغل جمّة تعوق دون الهمّة لعلّی أفی ببعض ما یجب علیّ من خدمة علمیّة و أداء حقوق ولویّة لحضرة المولی علیه السّلام، و من هو بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بکلّ مؤمن و مؤمنة أولی، و أرجو من حضرته صلوات اللّه علیه أن ینظر إلی هذه الخدمة کهدیّة نملیّة إلی حضرة قدسیّة.

و قد عزمت علی ترجمة حکمه علیه السّلام فی طیّ الکتاب بجمل فارسیّة وجیزة مردفة ببیت أو أبیات علی ما تیسّر لمزید رغبة الطالبین و القرّاء الکرام علی ضبطها و حفظها إن شاء اللّه.

محمد باقر الکمره‌ای

و من حکمه علیه السّلام و هی الحکمة الاولی

اشارة

(1) قال علیه السّلام: کن فی الفتنة کابن اللّبون، لا ظهر فیرکب و لا ضرع فیحلب.

اللغة

منقولة من صحاح الجوهری:

(الفتنة) الامتحان و الاختبار - إلی أن قال - و قال الخلیل: الفتن الاحراق.

(ابن اللّبون) وصف سنی للبعیر - و فی الصّحاح: و ابن اللّبون ولد الناقة إذا استکمل السّنة الثانیة و دخل فی الثالثة، و الانثی بنت لبون لأنّ أمّه وضعت غیره فصار لها لبن و هو نکرة و یعرّف بالألف و اللاّم (الظّهر) خلاف البطن و (الضّرع) لکلّ ذات ظلف أو خفّ.

الاعراب

فی الفتنة ظرف مستقرّ حال عن الضمیر المستتر فی کلمة کن، و کابن اللّبون ظرف مستقرّ أیضا، خبر لأمر کن، و کلمة «لا» مشبّهة بلیس، و ظهر اسمها و خبرها محذوف و هو «له» و قیل: موجودا، و الفاء للتفریع، و یرکب علی صیغة المبنی للمفعول مرفوع علی الأصل، و قال ابن أبی الحدید: منصوب فی جواب النفی و هو ضعیف و کذا الکلام فی: و لا ضرع فیحلب، بعینه و الجملة حالیّة لابن اللّبون، فیتعیّن أن یکون الخبر المحذوف «له» لیربطها به.

المعنی

فسّر الشراح کلمة الفتنة علی مفهومها العرفی، و هو الاضطراب الواقع بین

جماعة أو أمّة لغرض، و الأکثر أن یکون سیاسة أو وسیلة لکسب الأمرة و القوّة و حیازة مقام الامامة، و فسّروا الدستور بتکلّف الانزواء و العزلة و الخمول و عدم التدخل فی الأمور، و خصّصها ابن أبی الحدید بالخصومة بین رئیسین ضالّین یدعوان کلاهما إلی ضلالة کفتنة عبد الملک و ابن الزبیر، و فتنة مروان و الضحاک، و فتنة الحجاج و ابن الأشعث و نحو ذلک، قال: و أما إذا کان أحدهما صاحب حقّ فلیست أیّام فتنة، کالجمل و صفّین و نحوهما، بل یجب الجهاد مع صاحب الحقّ.

أقول: المقصود من الفتنة أعمّ و المراد من الدستور أمر أتمّ، و لیس غرضه علیه السّلام الأمر بالانزواء و العزلة و الاستراحة إلی الخمول و التغافل و الغفلة بل المقصود الحذر عن التعاون مع دعاة الفتنة و شدّ أزرهم فی مقاصدهم الفاسدة و محقّ الحق، سواء کان الفتنة لغرض سیاسی کما مثّل، أو لغیره کما فی فتنة خلق القرآن فی أیّام المأمون، و سواء کانت لتخاصم بین ضالّین کما ذکر، أو تخاصم الحقّ و الباطل کفتنة السقیفة و الجمل و صفّین.

فالمقصود الحذر من إعانة المفتنین، و تأیید أغراض المبطلین و أمر علیه السّلام بالتمسک بالحقّ فی کلّ حین علی ما یجب علی المسلمین، و لا عزلة فی الإسلام و لا خمول للمسلم، بل یجب علیه القیام، کما قال عزّ من قائل (46: السباء) «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنی وَ فُرادی »، و لا مندوحة عن الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، بل یجب الکفاح عن الحقّ بما تیسّر فی کلّ زمان و مکان.

الترجمة

در هنگام فتنه و آشوب چون شتر دو ساله باش که نه بار کشد، و نه شیر دهد.

در فتنه چنان باش که بارت ننهند و ز دست و زبانت استعانت نبرند

زین آتش تند در حذر باش و بهوش تا مدّعیان رند جانت نخرند

الی السادسة من حکمه و آدابه

اشارة

و هی فی مکارم الاخلاق

2

(2) و قال علیه السّلام: أزری بنفسه من استشعر الطّمع، و رضی بالذّلّ من کشف ضرّه (عن ضرّه - خ)، و هانت علیه نفسه من أمّر علیها لسانه.

3

(3) و قال علیه السّلام: البخل عار، و الجبن منقصة، و الفقر یخرس الفطن عن حجّته، و المقلّ غریب فی بلدته، و العجز آفة، و الصّبر شجاعة، و الزّهد ثروة، و الورع جنّة.

4

(4) و قال علیه السّلام: نعم القرین الرّضا، و العلم وراثة کریمة و الاداب حلل مجدّدة، و الفکر مرآة صافیة.

5

(5) و قال علیه السّلام: صدر العاقل صندوق سرّه، و البشاشة حبالة المودّة، و الاحتمال قبر العیوب.

(و روی أنّه علیه السّلام قال فی العبارة عن هذا المعنی أیضا:) المسالمة خباء العیوب.

6

(6) و قال علیه السّلام: من رضی عن نفسه کثر السّاخط علیه، و الصّدقة دواء منجح، و أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم.

اللغة

فی الصحاح یقال (أزریت به) إذا قصرت به و أزریته أی حقّرته و (استشعر) فلان خوفا أی أضمره (طمع) فیه طمعا و طماعة و طماعیة مخفّف فهو طمع (الضرّ) بالضمّ الهزال و سوء الحال و (الخرس) بالتحریک مصدر الأخرس و قد خرس و أخرسه اللّه و (المقلّ) الفقیر الّذی لا مال له (الحبالة) الّتی یصاد بها.

الاعراب

أزری بنفسه، الباء للتعدیة بتضمین أزری معنی قصر کما فسّره فی الصّحاح.

المعنی

(الطمع) توقّع ما لا یستحقّ أو ما لیس بحقّ، فقد یکون مباحا کطمع الجائزة من الأمراء و الهبة من الأغنیاء، و قد یکون أمرا محرّما کالطمع فیما لا یحلّ له من مال أو جمال، و هو مذموم و ممنوع أخلاقا و هو من الصّفات العامّة قلّما یخلو عنه إنسان إلاّ من ارتاض نفسه و أزال أصل هذه الصّفة الذمیمة عن نفسه، فانه من لهبات الشهوة الکامنة فی الطبائع الإنسانیّة.

و قد اشتهر أشعب أحد التابعین بهذه الصفة و نسب إلیه مطامع عجیبة إلی حدّ السخف و السفه.

فمنها: أنّه اجتمع علیه الصّبیان یؤذونه فأراد تفریقهم و طردهم، فأشار إلیهم إلی بیت أنه یقسم فیه الحلوی، فشرعوا یرکضون نحوه، و رکض معهم فقیل له فی ذلک فأجاب أنه ربّما یکون صادقا.

و منها: أنّه إذا مشی تحت السّماء یبسط طرف ردائه، فسئل عن ذلک فقال:

عسی أن یبیض طائر فی الهواء فیقع بیضته فی طرفی.

فالطمع بما فی أیدی النّاس یستلزم الخضوع لهم و یجرّ الهوان و سقوط المنزلة عندهم و عند اللّه، و قد ورد فی ذمّ الطمع أخبار و أحادیث کثیرة.

ورد فی الشرح المعتزلی: «و فی الحدیث المرفوع أنّ الصفا الزلزال الّذی لا تثبت علیه أقدام العلماء الطمع» و قد اشتهر أنّه عزّ من قنع و ذلّ من طمع

و فی الکافی عن أبی جعفر علیه السّلام: بئس العبد عبد له طمع یقوده، و بئس العبد عبد له رغبة تذلّه (کشف الضرّ) للنّاس شکوی من اللّه إلی عباده و هو خلاف رسم العبودیة و هتک ستر الرّبوبیّة، و قد ورد فیه ذمّ کثیر.

سمع الأحنف رجلا یقول: لم أنم اللیلة من وجع ضرسی، فجعل یکثر فقال: یا هذا لم تکثر فو اللّه ذهبت عینی منذ ثلاث سنین فما شکوت ذلک إلی أحد و لا أعلمت بها أحدا، و هو مع ذلک یوجب تنفیر النّاس و مذلّة عندهم.

و أمّا حفظ اللّسان و التسلّط علیه فممّا حثّ علیه فی غیر واحد من الأخبار و کان یقال: ربّ کلمة سفکت دما و أورثت ندما، و فی الحدیث أنّ لسان ابن آدم یشرف صبیحة کلّ یوم علی أعضائه و یقول لهم: کیف أنتم؟ فقالوا: بخیر إن ترکتنا و فی شرح ابن میثم:

احفظ لسانک أیّها الانسان لا یلدغنّک إنّه ثعبان

کم فی المقابر من قتیل لسانه کانت تهاب لقاءه الأقران

(و البخل) حبس ما یقدر علی إنفاقه من مال أو معاونة بید و لسان، فقد یصل إلی حدّ منع أداء الحقوق الواجبة کمنع النفقة علی الأهل و الأقرباء الواجبة النفقة، أو منع حق الزکاة للفقراء و سائر مصارفه، أو الخمس عن أربابه فیوجب العقاب و المؤاخذة، و قد یکون سببا لمنع ذوی الحقوق العامّة فیبلغ إلی حدّ الوبال و النکال، و فی الحدیث أنّه لا یؤمن باللّه و الیوم الاخر من بات شبعانا و جاره جائع، فلذا قال علیه السّلام: انّه (عار).

(و الجبن منقصة) لمضادّته مع الشجاعة الّتی هی رکن من أرکان الإیمان و حلیة لنفس الانسان، فالجبون لا یقوم بالدّفاع عن عرضه و دینه، و یخاف فی کلّ موطن علی نفسه.

(و أمّا الفقر) قد ورد فیه الأخبار و کلمات الأخیار بالمدح تارة و الذّمّ اخری، فقد ورد فی الکافی فی باب الکفر و الایمان «ج 3 ص 452» من المطبوع مع الشرح و الترجمة الفارسیة بطهران عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن النّوفلی، عن

السّکونی، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: کاد الفقر أن یکون کفرا، و کاد الحسد أن یغلب القدر.

و قد وصف علیّ علیه السّلام الفقر فی هذه العبارة بطبعه المؤثر فی الفقیر بالنظر إلی الاجتماع، فانّ النّاس عبید الدینار و لا ینظرون إلی الفقیر إلاّ بعین الاحتقار و لا یتوجّهون إلی کلامه و حجته و إن کان حقّا و یؤثّر هذا الأمر فی الفقیر فلا نشاط له فی إظهار حجّته عند المخاصمة حتّی کأنّه أخرس، و نعم ما قیل:

فصاحة سحبان و خطّ ابن مقلة و حکمة لقمان و زهد ابن أدهم

لو اجتمعت فی المرء و المرء مفلس فلیس له قدر بمقدار درهم

و قد بیّن علیه السّلام سوء أثر الفقر بأبلغ بیان فی الفقرة التالیة و هی قوله علیه السّلام:

(و المقلّ غریب فی بلدته) و إن یمکن التفریق بین الفقیر و المقلّ حیث إنّ الفقیر من أظهر حاجته للنّاس، و المقلّ ربّما یظهر الغناء و الاستغناء و لکنّ النّاس لا یفرّقون بینهما، فانّهم غالبا کالذباب یدورون حول الحلوی، فإذا کان الانسان مقلاّ لا یقدر علی جلبهم ببذل المال یعرضون عنه و لا یتقرّبون إلیه و لا یسألون عن حاله و لا یتوجّهون إلیه، و بهذا النّظر یصیر غریبا و إن کان فی بلدته و بین عشیرته، فانّ الغریب من لا یتوجّه إلیه و لا یسأل عن حاله، و نعم ما قال:

لا تظن أنّ الغریب هو النائی و لکن الغریب المقلّ

و تلحق الفقرة التالیة و هو قوله علیه السّلام (و العجز آفة) بهاتین الفقرتین فانّ العجز فی الانسان نوع من الفقر و الاقلال لأنّه عوز ما یحتاج إلیه فی العمل و إنفاد الامور الدّنیویّة أو الدّینیة، فکما أنّ الفقر و عدم المال نوع من العجز حیث إنّ الفقیر لا یقدر علی إنفاد الأمر المحتاجة إلی بذل المال، فهو عاجز عن کثیر من الأعمال أیّ عاجز، فکذا العاجز الجسمی مثل الأعمی و الزمنی و الأشل، و العاجز النّفسانی کالسفیه و الکسلان لا یقدر علی کثیر من الأعمال، فهو کمن عراه مرض أو عاهة منعته عن العمل.

(الشجاعة) هی المقاومة تجاه العدوّ المهاجم و دفع هجومه بما تیسّر، أو

الهجوم علی العدوّ اللّدود لدفعه، و کلّما لا یلائم عدوّ کالبلاء و هجران الأصدقاء و مفارقة الأقرباء و ترک التمتّع بما اشتهاه الانسان (و الصبر) هو المقاومة تجاه عدوّ المکاره و البلایا، فحقیقة الشجاعة هو الصّبر، و هو من الصفات الممدوحة الّتی ورد فی الحثّ علیها آیات الکتاب و مستفیض السنّة بغیر حساب.

(و الثروة) المال و المتاع المصروفان فی إنجاز الحوائج، و الزاهد هو الّذی ترک الحوائج العادیة و رغب عنها و کرهها، فیتحصّل بالزهد للزاهد ما یحصّله غیره بصرف الثروة مضافا إلی أنّ الزاهد فی راحة عن تحصیل الحاجة و عواقبها، فمن صرف الدّینار و الدرهم فی تحصیل غذاء لذیذ تعب نفسه بتحصیله و تحمّل ألم ما یعقبه من البطنة و الکسل و الدّفع، و ربّما بعض الأمراض، و لکن الزاهد فی راحة عن ذلک کلّه، فالزهد ثروة بلا تعب.

(و الورع) هو التحرّز عما یضرّ عاجلا أو آجلا فهو (جنّة) دون أیّ بلیة و عاهة فی الدّنیا، و دون أیّ عذاب و عقوبة فی الاخرة.

(و الرّضا) هو حسن الاستقبال عمّا یعرض للانسان فی کلّ حال من حیث لا یقدر علی تغییره بتدبیره، فمن تلبّس بالرّضا تجاه ما قدر و قضی فقد قرن بما حسن حاله فی کلّ حین، و جعل لنفسه من نفسه رفیقا یفیض السرور فی قلبه.

(و العلم) فطری و هو موهبة إلهیّة الهم علی قلب العالم بعنایة اللّه، أو اکتسابی اوحی إلیه بعد تحصیل مقدّماته المفضیة إلیه، و التعبیر عنه بأنّه (وراثة) تشیر إلی أنّ العلم و هو النور الساطع من باطن العالم ینکشف به الأشیاء المجهولة لدیه، موهبة من اللّه و إن تکلّف تحصیل مقدّماته فی العلوم الاکتسابیّة، فهو کالرزق للأبدان بذله اللّه لکلّ من یستحقّه مؤمنا کان أو غیره، إلاّ ما کان من العلوم الإلهیّة و المعارف القدسیّة الّتی تختصّ بالمؤمن و من یرد اللّه أن یهدیه.

و الإرث ما یتحصّل للوارث بلا عوض، و بهذا الاعتبار عبّر عنه بالوراثة و لیس المقصود أنّ العلم میراث من العلماء و الأساتذة، کما فی الشرحین لابن میثم و ابن أبی الحدید، فانّ العلم أعمّ، و المقصود أتمّ.

(و الاداب حلل مجدّدة) الأدب لفظة یشعر بالنظم و الترتیب، و منه مأدبة لسفرة الغذاء، لأنّه یراعی فیه النظم و الأدب رعایة القوانین المقرّرة فی الشرع و تنظیم الوظائف الدّینیّة و رعایة القوانین المقرّرة فی المعاشرة و المعاملة مع الناس فرعایة الأدب التحلّی بأعمال و أقوال تجاه الخالق أو الخلق.

و حیث إنّ الانسان دائما مسئول من فعله و قوله أمام الخالق و المخلوق و لا بدّ له من رعایة وظائفه حینا بعد حین فکأنه برعایة الاداب یجدّد حلیة جماله المعنوی، و یلبس حللا و یبدلها باخری، و هذا من أحسن التعبیرات و الاستعارات.

و قد ذکر صاحب الشرح فی ذیل هذه الجملة قصّة لنا علیها نکتة و تعلیق نذکرها بنصّها ثمّ نردفها بهذه النکتة و نعلّق علیها و هذا نصّها (فی ص 96 ج 18 ط مصر - عیسی البابی الحلبی). و أنشد منشد بحضرة الواثق هارون بن المعتصم:

أ ظلوم أنّ مصابکم رجلا أهدی السلام تحیّة ظلم

فقال شخص: رجل هو خبر «انّ» و وافقه علی ذلک قوم و خالفه آخرون فقال الواثق: من بقی من علماء النحویّین؟ قالوا: أبو عثمان المازنی بالبصرة فأمر باشخاصه إلی سرّ من رأی بعد ازاحة علّته، قال أبو عثمان: فاشخصت، فلمّا ادخلت علیه قال: ممّن الرّجل؟ قلت: من مازن، قال: من مازن تمیم، أم من مازن ربیعة، أم من مازن قیس، أم مازن الیمن؟ قلت: من مازن ربیعة، قال:

باسمک؟ - بالباء - یرید «ما اسمک؟» لأنّ لغة مازن ربیعة هکذا یبدلون المیم باء و الباء میما، فقلت: مکر أی «بکر» فضحک و قال: اجلس و اطمئنّ، فجلست فسألنی عن البیت فأنشدته منصوبا، فقال: فأین خبر «انّ»؟ فقلت «ظلم» قال:

کیف هذا؟ قلت: یا أمیر المؤمنین، ألا تری أنّ البیت إن لم یجعل «ظلم» خبر «انّ» یکون مقطوع المعنی معدوم الفائدة، فلما کرّرت القول علیه فهم، و قال:

قبح اللّه من لا أدب له ثمّ قال: ألک ولد؟ قلت: بنیّة، قال: فما قالت لک حین ودّعتها؟ قلت: ما قالت بنت الأعشی:

تقول ابنتی حین جدّ الرحیل أرانا سواء و من قد یتم

أبانا فلا رمت من عندنا فانا بخیر إذا لم ترم

أبانا إذا اضمرتک البلاد نخفی و تقطع منا الرّحم

قال: فما قلت لها؟ قال: قلت: أنشدتها بیت جریر:

ثقی باللّه لیس له شریک و من عند الخلیفة بالنّجاح

فقال: ثق بالنجاح إن شاء اللّه تعالی ثمّ أمر لی بألف دینار و کسوة، و ردّنی إلی البصرة انتهی.

أقول: فیها نکتتان:

1 - صاحب الشرح حمل لفظة الاداب الواردة فی کلام مولانا علیه السّلام علی المعنی الاصطلاحی المحدث، و هو علم العربیة و ما یلحق بها و ما یسمّونه بعلوم الأدب، و الأدبیّات، و مفهوم العلوم الأدبیّة لیس بواضح من وجهین:

الأوّل: ما هی العلوم الأدبیّة؟ الثانی: لما ذا سمّیت تلک العلوم بالأدبیّة و أدبیّات؟ أمّا جواب السؤال الأوّل فلیس بمحرّر من حیث إنّ علم اللّغة و الصرف و النحو و البلاغة و الشعر أدبیّات و لکن هل تشتمل اللفظة علم التاریخ و المنطق؟ و نوضح أوّلا جواب السؤال الثانی فنقول: إنّ لفظة أدب کما ذکر یشعر بالنظم و الترتیب، و علوم اللغة و الصرف و النحو ینظّم الکلام فیقال لها: علوم الأدب أو الأدب العربی قال فی «المنجد» آدب إیدابا السلطان البلاد ملأها قسطا و عدلا - و العدل هو استقرار النظم الاجتماعی الصّحیح - إلی أن قال: الاداب تطلق علی العلوم و المعارف عموما، أو علی المستظرف منها فقط و یطلقونها علی ما یلیق بالشیء أو الشخص فیقال: آداب الدرس و آداب القاضی - إلخ، و علم الأدب هو علم یحترز به عن الخلل فی کلام العرب لفظا و کتابة انتهی.

و علی کلّ حال حمل لفظة الاداب فی کلام مولانا علیه السّلام علی هذا الاصطلاح، کما یشعر به کلام الشارح المعتزلی بعید جدّا، فانّ هذا الاصطلاح غیر موجود فی هذا

العصر و لیس بمقصود فی المقام، کما أوضحناه.

2 - یظهر من هذه القصّة انحطاط بلاط الخلافة فی العلم و الأدب إلی حیث لا یفهم المعتصم هذا البیت العربی الصریح حتّی فهمه المازنی و أوضح له المراد مع أنّه قریب العصر بالمأمون العبّاسی الشهیر بالفضل و التوجّه إلی أهله.

و أما تعلیقنا علی هذه القصّة فقد نفلت نظر القرّاء الکرام إلی وضع هذه الشخصیّة الفذّة و هو أبو عثمان المازنی أحد أعیان العلوم الأدبیة و واضع علم الصرف و قد کان من أعیان الشّیعة الإمامیّة فی عصره الرّهیب.

قال فی تنقیح المقال ج 1 ص 180: بکر بن محمّد بن حبیب بن بقیة أبو عثمان المازنی - إلی أن قال: قال النجاشی: بکر بن محمّد بن حبیب بن بقیة أبو عثمان المازنی مازن بنی شیبان کان سیّد أهل العلم بالنحو و الغریب و اللغة بالبصرة و مقدّمته مشهورة بذلک - إلی أن قال: و لا إشکال فی کون الرّجل إمامیّا، و قد سمع من النجاشی أنّه من علماء الامامیّة إلخ.

أقول: و یشعر بعض مضامین القصّة المنقولة أنّه من الامامیّة حیث إنّ دعوته إلی سرّ من رأی بأمر الخلیفة کانت رهیبة و معرض خطر، و بهذه المناسبة سأله المعتصم عن أولاده و عمّا قالت له ابنته حین سفره و أعطاه الأمان بقوله:

اجلس، و اطمئنّ، فیظهر منها أنّه کان معروفا بالتشیّع و مبتلی بالضغط و ضیق المعاش، فطمع فیه ذمّی و أعطاه مائتی دینار لیعلّمه کتاب سیبویه، و کما نقل عن المبرّد امتنع عن ذلک بأنّ فی الکتاب ثلاثمائة و کذا و کذا آیة من کتاب اللّه عزّ و جلّ، و لست أری أن امکّن ذمّیا منها، غیرة و حمیّة للإسلام، و یکشف ذلک عن غایة ورعه و تقواه.

و ذکر العلاّمة الأوحد الاقا رضا الاصبهانی قدّس سرّه أحد أساتیدی و شیخ إجازتی أنّ حفظ حرمة کتاب اللّه صار سببا لحدوث المناقشة بحضرة المعتصم و أدّی إلی إحضاره و إکرامه و بذل المال و الکسوة له و تعریفه بحضرة الخلیفة استاذا منحصرا للأدب و اللغة فی عصره، فنال تأییدا منه بمنّه تعالی و صار سببا

لشهرته و رفع الضیق عنه ببرکة حرمة القرآن الشریف، و من هنا یتوجّه هذا السّؤال:

هل یجوز تعلیم القرآن بغیر المسلم أم لا؟ ربما یستفاد من ظاهر الایة الشریفة «لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » 79 - سورة الواقعة» عدم الجواز، لأنّ أظهر أفراد مسّ القرآن درک صورته العلمیّة و حفظه فی القلب، و یستفاد من هذه الایة النهی عن مسّ غیر المطهّر، و الکافر غیر مطهّر.

کما أنّ خباب بن أرت امتنع عن تسلیم جزء من القرآن کان یعلّمه فاطمة أخت عمر المسلمة حین طلبه عمر لیقرئه و قال أو قالت «لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ ».

و یشعر امتناع المازنی أحد شیوخ الإمامیّة عن تعلیم کتاب سیبویه المتضمّن لایات القرآن الذمّی الغیر المسلم بذلک، و لعلّه یتفرّع علی ذلک حرمة بیع المصحف بغیر المسلم کما ذکره الفقهاء فی مسائل المکاسب المحرّمة.

و لکن یضعف ذلک کلّه أنّ القرآن الشریف اوحی إلی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لیقرأها علی المشرکین فیفهمونه و یصیر سببا لاسلامهم، و کان تعلیم القرآن لغیر المسلم سیرة ثابتة للنّبیّ صلّی اللّه علیه و آله.

(و الفکر مرآة صافیة) الفکر أشعاع عقلی ینور القلب و ینکشف به الحقائق و هی حرکة روحیّة من المبادی إلی المقاصد و من المقاصد إلی المبادی و عرّفه الشیخ البهائی قدّس سرّه فی المبادی المنطقیّة لزبدة الأصول بأنّه تأمّل معقول لکسب مجهول.

و وصفها علیه السّلام بأنّها مرآة صافیة ینعکس فیها الحقائق فیجب علی کلّ استعمالها فی شتّی اموره و یخلّصها من شوب الوهم و التخیّل لیری الأشیاء فیها، کما هی.

(و صدر العاقل صندوق سرّه) کتمان الأسرار دأب العقلاء الأخیار، و قد أمر فی غیر واحد من الأخبار بکتمان السرّ، و صدر الوصایة به عن غیر واحد من الحکماء و ذوی البصیرة سواء کان سرّ نفسه أو السرّ المودع عنده من غیره.

و قد کان سرّ الشّیعة فی دولة الخلفاء الجائرة ما أفاده إلیهم أئمّة الحقّ من الأحکام و الاداب الخاصّة و أمروهم بحفظه و صیانته عن الأعداء، و وردت أخبار کثیرة فی ذمّ من یذیع هذه الأسرار عند الأغیار.

(و البشاشة حبالة المودّة) البشر و حسن الخلق مما یجلب به و یحفظ مودّة النّاس، و کما یصاد بالحبالة الطیور النافرة یصاد بالبشاشة و حسن الخلق القلوب الوحشیّة، و قد وصّی علیه السّلام ابنه الحسن فی حدیث المعاشرة بقوله: و بشرک للعامّة یعنی أنّ حسن الخلق أدب مع کلّ النّاس.

(و الاحتمال قبر العیوب) الاحتمال نوع من الحلم تجاه ما یکره من قول أو فعل یصدر عن المعاشر من صدیق أو عدوّ، فاذا تحمّله الانسان و لم یظهر الضّجر یصیر سببا لدفن العیوب من وجهین:

1 - أنّ کثیرا من العیوب یتولّد من عدم الاحتمال نفسه، فکم من شخص غاظ من قول مکروه أو فعل غیر ملائم فارتکب الجرائم و المعاصی و الذّمائم و الماثم.

2 - أنّه إذا لم یتحمّل تلک المکاره و قام فی وجه المرتکب بالانتقام و السّفه یبدون معایبه المکنونة و یفضحونه بما یعلمون من سرائر حاله، فتحمّل المکاره موجب لستر العیوب.

و قال فی شرح ابن المیثم: و روی أنّه علیه السّلام قال فی العبارة عن هذا المعنی أیضا: (المسالمة خباء العیوب) قال الجوهریّ: الخباء: واحد الأخبیة بیت من وبر أو صوف و لا یکون من شعر و یکون علی عمودین أو ثلاثة، و ما فوق ذلک فهو بیت و المسالمة فضیلة تحت العفّة انتهی.

و الأنسب أن یجعل المسالمة من فروع الشجاعة الأدبیّة فانّ مرجعها إلی المقاومة فی قبال هجوم الغضب و الطمأنینة فی موقع الاستفزاز. و فی الشرح:

إذا نطق السفیه فلا تجبه فخیر من إجابته السّکوت

سکتّ عن السّفیه فظنّ أنّی عیبت عن الجواب و ما عییت

(من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه) الرّضا عن النّفس من شعب العجب الّذی عدّ فی غیر واحد من الأخبار من المهلکات، ففی الحدیث: ثلاث من المهلکات: شحّ مطاع، و هوی متّبع، و إعجاب المرء بنفسه.

و أثر هذه الخصلة توقّع الاحترام عن النّاس و تحمیل الوظائف المربوطة به علیهم، فعند اللقاء یتوقّع منهم الابتداء بالسلام و التحیّة، و فی الورود علی المحافل و المجالس یتوقّع منهم التعظیم و القیام، و عند البحث و إبداء الرأی یتوقّع منهم قبول قوله و هکذا، و هذه التوقّعات ثقیلة علی النّاس فیحصل الناقم علیه و الساخط و المنتقد.

(و الصّدقة دواء منجح) الصّدقة تملیک مال للمستحقّ مجّانا قربة إلی اللّه تعالی و هی واجبة کالزکاة المقرّر فی الشرع، و مندوبة و هی علی مقدرة المتصدّق و سخائه، و کلّ منهما دواء منجح للالام الاجتماعیّة و الفردیّة.

فانّ من مصارف الزکاة الواجبة أداء الدیون و تحریر الرقاب و الاعانة للفقراء و المساکین و الصرف فی الامور العامّة من تسبیل السبل و تأمین الصحّة و إیجاد البیمارستانات و المساجد و الاعانة علی الجهاد، و کلّ هذه الامور معالجة باتة نافعة لالام محسوسة و موجعة للجمع و الفرد، و یؤثر ذلک فی رفع آلام المتصدّق و ینتفع به کغیره.

کما أنّ الصدقة المندوبة دواء منجح فی معالجة ألم الجوع و الحاجة للمستحق فتوجّه بقلبه علی المتصدّق و المنفق فیدفع آلامه و یقضی حوائجه باذن اللّه و قال صلّی اللّه علیه و آله: داووا مرضاکم بالصّدقة.

و فی زکاة الجواهر: و یکفیک فیما ورد فی فضل الصدقة الشاملة لها من أنّ اللّه یربیها لصاحبها کما یربی الرّجل فصیله فیأتی بها یوم القیامة مثل احد، و أنها تدفع میتة السوء و تفکّ من سبعمائة شیطان، و لا شیء أثقل علی الشیطان منها و صدقة اللیل تطفئ غضب الربّ و تمحق الذّنب العظیم و تهوّن الحساب، و صدقة المال تنمی المال و تزید فی العمر.

(و أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم) هذه الجملة تدلّ علی تجسّم الأعمال و یستفاد منها أنّ کلّ عمل یتجسّم بصورة یناسبها من خیر أو شرّ، و حسن أو قبح، و یراها العامل بعینه فی آجله و هو حین حلول الموت الّذی یرفع الحجاب و یکشف الغطاء إلی القبر و البرزخ و القیامة.

و یؤیّدها ظاهر قوله تعالی «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ » فانّ ظاهر الرؤیة بمفعول واحد هی الرؤیة بالبصر.

الترجمة

هر که طمع در دل آرد خود را پست دارد - و هر که پرده از سختی و تنگدستی خویش برگیرد خود را بخواری بسپارد - و هر که بگستاخی زبان خود سر نهد خویش را بزبونی دهد - بخل ننگ است - و ترس کاستی مرد است بینوائی هوشمند را از دلیل حق خود گنگ سازد - تنک سرمایه در وطنش آواره است - و ناتوانی خود آفتی است جانی - و شکیبائی دلیریست - و زهد توانگری - و پارسائی سپریست محکم - و رضا به پیشامد چه خوب رفیقی است خوشامد - و دانش بهره‌ایست ارجمند - رعایت آداب جامه‌ایست زیبا و تازه - و اندیشه آئینه ایست زلال - سینۀ خردمند صندوق هر رازیست - خوش‌خوئی دام مهر و دوستی است و حلم‌ورزی گورستان عیبها است - «سازش سرپوش عیبها است» - هر که از خود راضی است دشمنش فراوانست - صدقه درمانی است مؤثر - و کارهای بندگان خدا در دیگر سرا برابر چشمان آنها است.

هر آن کس که چشم طمع باز کرد بخود خواری و پستی آغاز کرد

زبونی پسندد بخود هر کسی شکایت ز سختی کند با کسی

زبان هر که فرمانده خویش کرد ز خواری دل خویش را ریش کرد

بود بخل ننگ و، بود ترس نقص چه درویشی از حجت خود مرقص

نداران غریبند اندر وطن بدان عجز را آفت خویشتن

شکیبا دلیر است و، زاهد غنی بود پارسائی دژ پر فنی

رضا خوش قرین است از کف مده چه دانش بری ارث ارجش بنه

ادب جامۀ فاخری نوبنو ز اندیشه پاک آینه کن درو

خردمند را سینه صندوق راز ز خوش‌خوئیت دام مهری بساز

تحمل کن و عیب را خاک کن بسازش ز خود عیب را پاک کن

ز خود راضیان راست دشمن بسی ز صدقه بدرمان دردت رسی

بود بندگان را بدیگر سرای همه کار در پیش چشم دوتای

السابعة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(7) و قال علیه السّلام: اعجبوا لهذا الإنسان ینظر بشحم، و یتکلّم بلحم و یسمع بعظم، و یتنفّس فی خرم (من خرم).

اللغة

(عجب) عجبا من الأمر أخذه العجب منه - إلی أن قال: العجب جمع إعجاب انفعال نفسانی یعتری الانسان عند استعظامه أو استظرافه أو إنکاره ما یرد علیه - المنجد.

(الشحم) القطعة منه شحمة جمع شحوم ما ابیضّ و خفّ من لحم الحیوان کالذی یغشی الکرش و الأمعاء و نحوهما - المنجد.

(الخرم) جمع خروم أنف الجبل - المنجد و الصّحاح.

المعنی

من العلوم الهامّة للبشر و خصوصا فی هذه القرون المعاصرة علم فوائد الأعضاء، و البحث عن حقائق الحواسّ و مالها من خواصّ، و لم یکن تلک العلوم معروفة فی عصره علیه السّلام و سیّما للعرب العوام، و قد استلفت علیه السّلام نظر أبناء الاسلام إلی هذین العلمین باستفزاز العجب الّذی منشأه، کما ذکره - المنجد -:

انفعال النفس عن استعظام الأمر أو استظرافه.

و هذه الحواس و الخصائص الإنسانیّة عظیمة و ظریفة جدّا إلی غیر النهایة و لکن لا یتوجّه إلی دقائقها أفکار اولئک الأعراب فی هذا العصر، و لا یستعدّون لدرک ما أودع فی هذه الحواسّ من دقائق الصنع و لطائف الخلقة الّتی ما زالت العلماء و البحاثة یتدارسونها و یبحثون عنها طیلة القرون الماضیة و الحاضرة و یعترفون بعدم الوصول إلی غورها.

فمسألة الابصار من مسائل الحکمة الطبیعة من عهد فلاسفة یونان، و توجّه العلماء إلیها إلی الان، و اکتشفوا الطبقات السبعة للعین و ما فیها من المواد و النسوج و الأوردة و الجلود، و لکن یتحیّرون فی کیفیّة إدراک النّفس للصورة المنطبقة فی عدسة العین.

کما أنّ تأثّر عضلات اللّسان من إرادة المتکلّم بسهولة و مران لا یتوجّه إلیه المتکلّم سرّ لم ینکشف للعلماء الباحثین.

و هکذا نقل أثر الارتجاجات القارعة علی الصماخ فی النّفس الانسانیّة أمر مجهول للعلماء الباحثین.

و هذا الثقب الخیشومی الذی وسیلة لدخول الهواء دائما إلی الرّیة من عجائب صنع اللّه.

و قد استلفت علیّ علیه السّلام نظر مستمعیه إلی ظاهرة هذه الحواسّ و الخواصّ و اختلاف مناحیها و آلاتها المودعة فیها، فالنظر بظاهره ینبعث من الشحم المودع فی العین، و التکلّم یخرج من اللسان و الشفتین، و السمع یقع من عظمی الصماخین کما أنّ التنفس یتحقّق من ثقب الأنف الذی هو داخل الخرم.

و من ناحیة اخری ینبّه الانسان علی ضعفه فی اصول حیاته لینزله من مرکب غروره و هناته، و یشیر إلی أنّ أعظم أرکان وجوده قائم علی امور خفیفة و مبان ضعیفة فمبدأ نظره الذی هو نور وجوده و ضیاء دیجوره الّذی لو سلب عنه اظلمت علیه الدّنیا و ما فیها، قطعة صغیرة من الشحم الّذی لو عرض علی أحد لا یشتریه بفلس و کلامه الّذی هو قوام انسانیّته و مبدأ فخره علی سائر أبناء جلدته الحیوانیّة

قائم علی قطعة صغیرة من اللّحم الّذی لو بقی یوما لتعفّن و فسد، و یتنفّر عنه کلّ أحد.

و سمعه الّذی یربطه بکلّ العالم و ینشد له بما شاء و یترنّم قائم علی قطعة من العظم الفاقد للقیمة و البائد عند شروق الشمس و نفوذ البرد یوما بعد أمس.

و تنفّسه الذی به یحیی کلّ آن یخرج من خرم بلا بنیان.

الترجمة

در شگفت باشید از این بشر که بقطعۀ پیهی بینا است، و بپاره گوشتی سخنور و بتیکه استخوانی شنوا، و از سوراخ بینی دم بر آرد.

شگفت آرید بر انسان که از پیهی بود بینا سخن گوید بلحمی، بشنود با استخوانی نغمۀ دنیا

بر آرد دم زیک سوراخ مبهم بر سر بینی که گر بندد برآید جان شیرینش ز سر تا پا

الثامنة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(8) و قال علیه السّلام: إذا أقبلت الدّنیا علی أحد أعارته محاسن غیره، و إذا أدبرت عنه سلبته محاسن نفسه.

نظم نعمت خان عالی أحد أبطال الحکمة و الشعر من أهالی ایران فی الهند فی مثنویة قصّة فی معارضة الحظّ و العقل أیهما أنفع للإنسان، فقال الحظّ للعقل:

نجرّب ذلک نختار أسوء النّاس حالا فاقارنه و اؤیّده و تفارقه مرّة، و تقارنه و تؤیّده و افارقه مرّة اخری لیتبیّن الحقّ.

فوجدا یتیما عاریا بلا مال و لا مأوی یعمل لأحد الزارعین مشغول بحرس الأرض

مع الثیران فقال الحظّ: أنا له الان فلا تقربه، فأقبل علیه و صادف محراسه ثقبة کنز مملوء من الجواهرات الکریمة فاستخرجها و لا یعقل ما یعمل معها، فألقی مقدارا منها فی معلف الثیران، و صنع منها قلائد و علّقها علی عنقها و أذنابها و قرونها، فشرعت تتلالا فی الصحراء کأنها کوکب درّی، و خرج ملک البلاد للصید و مرّ علی هذه الناحیة فاستجلبه بهاء هذه الجواهر و تلالؤها، فعکف عنانه نحوها فرأی الیتیم وراء الثیران و أعجب به حسنا و کیاسة و قال لأصحابه: ما رأیت غلاما أحسن و لا أکیس منه قط، فاحملوه مع هذه الجواهر إلی القصر الملوکی، فحملوه و صار الملک لا یفکّر إلاّ فیه فوقع فی روعه أنه لا ولد له یرث ملکه و یحفظه و إنما له بنت واحدة فقال: ازوّجه بنتی و أجعله وارث ملکی فلا أجد ألیق منه، فزوّجه بنته و أقام الحفلات و المادب و صار یفتخر به عند الأباعد و الأقارب حتّی زفّ مع بنت الملک و نام معها فی فراشها.

فقال الحظّ للعقل: هذا عملی رفعت یتیما عاریا من وراء الثور إلی فراش بنت الملک و الان افارقه و اسلّمه إلیک بما لک من التدبیر و الازدهار.

فلمّا فارق حظّه و رجع الیه عقله ذهب النوم من رأسه و جعل یفکّر فی عاقبة أمره فقال لنفسه: أنت ما تعلم فلو سألک الملک بالبارحة عن أبیک و اسرتک ما تقول له، و لو علم بلؤم نسبک و حسبک لقتلک فی الساعة، فمن حکم العقل الهرب من هذا الضرر المهلک و دبّر العلاج فی الهرب عاریا فی ظلمة هذه اللیلة، فخلع لباسه الملوکی و ألقی بنفسه من جدار القصر و راح یهرول فی البادیة هاربا، فتوجّه الحظّ إلی العقل و قال: هذا من عملک.

و قد سمع فی حدیث أنه علیه السّلام یدعو بهذا الدّعاء:

اللّهمّ ارزقنی حظّا یخدمنی به ذوو العقول، و لا ترزقنی عقلا أخدم به ذوی الحظوظ.

الترجمة

چون دنیا بکسی رو آرد خوبیهای دیگران را بوی بخشد، و چون بکسی پشت دهد زیباییهای او را بغارت برد.

چون دنیا رو کند با کس دهد خوبیش از هر کس چه برگردد برد زیبائی و سازد ورا چون خس

التاسعة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(9) و قال علیه السّلام: خالطوا النّاس مخالطة إن متّم معها بکوا علیکم، و إن عشتم حنّوا إلیکم.

اللغة

(خالطه) مخالطة و خلاطا: عاشره (حنّ) حنینا إلیه: اشتاق - المنجد.

المعنی

هذا بیان جامع لأدب المعاشرة و الخلطة مع الناس، و المقصود أن تکون المخالطة ودّیّة و علی قصد الاعانة للناس و جلب قلوبهم و التفانی فی مصالحهم بحیث یحسّوا من فقده فقد محبّ و معین فیبکوا من فقده و فراقه، و إذا کان حیّا یشتاقون إلی لقائه.

الترجمة

با مردم چنان دوستانه معاشرت کنید که اگر مردید بر شما بگریند، و اگر زنده باشید بملاقاتتان مشتاق باشند

بمردم درآمیز با مهر و یاریکه بر مرده‌ات گریه آرند و زاری

و گر زنده مانی چه پروانه گردتبرآیند و سوزند از شرمساری

العاشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(10) و قال علیه السّلام: إذا قدرت علی عدوّک فاجعل العفو عنه شکرا للقدرة علیه.

اللغة

(قدر) قدرا... علی الشیء: قوی علیه (العداوة) الخصومة و المباعدة و العدوّ جمع الأعداء.

المعنی

القدرة من أفضل النعم و أمجد الکرم الّذی منّ اللّه به علی الکائنات، فالقدرة هی النشاط و الحرکة التی بها یستکمل کلّ موجود سیره و یصعد علی درجات الکمال، و بها تتصوّر المادة علی أنواع شتّی الکائنات، فالقدرة حرکة فی ذاتها و دفاع عن مضاداتها و کلّ عائق عن الحرکة عدوّ لدود لا بدّ من دفعه و المضیّ فی سبیل الرقی و الکمال.

و أفضل الدفاع عن العدوّ تسخیره و تحویله إلی رفیق مساعد کما یشاهد فی استکمال القوی الحیویّة فانها تعمل فی مضاداتها و تجعل منها آلاتها و معدّاتها فاذا ظهر تجاه الانسان عدوّ یضادّه و یعانده و أنعم اللّه علی عبده بالقدرة علی عدوّه فلیحذر سلّ سیف الانتقام، بل یعفو عنه شکرا علی هذه النعمة، و یجعله بمنّه من أصدقائه و معاونیه، فالشکر من موجبات مزید النعم و وفور الکرم، و العفو عن المسیء یوجب ذلک بتحوّل العدوّ صدیقا، و السّاخط محبّا رفیقا.

و سیر الأنبیاء و الأکابر ملیء بالعفو عند القدرة کیف؟ و العفو من صفات اللّه تعالی أقدر القادرین، و القاهر فوق المذنبین کلّ حین.

و نقل فی السیر انه لما دخل کورش الأکبر معبد بابل کمن له ارتب علی شجرة فی طریقه لیرمیه بسهم قاتل، و لما رمی بسهمه کبا فرس کورش و هبط إلی الأرض فأخطأ السهم فأخذ ارتب و مثّل بین یدی کورش و لا یظنّ أحد أنه ینجو من القتل و لا طمع هو فیه، و لکن کورش عفا عنه فصار من أخلص أصدقائه و أوفی خدمه و جنده، و حضر معه کافة المعارک حتی إذا اصیب کورش بجرح و مات قتل ارتب نفسه فوق جنازته، و لم یحبّ الحیاة دونه بعده، و هذا من أغرب آثار العفو عن العدوّ المذنب بعد القدرة علیه.

الترجمة

چون دشمنت در چنبر افتد، با گذشت از او شکر این نعمت أدا کن.

چه قدرت بدشمن تو را داده شد به بخشش تو را شکرش آماده شد

الحادیة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(11) و قال علیه السّلام: أعجز النّاس من عجز عن اکتساب الاخوان، و أعجز منه من ضیّع من ظفر به منهم.

اللغة

(الاخوان)جمع الأخ قال فی «المنجد»: الأخ و الأخّ و الأخو و الأخو...

من جمعک و إیّاه صلب أو بطن-إلی أن قال: و یقال: هؤلاء اخوة فلان، الصاحب و الصدیق و قیل: الأخوان جمع أخ من الصداقة یقال: هؤلاء اخوان الصفا، یستعار لکلّ مشارک لغیره فی القبیلة أو فی الدّنیا أو فی الصنعة أو فی معاملة أو فی غیر ذلک من المناسبات.

أقول: و ألیق المناسبات فی لسان القرآن و الأخبار المشارکة فی الاسلام کما قال عزّ من قائل: «103 - آل عمران - «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً ».

الاعراب

أعجز مضافا مبتدأ، و جملة من عجز - إلخ - موصولة خبره، و الرابط العموم المستفاد من الموصول.

المعنی

یشیر الحدیث إلی أنّ الانسان کما یتوجّه إلی المال و یصرف عمره فی تحصیله فلا بدّ من توجّهه إلی أمر آخر و هو صرف الوقت فی تحصیل الأخوان و الأصدقاء و کما أنّ الوصول إلی الأموال عادة لا یکون علی وجه الصدفة و الاختیار و لا یعتمد

الناس فی تحصیل المال علیها، کذلک الأصدقاء و الأخوان لا یجتمعون حول الانسان علی وجه التصادف، فلا بدّ من صرف الهمّة و بذل الثروة فی تحصیلهم فانه أهون من تحصیل الأموال، حیث إنّ حسن المعاشرة و بذل المعاونة مما یکتسب به الأصدقاء و لا مؤنة فیه، و ربما یحصل الصدیق بمسابقة السلام و التحیة و بالزیارة و العیادة و سائر الروابط الحسنة الاجتماعیّة المعمولة بین الناس، فمن ترک کلّ ذلک فی سبیل تحصیل الأصدقاء و الأخوان فهو من أعجز النّاس، و کما أنّ المال بعد تحصیله محتاج إلی الحفظ و التنمیة حتی یبقی، کذلک الصداقة و الاخوة تحتاج إلی التودّد و حفظ الروابط حتی تبقی، فمن اکتسب صدیقا ثمّ ترکه و ضیّعه کان أعجز من الأعجز.

الترجمة

ناتوانتر مردم آنکه برادران بدست نیارد، و ناتوانتر از وی آنکه برادران را از خود براند.

ناتوانتر ز جملۀ مردم آنکه تحصیل دوست نتواند

ناتوانتر از او کسی که ز دوست رشتۀ دوستی ببرّاند

الثانیة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(12) و قال علیه السّلام: إذا وصلت إلیکم أطراف النّعم فلا تنفّروا أقصاها بقلّة الشّکر.

اللغة

(الأطراف) جمع طریف و هو المکتسب من المال حدیثا کما فی - المنجد - أو جمع طرف و هو الشیء و منتهی کلّ شیء کما فی - المنجد - و الأوّل أنسب بالمقام.

(النّعمة) جمع نعم و أنعم الحالة الّتی یستلذّها الانسان، و فلان واسع النعمة أی کثیر المال - المنجد -.

(نفر) ینفر نفورا الدّابة: جزعت و تباعدت، و نفر ینفر الظّبی: شرد و أبعد - المنجد -.

المعنی

نال المسلمون فی عصره نعما لم یسبقوها و لم یکونوا یطمعوا فیها من السیادة و العزّة و الأموال الکثیرة الّتی مادّتها غنائم الجهاد السریع الناجح و الفتوحات الواسعة التی ارسلت إلی المدینة سیلا من طرائف الغنائم من ناحیة الفارس و الرّوم و قلّما یصل البائس و الفقیر إلی نعمة وافرة إلاّ بطر و طغی، و البطر و الطغیان کفران النعمة، و قد شاهد علیه السّلام کیف أثّر هذه الوضعیة فی روحیة المسلمین و شرعت تفسدهم و تغررهم حتی کبار الصحابة أمثال طلحة و زبیر و عمرو بن العاص، فخاف علیهم عواقب هذه الغرة و الطغیان الموجب للکفران و زوال النعم، فقد کان علیه السّلام یتوقّع للإسلام نفوذا عاما یشمل البشریّة بأجمعها و یجعلها تخضع لحکومة واحدة عادلة ملؤها الأخلاق الفاضلة و التوحید و العدل و السلام و الاسلام، و هی النعمة القصوی الّتی ینظر إلیها بعینه النافذة، و حذر المسلمون من تنفیرها، و لکن هیهات هیهات و یا أسفا أسفا من هذه الخلافات الّتی نفرت هذه النعم و أبعدتها إلی ظهور الحجّة عجّل اللّه فرجه.

الترجمة

چون نعمتهای نورستان در رسند، کم سپاسی نکنید تا دنبالهایشان برمند.

سر نعمت چه در آید زدرت می‌رسد از پس آن بیشترت

ناسپاسی مکن رم ندهش بر رک خویش مزن نیشترت

الثالثة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(13) و قال علیه السّلام: من ضیّعه الأقرب أتیح له الأبعد.

اللغة

(ضیّع) الشیء: أهمله أهلکه فقده، (تاح) توحا له الشیء: تهیّأ - المنجد -.

الاعراب

اتیح مبنیّ للمفعول من أتاح یتیح، و الأبعد نائب الفاعل مرفوع.

المعنی

کلّ موجود له أثر و یترتّب علیه غرض فی نظام التکوین، فالموجودات کلّها کلمات اللّه و لیس فی کلماته کلمة مهملة من الذرة إلی الدّرة، و کلّ فرد من أفراد الانسان عضو فی عالم الکون و جزء مؤثّر فی الاجتماع البشری أیّا من کان من عامل و زارع و تاجر و عالم و وصیّ و نبیّ، فنظام الخلقة یقتضی ظهور ماله من الأثر بماله من الاستعداد و الثمر، و ینبغی أن یثمر کلّ موجود فی محیط وجوده و کلّ إنسان فی عشیرته و أقربائه، و لکن یشترط أن یکون المحیط مستقبلا لذلک و الأقرباء مستعدّون للاستفادة من هذا الفرد، فان رفضوه و طردوه یهیّأ له مناخا یثمر فیه و یؤثّر أثره.

و فی هذه الجملة إشارة و عتاب إلی قریش فی مکّة حین ضیّعوا النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و طردوه و لم یستفیدوا من مقام نبوّته و لم ینصروه فی بثّ دعوته، فاتیح له من قبائل أوس و الخزرج الأبعداء أن ینصروه و یأزروه حتی بثّ دعوته و استکمل رسالته.

و إلی قریش و أتباعهم فی المدینة حیث رفضوا ولایته و إمامته بعد وفاة النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و ترکوه فاتیح له أنصار من الموالی و سائر العرب حتی بثّ دعوته و أظهر إمامته فی الجمل و صفّین، و بثّ تعالیمه العالیة فی الکوفة بین أظهر سائر الملل.

الترجمة

هر که را نزدیکانش بدور اندازند، بیگانگانش سر رسند و بنوازند.

هر که خویشان را ز دست دهند بر سر دست، دیگران ببرند

الرابعة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(14) و قال علیه السّلام: ما کل مفتون یعاتب.

اللغة

(فتن) یفتن فتنة و مفتونا فلانا: أضلّه، و فتنا فلانا عن رأیه: صدّه، فتن فی دینه: مال عنه - المنجد. (عاتب) عتابا و معاتبة علی کذا: لامه - المنجد.

المعنی

قال فی الشرح: هذه الکلمة قالها علیّ علیه السّلام لسعد بن أبی وقّاص و محمّد بن مسلمة و عبد اللّه بن عمر لما امتنعوا من الخروج معه لحرب أصحاب الجمل - إلخ.

أقول: المفتون فی لسان القرآن و مصطلح هذا الزمان هو الّذی مال عن عقیدته و رجع إلی الضلالة و الکفر بعد إیمانه و إسلامه و یقال له: المرتدّ الملّی و حکمه أن یعاتب و یستتاب، فان تاب قبل توبته، و العتاب و الملامة یوجّه إلی من یحتمل أن یؤثّر فیه العتاب و یرجع عن غیّه، و لکن أمثال هؤلاء الأکابر الّذین رجعوا عن ولایته و فتنوا عن نصرته ممن لا یؤثّر فیهم عتاب و لا خطاب، فهو علیه السّلام آیس منهم، و جعلهم ممن ختم اللّه علی سمعه و بصره.

الترجمة

هر گمراهی را، سرزنش براه نیاورد.

الخامسة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(15) و قال علیه السّلام: تذلّ الامور للمقادیر حتّی یکون الحتف فی التّدبیر.

اللغة

(ذلّ) ذلاّ و ذلاّ البعیر: سهل انقیاده (المقدار) جمع مقادیر (الحتف) جمع حتوف: الموت - المنجد.

المعنی

الانسان مختار فی أعماله و أفعاله، فصار مکلّفا یثاب و یعاقب، و موظفا یستحسن و یعاتب، و لکن أحاط به امور کثیرة لا یقدر علی تغییرها و لا یتمکن من تغییر مسیرها، و هو مع ذلک لا یحیط علما و خبرا بما یترتّب علی أعماله من نتائج و لا یتیسّر له تدبیر کلّ الحوائج، فربما یهرب من عدوّ و یقع فی الحبالة، و ربما یتداوی بدواء فیزیده داء، فهو بماله من القدرة و المنعة کالعوبة فی ید المقادیر و کباحث حتفه بظلفه و إن کان حاذقا فی التدبیر.

الترجمة

بشر در برابر قضا و قدر چنان منقاد است، که تدبیر خود انسان باعث مرگ او می‌شود.

قضا و قدر بر امورند حاکم که تدبیر با مرگ گردد ملازم

السادسة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(16) و سئل علیه السّلام - عن قول الرّسول صلّی اللّه علیه و آله: غیّروا الشّیب و لا تشبّهوا بالیهود - فقال علیه السّلام: إنّما قال صلّی اللّه علیه و آله ذلک و الدّین قلّ، فأمّا الان و قد اتّسع نطاقه، و ضرب بجرانه، فامرؤ و ما اختار.

اللغة

(الشیب) بیاض الشعر، (القلّ) و القلّة مثل الذّل و الذلّة - صحاح.

(النطاق) شقّة تلبسها المرأة و تشدّ وسطها ثمّ ترسل الأعلی علی الأسفل إلی الرکبة و الأسفل ینجرّ إلی الأرض و (جران) البعیر مقدم عنقه من مذبحه إلی منحره - صحاح.

الاعراب

الشیب مفعول، و لا تشبّهوا أمر من التشبّه من باب التفعّل، و الدین قلّ جملة مبتداء و خبر فی محلّ الحال، و الان ظرف متعلّق باختار، و جملة و قد اتّسع نطاقه، فی محلّ الحال من الدین، امرؤ، مبتداء نکرة لعمومه أی کلّ امرء و لفظة ما، موصولة اختار جملة الصّلة و العائد محذوف و هی عطف علی امرء، و الخبر محذوف و هو مقرونان أو ما یرادفه کقولهم: کلّ امرء و ضیعته.

المعنی

أمره صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بتغییر الشیب بالسّواد أو الحناء، ظاهره الوجوب لحکمة ذکره علیه السّلام فقوله: فامرؤ و ما اختار، إعلام لنسخه فانه قد ینسخ السّنة کما ینسخ القرآن، و الظاهر أنه علی وجه الاستحباب فقوله: فامرء و ما اختار، ترخیص لترکه فانّ الاستحباب مرکب من الأمر و ترخیص الترک و لا ینافی بقاء الحکم الاستحبابی زوال الحکمة التشریعیّة کما فی وجوب أو استحباب غسل الجمعة المشرّعة لازالة عفونة الابط من الأعراب، و یشمل البریئون منها، فقول ابن میثم فی الشرح: إنّه علیه السّلام جعله من المباح، مورد تأمّل فانّ الأخبار الواردة فی فضل الخضاب و استحبابه مطلقا غیر قابلة للردّ و الانکار.

الترجمة

از آن حضرت مقصود از قول رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را پرسیدند که فرموده «سپیدی موی پیری را بگردانید و خود را مانند یهود نسازید» فرمود: پیغمبر این دستور را فرمود در حالی که مسلمانان اندک و انگشت شمار بودند ولی اکنون که دائرۀ اسلام وسعت یافته و دین پابرجا شده است هر کسی اختیار خود را دارد.

السابعة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(17) و قال علیه السّلام فی الّذین اعتزلوا القتال معه: خذلوا الحقّ و لم ینصروا الباطل.

اللغة

(خذله) خذلانا إذا ترک عونه و نصرته قال الاصمعی: إذا تخلّف الظّبی عن القطیع قیل: خذل - صحاح.

الاعراب

جملة، و لم ینصروا الباطل، فی محلّ الحال من فاعل خذلوا.

المعنی

فی الشرح المعتزلی قد سبق ذکر هؤلاء فیما تقدّم، و هم: عبد اللّه بن عمر ابن الخطاب، و سعد بن أبی وقّاص، و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل، و اسامة بن زید، و محمّد بن مسلمة، و أنس بن مالک، و جماعة غیرهم، و نقل عن شیخه أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام لما دعاهم إلی القتال معه و اعتذروا بما اعتذروا قال لهم:

أ تنکرون هذه البیعة؟ قالوا: لا لکنّا لا نقاتل، فقال: إذا بایعتم فقد قاتلتم قال:

فسلموا بذلک من الذمّ لأنّ إمامهم رضی عنهم انتهی.

و غرّ بذلک ابن میثم فقال: و یشبه أن یکون هذا إشارة إلی توسّط درجتهم فی الضّلال، و یجری مجری العذر لهم - إلخ.

أقول: هذه الجملة أبلغ تعبیر فی تعییرهم و تقبیحهم و حطّ درجتهم و مرجعها إلی أنّ هؤلاء ممّن لا مبدأ لهم فی الحیاة و لم یوفّقوا لاتّخاذ عقیدة یجاهدون لها، فانّ الحیاة المعنویّة للانسان - عقیدة و جهاد - فمن لا عقیدة له بحقّ أو باطل کان مهملا و ملحقا بالکائنات غیر ذات الشعور، فمن اعتقد و جاهد دونه و إن کان خطأ أفضل ممّن لا عقیدة له أصلا.

فظهور الفتن و نشوب الحروب بین المسلمین ناش عن اعتزال هؤلاء الخاذلین، حیث إنهم لو نصروا علیّا علیه السّلام یغلب علی الباطل فیدمغه و لا یتجرّء أمثال معاویة علی القیام فی وجهه و الایذان بحربه، و لو نصروا الباطل ربما صار عذرا لعلیّ علیه السّلام فتخلّی عن تصدّی الزعامة الّتی أکرهوه علیها کما فی أیّام أبی بکر و عمر، فانه لم یتصدّ للزعامة إلاّ بعد ضغط شدید من العامّة.

فاعتزال هؤلاء منقصة روحیة و فقدان عقیدة و إیمان معنویّة لا عیب فوقه و سبب لبروز الحرب و نشوب القتال بین فئتی الحقّ و الباطل، فاعتقد أنّ تحت هذه الجملة لهیبا حرّاقا فی قلبه اللطیف الربانی وجّهه علی هولاء بهذه الجملة الموجزة.

الترجمة

در بارۀ آنان که از جهاد با وی کناره گرفتند فرمود: حق را واگزاردند و بباطل هم یاری ندادند.

نه دنبال حقّ و، نه جویای باطل تو انسان نه‌ای، پیکری هستی از گل

الثامنة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(18) و قال علیه السّلام: من جری فی عنان أمله، عثر بأجله.

اللغة

(الأمل) الرّجاء، أمل یأمل أملا و أمّل تأمیلا: رجاه - المنجد.

المعنی

فسّر اللّغویّون الأمل بالرّجاء، و لکن الأخبار مملوءة بذمّ الأمل و مدح الرّجاء، فیظهر أنه بینهما فرق بیّن من ناحیة الأخلاق، و قد ذمّ علیه السّلام فی هذه الجملة الأمل مطلقا و لم یقیّده بطول الأمل کما فی بعض الأخبار، فالأمل توقّع ما لا ینبغی و لم یحسن مابه و لم یتهیّأ أسبابه، بخلاف الرّجاء فانه توقّع ما ینبغی

و یتیسّر،و شبّه علیه السّلام الأمل بفرس شموس لا بدّ من ضبط عنانه و صدّه عن الجری إلی حیث یشاء، فمن ألقی عنانه و أرسله و جری معه فحاله کحال من رکب فرسا شموسا فأرسل عنانه یرکض حیث شاء، فلم یلبث أن یعثر أو یقع فی بئر و یهلک راکبه.

الترجمة

هر که با آرزو همعنان رود، بمرگ و نابودی رسد.

هر که با آرزو رود سرکش مرگ گویدش ای فلان درکش

التاسعة عشرة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(19) و قال علیه السّلام: أقیلوا ذوی المروءات عثراتهم، فما یعثر منهم عاثر إلاّ و ید اللّه بیده [یده بید اللّه] یرفعه.

اللغة

(أقلته) البیع اقالة و هو فسخه - صحاح - أقال إقالة اللّه عثرتک: أنهضک من سقوطک، و منه الاقالة فی البیع - المنجد.

(المروءة) کمال الرّجولیة - المنجد - (العثرة) جمع عثرات:

السقطة - المنجد.

الاعراب

عثراتهم مفعول ثان لأقیلوا، عاثر فاعل یعثر و تنکیره لافادة العموم و ید اللّه بیده، جملة مبتداء و خبر یفسّره قوله: یرفعه.

المعنی

أصحاب المروءة محبوبون عند اللّه و النّاس لأنّ المروءة خلق حسن و سماح و عفّة و خدمة و إعانة للنّاس.

قیل للأحنف: ما المروءة؟ قال: العفّة و الحرفة، تعفّ عما حرّم اللّه و تحترف

فیما أحلّ اللّه، و فی حدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إن کان لک خلق فلک مروءة.

الترجمة

از لغزش مردان بزرگ در گذرید، هر کدام بلغزند خدا دست در دست آنانرا بر فرازد.

چشم از لغزش مردان تو بپوشان که خدا دست بر دست بر آرد همه را تا به سها

العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(20) و قال علیه السّلام: قرنت الهیبة بالخیبة، و الحیاء بالحرمان و الفرصة تمرّ مرّ السّحاب، فانتهزا فرص الخیر.

اللغة

(الهیبة) المخافة، ضدّ الانس خاب خیبة: لم یظفر بما طلب (الحیاء) الحشمة، انقباض النفس ترکه خوفا من اللّوم - المنجد.

الاعراب

الهیبة نائب مناب الفاعل، و بالخیبة ظرف متعلق بقرنت، و الفرصة مبتداء و جملة تمرّ خبرها، مرّ السحاب مفعول مطلق للنوع.

المعنی

الهیبة و الحیاء صفتان عامتان ممدوحتان فی محلّهما و من أهلهما و مذمومتان فی غیر موقعهما، و کلامه علیه السّلام هذا بیان للمذموم منهما، و ذلک أنّه فی الغالب تتولّد الهیبة من العجب فکثیر من النّاس یهابون دخول امور تعدّ من وظائفهم و توجب اکتساب المنافع لهم بسبب العجب فلم تقض حوائجهم و لا یصلون إلی ماربهم و لو کانت حقّا، کما أنّ الحیاء فی الشباب ناش عن نوع من الخمول و الانکماش یحول دونهم و دون فوائدهم و حقوقهم و ربما أداء ما یجب علیهم من امور الدّین و السئوال عن واجباتهم، و کلتا الصفتین موجبتان لفوت الفرص الّتی

ربما لا یمکن تدارکها، فنبّه علیه السّلام إلی معالجتهما و حفظ الفرص الّتی لو فاتت لا یمکن تدارکها بسهولة و ربما یتعذّر.

الترجمة

هیبت قرین نومیدی و خیبت است، و حیاء توأم با حرمان و بی‌نصیبی، فرصت بشتاب أبر از دست می‌رود پس فرصتهای خوب را مغتنم شمارید.

هیبتت نومیدی آرد، شرم زاید بی‌نصیبی فرصت از دستت رود چون أبر، فرصت را بپا

الواحدة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(21) و قال علیه السّلام: لنا حقّ فإن أعطیناه، و إلاّ رکبنا أعجاز الابل و إن طال السّری. قال الرّضیّ رحمه اللّه:

و هذا القول من لطیف الکلام و فصیحه، و معناه أنّا إن لم نعط حقّنا کنّا أذلاّء، و ذلک أنّ الرّدیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الاسیر و من یجری مجراهما.

اللغة

(العجز) جمع أعجاز مؤخّر الشیء أو الجسم یقال: رکب أعجاز الابل أی رکب الذّل و المشقة (السّری) سیر اللّیل - المنجد.

الاعراب

لنا جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر خبر مقدّم لقول حق و هو مبتدأ نکرة جوّزه تقدیم الخبر ظرفا، و إلاّ ترکیبیّة أی إن لا نعطاه شرط حذف منه فعله، و جملة رکبنا - إلخ - جزاؤه.

المعنی

قال فی الشرح: هذا الفصل قد ذکره أبی عبید الهروی فی الجمع بین الغریبین

و صورته: أنّ لنا حقّا إن نعطاه نأخذه، و إن نمنعه نرکب أعجاز الابل و إن طال السّری - الی أن قال: و هذا الکلام تزعم الامامیّة أنه قاله یوم السّقیفة أو فی تلک الأیّام و یذهب أصحابنا إلی أنه قاله یوم الشوری بعد وفاة عمر و اجتماع الجماعة لاختیار واحد من الستّة، و أکثر أرباب السیر ینقلونه علی هذا الوجه.

أقول: شأن ورود هذه الجملة کما ذکره یدلّ علی أنّ مراده علیه السّلام من هذه الجملة هو تحمّل المشقّة و الصّبر الطائل إلی أوان ظهور الدولة الحقّة و الحکومة الاسلامیّة المحقّة، و فیها إشارة و بشارة إلی ظهور الحجّة عجّل اللّه فرجه، و فی جملة (و إن طال السّری) إشارة إلی أنّ دوران حکومة حکّام الجور مظلم، و العالم فی أیام سلطتهم کاللیل لا یهتدی فیها عموم البشر و لا یتنوّر البصائر بنور الحقّ و العدالة.

الترجمة

برای ما - خاندان پیغمبر - حقّی است «حق است» اگر بما بدهندش چه بسیار خوب است، و اگر نه، باید سختی بکشیم و صبر کنیم و بدنبال آن برویم تا آنرا بدست آریم اگر چه این شبروی بدرازا کشد.

حقی است برای ما بر امّت گر ز آنکه ادا شود برأفت

ور آنکه دریغ آید از آن رنجی است برای ما فراوان

سختی بکشیم بردباریم تا حق ز عدو بدست آریم

الثانیة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(22) و قال علیه السّلام: من أبطأ به عمله، لم یسرع به نسبه.

اللغة

و (أبطأ) ضدّ أسرع (النسب) مصدر جمع أنساب: القرابة - المنجد.

الاعراب

الباء فی به للتعدیة مثل ذهب به، لأنّ أبطأ بنفسه لا یتعدّی.

المعنی

الانسان کمسافر رحل من عالم الطبیعة إلی عالم القدس و الحقیقة، و من أسفل درکات الخسیسة الحیوانیة إلی أعلی درجات الکمالات النفسانیة، و مرکبه فی هذا السیر العلوی و المعراج الرّوحی لیس إلاّ عمله، سواء کان عملا نفسانیا کتحصیل المعارف الحقة المعروفة بالحکمة العلمیة، أو تحصیل ملکات أخلاقیة فاضلة و هی المعروفة بالحکمة العملیة، و یعبّر عنهما بجناحی العلم و العمل، فان قصر الانسان فی هذین النوعین من العمل فقد أبطأ فی سیره إلی الکمال و وقف فی طریقه حتّی یرجع قهقری إلی درکات الحیوانیة و یسقط فی أسفل ظلمات الطبیعة و لا یعاونه فی هذا السیر العلوی الحسب و المال، و لا النسب و الجمال.

الترجمة

هر که کردارش او را از رفتار باز دارد، نسبش بشتاب واندارد.

هر که در کار و عمل، کند بود نسبش تند و شتابان نبرد

الثالثة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(23) و قال علیه السّلام: من کفّارات الذّنوب العظام، إغاثة الملهوف و التّنفیس عن المکروب.

اللغة

(الکفارة) مؤنث الکفّار: ما یکفر به أی یغطّی به الاثم، ما کفّر به من صدقة أو صوم أو غیرهما (الملهوف) الحزین ذهب له مال أو فجع بحمیم المظلوم ینادی و یستغیث (نفّس) عنه الکربة: لطفها و فرّجها - المنجد -

الاعراب

من کفارات الذّنوب - إلخ - جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر، و الجملة خبر مقدّم، و إغاثة الملهوف مبتداء مؤخّر.

المعنی

هذه الحکمة تدلّ علی أنّ الذنوب قابلة للتکفیر و التدارک و إن کانت کبارا و عظاما، فاذا ارتکب الانسان ذنبا لا یتعلّق بحقّ النّاس ثمّ عمل خیرا کمن یغیث ملهوفا أو یفرّج عن مکروب، یزول ذنبه و یغفر له.

الترجمة

یکی از کفارات گناهان بزرگ، دادرسی از بیچاره، و کارگشائی از گرفتار بلا است.

کفارۀ گناه بزرگ تو، می‌شود گر درد مستمند و حزین را دوا کنی

الرابعة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(24) و قال علیه السّلام: یا ابن آدم إذا رأیت ربّک سبحانه یتابع علیک نعمه و أنت تعصیه، فاحذره.

اللغة

(آدم) أبو البشر و أصله بهمزتین لأنه افعل إلاّ أنّهم لیّنوا الثانیة، و إذا احتجت إلی تحریکها جعلتها واوا و قلت: أوادم فی الجمع (التتابع) الولاء - صحاح.

الاعراب

یا ابن آدم، منادی مضاف، و لفظة آدم غیر منصرف: سبحانه مصدر منصوب بفعل مقدّر وجوبا، ای سبّحته سبحانه.

المعنی

یتوقّع الانسان تعجیل عقوبة العصیان و قطع نعمة اللّه عنه، فاذا تأخّر ذلک اجترء و غرّ، و ربما جحد و کفر، و قد حکی اللّه ذلک عن أهل النفاق فی «8 - سورة المجادلة» «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْوی ثُمَّ یَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ »

«وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذا جاؤُکَ حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لا یُعَذِّبُنَا اللّهُ بِما نَقُولُ ».

و هو غافل من أنّ أشدّ عقوبة علی العاصی المجتریء الاستدراج، و هو أنه یعصی اللّه فیزید فی نعمه لیزداد طغیانا و اثما، و هو علیه السّلام فی هذا الکلام حذّر الانسان من هذه الورطة و الهلکة، و قال: أیها العاصی لا یغرّک تتابع النعم فاحذر من اللّه أن یکون ذلک مزیدا فی هلاکک.

الترجمة

ای آدمیزاده چون دیدی پروردگارت سبحانه نعمت پیاپی دهد و تو گناه پیاپی کنی، باید از خدا در حذر باشی.

چه اندر گناهی و نعمت پیاپی ز حق بر تو وارد شود کن حذر

خداوند از بهر إتمام حجّت بعاصی دهد نعمت بیشتر

الخامسة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(25) و قال علیه السّلام: ما أضمر أحد شیئا إلاّ ظهر فی فلتات لسانه و صفحات وجهه.

اللغة

(الفلتة) الأمر یقع من غیر تروّ، حدث الأمر فلتة أی فجأة من غیر تدبّر (الصفحة) من الشیء جمع صفحات: جانبه و وجهه - المنجد -.

الاعراب

إلاّ ظهر فی فلتات لسانه، فی حکم الاستثناء المنقطع.

المعنی

القلب محفظة للحقائق و مخزن للأسرار، و لکلّ شیء ثقل بحسبه یبحث عنه العلم الطبیعی، و من مهمّات هذا العلم العمیق الدقیق تشخیص الأوزان الخاصّة

بکلّ جسم أو غاز، و ینظمّون لها فهارس مفصّلة تبین دستورا لکلّ منها و للأسرار و الحقائق ثقل یقع عبئها علی القلوب، و کلّما کان السرّ أستر کان علی القلب أثقل، فیضیق و یضغط حتّی یختلّ روحیّة الانسان و یعرض له الاختلال و من أهمّ مسائل علم النّفس الحدیث معالجة المبتلی به، و أحد طرقه المفیدة جلب اطمینان المبتلی بحیث یطمئنّ أن یحدث بکلّ ما أضمر فی قلبه من سرّه، و لعلّ الأمر بالاعتراف علی الخطایا و المعاصی فی حال المناجاة مع اللّه و فی أماکن مقدّسة کما عند الکعبة أو عرفات نوع من هذه المعالجة لضائقی القلوب بما أسرّوا فیها من سیّئات یهتمّوا علی سترها عن کلّ أحد، و إذا ضاق القلب بالسرّ یترشّح من اللّسان و إن کرهه الانسان، و هو الّذی عبّر عنه بالفلتة، کما أنه یظهر علی صفحة الوجه الوجدان الباطنی الّذی هو أثر الأسرار الکامنة فی القلب.

الترجمة

هیچکس رازی در درون نگیرد، جز آنکه از زبانش بر آورد، و از رخساره‌اش هویدا گردد.

راز درون هر چه بود گاه‌گاه تیغ زبانش بدر آرد ز چاه

صفحه رخساره چه یک آینه فاش کند راز دل از دود آه

السادسة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(26) و قال علیه السّلام: امش بدائک ما مشی بک.

اللغة

(الدّاء) جمع أدواء: المرض و العلّة - المنجد -.

الاعراب

الباء فی بدائک، للتعدیة، و لفظة ما، اسمیّة زمانیّة.

المعنی

یشیر علیه السّلام فی هذه الجملة إلی الحذر من التّعجیل بمراجعة الطبیب عند ظهور الدّاء، لأنّ المراجعة إلی الأطبّاء بنفسه مرض و علّة خصوصا فی تلک العصور و فی تلک البیئة الّتی کانت صنعة الطبّ ابتدائیة جدّا، و الأطباء الحذّاق، قلیلون و المریض عندهم کالة اختبار یجرّونه من دواء إلی دواء و من معالجة إلی أخری حتّی یبرأ بمصادفة دواء ناجع أو بکشف مرضه عن إصابة دواء مبرء، و ربما یموت و یهلک طیلة اختبار الطبیب و ما له من نصیب، علی أنّ لبعض الأمراض دورة و ثورة فی جسم الانسان تزول بالمزاولة و المماشاة معه، و لعلّ کثیرا من نتائج المعالجات و خصوصا فی العصور القدیمة الّتی کانت صنعة الطبّ علی أساس التجربة و الاستعلام من آثار المرض کأحوال النبض و ألوان القارورة، یرجع إلی ذلک، و کان أثر معالجة الطبیب تقویة نفس المریض و إمراره علی هذه الدورة و الثورة برفق و هناء.

الترجمة

تا دردت با تو بسازد و از پایت نیندازد، با او بساز.

تا که دردت ز پا نیندازد تو بهمراه او بساز و برو

السابعة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(27) و قال علیه السّلام: أفضل الزّهد إخفاء الزّهد.

اللغة

(زهد) و زهد و زهد زهدا و زهادة فی الشیء و عنه: رغب عنه و ترکه و منه الزهد فی الدنیا أی تخلّی عنها للعبادة فهو زاهد - المنجد -.

المعنی

لکلّ شیء آفة و آفة العبودیة الرّیاء، و سمّی شرکا خفیّا لأنّه قلّما یخلو عنه الانسان، و الرّیاء التّظاهر بعمل شرعی جلبا لقلوب النّاس، و یدخل

فی کلّ عبادة ظاهرة و خصوصا الزّهد و التظاهر بترک الدّنیا و لذّاتها، فطال ما اتّخذه المراءون أکبر وسیلة للنفوذ فی قلوب الناس و استمالتهم، و هو وسیلة سهلة لا تحتاج إلی ریاضة علمیّة و لا عملیّة فقال علیه السّلام: أفضل الزّهد ترک التظاهر به عند النّاس.

الترجمة

بهترین اقسام زهد، نهان داشتن زهد است.

گر زهد نهان کنی ز مردم داری تو بزاهدان تقدّم

الثامنة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(28) و قال علیه السّلام: إذا کنت فی إدبار و الموت فی إقبال، فما أسرع الملتقا.

اللغة

(الادبار) نقیض الاقبال - صحاح.

الاعراب

فی إدبار، جار و مجرور متعلّق بمقدّر، و الجملة خبر کنت، و الإدبار و الاقبال اعتبرا ظرف لزمان الماضی و الاستقبال.

المعنی

قد أشار علیه السّلام فی هذا الموجز من الکلام إلی سرعة مضیّ العمر و الخروج من هذه الدّنیا العاریة، و أفاد أنّ الانسان بین حرکتین سریعتین نحو الموت:

1 - إدباره علی هذه الدّنیا و سفره عن هذه الحیاة المادیّة، فانه من یوم ولد من امّه کمن تجهّز راحلا عن هذه الدّار، أنفاسه أقدام تقع للمسیر، و أیامه منازل، و لیالیه مراحل، فکلّ مسافر له استراحة ما طیّ سفره و لکن الانسان فی الادبار عن هذه الدار لا یستریح قید ساعة و یدیم سیره بکلّ تنفّس.

2 - أنّ الموت أقبل نحو الانسان یطلبه دائما، فانه عبارة عن اختلال شرائط

الصّحة، و الحیاة أثر حادث یعرض للانسان کالتصادم أو السقوط أو الحرق أو الغرق أو غیر ذلک من الحوادث الموجبة للموت فجأة أو بأناة أو بزوال القوّة الغریزیة الکامنة فی الانسان تنقص رویدا رویدا إلی أن یبید و یحلّ الموت الطبیعی و بکلا الوجهین کان الموت إلی إقبال دائم و سریع نحو الانسان.

الترجمة

چون تو را پشت بزندگی است و مرگ رو بتو، چه زود برخورد خواهد شد.

چون تو را پشت بدنیا باشد مرگ بهر تو مهیّا باشد

التاسعة و العشرون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(29) و قال علیه السّلام: الحذر الحذر، فو اللّه لقد ستر حتّی کأنّه قد غفر.

اللغة

(الحذر) حذر حذرا الرجل: تحرّز منه (ستر) سترا الشیء: غطّاه - المنجد.

الاعراب

الحذر، مفعول مطلق لفعل محذوف وجوبا أی احذر الحذر.

المعنی

هذه الجملة إشارة إلی المنع من الاغترار بامهال اللّه تعالی لعبده فی ارتکاب الخطایا و المعاصی، فانه تعالی بلطفه و عنایته یحفظ عبده عند ارتکاب الخطاء من أن یفضحه بین النّاس فیغطی معاصیه و یصون عرضه، و بهذه المناسبة شدّد فی تحریم الغیبة و جعله أشدّ من الزّنا، فانّ العصیان ما دام مستورا یحفظ المرتکب عن التجرّی، و یعدّه للتوبة و الانابة، و قد اهتمّ اللّه بستر المعصیة کأنّه غفرها و عفا عنها، و لکن هذا الستر لیس غفرانا و عفوا، فعلی العبد أن یتدارک خطایاه بالتوبة و الندم.

الترجمة

در حذر باش حذر، سوگند بخداوند که پرده پوشی کند تا آنجا که گویا آمرزیده باشد.

در حذر باش ز ستّاری حق توبه آور ز گناه أسبق

پرده پوش است خداوند کریم تا بری ظنّ گذشت مطلق

الثلاثون من حکمه علیه السّلام

القسم الأول

اشارة

(30) و سئل علیه السّلام عن الإیمان، فقال: الإیمان علی أربع دعائم:

علی الصّبر و الیقین و العدل و الجهاد. و الصّبر منها علی أربع شعب:

علی الشّوق، و الشّفق، و الزّهد، و التّرقّب: فمن اشتاق إلی الجنّة سلا عن الشّهوات، و من أشفق من النّار اجتنب المحرّمات، و من زهد فی الدّنیا استهان بالمصیبات، و من ارتقب الموت سارع إلی الخیرات. و الیقین منها علی أربع شعب: علی تبصرة الفطنة، و تأوّل الحکمة، و موعظة العبرة، و سنّة الأوّلین: فمن تبصّر فی الفطنة تبیّنت له الحکمة، و من تبیّنت له الحکمة عرف العبرة، و من عرف العبرة فکأنّما کان فی الأوّلین. و العدل منها علی أربع شعب: علی غائص الفهم، و غور العلم، و زهرة الحکم، و رساخة الحلم، فمن فهم علم غور العلم و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحکم، و من حلم لم یفرّط

فی أمره و عاش فی النّاس حمیدا. و الجهاد منها علی أربع شعب: علی الامر بالمعروف، و النّهی عن المنکر، و الصّدق فی المواطن، و شنئان الفاسقین، فمن أمر بالمعروف شدّ ظهور المؤمنین، و من نهی عن المنکر. رغم أنوف المنافقین، و من صدق فی المواطن قضی ما علیه و من شنیء الفاسقین و غضب للّه غضب اللّه له و أرضاه یوم القیامة.

اللغة

(الدّعامة) جمع دعائم: عماد البیت، (شفق) شفقا من الأمر: خاف (ترقب) انتظره، (سلا) عن الشیء: ذهل عن ذکره و هجره (الشعبة) الطائفة من الشیء (الفطنة) فطن فی الأمر و به و إلیه: أدرکه، فهمه و حذق فیه (أوّل) الکلام: فسّره و قدّره (غاص) علی المعانی: بلغ غایته القصوی، (غار) غورا: دقّق النظر فیه (رسخ) رسوخا: ثبت فی موضعه (فرّط) فی الشیء قصّر و أظهر العجز فیه (شنیء) شنئانا: أبغضه مع عداوة و سوء خلق - المنجد.

الاعراب

علی أربع دعائم، جار و مجرور متعلّق بفعل مقدّر خبر لقوله: الإیمان علی الصبر بدل الجزء من الکلّ لأربع دعائم، فمن اشتاق إلی الجنّة شرطیّة، و جملة سلاعن الشهوات جزاؤها، الإضافة فی موعظة العبرة بیانیّة، الإضافة فی غائص الفهم من إضافة الصفة إلی الموصوف، و فی غور العلم من إضافة المصدر إلی المفعول و فی رساخة الحلم من إضافة المصدر إلی الفاعل، و فی شنئان الفاسقین من إضافة المصدر إلی المفعول، لفظة ما، فی قضی ما علیه موصولة، و جملة الظرف صلتها.

المعنی

روی هذا الحدیث فی الاصول من الکافی فی باب صفة الإیمان بالاسناد الأوّل عن ابن محبوب، عن یعقوب السرّاج، عن جابر، عن أبی جعفر علیه السّلام - و الاسناد

الأوّل هو علیّ بن ابراهیم، عن أبیه، و محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد بن عیسی و عدّة من أصحابنا عن أحمد بن محمّد بن خالد جمیعا عن الحسن بن محبوب - إلخ.

قال المجلسی رحمه اللّه فی شرحه: و هو صحیح و هو من تتمّة الخبر السابق، و هو مرویّ فی الکتب الثلاثة بتغییر نشیر إلی بعضه، قال فی النّهج: سئل علیّ علیه السّلام عن الإیمان، فقال: الإیمان علی أربع دعائم.

قال ابن المیثم: أما الایمان فاعلم أنه أراد الایمان الکامل، و ذلک له أصل و له کمالات بها یتمّ أصله، فأصله لهو التصدیق بوجود الصانع تعالی و ماله من صفات الکمال و نعوت الجلال - إلخ.

أقول: الاسلام حقیقة مرکّبة قولا و فعلا، أمّا بالنظر إلی القول فهو مرکّب من الشهادتین: التوحید و النبوّة کلمتی أشهد أن لا إله إلاّ اللّه، و أشهد أنّ محمّد رسول اللّه، و أمّا فعلا فهو فروع الدّین المقررة فله سبعة أسهم کما فی الحدیث.

أمّا الایمان فهو حقیقة بسیطة و عقیدة جازمة قلبیّة و نور یتشعشع من باطن الانسان و ینبسط علی مشاعره و أعضائه، فله قوّة و ضعف و یعتبر له بهذا النظر درجات اشیر إلی أنها عشر درجات فی بعض الأخبار.

ففی الکافی عن عبد العزیز القراطیسی قال: قال لی أبو عبد اللّه علیه السّلام:

یا عبد العزیز الإیمان عشر درجات بمنزلة السّلّم یصعد منه مرقاة بعد مرقاة فلا یقولنّ صاحب الواحدة لصاحب الاثنین: لست علی شیء حتی ینتهی إلی العاشرة فلا تسقط من هو دونک فیسقطک من هو فوقک و إذا رأیت من هو أسفل منک بدرجة فارفعه الیک برفق و لا تحملن علیه ما لا یطیق فتکسّره فانّ من کسّر مؤمنا فعلیه جبره.

و ما ذکره علیه السّلام فی هذا الحدیث من الدعائم و الشعب فهی باعتبار مبادیه و آثاره و بسطه علی المشاعر الانسانیة و وجدان الانسان و أخلاقه، و بتعبیر آخر فسّر علیه السّلام فی هذا الکلام الایمان من وجهته الأخلاقیة و العلمیة و وصفه توصیفا بلیغا.

و الظّاهر أنّ السؤال لیس ما هو الایمان؟ بل کیف الإیمان؟ أو علی ما هو

الایمان؟ فأجاب علیه السّلام بأنّ الایمان علی أربع دعائم، و ظاهره أنّ إقامة هذه الدعائم الأربعة شرط وجود الایمان، و لا یمکن اقامته علی ثلاثة منها أو اثنتین منها، و قوّة الایمان و ضعفه یقاس بقوّة هذه الدعائم و ضعفها، لا بتمامها و نقصانها.

فأوّل الدعائم الصبر، و هو المقاومة تجاه المکاره و تحمّل المشاق لنیل المقاصد و یبدأ من الاشتیاق نحو المقصد الأعلی، و الاشتیاق یتضمّن فراق المحبوب و یستلزم تحمّل ألم وجدة ربما یصل إلی مقام العشق و الوله، فلا بدّ من الصّبر دون ذلک و أمّا الخوف و الزهد و الترقب الّذی فسّره بانتظار الموت و التهیّأ له فالام کلّها.

و فسّر الصبر فی الاشتیاق بأنّ الشوق إلی الجنّة و هو المقصد المتعارف لأهل الایمان ملازم لمفارقة کلّ الشهوات المادّیة و الطبیعیة و مزاولة الریاضات، فیحتاج إلی صبر ثابت و أکید فهو أشدّ ألما من الخوف و الاشفاق الّذی یلازم اجتناب المحرّمات فحسب، لأنه لیس کلّ محرّم من الشهوات، کما أنّ کلّ الشهوات لیست من المحرّمات.

فالصّبر هو ما یعبّر عنه فی لسان أرباب الحکمة بالعفّة و اعتبروها أحد الأرکان الأربعة لاستکمال النّفس و هی: الحکمة، و العفّة، و الشّجاعة، و العدالة و فسّروا العدالة بأنها الامساک عن الشره فی فنون الشهوات المحسوسة و عدم الانقیاد للشهوة و قهرها و تصریفها بحسب الرأی الصحیح و مقتضی الحکمة المذکورة، فالعفّة عند الحکماء صورة حاصلة للنفس الانسانیة بتعدیل القوّة الشهویة و تقییدها بما حکم به العقل الصحیح و قرّره الشرع الصریح، و لکنّ الصبر علی ما فسّره علیه السّلام بین شعبه أعمّ و أتمّ ممّا ذکره الحکماء فی هذا المقام.

و أمّا الیقین الّذی هو الحکمة المتعالیة النظریة عند الفلاسفة، فیحتاج إلی فطنة بصیرة و نظر ثاقب فی العواقب یخرق حجاب المادّة و ینفذ إلی ما وراء العالم المحسوس المحدود، و وجدان تیقّظ یتأثر من الامور و دراسة لأحوال الامم السالفة الناجیة منها و الهالکة، و هذه کلّها دروس القیت فی ضمن آیات القرآن الکریمة.

و قد رتّب علیه السّلام هذه الامور و جعلها درجات متتالیة یصعد السالک فیها من

درجة إلی درجة علیا، فمهما لم یتحصّل للانسان فطنة بصیرة وقّادة لا یتبیّن له الحکمة و لا یقدر أن یقدر الموازین الصحیحة للحقائق و الدلالة علی حصول هذه الدرجة هو العبرة و التأثر عن أحوال الماضین، فقوّة الایمان و ضعفه یدور مدار قوّة العقل و ضعفه، فقد ورد فی باب العقل و الجهل أخبار کثیرة فی ذلک نذکر شطرا منها:

1 - سیف بن عمیرة عن إسحاق بن عمار قال: قال أبو عبد اللّه علیه السّلام: من کان عاقلا کان له دین، و من کان له دین دخل الجنّة.

2 - عن محمّد بن سلیمان الدیلمی، عن أبیه قال: قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:

فلان من عبادته و دینه و فضله کذا، فقال: کیف عقله؟ قلت: لا أدری، فقال: إنّ الثواب علی قدر العقل، إنّ رجلا من بنی إسرائیل کان یعبد اللّه فی جزیرة من جزائر البحر خضراء نضرة کثیرة الشجر ظاهرة الماء، و أنّ ملکا من الملائکة مرّ به فقال: یا ربّ أرنی ثواب عبدک هذا، فأراه اللّه ذلک فاستقلّه الملک، فأوحی اللّه إلیه أن اصحبه، فأتاه الملک فی صورة إنسیّ فقال له: من أنت؟ قال: أنا رجل عابد بلغنی مکانک و عبادتک فی هذا المکان فأتیتک لأعبد اللّه معک، فکان معه یومه ذلک فلما أصبح قال له الملک: إنّ مکانک لنزه و ما یصلح إلاّ للعبادة، فقال له العابد:

لمکاننا هذا عیب، فقال له: و ما هو؟ قال: لیس لربنا بهیمة فلو کان له حمار لرعیناه فی هذا الموضع فانّ هذا الحشیش یضیع، فقال له الملک: لیس لربک حمار، فقال: لو کان له حمار ما کان یضیع مثل هذا الحشیش، فأوحی اللّه إلی الملک إنما اثیبه علی قدر عقله.

کما أنّ العدل یحتاج إلی فهم القوانین الصحیحة و الاحاطة بحقائقها مقرونا بحسن إجرائها و الدّفة فی تطبیقها علی مواردها، فلا بدّ من فهم غوّاص و علم غوار للحقائق و احکام قضائیة زاهرة صریحة، و حلم ثابت فی مقام إجرائها بین الخلیقة، و قد أشار علیه السّلام إلی شخصیة قاض عادل و حاکم ربانیّ بأنه لا یقصّر فی اموره و یعیش بین النّاس محمود الخصائل و الفضائل، و نذکر هنا أخبارا فی

القاضی و القضاء:

1 - روی فی الکافی فی کتاب القضاء فی باب أنّ الحکومة إنما هی للامام عن سلیمان بن خالد، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: اتّقوا الحکومة فانّ الحکومة إنما هی للامام العالم بالقضاء العادل فی المسلمین لنبیّ أو وصیّ نبیّ.

2 - عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال أمیر المؤمنین علیه السّلام لشریح: یا شریح قد جلست مجلسا لا یجلسه إلاّ نبیّ أو وصیّ نبیّ أو شقیّ.

3 - عن سعید بن أبی خضیب البجلی قال: کنت مع ابن أبی لیلی مزامله حتّی جئنا إلی المدینة فبینا نحن فی مسجد الرسول صلّی اللّه علیه و آله إذ دخل جعفر بن محمّد فقلت لابن أبی لیلی: تقوم بنا إلیه، قال: و ما نصنع عنده؟ فقلت: نسائله و نحدّثه، فقال: قم، فقمنا إلیه فسائلنی عن نفسی و أهلی ثمّ قال: من هذا معک؟ فقلت: ابن أبی لیلی قاضی المسلمین، فقال: أنت ابن أبی لیلی قاضی المسلمین؟ فقال: نعم قال: تأخذ مال هذا فتعطیه هذا و تقتل و تفرّق بین المرء و زوجه لا تخاف فی ذلک أحدا؟ قال: نعم، قال علیه السّلام: فبأیّ شیء تقضی؟ قال: بما بلغنی عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و عن علیّ و عن أبی بکر و عمر، قال: فبلغک من رسول اللّه أنه قال إنّ علیّا أقضاکم؟ قال: نعم، قال: فکیف تقضی بغیر قضاء علیّ و قد بلغک هذا؟! - إلخ.

و الرکن الرابع للایمان الجهاد، فلا بدّ للمؤمن أن یکون دائما مشمّر الذّیل یجاهد فی سبیل الحقّ و یکافح الجاهلین و المعاندین یأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر و یصدق فی المعارک و میادین النضال و المبارزة القائمة بین فئتی الحقّ و الباطل فی کلّ حال، و یحتاج المبارزة و النضال إلی وجدان حقّانیّ یبغض المنافق و الفاسق فیقدر المؤمن أن یکافحه و یقوم فی وجهه و یقاتله و یستأصله، فمن لم یبغض الباطل و یشنئه لا یقدر علی دفعه بما یقتضیه الحال، فالأمر بالمعروف یقوی جامعة أهل الایمان، کما أنّ النهی عن المنکر یهزم فئة الأعداء المنافقین الّذین هم أشدّ نکایة علی أهل الایمان من الکفّار المحاربین علنا فی المیدان.

و نذکر هنا قصّة من صور الصدق فی المواطن و المقاومة علی وجه الباطل من الشرح لابن أبی الحدید و نترجمها فی ذیل التّرجمة فانها مفیدة جدا، قال الشارح المعتزلی فی الجزء «18 ص 144»:

و روی ابن قتیبة فی کتاب «عیون الأخبار» قال: بینما المنصور یطوف لیلا بالبیت سمع قائلا یقول: اللّهم إلیک أشکو ظهور البغی و الفساد و ما یحول بین الحق و أهله من الطمع، فخرج المنصور فجلس ناحیة من المسجد، و أرسل إلی الرّجل رسولا یدعوه، فصلّی رکعتین، و استلم الرکن، و أقبل علی المنصور و سلّم علیه بالخلافة، فقال المنصور: ما الّذی سمعتک تقوله من ظهور البغی و الفساد فی الأرض و ما یحول بین الحقّ و أهله من الطمع؟ فو اللّه لقد حشوت مسامعی ما أرمضنی، فقال یا أمیر المؤمنین إن أمنتنی علی نفسی أنبأتک بالامور من اصولها، و إلاّ احتجزت منک، و اقتصرت علی نفسی فلی فیها مشاغل، قال: أنت آمن علی نفسک فقل فقال: إنّ الّذی دخله الطمع حتّی حال بینه و بین إصلاح ما ظهر من البغی و الفساد لأنت، قال: ویحک، و کیف یدخلنی الطمع و الصفراء و البیضاء فی قبضتی و الحلو و الحامض عندی، قال: و دخل أحد من الطمع ما دخلک إذ اللّه عزّ و جلّ استرعاک المسلمین و أموالهم، فأغفلت امورهم، و اهتممت بجمع أموالهم، و جعلت بینک و بینهم حجبا من الجصّ و الاجر، و أبوابا من الحدید، و حجبة مع السّلاح، ثمّ سجنت نفسک فیها منهم، و بعثت عمّا لک فی جبایة الأموال و جمعها، و قویتهم بالسّلاح و الرجال و الکراع، و أمرت بأن لا یدخل علیک إلاّ فلان و فلان، نفر سمیتهم، و لم تأمر بایصال المظلوم و الملهوف، و لا الجائع و الفقیر، و لا الضّعیف و العاری، و لا أحد ممن له فی هذا المال حقّ، فما زال هؤلاء النفر الّذین استخلصتهم لنفسک و آثرتهم علی رعیتک و أمرت أن لا یحجبوا عنک یحبون الأموال و یجمعونها و یحجبونها و قالوا: هذا رجل قد خان اللّه، فما لنا لا نخونه، و قد سخرنا فائتمروا علی أن لا یصل إلیک من أخبار النّاس شیء إلاّ ما أرادوا، و لا یخرج لک عامل فیخالف أمرهم إلاّ بغّضوه عندک و بغوه الغوائل، حتّی تسقط منزلته و یصغر قدره، فلمّا

انتشر ذلک عنک و عنهم أعظمهم النّاس و هابوهم و کان أوّل من صانعهم عمّا لک بالهدایا و الأموال لیقووا بها علی ظلم رعیتک، ثمّ فعل ذلک ذو و القدرة و الثروة من رعیتک لینالوا ظلم من دونهم، فامتلأت بلاد اللّه بالطمع بغیا و فسادا و صار هؤلاء القوم شرکاؤک فی سلطنتک و أنت غافل، فان جاء متظلّم حیل بینه و بین دخول دارک، و إن أراد رفع قصة إلیک عند ظهورک وجدک و قد نهیت عن ذلک، و وقفت للنّاس رجلا ینظر فی مظالمهم، فان جاءک المتظلم إلیه أرسلوا إلی صاحب المظالم أن لا یرفع إلیک قصّته، و لا یکشف لک حاله، فیجیبهم خوفا منک، فلا یزال المظلوم یختلف نحوه، و یلوذ به، و یستغیث إلیه و هو یدفعه، و یعتلّ علیه، و إذا اجهد و احرج و ظهرت أنت لبعض شأنک صرخ بین یدیک، فیضرب ضربا مبرحا لیکون نکالا لغیره و أنت تنظر و لا تنکر، فما بقاء الاسلام علی هذا.

فقد کنت أیام شبیبتی اسافر إلی الصّین، فقدمتها مرّة و قد اصیب ملکها بسمعه، فبکی بکاء شدیدا، فحداه جلساؤه علی الصبر، فقال: أما أنی لست أبکی علی البلیة النازلة، و لکن أبی للمظلوم بالباب یصرخ فلا أسمع صوته، ثمّ قال:

أما إذ ذهب سمعی فانّ بصری لم یذهب، نادوا فی النّاس أن لا یلبس ثوبا أحمر إلاّ مظلوم، ثمّ کان یرکب الفیل طرفی نهاره ینظر هل یری مظلوما.

فهذا مشرک باللّه غلبت رأفته بالمشرکین علی شحّ نفسه، و أنت مؤمن باللّه من أهل بیت نبیّه لا تغلبک رأفتک بالمسلمین علی شحّ نفسک، فان کنت إنما تجمع المال لولدک فقد أراک اللّه تعالی عبرا فی الطّفل یسقط من بطن امّه ما له علی الأرض مال، و ما من مال یومئذ إلاّ و دونه ید شحیحة تحویه، فلا یزال اللّه یلطف بذلک الطفل حتّی تعظم رغبة النّاس إلیه، لست بالّذی تعطی، و لکنّ اللّه یعطی من یشاء ما یشاء.

و اذ قلت: إنّما أجمع المال لتشیید السلطان، فقد أراک اللّه عبرا فی بنی امیّة ما أغنی عنهم ما جمعوا من الذّهب و الفضة و أعدّوا من الرّجال و السّلاح و الکراع حین أراد اللّه بهم ما أراد.

و إن قلت: أجمع المال لطلب غایة هی أجسم من الغایة الّتی أنا فیها، فو اللّه ما فوق ما أنت فیه إلاّ منزلة لا تدرک إلاّ بخلاف ما أنت علیه، انظر هل تعاقب من عصاک بأشدّ من القتل؟ قال: لا، قال: فانّ الملک الّذی خولک ما خولک لا یعاقب من عصاه بالقتل، بل بالخلود فی العذاب الألیم، و قد رأی ما قد عقدت علیه قلبک و عملته جوارحک، و نظر إلیه بصرک، و اجترحته یداک، و مشت إلیه رجلاک، و انظر هل یغنی عنک ما شححت علیه من أمر الدّنیا إذا انتزعه من یدک و دعاک إلی الحساب علی ما منحک.

فبکی المنصور، و قال: لیتنی لم اخلق، ویحک! فکیف احتال لنفسی؟ فقال:

إنّ للنّاس أعلاما یفزعون إلیهم فی دینهم، و یرضون بقولهم، فاجعلهم بطانتک یرشدونک، و شاورهم فی أمرک یسدّدوک قال: قد بعثت إلیهم فهربوا، قال: نعم خافوا أن تحملهم علی طریقک، و لکن افتح بابک، و سهل حجابک، و انظر المظلوم و اقمع الظالم، خذ الفیء و الصدقات ممّا حلّ و طاب، و اقسمه بالحقّ و العدل علی أهله، و أنا الضامن عنهم أن یأتوک و یسعدوک علی صلاح الامّة.

و جاء المؤذّنون فسلّموا علیه و نادوا بالصّلاة، فقام و صلّی و عاد إلی مجلسه فطلب الرّجل فلم یوجد.

الترجمة

سؤال شد علی علیه السّلام از ایمان، در پاسخ فرمود: ایمان بر چهار پایه استوار است: بر صبر، و یقین، و عدالت، و جهاد.

و از آن جمله صبر بر چهار شعبه است: بر اشتیاق، و بیم، و زهد، و مراقبت هر کس مشتاق بهشت است از همه شهوات بدور است، و هر کس از دوزخ بهراسد از همه محرّمات بر کنار است، و هر کسی در دنیا زهد ورزد از هیچ مصیبت نلرزد و هر کسی مراقب مرگ است بهر کار خیری بشتابد.

و از آن جمله یقین بر چهار شعبه است: بر بینائی هوش، و عاقبت‌سنجی درست و پندآموزی از عبرت، و توجّه بروش گذشتگان، هر که هوش بینا دارد عاقبت

سنجی او روشن است، و هر کس بدرستی عاقبت را سنجیده عبرت آموخته، و هر که عبرت آموخته گویا با گذشتگان بوده و تجربه اندوخته.

عدالت از آن جمله بر چهار شعبه است: فهم رسا، و دانش مو شکاف و عمیق و حکم شکوفان و درست، و حلم ثابت و پابرجا، هر که فهم دارد دانش مو شکاف بدست آرد، و هر که دانش مو شکاف بدست آرد از سرچشمۀ أحکام درست سرشار باشد و هر کس حلم ورزد در کار خود کوتاهی نکند، در میان مردم ستوده زندگی کند.

جهاد را چهار شعبه است: أمر بمعروف، نهی از منکر، صدق و وفا در میدانهای مبارزه و نبرد، و بد داشتن مردمان فاسق و فاسد، هر که أمر بمعروف کند پشت مؤمنان را نیرومند ساخته، و هر کس بنهی از منکر بپردازد بینی منافقان را بخاک مالیده، و هر کس در میدان مبارزه براه صدق و وفا رود هر چه بر عهدۀ او است انجام داده، و هر کس فاسقان را بد دارد و برای خدا خشم آرد خدا برای او خشم آرد و روز قیامت او را خوشنود سازد.

از علی شد سؤال از ایمان گفت بر چار پایه باشد آن

صبر باشد یقین و عدل و جهاد صبر را چار شعبه گشت عماد

شوق و اشفاق و زهد و خودپائی که بیارد بمرد بینائی

هر که شوق بهشتش اندر سر باید از شهوتش برید نظر

هر که از نار بیم جان دارد دست از هر حرام بردارد

هر که را زهد می‌شود پیشه از مصائب ندارد اندیشه

هر که در انتظار مرگ بود او شتابان بکار خیر رود

شد یقین را چهار شعبه ستون هوشمندی و حکمتی موزون

پند عبرت مدار رسم کهن که بیاموزدش هزاران فن

هر که باهوش و تیزبین گردد حکمت روشنش قرین گردد

هر که با عبرت گرفت و پند گزید وضع پیشینیان بخوبی دید

عدل بر چار شعبه شد ستوار فهم غواص و دانش غوار

گل احکام و حلم پابرجا که معطر شود از آن دلها

هر که فهمد بغور علم رسد و ز تک علم حکم شرع برد

شخص با حلم کی کند تقصیر بین مردم بزندگی است بصیر

چار شعبه جهاد را پایه است امر معروف و نهی ناشایست

مردی اندر برابر دشمن کینه‌جوئی ز فاسقان زمن

هر که را شیوه امر بمعروف پشت مؤمن قوی کند بوقوف

هر که را نهی منکر است شعار هر منافق از و بخاک دمار

هر که مردی کند بگاه نبرد هر چه بر عهده دارد ایفاء کرد

هر که با فاسقان بود دشمن خشم کرد است در ره ذو المنّ

خشم گیرد خدا بدشمن او در قیامت از او شود دلجو

ترجمة القصة

اشارة

ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبارش چنین آورده گوید:

منصور شبی در طواف خانه کعبه بود گوینده‌ئی را شنید که چنین می‌نالید:

بار خدایا بدرگاه تو شکایت آرم از ظهور ستم و تباهی و از طمعی که میان مردم و حق سایه افکنده، منصور از طوافگاه بدر آمد و در گوشه‌ای از مسجد بنشست و بدنبال آن مرد فرستاد و او را بار داد، آن مرد دوگانه بپرداخت و پس از استلام حجر نزد وی شتافت و سلام خلافت را تسلیم کرد.

منصور بدو گفت: این فریاد که از ظهور ستم و بیدادت از تو بگوشم رسید چه بود؟ و مقصودت از طمع کار حائل میان مردم و حق که بود؟ بخدا هر چه گوش دادم از درد و ألم بیاگندی، گفت: یا أمیر المؤمنین اگر بر جانم أمان بخشی از ریشه هر کارت آگاه سازم و گرنه از اظهار حقیقت دریغ نمایم و خود را نگهدارم که با خود کارها دارم، منصور گفت: جان تو در امانست هر چه داری بگو، در پاسخ گفت:

آنکه طمعش میان مردم و حق حائل است و از اصلاح ستم و تباهی مانع، خودت هستی، منصور گفت: وای بر تو چگونه طمع بمن در آید که همه سیم و زر جهان

در دست دارم، و هر ترش و شیرینم فراهم است؟ در پاسخ گفت: هیچ کس را چون تو طمع در نگرفته، خداوند عزّ و جلّ تو را سرپرست جان و مال مسلمانان ساخته، و تو از کارهای آنان بغفلت اندری، و بچپاول اموالشان چیره و خودسر، در این میان پرده‌ها از گچ و آجر بر آوردی، و درهای آهنین بر آنها نهادی، و دربانان مسلح بر گماشتی و خویش را در درون آن زندانی ساختی و کارمندانت را بگرد آوردن اموال و انباشتن آن گسیل نمودی، و با اسلحه و دژبانان وسائل نقلیه نیرومندشان ساختی، و دستور دادی جز فلان و فلان که نامبرده‌ای به حضورت نرسند و از پذیرش ستم دیده و درمانده و گرسنه و درویش و ضعیف و برهنه دریغ داری، و اینان که حق در بیت المال دارند دور نگه داشتی.

همیشه آن چند نفر مخصوصانت که از همه رعیت برگزیده داشتی و حجاب از پیش آنان برداشتی، أموال را بگیرند و گرد کنند و انباشته و پس‌انداز خویش سازند.

گویند: این مرد خود بخدا خائن است چرا ما بدو خیانت نکنیم با این که مسخر او شدیم، اینان میان خود سازش کردند نگزارند وضع مردم و أحوال آنان بتو گوش زد شود مگر آنچه را بخواهند و بسود خود دانند، و هر کارگزاری از درت برآید و با آنان مخالفت آغازد او را پیش تو مبغوض سازند و از در برانند و برای او پرونده بسازند تا از نظر بیفتد و خوار گردد، چون این وضع میان تو و آنان گوشزد همگان شده مردم آنان را بزرگ شمارند و از آنها بهراسند و نخستین دسته‌ای که که سازش با آنها بشتابند کارگزاران تو باشند که بدانها هدیه برند و رشوه دهند تا دست ستمشان بر سر رعایا باز باشد، و سپس مردم با نفوذ و ثروتمند از طبقه رعیت با آنها سازش کنند تا بر دیگران ستم نمایند و سراسر بلاد خدا پر از طمع و ستم و تباهی شود، این چند نفر با تو شریک سلطنت شده و تو در غفلت اندری اگر دادخواهی بدرگاه آید نگذارند بر تو در آید، اگر خواهد هنگام خروج از خانه‌ات بتو شکایت برد مانع گماشتی ببهانه‌ای که برای مردم بازرس مظالم مقرر داشتی، و چون متظلمی آید هم آنان ببازرسی مظالم فرستند که

بشکایت او گوش ندهد و عرض حالش را بتو نرساند و بازرس از بیم آنان و ترس تو بپذیرد و پیوسته مظلوم بیچاره نزد او رفت و آمد کند و بدو پناه برد و استغاثه نماید و او امروز و فردا کند و بهانه بتراشد و چون بجان آید و تو بیرون آئی برابرت فریاد کشد و ناله سر دهد دربانانت او را بسختی بزنند و برانند تا عبرت دیگران شود، و تو بچشم بنگری و مانع نشوی با این وضع چگونه مسلمانی بیاید.

داستانی در داستانی

من در روزگار جوانی بچین مسافرت می‌کردم، در یک سفری پادشاهشان بکری دچار شده بود و سخت می‌گریست، ندیمانش او را دلداری می‌دادند و بشکیبائی می‌کشانیدند گفت: من از درد خود گریه ندارم ولی بر مظلومان دربارم گریه میکنم که می‌نالند و آواز ناله‌شان را نمی‌شنوم، سپس گفت: اگر گوشم رفته چشمم بر جا است میان مردم جار بزنید که جز مظلوم جامه سرخ نپوشد، و هماره بامداد و پسین بر فیل سوار می‌شد و گردش میکرد تا مظلومی را بچشم خود بیند و دادخواهی کند.

این مردیست مشکر بخدا که با مشرکان چنین مهربانست و از خود دریغمند و نگران، تو مردی هستی خداپرست و از خاندان نبوت، مهر تو بر مسلمانان جلو خودخواهیت را نباید بگیرد؟ اگر برای فرزندانت مال جمع می‌کنی خدا بتو نموده است که کودکی از شکم مادر در افتد در روی زمین پشیزی ندارد و بر هر مالی دست بخیلی گذاشته است که نگهش دارد، ولی خدا پیوسته لطف خود را شامل حال کودک سازد تا مردم را بدو راغب کند، تو نیستی که عطا میکنی ولی خدا است که هر چه بهر که خواهد عطا میکند، و اگر بگوئی جمع مال برای تقویت سلطنت تواست خدا برای تو وسیله عبرت از بنی امیّه فراهم کرده که جمع زر و سیم و آماده کردن ساز و برگ و لشکر و اسب و استر و شتر در برابر إراده إلهی بزوال ملکشان فائده نداشت، و اگر بگوئی جمع مال برای یک هدف عالی‌تر از مقامی است که داری بخدا بالاتر از مقام تو مقامی هست ولی ادراک آن میسر نیست مگر از راهی که مخالف راه تو است (یعنی زهد و قطع طمع از دنیا).

تو نگاه کن آیا مخالف خود را ببدتر از کشتن مجازات توانی کرد؟ گفت نه، در پاسخ گفت: آن پادشاهی که بتو عطا کرده است آنچه عطا کرده، گنه‌کار را بکشتن شکنجه ندهد، بلکه با عذابی دردناک و مخلد، او بخوبی میداند چه در دل داری و در چه کاری چشمت بکجا است و دستت چه کار میکند و پایت بچه سوی می‌رود بنگر که هر آنچه از دنیا را خاص خود کردی چون از دستت گرفت چه فائده‌ای برایت دارد در موقعی که تو را پای حساب کشید.

منصور گریست و گفت: کاش آفریده نبودم، وای بر تو، چگونه چارۀ کار خود کنم؟ گفت: همه مردم را رهبرانیست که در دیانت خود بدانها پناهند و بگفتارشان رضا دهند، تو آنانرا محرمان خود ساز تا راه بتو بنمایند و در کارهایت با آنها مشورت کن، منصور گفت: من بدنبال آنان فرستادم از من گریختند، گفت:

آری، ترسیدند آنها را براه خودت ببری، ولی در خانه‌ات را باز گزار و حجاب را بردار و هموار ساز مظلوم را باش و ظالم را از بن برانداز و فیء و صدقات از راه حلال و پاک بگیر و بحق و عدالت بر مستحقانش پخش کن، در این صورت من ضامنم که رهبران حق و مخلص نزد تو آیند و در اصلاح کار امّت بر معاونت دهند.

مؤذّنان سر رسیدند و سلامش دادند و اعلام بنماز کردند، برخواست نماز گزارد و بجای خود برگشت و هر چه آن مرد را جستند نیافتند - پایان ترجمۀ قصّه -.

از تأمل در این داستان مطالبی درک می‌شود که برای این زمان هم بی‌نتیجه نیست.

بقیة الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

و الکفر علی أربع دعائم: علی التّعمّق، و التنازع، و الزّیغ و الشّقاق: فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ، و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه

عن الحقّ، و من زاغ ساءت عنده الحسنة، و حسنت عنده السّیّئة و سکر سکر الضّلالة، و من شاقّ وعرت علیه طرقه، و أعضل علیه أمره، و ضاق علیه مخرجه. و الشّکّ علی أربع شعب: علی التّماری، و الهول، و التّردّد و الاستسلام: فمن جعل المراء دیدنا لم یصبح لیله، و من هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه، و من تردّد فی الرّیب وطئته سنابک الشیاطین و من استسلم لهلکة الدّنیا و الاخرة هلک فیهما. قال الرّضیّ: و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الاطالة و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب.

اللغة

(التعمّق) تعمّق فی الأمر: بالغ فیه و تشدّد طالبا أقصی غایاته و فی کلامه تنطّع - ای تفصح فیه - (التنازع) تنازع القوم: اختلفوا (الزیغ) المیل عن الحق الشکّ (الشقاق) شاق شقاقا و مشاقة: خالفه و عاداه (الوعر) المکان المخیف الوحش (أعضل الأمر) اشتدّ و استغلق (التماری) ماری مراء و مماراة: جادل و نازع و لاجّ - المنجد -. (الدیدن) الدأب و العادة (النکوص) الاحجام عن الشیء یقال: نکص علی عقبیه أی رجع - صحاح - (السنبک) جمع: سنابک طرف الحافر - المنجد.

الاعراب

سکر سکر الضلالة مصدر نوعیّ منصوب علی أنه مفعول مطلق، طرقه فاعل و عرت و هو فعل لازم، دیدنا مفعول ثان لقوله جعل، عقبیه تثنیة عقب مجرور بحذف النون.

المعنی

الایمان نور یتشعشع فی قلب الإنسان و یضیء علی جمیع حواسّه و أعضائه فیلمع من کلّ منها ما یقتضیه، فالعقل یتنوّر به و یفهم الحقائق الالهیة و المسائل الکونیة، و الوهم و الخیال ینکمشان من الصور الزائغة و الأباطیل، و أعضاء البدن تشتغل بالأعمال الخیریة الّتی تشع علی الجامعة الانسانیة بالفوائد و السرور و الراحة و الازدهار و یتجلّی الانسان فی ضوئه ملکا روحانیّا سماویّا و إن کان جثمانا أرضیّا مادّیا و بیّن علیه السّلام سعة افقه و مدّ أضوائه إلی ما وراء الحسّ و المادّة و ما وراء أشعّة فوق بنفش.

فالکفر یقابله من جمیع نواحیه لأنّ الکفر فی الحقیقة فقدان هذا النّور الساطع و ظلمات بعضها فوق بعض و لا امتیاز فی الظلمة و العدم إلاّ باعتبار درک ما یقابله من النّور، فالکفر بجمیع دعائمه و شعبه اعدام ملکات یدرک من ناحیة عدم النّور اللائق فی محلّه کما یعین علی فهم النّور الّذی یقابله، فلو لم یکن فی العالم ظلمة أصلا کان فهم الضوء و النور صعبا جدّا لو لم یکن متعذّرا رأسا.

فتدعیم الکفر علی هذه الدعائم و تشعبه بهذه الشعب عرضی باعتبار الملکات النوریة الایمانیة، فالتعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق، تقابل الصبر و الیقین و العدل و الجهاد الّتی هی دعائم الإیمان بوجه ما، فیقال:

المراد من التعمّق هنا عدم الثبات و الاستقامة علی ما هو مقتضی الفطرة من الاعتقاد بالصانع و الانقیاد له بالعبودیة و الطاعة الّذی علیه مدار دعوه الرّسل فالمتعمّقون هم المعاندون لدعوة الرّسل و المقترحون علیهم ما لا ینبغی، کما أنّ المشرکون یواجهون النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بقولهم «لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَةُ أَوْ نَری رَبَّنا » 21 - الفرقان» أو بقولهم: «لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ »... - «أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ بِاللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبِیلاً » و کما أنّ عامة المنکرین للمعاد و ما یعرض للعباد بعد الموت یقولون: لم نر میّتا قام من مرقده معذّبا، و حکی عن نجز احد کبار الالمان المنکر للمبدأ بأنه لو کان وجود لإله حیّ قادر کما اعتقده الإلهیّون أعلن نفسه

بتعلیق لوح مکتوب معلّق بین السّماء و الأرض.

کما أنّ التنازع ناش عن فقدان الیقین الموجب للاطمینان و الاعتماد علی الحقیقه، فمن یؤمن باللّه یهدأ قلبه و لکن لفاقد للإیمان قلب مظلم متزلزل دائما بین صدره و حنجرته کما فی الحدیث، فیفور و یثور و ینفث بالتّنازع فی الحقّ مع أهله.

و الزیغ یقابل العدل کملا، لأنّ العدل استقامة فی الفکر و التعقل و العمل لا میل فیه و لا انحراف، و لکن الفاقد للعدل فی تعقّله و تفکیره یمیل قلبه المتزلزل إلی الباطل، و ینحرف إلی الأباطیل.

و الشقاق فتّ عضد الاجتماع بالضوضاء و الجدل لأغراض شخصیة أو قبلیة باطلة، فیقابل الجهاد الّذی هو الاستقامة و النضال لأجل الحق و صیانة الملة و الأمّة.

فالمتعمّق المعاند لا ینیب إلی الحق و لا یهتدی إلی سبیل الرّشد کرجال القریش المعاندین للنبیّ صلّی اللّه علیه و آله و القرآن.

و الجاهل المتنازع یتخبّط فی عماه حتّی یدرک منیته قبل درک مناه.

و القلب الزائغ عن الحق متعاکس و منکوس یدرک الحسنة سیئة فیجتنب منها و السیّئة حسنة فیرغب إلیها، و لا یلمس الحقیقة کالسکران.

و من شاقّ اللّه فقد فارق جماع الشعب و الأمّة، فهو کالتائه فی طریق و عر أینما یتوجّه یقابله عقبة صعبة کأداء و عقدة معقدة لا یهتدی لحلّها فضاق علیه المخرج و یقع دائما فی حرج.

و الشاکّ یماری الحق و یحس بهول و مخافة و یتردّد فی طیّ طریق السعادة فیرجع قهقری إلی أسفل درکات الطبیعة، و یفقد شخصیة و یستسلم لجیوش الباطل فیقع تحت أقدام الشیاطین، و یصیر من الخاسرین الهالکین.

قوله:(و بعد هذا کلام ترکناه) ورد فی الکافی فی باب دعائم الکفر و شعبه حدیثا طویلا یظهر أنه تتمة الحدیث الّذی أرسله المصنف رحمه اللّه و أشار إلی بقیته، و قطعه صاحب الکافی و قسّمه علی باب صفة الإیمان و باب دعائم الکفر و باب صفة النّفاق و المنافق، و لکن المرویّ فی باب دعائم الکفر یخالف مع ما

روی فی باب صفة الایمان سندا و مع ذکره الرّضی رحمه اللّه متنا، فقد رواه هنا عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن عمر بن اذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیمان بن قیس الهلالی، عن أمیر المؤمنین علیه السّلام و عدّ المجلسیّ فی شرحه السّند مختلفا فیه من حیث الصّحة و الضّعف.

قال علیه السّلام: بنی الکفر علی أربع دعائم: الفسق، و الغلوّ، و الشکّ، و الشّبهة.

و الفسق علی أربع شعب: علی الجفاء، و العماء، و الغفلة، و العتوّ، فمن جفا احتقر الخلق و مقت الفقهاء و أصرّ علی الحنث العظیم، و من عمی عن الحق نسی الذّکر و اتّبع الظنّ و بارز خالقه و ألحّ علیه الشیطان و طلب المغفرة بلا توبة و لا استکانة و لا غفلة، و من غفل جنی علی نفسه و انقلب علی ظهره و حسب غیّه رشدا و غرّته الأمانیّ و أخذته الحسرة و الندامة إذا قضی الأمر و انکشف عنه الغطاء و بدا له ما لم یکن یحتسب، و من عتا عن أمر اللّه شکّ و من شکّ تعالی اللّه علیه فأذلّه بسلطان و صغّره بجلاله کما اغترّ بربه الکریم و فرط فی أمره.

و الغلوّ علی أربع شعب: علی التّعمق بالرّأی، و التنازع فیه، و الزّیغ و الشقاق، فمن تعمّق لم ینب إلی الحقّ و لم یزدد إلاّ غرقا فی الغمرات و لم تنحسر عنه فتنة إلاّ غشیته اخری و انخرق دینه فهو فی أمر مریج، و من نازع فی الرّأی و خاصم شهر بالعثل من طول اللّجاج، و من زاغ قبحت عنده الحسنة و حسنت عنده السیئة، و من شاقّ اعورت علیه طرقه و اعترض علیه أمره فضاق مخرجه إذا لم یتبع سبیل المؤمنین.

و الشکّ علی أربع شعب: علی المریة، و الهوی، و التردّد، و الاستسلام و هو قول اللّه «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری » و فی روایة اخری: علی المریة، و الهول من الحقّ، و التردّد، و الاستسلام للجهل و أهله، فمن هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه و من امتری فی الدّین تردّد فی الرّیب و سبقه الأوّلون من المؤمنین و أدرکه الاخرون و وطئته سنابک الشیطان، و من استسلم لهلکة الدّنیا و الاخرة هلک فیما بینهما، و من نجا من ذلک فمن فضل الیقین و لم یخلق اللّه خلقا أقلّ من الیقین.

و الشبهة علی أربع شعب: إعجاب بالزینة، و تسویل النّفس، و تأوّل العوج و لبس الحق بالباطل، و ذلک بأنّ الزینة تصدف عن البینة، و إنّ تسویل النفس یقحم علی الشهوة، و إنّ العوج یمیل بصاحبه میلا عظیما، و إنّ اللبس ظلمات بعضها فوق بعض، فذلک الکفر و دعائمه و شعبه.

أقول: قد شرحنا و ترجمنا هذا الحدیث فی شرح اصول الکافی و ترجمته «ج 3» فمن أراد مزید الاطلاع فلیرجع هنالک.

الترجمة

در دنباله توصیف دعائم ایمان فرمود علیه السّلام:

کفر بر چهار ستون استوار است: بر تعمق و تنازع و کج دلی و تفرقه اندازی هر که راه تعمق پیش گیرد بسوی حق باز نگردد، و هر که از روی نادانی ستیزه جوئی را پیشه کند چشم دلش همیشه از دیدار حق نابینا بماند، و هر کس دلی کج دارد نیکی را بد شمارد و بد کرداری را نیک پندارد و در مستی گمراهی بسر برد، و هر کس تفرقه اندازد و تک‌روی پیشه سازد براههای سخت و ناشناخته و هراسناک افتد و کارها بر او پیچیده و غیر قابل حلّ گردد، و در تنگنائی افتد که نتواند از آن بیرون آید.

شک بر چهار شعبه تقسیم شود: بر خودنمائی در بحث و بر هراس و دودلی و خودباختگی، هر کس مراء را شیوه خود ساخت شب تارش بروز روشن مبدّل نشود، و هر کس از آنچه در پیش دارد بهراس باشد بعقب برگردد و از پیشروی باز ماند، و هر کس در باره حقیقت دودلی دارد و حس تشخیص ندارد زیر سم شیاطین پایمال شود.

کفر بر چار پایه شد ستوار بر تعمق، تنازع دشوار

کج دلی و شقاق در دنبال بهر کفرند پایه در هر حال

هر که دارد تعمق اندر حق نگراید بسوی حق مطلق

هر که از جهل پر نزاع بود دائما کور دل بسر ببرد

دل کج نیک را بدی بیند ور بدی بهر نیک می‌چیند

مست گمراهی است و لا یعقل نیست او را شعوری اندر دل

هر که تک‌رو شود جدا ز خدا راه سختی به پیش دارد، ها

کار او مشکل است و پیچیده و اندرین تنگنا است رنجیده

شک، بر چار شعبه قائم شد بر مراء و هراس و شد و نشد

چارمش را شمار استسلام که نه امید ماند و نه مرام

هر که را شیوه شد مراء و جدال شب او را نه پی نه صبح زوال

بهراسد از آنچه در پیش است در عقب گرد پر ز تشویش است

ور بتردید و ریب تمکین است پایمال سم شیاطین است

الحادیة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(31) و قال علیه السّلام: فاعل الخیر خیر منه، و فاعل الشّرّ شرّ منه.

اللغة

(فاعل) اسم فاعل مضاف إلی مفعوله و ذی الاضافة اسمها لفظیة فلا یفید التعریف فان اعتبر مبتدأ کان من باب الابتداء بالنکرة و لا یجوز الابتداء بالنّکرة إلاّ لفائدة، فتأمل.

المعنی

الفعل من الفاعل کالثمرة من الشجرة و التمرة من النخلة و الضوء من القمر فهو فرع علی أصله و کونه أفضل، أوضح من أن یذکر و یفصّل، و الظاهر أنّ غرضه علیه السلام التنبیه علی تقدیر عمّال الخیر بذاتهم و تشویقهم لیکثروا، و المبارزة مع عمّال الشرّ و محوهم لیبادوا، أو تنبیه علی نحو من الأصول العلمیة و الوصول من المعلول إلی العلّة.

الترجمة

فاعل خیر بهتر از خیر است، فاعل شر ز شر بود بدتر

هر که نیکی کند به از نیک استو آن که بد کرد بدتر است از بد

الثانیة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(32) و قال علیه السّلام: کن سمحا و لا تکن مبذّرا، و کن مقدّرا و لا تکن مقتّرا.

اللغة

(سمح) صار من أهل الجود فهو سمح، (بذّر) المال فرّقه إسرافا و بدّده (قتر) علی عیاله: ضیّق علیهم فی النّفقة - المنجد.

المعنی

قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمة إلی أهمّ مسائل تدبیر المنزل و تنظیم المعاش، و وصّی بالسماحة و الجود، بما یسعه المال الموجود، و لکن منع التبذیر و لو فی العطاء و الإنفاق علی ذوی الحاجة، فلو احتاج بنفسه أو بعیاله إلی ما فی یده فأعطاه لغیره فهو نوع من التبذیر کما أنّه لو صرف ماله فی ضیافة فکاهیّة کان من التبذیر، و التقتیر أن یضیّق علی نفسه أو أهله فی المعیشة بما یضرّ حالهم أو یخالف شأنهم مع سعته و یسره، کما هو عادة بعض الأثریاء حبّا لجمع المال و الادّخار.

الترجمة

بخشنده باش و ولخرج مباش، اندازه گیر باش ولی سخت‌گیر و تنگ نظر مباش.

بخشنده باش لیک ز تبذیر دور باش اندازه گیر خرج، ولی کم بده مباش

الثالثة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(33) و قال علیه السّلام: أشرف الغنی، ترک المنی.

المعنی

(المنی) جمع منیة و هی توقّع ما لا یمکن وجوده أو یتعذّر تحصیله، و هی بنفسها حاجة شدیدة و فقر مولم یتولّد منها حاجات کثیرة و شدائد مولمة غیر یسیرة تمسّ بکرامة الإنسان و شرفه، فالمنی الشهوانیة تجرّ الإنسان إلی الخضوع لربّات الجمال و تحمّل ما یکلّفنه بالغنج و الدلال، و المنی فی الجاه و تحصیل الرتب العالیة تخضع الإنسان تجاه الرّجال الأنذال، و منیة جمع المال و الادّخار تکلّف الإنسان بتحمل مشاق صعبة ماسّة بالشرف، فأشرف الغنی ترک الامنیّات و ملازمة القناعة و الثبات.

الترجمة

باشرفترین بی‌نیازی، ترک آرزو و آزمندی است.

بهترین بی‌نیازی هر کس آنکه گوید بارزو: کن بس

الرابعة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(34) و قال علیه السّلام: من أسرع إلی النّاس بما یکرهون، قالوا فیه بما لا یعلمون.

اللغة

(أسرع) إلی الأمر: بادر و عجّل، و بالأمر: بادر به - المنجد.

الاعراب

إلی، فی إلی الناس رابطة بین المعمول و الفعل، و الباء فی بما یکرهون، للالصاق.

المعنی

من أهمّ الامور ملاحظة حال السامع و المأمور و المتّعظ فی استعداده للتبلیغ و تحمّل القوانین، و الأخبار الملقاة إلیه و خصوصا إذا کان طرف الخطاب و الأمر عامة الناس، فانه لا بدّ لنفوذ الکلام فیهم و إجراء الأوامر بینهم، و ینبغی أن یکون ذلک الکلام أو الدستور ملائما لطبعهم و موافقا لأمیالهم بوجه ما، فلو کان مؤلما لهم مکروها فی نظرهم یوجّهون سهام البهتان إلی القائل و الامر و إن کان حقا کما هو المعروف من حال النّاس تجاه الأنبیاء و الهداة و الحکماء و الدعاة و کأنه أشار إلی ما لقیه من النّاس تجاه أوامره و بیانه للحقائق و القوانین الالهیّة.

الترجمة

هر که عجولانه چیزی را بمردم اظهار کند که ناخواه آنها است، ندانسته هر سخنی در بارۀ او بگویند.

هر که آرد بهر مردم چیز ناخواهی شتابان در پیش گویند نادانسته هر حرفی فراوان

الخامسة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(35) و قال علیه السّلام: من أطال الأمل، أساء العمل.

المعنی

إنّ أخوف ما أخاف علیکم اثنان: اتّباع الهوی و طول الأمل، أمّا اتّباع الهوی فیصدّ عن الحق، و أمّا طول الأمل فینسی الاخرة.

الترجمة

هر که رشتۀ آرزو را دراز کند، بکار بد آغاز کند.

هر کسی آرزو دراز کند شیوۀ کار زشت، ساز کند

السادسة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(36) و قال علیه السّلام، و قد لقیه عند مسیره إلی الشّام دهاقین الأنبار فترجّلوا له و أشتدّا بین یدیه فقال علیه السّلام: ما هذا الّذی صنعتموه؟ فقالوا: خلق منّا نعظّم به أمراءنا، فقال: و اللّه ما ینتفع بهذا أمراؤکم، و إنّکم لتشقّون علی أنفسکم فی دنیاکم، و تشقون به فی آخرتکم، و ما أخسر المشقّة وراءها العقاب، و أربح الدّعة معها الأمان من النّار.

اللغة

(الدّهقان) معرّب إن جعلت النون أصلیة من قولهم تدهقن الرّجل و له دهقنة موضع کذا صرفته لأنه فعلان، و إن جعلته من الدّهق لم تصرفه لأنّه فعلان و (انبار) اسم بلد - صحاح. (اشتدّوا) عدوا بین یدیه، و (شقّ) علی الشیء شقا و مشقّة - صحاح. (الدّعة) السکینة، الرّاحة و خفض العیش - المنجد.

الاعراب

و قد لقیه عند مسیره، جملة حالیة برابطة قد و الواو، ما هذا الّذی - إلخ - لفظة ما، اسمیة استفهامیّة خبر مقدّم لهذا الّذی، ما أخسر المشقّة، بصیغة التعجّب، یفید الاستغطام و التحسّر، و مثلها أربح الدّعة المعطوفة علی أخسر.

المعنی

نهض الإسلام و القرآن بالبشر نهضة دیموقراطیة عمیقة مقرونة بالعلم و المعرفة، فرفع العرب من حضیض الجهالة فصاروا أمّة عالمة دیموقراطا بطبعهم المنزّه عن تشریفات ملوکیة مصنوعة فی الفارس و الرّوم، و هذا هو سرّ تقدّم المسلمین الجدد فی القرون الاولی الهجریة و نشر الاسلام فی بلاد کفارس و الرّوم

المکبّلة بقیود التشریفات منذ قرون، فکان من شأن الإسلام تحریر النّاس عن هذه القیود الثّقیلة، و کان الإمام علیه السّلام فی هذا المضیق من الفرصة و علی اهبة سفر مهیب شاغل إلی مقصد هائل و هو معرکة صفّین الدامیة الهدّامة، یفتح مدرسة جدیدة فی محیط الإسلام و یبدأ تعلیمات عالیة انسانیّة فی هذه الجمل القصار الوجیزة نلخّصها فی الأعداد التالیة:

1 - التشریفات البلاطیة بهذه الصّور ممّا لا ینتفع به الامراء نفعا عقلانیا للدّنیا أو الاخرة، فهی من اللهو الباطل الممقوت.

2 - تحمّل هذه المشقّات مبغوض عند الإسلام و موجب لعذاب الاخرة.

3 - أخسر المشقّات ما یتبعها العقاب، و أربح الاستراحة الاشتغال بما فیه أمان من النّار.

الترجمة

علی علیه السّلام بسوی شام سفر کرد و چون بشهر أنبار رسید - در کنارۀ فرات - دهقانان أنبار در برابر آن حضرت از مرکب‌های خود پیاده شدند و در جلو او دویدند - و باصطلاح پاکوبی کردند - علی علیه السّلام به آنها فرمود: این کار شما چه معنی دارد؟ در پاسخ گفتند: این رسمی است که ما بوسیلۀ آن امراء خود را تعظیم می‌کنیم - إظهار احساسات - آن حضرت فرمود: بخدا این کار برای امراء شما سودی ندارد و براستی که شما خود را بدین کار در دنیا رنج می‌دهید و در دیگر سرای بدان بدبخت می‌شوید، وه چه بسا زیانبار است رنجی که عذابش در دنبال، و چه بسیار سودمند است استراحتی که قرین أمان از دوزخ و وبال است.

کار مولا چه به پیکار کشید در ره شام بأنبار رسید

بر علی چشم دهاقین افتاد همه از شوق شعف در فریاد

می‌دویدند به پیشش چالاک پای کوبان همه اندر سر خاک

گفت مولا بدهاقین کاین چیست؟ همه گفتند که یک رسم شهی است

ما به پیش امرا می‌تازیم نرد تعظیم چنین می‌بازیم

گفت: این کار ندارد سودی که تن خویش از آن فرسودی

خویش را رنجه بدنیا سازید با شقاوت سوی عقبا تازید

چه زیانبار بود آن سختی که بدنبال کشد بدبختی

چه خوش آن راحت بی‌درد و وبال که أمان آورد از وزر و وبال

السابعة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(37) و قال علیه السّلام لابنه الحسن علیه السّلام: یا بنیّ احفظ عنّی أربعا و أربعا لا یضرّک ما عملت معهنّ: إنّ أغنی الغنی العقل، و أکبر الفقر الحمق، و أوحش الوحشة العجب، و أکرم الحسب حسن الخلق. یا بنیّ إیّاک و مصادقة الأحمق فإنّه یرید أن ینفعک فیضرّک و إیّاک و مصادقة البخیل فإنّه یبعد [یقعد] عنک أحوج ما تکون إلیه و إیّاک و مصادقة الفاجر فإنّه یبیعک بالتّافه، و إیّاک و مصادقة الکذّاب فإنّه کالسّراب یقرّب علیک البعید و یبعّد علیک القریب.

اللغة

(الحمق) و الحمق: قلّة العقل.

الاعراب

بنیّ، منادی ابن مصغرا و مضافا إلی ضمیر المتکلّم، و فتحه لرفع التقاء الساکنین، ما تکون إلیه عنک أحوج، عنک جار و مجرور متعلّق بیبعد فصل بینهما ما تکون إلیه، و ما مصدریّة زمانیة، و أحوج خبر تکون، و العجب من ابن میثم الشارح حیث جعل أحوج حالا من ضمیر عنک، فتدبّر.

المعنی

ذکر علیه السّلام فی هذه الجمل من الکلام فصلان: أحدهما فی تدبیر النّفس و من أهمّ مسائل الحکمة العملیة، و الثانی فی آداب المعاشرة و تدبیر الاجتماع و لهذا فصّل أحدهما عن الاخر و قال: أربعا و أربعا.

عرّف وفور العقل بأنه أغنی العقل، و المقصود من غنی العقل أن یکون تعقل الانسان مضیئا یوضح له کافّة جوانب حیاته و جمیع نواحی حوائجه، فیهدیه فی کلّ شأن من الشئون إلی ما هو صلاحه، و یحفظه عن ارتکاب ما یضرّه و لا یحتاج إلی من یکفّله و یحافظه کالقیّم علیه، و من نواحی الحیاة درک لزوم التعلّم عند العالم فیما کان جاهلا، و الرّجوع إلی المشیر إذا کان الأمر علیه مبهما، فلا یکون المراد من غنی العقل التفرّد بکلّ شیء و الاستغناء عن التعلیم و الاستشارة، کیف؟ و النّبی صلّی اللّه علیه و آله مع کونه کلّ العقل و غیر محتاج إلی المعلّم مأمور بالاستشارة مع امّته فی الامور فقال تعالی: «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ » - 159 آل عمران».

و تبیّن من ذلک أنّ أکبر الفقر الحمق لأنّ الأحمق لا یهتدی إلی أن یرجع إلی العالم فیما یجهل، و لا إلی المشاور فیما لا یفهم و لا یعقل.

و العجب یوجب الترفع و توقع الاحترام من الأنام، فالمعجب یری نفسه فی مقام لا یری معه غیره فیبتلی بالوحشة و یمنع ترفعه من الانس و الخلطة مع أبناء جنسه، فیزید بذلک وحشته، فالعجب أوحش الوحشة.

و الحسب هو الانتماء إلی بیت رفیع یختلف إلیه النّاس و یحبّون ذویه فاذا کان الانسان صاحب خلق حسن مع أبناء جنسه و بنی نوعه یجتمعون إلیه و یحبّونه.

و المصادقة رابطة ودیّة بین الصدیقین تقتضی المعاونة فی الامور و المشارکة فی دفع المحذور، فاذا کان الصّدیق أحمقا لا یمیز النفع من الضرّ، و لا الخیر من الشرّ و یجلبه رابطة الصّداقة إلی إیصال النفع إلی صدیقه و لکن غباوته و حمقه یجرّه.

إلی ایصال الضّرر إلیه کما حکی فی اسطورة: رجل یصادق دبّا فنام و اجتمع علی وجهه الذّبان فأراد الدبّ دفعها فألقی علی وجهه حجرا قتله به.

من أثر الصداقة الاعتماد علی الصدیق عند حدوث حاجة ماسّة تقتضی الاستعانة المالیّة أو العملیّة، و لکن إذا کان الصدیق بخیلا فربما یمنع اعانته أحوج ما یکون الصّدیق، و لو لم یعتمد علیه فربما لجأ بقضاء حاجته إلی غیره ممّن کان یقضیها.

و الفاجر المنهمک فی الشهوة قد خرق ستر الحیاء و خلع العفّة فلا یبالی بما یصدر منه و لو کان بیع صدیقه بأبخس ثمن، فلا یصلح للصّداقة و یجب الحذر عنه و سلب الاعتماد علیه.

و أمّا الکذّاب فهو الّذی صار الکذب عادة له و یحکی عمّا لا واقع له فشبّهه علیه السّلام بالسّراب یتلألأ فی البریّة کأنه ماء قریب المکان و کلّما أسرع نحوه العطشان یبعد عنه فلا یصل إلیه أبدا، و الکذّاب یعد الانسان فیخلفه و یقرب إلیه المقاصد و یجلب الإنسان نحوها، و لکن لا یصل الإنسان إلی تلک المقاصد.

الترجمة

بفرزندش حسن علیه السّلام فرمود:

پسر جانم چهار سفارش را از من نگه دار و چهار سفارش دیگر که تا آنها را بکار بندی زیان نبری: راستی که بالاتر از هر بی‌نیازی بی‌نیازی در خردمندی است، و بزرگترتین فقر و بی‌نوائی حماقت است، وحشتناکترین همه وحشتها خود پسندیست، و ارجمندترین حسب خوش‌خوئی.

پسر جانم مبادا با أحمق دوستی کنی که می‌خواهد بتو سود رساند در عوض زیانت می‌رساند، و مبادا با بخیل دوستی کنی که هنگام نیازمندی بوی از تو رو گردان می‌شود، و مبادا با هرزه دوستی کنی که تو را به پشیزی می‌فروشد، و مبادا با دروغزن یار گردی که چون سراب است دور را بتو نزدیک نشان می‌دهد و نزدیک را دور.

گفت علی با حسنش کای پسر چار سخن دار ز من در نظر

چار دیگر نیز فزایم تو را تا که نیفتی تو بهر ماجرا

به ز خرد بهر تو سرمایه نیست حمق سر حاجت و بی‌مایه‌گی است

عجب ز هر وحشتی افزونتر است خوش‌خوئی از هر حسبی بهتر است

دست کش از دوستی أحمقان چون عوض نفع، دهندت زیان

دوست مگیری ز بخیلان که چون بیندت اندر، بزیانی فزون

از بر تو دور شود همچو باد دوستیت هیچ نیارد بیاد

دوستی هرزه مبادت نصیب چون که فروشد به پشیزت، حبیب

هیچ بکذّاب مکن دوستی همچو سراب است و تهی پوستی

دور نماید که بنزدیک تو است و آنچه بر تو است کند دور چست

الثامنة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(38) و قال علیه السّلام: لا قربة بالنّوافل إذا أضرّت بالفرائض.

اللغة

(النافلة) ج: النوافل ما تفعله ممّا لم یفرض و لم یجب علیک - المنجد.

الاعراب

لا، لنفی الجنس، و قربة، اسمه مبنیّة علی الفتح لتضمن معنی من الجنسیّة و الخبر محذوف و هو حاصل، بالنّوافل جار و مجرور متعلق بقربة، إذا ظرف زمان مضاف إلی جملة أضرّت بالفرائض.

المعنی

قال الشارح المعتزلی: فان حمل علی حقیقته فقد ذهب إلی هذا المذهب کثیر من الفقهاء و هو مذهب الامامیّة و هو أنه لا یصحّ التنفّل ممّن علیه قضاء فریضة فاتته لا فی الصّلاة و لا فی غیرها، فأمّا الحجّ فمتّفق علیه بین المسلمین - إلخ.

أقول: نسبة عدم جواز التنفّل لمن علیه فائتة إلی مذهب الامامیة محلّ اشکال، قال العلامة المجلسی رحمه اللّه فی شرحه علی فروع الکافی فی باب التطوع فی وقت الفریضة فی شرح الحدیث الأوّل من هذا الباب: و اختلف الأصحاب فی جواز التنفّل لمن علیه فریضة فقیل: بالمنع، و ذهب ابن بابویه و ابن الجنید إلی الجواز انتهی.

و الأقرب أن یقال: إنّ کلامه علیه السّلام یدلّ علی نفی التقرّب و الثواب فی النوافل إذا أضرّت بالفرائض، لا علی البطلان و عدم الصحّة، و بینهما فرق ظاهر و لیس المقصود أنّ إتیان النافلة صار سببا تامّا لترک الفریضة أو النقص فیها، بل المراد أنّ التهیّأ للفریضة أهمّ، و حفظ کمالها ألزم، فمن اشتغل اللّیل بتلاوة القرآن أو النوافل و أتعب نفسه حتّی غلب علیه النّوم وفات عنه فریضة الصّبح، فلا ثواب له و لا قربة فی نوافله.

الترجمة

نوافل موجب قربت نشوند در صورتی که مایۀ نقصان در فرائض باشند.

در نوافل قربت حق را مجو گر فرائض در ضرر افتند زو

التاسعة و الثلاثون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(39) و قال علیه السّلام: لسان العاقل وراء قلبه، و قلب الأحمق وراء لسانه.

الاعراب

وراء، منصوب علی الظرفیة مضاف إلی قلبه و متعلّق بفعل مقدّر، و الجملة خبر قوله: لسان العاقل.

المعنی

قال الرّضیّ رحمه اللّه: و هذا من المعانی العجیبة الشریفة، و المراد به أنّ

العاقل لا یطلق لسانه إلاّ بعد مشاورة الرّویّة و مؤامرة الفکر، و الأحمق تسبق حذفات لسانه و فلتات کلامه علی مراجعة فکره و مماخضة رأیه، فکانّ لسان العاقل تابع لقلبه، و کانّ قلب الأحمق تابع للسانه، و روی عنه علیه السّلام هذا الکلام بلفظ آخر و هو: قلب الأحمق فی فیه، و لسان العاقل فی قلبه.

الترجمة

زبان خردمند دنبال دل اوست، و دل نابخرد دنبال زبان اوست.

سید رضی رحمه اللّه در شرح این جمله فرموده:

این بیان علی علیه السّلام از معانی مبتکر و شگفت‌آور و ارجمند است، و مقصود اینست که خردمند لب بسخن نگشاید و دم برنیاورد مگر پس از این که در دل سخن خود را بسنجد و با عقل و خرد آنرا در میان نهد و سفته کند، ولی نابخرد نسنجیده زبان پرانی کند و بی‌اختیار از چاک دهانش کلمات ناهموار بیرون ریزد و سخنش بر تدبیر و سنجش نظرش پیشی گیرد، باین نظر گویا زبان خردمند دنبال دل او قرار دارد أول فکر میکند و بعد سخن می‌گوید، و گویا دل نابخرد و أحمق در پس زبان اوست که ناسنجیده سخن می‌گوید، و این سخن بتعبیر دیگر هم از آن حضرت روایت شده که:

دل احمق در دهان اوست، و زبان خردمند در دل او است.

زبان خردمند اندر پس دل از این رو نگوید سخنهای باطل

سخنهای باطل ز أحمق تراود که پشت زبان قلب او هست کامل

الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(40) و قال علیه السّلام - لبعض أصحابه فی علّة اعتلّها -: جعل اللّه ما کان من شکواک حطّا لسیّئاتک، فإنّ المرض لا أجر فیه، و لکنّه

یحطّ السّیّئات و یحتّها حتّ الأوراق، و إنّما الأجر فی القول باللّسان و العمل بالأیدی و الأقدام، و إنّ اللّه سبحانه یدخل بصدق النّیّة و السّریرة الصّالحة من یشاء من عباده الجنّة. قال الرّضیّ: و أقول: صدق علیه السّلام إنّ المرض لا أجر فیه، لأنّه من قبیل ما یستحقّ علیه العوض لأنّ العوض یستحقّ علی ما کان فی مقابلة فعل اللّه تعالی بالعبد من الالام و الأمراض و ما یجری مجری ذلک، و الأجر و الثّواب یستحقّان علی ما کان فی مقابلة فعل العبد فبینهما فرق قد بیّنه علیه السّلام کما یقتضیه علمه الثّاقب، و رأیه الصّائب.

اللغة

(الشکوی) الأمر أو العلّة ذکرهما أو توجّع منهما، (حطّ) حطّا وضعه أو ترکه، (حتّ) حتّا عن الشجر: أسقط ورقه و قشره (السریرة) جمع سرائر السرّ الّذی یکتم، ما یسرّه الإنسان من أمره، النیّة یقال هو طیب السریرة أی سلیم القلب صافی النیّة - المنجد.

الاعراب

اعتلّها افتعال من العلّة فاعله مستتر فیه، و الضمیر ترجع إلی العلّة منصوب علی الحذف و الایصال أی اعتلّ بها، من شکواک ظرف مستقرّ خبر کان، و حطا مفعول ثان لجعل، حتّ الأوراق مفعول مطلق نوعی، فی القول ظرف مستقرّ خبر الأجر، بصدق النیّة ظرف متعلّق بیدخل و الباء للسببیة، الجنّة مفعول ثان لیدخل.

المعنی

فی کلامه علیه السّلام نکات من مهمات مسائل علم الکلام:

منها استحقاق الأجر علی العمل.

و منها أنّ الثواب بالاستحقاق أو بالتفضّل، و یظهر من کلامه هذا أنّ ترتّب الثّواب علی العمل بالاستحقاق لا بالتّفضّل لوجهین:

1 - أنه علیه السّلام عبّر عن الثواب بالأجر، و الأجر ما یستحقّه الأجیر فی مقابل عمله، و لا یطلق علی ما یتفضّل به.

2-أنه علیه السّلام حصر الأجر فی العمل الاختیاری الصادر من المکلّف سواء کان قولا باللسان، أو عملا بالأرکان، أو نیّة بالجنان فانّ النوایا الحسنة أفعال قلبیة اختیاریة للإنسان، و قد عبّر عنها علیه السّلام بصدق النیّة و السریرة الصالحة، و المقصود بالسریرة الصالحة القصد نحو عمل الخیر، و لیست النیّة و السریرة من قبیل الغرائز و المیول الغیر الاختیاریّة، و یؤیّده الحدیث المعروف: نیّة المؤمن خیر من عمله و نیّة الکافر شرّ من عمله، و الحدیث المستفیض عن الرّسول صلّی اللّه علیه و آله: لکلّ امرء ما نوی، بناء علی أنّ لفظة ما مصدریة و المقصود لکلّ امرء نیّته إن خیرا فخیر و إن شرّا فشرّ.

و منها مسئلة الاحباط و التکفیر، و محصّله أنّ السیئة تقبل السّقوط بغیر توبة بوسیلة عمل الخیر أو غیره، و الحسنة تسقط بوسیلة ارتکاب سیئة کالغیبة مثلا أم لا و ظاهر کلامه علیه السّلام ثبوت التکفیر للسیّئات، و لذا دعا لهذا المریض و طلب من اللّه العزیز أن یجعله مرضه حطا لسیئاته، و یظهر منه أنّ تأثیر المرض فی تکفیر السیئة و حطّها لیس ذاتیا، بل المرض مقتضی لذلک و لا بدّ من تقویته بالابتهال إلی اللّه أو بحسن النیّة و السریرة کما أشار إلیه علیه السّلام فی آخر کلامه.

و لکلّ من هذه المسائل الکلامیّة المندرجة فی طیّ کلامه علیه السّلام علی ایجازه مباحث مفصّلة فی الکتب الکلامیّة لا مجال لاستیفاء البحث حولها فی هذا الشرح الوجیز، فمن أراد الاطلاع علیها فلیطلبها من مظانّها.

و ممّا ینبغی التوجّه إلیه هنا أنّ الأجر و الثّواب مترادفان أم بینهما فرق فقد استعمل الأجر فی جزاء الأعمال الصالحة فی آیات من القرآن المجید أشهرها قوله تعالی «إِنّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً » - 30 - الکهف» «إِنَّ اللّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ » - 120 - التّوبة» کما استعمل لفظ الثّواب فی هذا المعنی فی قوله تعالی: «ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ » - 195 - آل عمران» و لکن لا یستعمل کلمة الثواب بمعنی الاجرة فی العرف، فکأنّ الثواب یختصّ بالامور المعنویة و الاخرویّة.

و قد أشار الرضیّ فی شرح کلامه إلی مسئلة کلامیة رابعة، و هی: أنّ کلّ ألم و مرض یعرض للعبد بفعل اللّه یستحقّ العبد علیه عوضا من اللّه، و کلام الرّضی یزید المقام اعضالا، فانه إذ استحقّ العوض علی المرض فهل هو إلاّ ترتب الثواب و الأجر، فما الفرق بین عوض المرض و عوض فعل الطاعة، و یظهر من کلام الامام علیه السّلام أنّ الفرق بین المرض و فعل الطّاعة معنویّ، فالمرض لا أجر له و ینحصر الأجر فی الطاعة، و لکن کلام الشارح الرّضی یشعر بأنّ الفرق بینهما لفظی، و تنقیح الکلام یحتاج إلی بحث لا یسعه المقام.

الترجمة

بیکی از یارانش هنگام عیادت او در بارۀ دردی که دچار شده بود فرمود:

خداوند آنچه را از آن می‌نالی جبران گناهانت سازد، راستی که بیماری بذات خود ثوابی ندارد، ولی جبران گناهان می‌شود و بمانند برگهای خزانی آنها را فرو می‌ریزد، و همانا ثواب در گفتار با زبان و کردار با دستها و پاها است و براستی که خداوند سبحانه بوسیلۀ پندار نیک و نهاد پاک و شایسته هر کدام از بنده های خود را خواهد ببهشت می‌برد.

رضی رحمه اللّه گوید: من می‌گویم: علی علیه السّلام درست فرموده است: راستی که بیماری خود بخود ثوابی ندارد، زیرا از قبیل اموریست که عوضی دارد، زیرا

در برابر هر درد و بیماری و أمثال آنها که خدا ببنده خود داده بنده مستحق عوضی است، ولی استحقاق أجر و ثواب در برابر کار خود بنده است، و میان این دو فرقی است که آن حضرت بعلم ثاقب و رأی درست خویش بیان فرموده است.

علی گفت با یار بیمار خویش خدایت ببخشد ز تیمار خویش

ندارد مرض اجر از سوء بخت بریزد گناهان چه برگ از درخت

بود أجر در گفته‌های زبان و یا کار با دست و پا ای فلان

خداوند سبحان برد در بهشت هر آن بنده خواهد نکو سرنوشت

به پندار نیک و نهاد نکو که رمز بهشتند بی‌گفتگو

الحادیة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(41) و قال علیه السّلام - فی ذکر خبّاب بن الأرتّ: یرحم اللّه خبّاب ابن الأرتّ فلقد أسلم راغبا، و هاجر طائعا، و قنع بالکفاف، و رضی عن اللّه، و عاش مجاهدا⁽¹⁾. طوبی لمن ذکر المعاد، و عمل للحساب، و قنع بالکفاف و رضی عن اللّه.

اللغة

(الطوبی): الغبطة و السعادة، الخیر و الخیرة، یقال: طوبی لک، أی لک الحظّ و العیش الطیب - المنجد.

الاعراب

الظّاهر أنّ طوبی مبتدأ و الظّرفیة و هی لمن ذکر - إلخ - خبره، أی السعادة .

لمن کان کذا، و الجملة اسمیّة خبریّة فی مقام الدّعاء أو التحسّر باختلاف المقام أو التغبّط، و مقتضی المقام هو الأوّل، و الظّاهر أنّ طوبی علم للجنس فتدبّر.

المعنی

کان خباب بن الأرت من أفذاذ أصحاب النّبی صلّی اللّه علیه و آله المخلصین و الحاملین لأسرار الشّریعة الإسلامیّة، ممّن تلمسوا الحقیقة بقلوبهم و بلغوا الدّرجة القصوی من الیقین بالنسبة إلی معالم الدّین، و من الّذین کانوا شهداء علی النّاس و موازین للحق عند ظهور الخلاف، فکونه فی صفّ أصحاب أمیر المؤمنین مجاهدا معه فی صفّین من الأدلّة القاطعة علی أنّ علیّ مع الحقّ و الحقّ مع علیّ یدور معه أینما دار فمثله فی أصحابه علیه السّلام مثل عمّار.

و قال الشّارح المعتزلی: و هو قدیم الإسلام، قیل: إنّه کان سادس ستّة و شهد بدرا و ما بعدها من المشاهد، و هو معدود فی المعذّبین فی اللّه.

و فی التنقیح قال العلاّمة الطباطبائی رحمه اللّه: إنّ فیه و فی سلمان و أبی ذر و العمّار أنزل اللّه تعالی «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ » 52 - الأنعام» - إلخ.

و عن الخصال عن علیّ علیه السّلام السّباق خمسة: فأنا سابق العرب، و سلمان سابق الفرس، و بلال سابق الحبشة، و صهیب سابق الرّوم، و خباب سابق النبط.

و فی حاشیة التنقیح عن الیافعی فی تاریخه أنّ فضائل صهیب و سلمان و أبی ذر و خباب لا یحیط بها کتاب.

و قد وصفه علیّ علیه السّلام فی هذا الوجیز من الکلام بما لا مزید علیه، و أثبت له فضیلة الرغبة إلی الإسلام و الطّوع علی الهجرة و صرف الحیاة فی الجهاد فناهیک بهذه الفضائل عن التّتبّع للأقوال، و ثناء سائر الرّجال، و الظّاهر أنّ ما ذکره علیه السّلام فی الجمل التالیة تغبّط علی خباب عرضه علی سائر الأصحاب و حثّهم بذلک علی سلوک سیرته و الاقتداء بطریقته.

ذکر ابن هشام فی سیرته «ج 1 ص 211 ط مصر فی إسلام عمر بن الخطّاب»:

قال ابن إسحاق: و کان إسلام عمر فیما بلغنی أنّ اخته فاطمة بنت الخطّاب و کانت عند سعید بن زید بن عمرو بن نفیل و کانت قد أسلمت و أسلم بعلها سعید بن زید و هما مستخفیان بإسلامهما من عمر، و کان نعیم بن عبد اللّه النحام من مکّة رجل من قومه من بنی عدی بن کعب قد أسلم و کان أیضا یستخفی بإسلامه فرقا من قومه و کان خباب بن الأرتّ یختلف إلی فاطمة بنت الخطاب یقرئها القرآن - إلخ انتهی و کفی بذلک دلیلا علی أنّ خباب أحد دعاة الإسلام السابقین الّذین یعاونون النّبیّ فی بثّ الدّعوة الإسلامیة أبان غربة الإسلام و اضطهاده من أعدائه الألدّاء قال ابن أبی الحدید: إنه أوّل من دفن بظهر الکوفة من الصحابة.

الترجمة

در مورد یاد آوری از خباب بن ارت، فرمود: خدای رحمت کناد خباب بن ارت را که محققا از شوق مسلمان شد و با طوع و رغبت راه هجرت پیش گرفت و زندگانی را بجهاد گزرانید، خوشا بحال کسی که در یاد معاد است و برای هنگام حساب قیامت کار میکند و بکفاف معیشت قناعت دارد و از خدا خشنود است.

علی یاد خباب میکرد و گفت خدا رحمت آرد به بن ارت جفت

که از دل مسلمان شد و با شعف بهجرت گرائید تا در نجف

نمود عمر خود صرف اندر جهاد خوشا حال آن کو بیاد معاد

برای حساب خدا کارگر قناعت منش راضی از دادگر

الثانیة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(42) و قال علیه السّلام: لو ضربت خیشوم المؤمن بسیفی هذا علی أن یبغضنی ما أبغضنی، و لو صببت الدّنیا بجمّاتها علی المنافق علی أن یحبّنی ما أحبّنی، و ذلک أنّه قضی فانقضی علی لسان النّبیّ الامّیّ - صلّی اللّه علیه و آله - أنّه قال: یا علیّ لا یبغضک مؤمن، و لا یحبّک منافق.

اللغة

(الخیشوم) أصل الأنف، (الجمّات) جمع جمّة و هو مجتمع الماء من الأرض - من شرح ابن میثم.

الاعراب

لو حرف شرط لتعلیق نفی علی نفی و مفادها امتناع وجود الجزاء لامتناع وجود الشرط، أنّه قضی فانقضی، اسم أنّ ضمیر الشأن، و قضی فعل مجهول و نائب الفاعل مستتر فیه یرجع إلی الشأن الّذی یستفاد من ضمیر أنّه، أو جملة أنّه قال التّالیة علی سبیل التنازع بینه و بین قوله فانقضی، فیجعل الجملة نائب مناب فاعل قضی و یستتر ضمیر الفاعل فی قوله فانقضی یرجع إلیه.

المعنی

کان علیّ علیه السّلام صراط الحقّ، و مدار الحقیقة، و جوهر الإیمان، و مرآة صافیة لتجلّی ما فی قلوب النّاس فیه إذا واجهوه، و المسلمون عهدئذ مؤمن و منافق و کان من مهامّ الامور، تمییز المؤمن عن المنافق، و قد کان النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یعرف المنافق بنور نبوّته و وحی اللّه، و قد عرّفهم لبعض الصحابة أصحاب الأسرار النبویّة منهم عمّار بن یاسر، و کان علیّ علیه السّلام مرآة صافیة لتمییز المؤمن عن المنافق فصدر النّبی هذا التوقیع المقیاس و جعل بغض و حبّ علیّ مقیاسا لتشخیص الایمان و النّفاق.

قال الشارح المعتزلی: و هذا الخبر مرویّ فی الصحاح بغیر هذا اللفظ:

«لا یحبّک إلاّ مؤمن، و لا یبغضک إلاّ منافق».

أقول: ما دعاه إلی إسقاط لفظة یا علی من صدر الحدیث.

الترجمة

فرمود: اگر با همین شمشیرم بینی مؤمن را از بن ببرم تا بلکه مرا دشمن دارد، دشمنم نمی‌دارد، و اگر دنیا را با هر چه اندوخته دارد بکام منافق بریزم که دوستم دارد، دوستم نمی‌دارد، و این بخاطر اینست که أمری مقرّر شده و گذشته بر زبان پیغمبر امّی صلّی اللّه علیه و آله که فرموده: ای علی! مؤمنت دشمن ندارد، و منافقت دوست نگردد.

گفت علی گر که بشمشیر من بینی مؤمن ببرم تا به بن

بلکه شود دشمن و بد داردم می‌نشود دشمن و می‌خواهدم

ورکه جهان را بهمه گنج و سور باز دهم من بمنافق بزور

تا که شود دوست من کی شود؟ حکم قضا هست و چنین طی شود

گفتۀ پیغمبر امّی است کو بغض مرا هیچ ز مؤمن مجو

دوستی من ز منافق بدور تا که بپوشد تن او خاک گور

الثالثة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(43) و قال علیه السّلام: سیّئة تسوءک خیر عند اللّه من حسنة تعجبک.

اللغة

(السیّیء) القبیح یقال هو سیّیء الظنّ أی لا یظنّ خیرا فی النّاس، السّیئة ج: سیّئات مؤنث السیّیء، نقیض الحسنة: الخطیئة - المنجد.

الاعراب

تسوءک جملة فعلیة صفة لسیئة جوزت الابتداء بها.

المعنی

کلّ عمل یصدر من الفاعل المختار یبدأ من شعور قلبی یدعو إلیه، و یتعقّب بوجدان باطنی یترتّب علیه، و إنّما یوزن هذا العمل بهذا الشّعور الّذی دعا إلیه و بهذا الوجدان الّذی ترتّب علیه، فمن استشعر تعظیم رجل فعمل علیه یعدّ فعله تعظیما و إن أخطأ فی أداء الصنیعة أو کیفیّة الصنیعة، و من أهان رجلا ثمّ ندم و أعذر بجبران هذا التأثر الوجدانی سوء عمله، فمن ارتکب سیئة بداعی شهوته أو طمعه ثمّ تأثر من عمل نفسه و استاء به فکانه ندم و طلب العذر و العفو فتدارک سوء فعله و من دخله العجب من حسنة أتی بها و رأی فیها نفسه فقد أزال إخلاصه و عمله للّه تعالی فکأنّه استرجع عمله من اللّه و حوّله إلی نفسه الشیطانیّة و أبطله.

الترجمة

گناهت که تو را بد آید، به از کار نیکت که خودبینی فزاید.

گناهی که کردارش آزاردت به از کار نیکی که عجب آردت

الرابعة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(44) و قال علیه السّلام: قدر الرّجل علی قدر همّته، و صدقه علی قدر مروئته، و شجاعته علی قدر أنفته، و عفّته علی قدر غیرته.

اللغة

(الأنفة) هی عزّة النّفس، (العفّة) ترک الشهوات الدّنیة، طهارة النفس (غار) الرّجل علی امرأته من فلان و هی علیه من فلانة: أنف من الحمیة و کره شرکة الغیر فی حقّه بها - المنجد.

الاعراب

علی قدر همّته، جار و مجرور متعلّق بفعل عام، و الجملة خبر قدر الرّجل و الظاهر أنّ لفظة علی بمعنی باء المقابلة، و قد صرّح فی شرح التصریح بأنّ أحد معانیها موافقة الباء.

المعنی

المقصود من القدر هو الاعتبار و الوجاهة عند اللّه أو عند الناس علی سبیل منع الخلوّ، و الهمة توجّه النّفس و بذل الجهد فی حصول غایة من الغایات المعنویة أو المادیّة، فمن اهتمّ فی غرض معنوی إلهیّ و سلک طریقة التّقرب إلی اللّه فیساوی فی الاعتبار و الوجاهة بمقدار ما بذل الهمّة فی هذا السبیل، کما أنه من اهتمّ إلی تحصیل المال و الجاه عند النّاس یساوی اعتباره عند أرباب الأحوال و العامّة ما بذل من الهمّة فی هذا الطریق.

و الصّدق فی القول و العمل میزان یوزن به الرّجولیة و یعبّرون بها عنه و خصوصا فی مورد الوعد و إنجازه، فالمروّة و الرّجولیة الّتی تتصف بها الانسان فتصیر

مبدءا لتعاطی الأفعال الجمیلة و موجبا لترک ما یعود إلی النقص توزن مع صدق الانسان فی أقواله و مواعیده.

و الشجاعة ثوران الغضب للدّفاع عن الحقّ و الحریم فتوزن مع الأنفة و عزّة النفس، فمن کان حقیرا فی نفسه و لا یبالی علی ما یراه من التعدّی فی حقه و حریمه فلا إقدام له فی الدّفاع، و لا یوصف بأنّه شجاع.

و الغیرة نفرة الانسان عن مشارکة غیره فیما اختصّ به من حریم أو وظیفة أو وطن بالنسبة إلی الأجانب، فالغیرة تعتبر مبدءا للدّفاع تجاه تجاوز الأجنبیّ و لها مصادیق متکثّرة باعتبار شتّی الامور، و أکثر موارد استعمالها فی الحریم و الأقارب، و العفّة هو کفّ النّفس عمّا یختصّ بالغیر من الحقوق و الحرمات و عفّة کلّ شخص و کفّه عن حریم غیره یوزن بغیرته بالنسبة إلی ما یختصّ به نفسه و ما یهتمّ بحفظه و صیانته.

الترجمة

قدر هر مردی باندازه همت او است، راستی و درستیش باندازه مردانگی او است، و دلیری هر کس برابر عزت منشی، و پارسائی باندازه غیرتمندیست.

قدر هر مردی تو هم اندازه دان با همتش صدق او را با مروّت چون دلیری عزتش

پارسائیش تو با غیرت بسنج و هوشدار هر که را عفّت نباشد نیست هرگز غیرتش

الخامسة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(45) و قال علیه السّلام: الظّفر بالحزم، و الحزم باجالة الرّأی و الرّأی بتحصین الأسرار.

اللغة

(الحزم) ضبط الرّجل أمره و أخذه بالثقة، (الاجالة) الادارة - صحاح.

الاعراب

بالحزم جار و مجرور و ظرف مستقرّ خبر لقوله: الظفر، و الباء للالصاق أو الاستعانة.

المعنی

قد بیّن علیه السّلام فی هذه الجمل سبیل الظّفر بالمقاصد فی میادین النضال و المبارزة سواء کانت فی المعارک الهائلة بین خصمین مع السّلاح و العتاد، أو فی میادین الحرب الباردة و بوسیلة التبلیغ و الاعداد.

و أفاد علیه السّلام أنّ مبدأ الظفر الأصلی هو کتمان الأسرار و ضبطها و حفظها من مظان تطلع الخصم، و قد توجّه إلی هذه النکتة فی هذه العصور الأخیرة الدّول الکبری و أسّسوا إدارات ضخمة و هیّئوا وسائل هامّة لحفظ أسرارها عن العدوّ و قاموا بوسائل هائلة من الرّجال و الأموال فی طریق التجسّس عن أسرار الخصم و کشف برامجه و طلع فی غضون هذه الأعمال ما لا یحصی من المکائد و التدابیر الّتی اشغلت بعض ما ظهر منها کتبا عدیدة الّفت و نشرت فی هذا الشأن.

و إجالة الرأی إشارة إلی طرح البرامج و إقامة حفلات الشور فی شتّی متاحی النضال و علیه العمل و الاعتماد فی هذه الأعصار، و یصعب حفظ الأسرار و تحصینها أذا دارت بین أفراد عدیدة یشترکون فی المشاورات، و من امتیازات الامم الرّاقیة وفور الرّجال المحافظ للأسرار فیها، فکلّ شعب یفوز بوفر من اولئک الرّجال الأبطال فی حفظ الأسرار مقرون بالظفر فی مختلف المیادین، فباجالة هؤلاء الرّجال آرائهم فی شتّی نواحی المبارزة و القتال یتحصّل الحزم و النّظر الصّائب فی العواقب، و الحزم هو الأنظار الصائبة فی عواقب الحوادث و تنظیم الامور بحیث تصل إلی المطلوب، و یحصل بها الغرض.

الترجمة

پیروزی به دور اندیشی است، و دور اندیشی برأی‌زنی، و رایزنی نیازمند رازداری است.

ز دور اندیشیت پیروزی آید ز شور رأی دوراندیشی آید

اگر خواهی ز شورت رأی صائب تو را کتمان راز خویش باید

السادسة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(46) و قال علیه السّلام: احذروا صولة الکریم إذا جاع، و اللّئیم إذا شبع.

اللغة

(الصولة): السطوة، القهر الجولة و الحملة فی الحرب، لؤم کان دنیء الأصل، شحیح النّفس مهینا فهو لئیم ج: لئام - المنجد.

الاعراب

صولة الکریم منصوب علی الحذف و الایصال توسّعا أی من صولة الکریم، إذا جاع، جملة ظرفیّة متعلّق باحذروا، و تقید الأمر المستفاد منه.

المعنی

قد فسّر الشرحانقوله:احذروا اصوله الکریم إذا جاع،علی ثورته عند شدّة الحاجة و الاضطرار، أو الضیم و الامتهان، قال الشّارح المعتزلی: لیس یعنی بالجوع و الشبع ما یتعارفه النّاس، و إنّما المراد، احذروا صولة الکریم إذا ضیم و امتهن، و تبعه ابن میثم فقال: و جوعه کنایة عن شدّة حاجته، و ذلک مستلزم لثوران حمیته.

أقول: الشرح الّذی علّقاها علی الجملة الاولی لا یستقیم لوجهین:

1-أنّ الصّولة عند الاضطرار و الحاجة لیست مقصورة علی الکریم و لا مدحا له، بل الصّولة من اللئیم عند مسیس الحاجة و الاضطرار أشدّ و ألیق بالحذر.

2-أنّ ثوران الحمیة و الغضب عند عدم التفات النّاس و طلب أمر کبیر کما أفاده ابن میثم لا یناسب مقام الکریم فی نظره علیه السّلام و لا یتبع عملا للأنام بالنسبة إلیه، فهل یکلّف النّاس باشباعه و رفع حاجته، فالمقصود من هذه الحکمة الحذر من اللئیم إذا شبع و حصلت له قدرة و سلطة، فتشیر إلی المثل السّائر: عبد ملک عبدا

فأخذ النّاس تلدا.

و الظاهر أنّ المراد من الجوع معناه الحقیقی و یشیر إلی خصلة معروفة عند کرام الأبطال فی میادین القتال فی هذه الأعصار و هی: أنّهم إذا خاضوا حربا هائلة أحسّوا منها بالخطر لا یأکلون شیئا حذرا من أن اصیبوا ببطونهم، و یظهر منهم ما یفضحهم و یشینهم، و قد نقل فی ذلک قصّة عن بعض أیّام صفّین فی شأن مالک الأشتر رضوان اللّه علیه حیث أفلت من یده قرنا فسئل عن ذلک فأجاب بأنّی ما أکلت شیئا منذ یومین، فالمقصود الحذر من صولة البطل الکریم فی المعرکة إذا جاع و وطن نفسه علی الموت أو الظّفر.

الترجمة

از حمله کریم در حذر باشید چون گرسنه بجنگ آیند، و از لئیمان بهراسید چون سیر برایند.

از حملۀ کریم حذر کن چه گرسنه است لیک از لئیم چون که شود سیر الحذر

السابعة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(47) و قال علیه السّلام: قلوب الرّجال وحشیّة، فمن تألّفها أقبلت علیه.

اللغة

(الوحش) الوحوش و هی حیوان البرّ، الواحد وحشیّ - صحاح.

المعنی

المعروف المتسالم علیه أنّ الانسان مدنی بالطّبع و میال إلی الاجتماع و الانس، و الأکثر علی أنّ انسان علی وزن فعلان و مأخوذ من انس و الانسی ضدّ الوحشی، فلو شرح کلامه علی وجه العموم کان المقصود أنّ قلوب النّاس وحشیّة بناء علی أنّ ذکر الرّجال فی المقام من باب التّغلیب کما فی الشرحین قال ابن میثم: جعل الوحشة هنا أصلیّة، و قال المعتزلی بعد نقل شعر عمارة بن عقیل و هی:

و ما النّفس إلاّ نطفة بقرارة إذا لم تکدّر کان صفوا غدیرها

فیکاد یخالف قول أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الأصل، لأنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام جعل أصل طبیعة القلوب التوحش، و انّما تستمال لأمر خارج - انتهی.

أقول: جعل التّوحش أصلا فی الانسان مشکل لأنه مخالف لکونه مدنی بالطبع، و لما یشاهد من استیناس الأطفال بمجرد التّلاقی بعضهم مع بعض فالظّاهر أنّ المقصود من الرّجال العظماء من النّاس بحمل الألف و اللاّم علی العهد الخارجی فتدبّر.

الترجمة

دل مردان رمنده است، هر کس آنها را رام کند بوی گرایند.

دل مردان رمنده چون آهو است هر که رامش کند جهان با او است

الثامنة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(48) و قال علیه السّلام: عیبک مستور ما أسعدک جدّک.

اللغة

(أسعده) اللّه جعله سعیدا (الجدّ) الحظّ - المنجد.

الاعراب

لفظة ما، اسمیة ظرف زمان مبهم مضاف إلی جملة أسعدک جدّک.

المعنی

المقصود هو الحثّ علی معالجة العیوب و عدم الاغترار بالاخفاء و الستر من النّاس، فانّه إذا ارتکب الانسان ما کان عیبا و منقصة فلا یقدر علی ستره إلاّ من طریق الحظّ و البخت الّذی لیس باختیاره.

الترجمة

عیبت نهان است تا بختت جنبان است.

عیب نهان است بیاری بخت چون ثمر کرم زده بر درخت

التاسعة و الاربعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(49) و قال علیه السّلام: أولی النّاس بالعفو، أقدرهم علی العقوبة.

المعنی

حثّ کلّ القادرین علی الانتقام و العقوبة من المعتدّین، علی العفو و الصفح عن المذنبین فی کلّ مورد یلیق به، فانّ للعفو موارد لا یتعدّاها، و مواقع لا یتجاوزها فالعفو فی الحقوق الخاصّة بالمقتدر، فاذا کان هناک حقوق تتعلّق باللّه کالحدود المقرّرة لارتکاب بعض المعاصی أو بالناس فلا مورد للعفو و إنما یستحقّ العفو من تادب بما حلّ علیه من النکال و الاسر و ظهر عنه آثار الندم و الانابة، و أما المصرّ علی الخلاف الّذی یرجع إلی ذنبه بعد العفو فلا یستحقّه، و جعل (أولی الناس بالعفو أقدرهم علی العقوبة) لأنّ العفو مع کمال القدرة أدلّ علی صفة الرأفة، و آثر فی توبة المذنب و رجوعه إلی الحقّ.

الترجمة

سزاوارتر بگذشت، تواناتر بر عقوبت است.

هر کسی باشد تواناتر بکیفر از گناه عفو از او شایسته‌تر بر مذنبان روسیاه

الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(50) و قال علیه السّلام: السّخاء ما کان ابتداء، فأمّا ما کان عن مسألة فحیاء و تذمّم.

اللغة

(السخاء): السخاوة: الجود، (تذمّم) منه: استنکف و استحیا - المنجد.

الاعراب

السخاء مبتدأ و ما موصولة و ضمیر کان اسم و رابطة،وابتداءخبر کان من باب المبالغة و من قبیل زید عدل، و یمکن اعتبار کان تامّة فیکون ابتداء حالا عن ضمیره أی السخاء ما وجد مبتدأ به، و ما فی الجملة الثانیة موصولة و مبتداء، و حیاء خبره زید فیه الفاء باعتبار أن المبتدأ موصول.

المعنی

حقیقة الجود و السخاء بذل بلا عوض و لا ریاء، فاذا کان للمبذول عوض و لو حکما لا یسمّی سخاء وجودا، فاذا سبقه السؤال یصیر عوضا عنه و ثمنا لما بذله السائل من وجهه و عرضه طی سؤاله، أو عوضا عما یطرأ علی ردّ السائل من الذمّ و المنقصة.

و إذا النوال إلی السئوال قرنته رجح السؤال و خفّ کلّ نوال

الترجمة

بخشش آنست که آغاز شود، و آنچه بدنبال خواهش است شرم و آبرو نگهداریست.

بخشش آنست که بی‌گفت و تقاضا باشد ورنه خود در عوض عرض تمنّا باشد

الحادیة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(51) و قال علیه السّلام: لا غنی کالعقل، و لا فقر کالجهل، و لا میراث کالأدب، و لا ظهیر کالمشاورة.

اللغة

(المیراث): أصله موراث انقلبت الواو یاء لکسرة ما قبلها - صحاح.

الاعراب

خبر لاء نفی الجنس محذوف، و المجرور مع جاره ظرف مستقر صفة لاسم لا مرفوعة محلا.

المعنی

قد سبق مفاد الجملتین الأولتین فی ضمن وصایاه لابنه الحسن علیهما السّلام فی الحکمة السابعة و الثلاثین (و الأدب) هو التحلّی بمکارم الأخلاق کما فسّره ابن میثم، و قد سبق الکلام فیه و (المشاورة) هی طلب الرّأی بالشور عمّن هو أهلها.

و روی الشارح المعتزلی عن کامل أبی العبّاس المبرّد عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: خمس من لم یکنّ فیه لم یکن فیه کثیر مستمتع: العقل، و الدّین و الأدب، و الحیاء، و حسن الخلق.

و عنه علیه السّلام عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، ما قسّم اللّه للعباد أفضل من العقل، فنوم العاقل أفضل من سهر الجاهل، و فطر العاقل أفضل من صوم الجاهل، و إقامة العاقل أفضل من شخوص الجاهل، - أی قعوده أفضل من جهاد الجاهل - و ما بعث اللّه رسولا حتّی یستکمل العقل، و حتّی یکون عقله أفضل من عقول جمیع أمّته، و ما یضمره فی نفسه أفضل من اجتهاد جمیع المجتهدین، و ما أدّی العبد فرائض اللّه تعالی حتی عقل عنه، و لا یبلغ جمیع العابدین فی عباداتهم ما یبلغه العاقل و العقلاء هم أولو الالباب الّذین قال اللّه تعالی عنهم «وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ »

الترجمة

هیچ توانگری چون خردمندی نیست، و هیچ فقری چون نادانی، و هیچ میراثی چون أدب، و هیچ پشتیبانی چون کنکاش و مشورت.

چون خرد هیچ بی‌نیازی نیست همچنان جهل هم نیازی نیست

هیچ میراث چون ادب نبود پشتبانی چه مشورت نشود

الثانیة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(52) و قال علیه السّلام: الصّبر صبران: صبر علی ما تکره، و صبر عمّا تحبّ.

الاعراب

صبر علی ما تکره، بدل بعض من قوله علیه السّلام: صبران، و صبر علی ما تحبّ، عطف علیه، و یمکن أن تعتبر الجملتان خبرا ثانیا لقوله: الصبر.

المعنی

قال ابن میثم: التعدّد فی الصبر هنا تعدّد وصفی، لأنّ حقیقة الصبر فی الموضعین واحدة علی ما عرفت حقیقته.

أقول: فیه تأمل لأنّ الصبر علی ما تکره مقاومة للنّفس تجاه القوّة الغضبیة، فحقیقته کفّ النّفس عن الثوران، و الصّبر النّاشی عن المحبوب ناشیة عن القوّة الشهویّة و حقیقته کفّ النفس عن الانطلاق إلیه و اختلاف متعلّقه بلفظة علی و عن یدلّ علی اختلاف جوهره أو وصفه فقط، فتدبّر.

الترجمة

شکیبائی دو تا است: شکیبائی بر پیش آمد ناخواه، و شکیبائی از دوری دلخواه.

شکیبا باش چون ناخواه آید و یا دلخواه را جستن نشاید

الثالثة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(53) و قال علیه السّلام: الغنی فی الغربة وطن، و الفقر فی الوطن غربة.

الاعراب

فی الغربة، جار و مجرور متعلّق بالغنی، و وطن خبر الغنی.

المعنی

(الوطن) تربة مولد الإنسان و منشائه و أوّل أرض مسّ جلده ترابها و وجد فیه نفسه بعد ما لم یکن شیئا مذکورا و فتح عینیه علی وجه الوالدین

و الأقارب، و تلمس الوداد و المواهب من أیدی الجیران و الأحباب فکان یحبّه و یهواه و یتوقّع منه کلّما یرید و یشتهیه، فقال علیه السّلام: إنّ فوائد الوطن و ما یتوقّع منه الانسان یتحصّل من الغنی و الثروة إذا تیسّر فی أیّ بلد کان، و لکن إذا اتبلی الانسان بالفقر فاته مواهبه، و بعد عنه أقاربه، فیجد نفسه غریبا و لو کان فی وطنه.

الترجمة

توانگری در غربت وطن محسوب است، و درویشی در وطن غربت و آواره‌گی است.

منعم بکوه و دشت و بیابان غریب نیست بیچاره بینوا، که غریب است در وطن

الرابعة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(54) و قال علیه السّلام: القناعة مال لا ینفد.

و فی شرح المعتزلی هنا، قال الرّضیّ رحمه اللّه تعالی: و قد روی هذا الکلام عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله.

اللغة

(القناعة) بالفتح الرّضا بالقسم (نفد) الشیء بالکسر نفادا إدا فنی - صحاح

الاعراب

مال، خبر المبتدأ، و لا ینفد جملة فعلیّة صفة له.

المعنی

(المال) متاع یصرفه الإنسان فیما یحتاج إلیه من حوائجه و شهواته، و إذا قنع الانسان بما تیسّر له من الحوائج و کفّ عن الزوائد مادّة و کیفیّة و ضبط نفسه عن الاشتغال بما یخرج عن مقدار الکفایة و مبلغ الحاجة، فله مال لا ینفد.

الترجمة

قناعت ثروتی است بی‌پایان.

کنج افتادگی و گنج قناعت مالی است که بپایان نرسد هر چه از آن صرف کنی

الخامسة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(55) و قال علیه السّلام: المال مادّة الشّهوات.

المعنی

(الشهوة) هی تعاطی ما یلائم طبع الانسان و غرائزه الحیوانیّة من مأکل و ملبس و تمایل جنسی، و أقوی شهوات الانسان حبّ الجاه و الشیطرة و تصدّی الحکم و قهر بنی نوعه، و کلّ هذه الشهوات تستمدّ و تقوی بالمال و الثروة حیث تحتاج إلی اعداد الأسباب و الوسائل، و المال مسبّب الأسباب.

الترجمة

توانگری سرمایه همه شهوتها است.

اگر دولت بود، پیری غمی نیست که شهوت نیست کان را درهمی نیست

السادسة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(56) و قال علیه السّلام: من حذّرک، کمن بشّرک.

اللغة

(الحذر) و الحذر: التحرّز، یقال (بشّرته) بمولود فابشر ابشارا أی سرّ - صحاح.

الاعراب

من، موصولة و مبتدأ، و کمن، ظرف مستقرّ جملة خبر لها.

المعنی

البشارة ابلاغ یوجب السّرور و یتعقّب بادراک ما یتمنّاه المسرور، و من حذّر من خطر یستقبله و یهیّؤه للنجاة فقد أفاده ما یفید البشارة من السّرور آجلا

و درک المطلوب عاجلا.

الترجمة

هر کس بتو اعلام از خطری کند، چون کسی باشد که بتو مژده‌ای دهد.

هر که تو را بر حذر از شر کند مژده‌ای آورده برایت بخیر

السابعة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(57) و قال علیه السّلام: أللّسان سبع، إن خلّی عنه عقر.

اللغة

(سبع) الذئب الغنم أی فرسها، (عقره) أی جرحه فهو عقیر - صحاح.

المعنی

قد ورد فی مدح اللسان و ذمّه أخبار عدیدة و عبائر کثیرة، و تعبیره هذا علیه السّلام أبلغ تعبیر فی ذمّه و لزوم المحافظة علیه، و أنه بطبعه سبع یصول و یجرح إذا خلّی عنانه.

الترجمة

زبان درّنده‌ایست، اگر رها باشد زخم زند.

زبان در دهان گرگ درّنده‌ایست مهارش بزن ورنه زخمنده‌ایست

الثامنة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(58) و قال علیه السّلام: المرأة عقرب حلوة اللّسبة.

اللغة

(اللّسبة) بتقدیم السین علی الباء: اللّعقة، لدغ العقرب.

الاعراب

حلوة اللّسبة، خبر بعد خبر لقوله علیه السّلام: المرأة، أو صفة للعقرب.

المعنی

شبّهت المرأة بالعقرب حیث إنّ تماسّ الرجل به خصوصا فی عنفوان الشباب و طغیان القوی الشهویّة معرض للافات و البلایا الرّوحیة و الجسمیّة، و تنفذ المرأة بجاذبتها و فتانتها فی وجود الرّجل و تنفث علی قلبه و روحه سمّ العشق، و أیّ سمّ أضرّ منه و أوجع و آلم منه و أنقع، و إذا أحصیت وجدت المقتولین و المعتاهین بسمّ الحیات و العقارب معدودین فی کلّ عصر و مصر، و لکن المقتولین روحا و معنا بسمّ فتنة المرأة غیر محصور جدا، و کفی لک بذلک ما ترنّم به الشعراء فی کلّ زمان و من أهل کلّ لسان فی أشعارهم-و الشعر شعور الامّة و الشعب-من التأثر بلقاء المرأة الحسناء حتی قتلا و جرحا للقلب و الکبد، فبلغ شکوا هم عنان السماء و ملأ صریخهم أرجاء الفضاء، و قد أشار علیه السّلام أنّ هذا السمّ الناقع حلوة و لذیذة.

الترجمة

زن کژدمی است شیرین گزش.

زهر زن، زهر عقرب جرّار لیک شیرین گزد بوقت شکار

التاسعة و الخمسون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(59) قال علیه السّلام: الشّفیع جناح الطّالب.

المعنی

الشفاعة توسط من له جاه عند المراد فی إنجاح حاجة المشفوع له، فکان المشفوع له یطیر نحوما قصده بوسیلة الشفیع، فشبّهه بجناح الطائر.

الترجمة

واسطه و شفیع چون پر است برای جویندۀ حاجت.

الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(60) و قال علیه السّلام: أهل الدنیا کرکب یسار بهم و هم نیام.

الاعراب

یسار بهم، فعل مبنیّ للمفعول، و بهم، و جارّ و مجرور متعلّق به، و الباء للتعدیة، و اقیم مقام الفاعل، و هم نیام، مبتدأ و خبر، و الجملة حالیة عن الضمیر فی بهم، و المبتدأ بنفسه رابطة أیّدت بالواو.

المعنی

إذا یسار بالنائم لا یلتفت إلی ما یقطعه من الطریق و لا یتوجّه إلی قطع المسافات و طیّ المراحل، فما ینتبه إلاّ و هو واصل إلی المقصد، و المقصد من السیر فی الدّنیا هو الوصول إلی الاخرة بالموت، و أهل الدّنیا لا یلتفتون إلی ذلک، فیأخذهم الموت بغتة و یثیرهم من غفلتهم، و المراد من أهل الدّنیا المشتغلون بها و النّاسون الموت و الاخرة.

الترجمة

أهل دنیا چون کاروانی باشند که در خواب آنانرا براه می‌برند.

أهل دنیا کاروانی لیک خواب می‌برند آنها بعقبی با شتاب

الحادیة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(61) و قال علیه السّلام: فقد الأحبّة غربة.

المعنی

الوطن یفید الإنسان من نواح شتّی یأویه فی ظلّه و یسکنه فی بیته و یدلّه علی طرق معاشه، و أعظم فوائده الأنس مع الأحبة و الأصدقاء و الأخوان، فاذا

فقد الانسان أحبّته و أصدقاءه فکأنّه خرج عن وطنه المألوف، و وقع فی وحشة و حتوف.

الترجمة

از دست دادن دوستان، آواره‌گی است.

هر که را دوستان ز دست برفت همچون آواره‌ایست در صحرا

الثانیة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(62) و قال علیه السّلام: فوت الحاجة أهون من طلبها إلی غیر أهلها.

الاعراب

من طلبها، متعلّق بأهون، و لفظة من، متمم أهون الدال علی التفضیل، و إلی غیر أهلها، متعلّق بطلبها و طلب منه أشهر من طلب إلیه، و کأنّ العدول من لفظة من إلی لفظة إلی یشعر بأنّه جر الحاجة إلی غیر مظانّ حصولها.

المعنی

طالب الحاجة لا بدّ و أن یکون لأمر دینی أو دنیوی، فاذا کان المطلوب منه غیر أهل لانجاز الحاجة فطلب حاجة دینیّة منه غیر مؤثّر لرفع الحاجة فانّ المراد من غیر الأهل کما هو المتبادر من لا یصلح لطلب الحاجة لمنقصة فیه من بخل أو لؤم، و من یکون کذلک فلا یتحصّل منه حاجة دینیّة، و إن کان لأمر دنیوی فتحصیله ممّن لا أهل له متعسّر إلاّ بعد کدّ شدید یساوی کدّ فقد هذه الحاجة ففوت الحاجة و ترک طلبها من غیر أهلها أهون علی أیّ حال

الترجمة

از دست رفتن حاجت آسانتر است از آنکه از نااهل طلب شود

فوت حاجت بسی است آسانترتا ز نااهل خواهی آن حاجت

الثالثة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(63) و قال علیه السّلام: لا تستح من إعطاء القلیل، فإنّ الحرمان أقل منه.

الاعراب

لا تستح، استفعال من الحیاء خفّف یاؤه، من إعطاء القلیل، ظرف متعلّق به

المعنی

العطاء و إن کان قلیل خیر من ترکه رأسا، سواء کان مسبوقا بالسؤال و إظهار الحاجة کما یشعر به لفظ الحرمان، أم کان ابتداء، و تعبیره علیه السّلام بأنّ الحرمان أقلّ، استعارة لطیفة فی استعمال لفظة أقلّ حیث إنّ القلّة فی العطیة صارت سببا لترکها استحیاء، فیقول علیه السّلام: إن کانت القلّة موجبة للحیاء فترکها رأسا أولی بالحیاء لأنّه یعتبر أقلّ منه.

الترجمة

از بخشش کم شرم مدار، که محروم ساختن از آن هم کمتر است.

مکن شرم اگر بخششت کم بود که حرمان سائل از آن کمتر است

الرابعة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(64) و قال علیه السّلام: العفاف زینة الفقر - و زاد فی شرح المعتزلی -:

و الشّکر زینة الغنی.

اللغة

(عفّ) عفافا: کفّ و امتنع عما لا یحلّ أو لا یجمل - المنجد.

المعنی

العفاف کفّ النّفس عن الشهوات و الصبر علی فوت الحاجات، و الفقر یوجب عدم تناول ما یشتهیه الفقیر و إن کان مباحا و عادة الفقیر أن یسأل النّاس لتحصیل حوائجه أو یشکر عندهم من فقره، و مقتضی العفاف ترک السؤال و إظهار الحاجة، و هو زینة للفقر کما أنّ زینة الغنی الشکر، و هو صرف المال فیما ینبغی من حوائج نفسه، و الأعانة لغیره.

الترجمة

خودداری و پارسائی، زیور فقر و نداری است، و شکر و سپاسگزاری، زیور ثروتمندی.

زیور فقر، عفاف است ولی زیور از بهر غنی، شکر خدا است

الخامسة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(65) و قال علیه السّلام: إذا لم یکن ما ترید، فلا تبل ما [کیف] کنت.

اللغة

(بالی) مبالاة بالأمر: اهتمّ به و اکترث له - المنجد.

الاعراب

لا تبل ما کنت، خطاب نهی عن بالی یبالی، و القیاس أن تکون فلا تبال بحذف لام الفعل جزما فقط و لکن حذف ألف المفاعلة علی غیر قیاس کحذف النون من یک، و نقل الجزم إلی اللاّم، و ما، اسمیة نکرة منعوتة بقوله: کنت أی شیئا کنته، فهی مفعول لقوله لا تبل.

المعنی

هی کلمة تسلیة لمن یسعی نحو مقصود و غرض بحسب شخصیته، و قلّما یخلو عنه أیّ إنسان، فکلّ أحد یقصد هدفا فی حیاته و یسعی للوصول إلیه بحسب

مقامه، و قلّما یصل الإنسان إلی ما یقصده و یریده، فانّ أکثر النّاس یقصدون هدفا لا یتهیّأ لهم أسبابه أو یقصّر همّتهم عن سلوک طریقه، فلا یکونون ما یریدون، فقال علیه السّلام: إذا لم تصل إلی هذا المقصد الّذی تریده لفقد الوسائل أو قصور الهمة أو وفور الموانع، فارض بما وصلت إلیه من الأحوال، و لا تغتم بما فات منک من الامال.

الترجمة

چون آنچه خواستی نشدی، از آنچه هستی نگران مباش.

چون آنچه خواستی نشدت حاصل از تلاش رو شکر کن، مباد که از بد بتر شود

السادسة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(66) و قال علیه السّلام: لا تری الجاهل إلاّ مفرطا، أو مفرّطا.

اللغة

(أفرط) أعجل بالأمر، جاوز الحدّ من جانب الزیادة و الکمال (فرّط) ترکه - المنجد.

الاعراب

لا تری، من باب علم، الجاهل، مفعوله الأوّل، و الاستثناء مفرغ، و مفرطا مفعول ثان.

المعنی

إقامة کلّ أمر فی محلّه اللائق به من دون زیادة و نقصان هو الصراط المستقیم و العدل المأمور به، و هذه القاعدة عامة لکلّ شئون الإنسان ممّا هو فی داخل نفسه أو فی أعضائه، و ممّا هو خارج عنه یرتبط به من تدبیر منزله و المعاشرة مع أهله و جیرانه و المعاملة مع الناس کافة، و رعایة العدالة فی الامور یحتاج إلی علم واسع و دقّة نظر عمیق، فاذا کان الانسان جاهلا لا یقدر

علی رعایة العدالة و الاستقامة فی الامور، فیتجاوز الحدّ فیکون مفرطا أو یقف دونه فیکون مفرّطا و مقصّرا.

الترجمة

نبینی نادان را جز این که از حد گزرانیده، یا بسر حد نرسیده.

نادان نتواند بسر حد باشد یا کمتر از آنست و یا رد باشد

السابعة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(67) و قال علیه السّلام: إذا تمّ العقل، نقص الکلام.

الاعراب

إذا، ظرف زمان یجب إضافته إلی جملة فعلیّة فهو معنا مفعول فیه یقید الفعل الواقع بعده یعد بمنزلة الجزاء.

المعنی

العقل قیّم علی الأعضاء، و هی مندفعة بالاحساسات الشّهویّة و الغضبیّة و اللسان خطیب الحواس ینطلق بمالها من التأثّر الناشی عن الشهوة أو الغضب و قلّما یخلو الانسان منه فیرید أن یتکلّم دائما بما یبیّن إحساسه، مضافا إلی أنّ شهوة الکلام غریزة مستقلّة فی الانسان، فاذا تمّ العقل، و تسلّط علی الحواس یمنع ممّا لا یفید من الکلام، فینقص الکلام.

الترجمة

چون خرد کامل شود، سخن کم گردد.

مرد خردمند، سخن کم کند تا که گهی خویش چه ابکم کند

الثامنة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(68) و قال علیه السّلام: الدّهر یخلق الأبدان، و یجدّد الامال و یقرّب المنیّة، و یباعد الأمنیّة، من ظفر به نصب، و من فاته تعب.

اللغة

(أخلق) الثوب: جعله بالیا (المنیّة) ج منایا: الموت (الامنیة): البغیة ما یتمنّی (نصب) تعب و أعیا - المنجد.

الاعراب

یخلق الأبدان، جملة مبدوّة بالمضارع خبر المبتدأ، و یدلّ علی الاستمرار و هکذا الجمل التّالیة المعطوفة علیها.

المعنی

فسّر الدهر بالنازلة و الأمد المحدود و الزمان الطویل، و الظاهر أنّ المقصود العرفی منه الزمان بما یحواه من الحوادث و یعبر عنه بالفارسیة «روزگار» فالاسناد فی قوله (یخلق الأبدان) و توالیها إسناد حقیقی، لأنّ انکسار الأبدان و بلیها معلول لهذه العوامل الزمنیة من المرض و العمل و الحوادث، و تأثر المشاعر و الاحساسات، و کذلک تجدید الامال و إقراب المنیّة و بعد الأمانی، و کلّما دخل الانسان فی ما یقرب من الشیخوخة و الهرم یکثر أمانیه علی رغم بعدها، لأنه یمنع منها رویدا رویدا، و الانسان حریص علی ما منع، و لو کان المقصود من الدّهر نفس الزمان المنصرم لا بدّ و أن یکون الاسناد فی الجمل مجازیا علی حدّ قوله «أشاب الصغیر و أفنی الکبیر مرّ الغداة و کرّ العشیّ» و هو خلاف الظاهر مضافا إلی أنّه لا یوافق قوله علیه السّلام:(من ظفر به نصب، و من فاته تعب) لأنّ نفس الزمان لیس شیئا یظفر به أحد و یفوت عن غیره، أو کان الظفر به موجبا للنّصب

فالمقصود من الدّهر ما یحویه من النعم و الأموال، و المواهب و الامال، فمن حصّلها نصب و أعیا من حفظها و صرفها فی مصارفها، و من فاته تعب من فقدها و ألم الحاجة إلیها.

الترجمة

روزگار تن‌ها را فرسوده کند، و آرزوها را تازه سازد، و مرگ را نزدیک آرد، و هوسها را دور نماید، هر که بدان دست یابد خسته شود، و هر که بدست نیاورد برنج افتد.

روزگار است که فرسوده نماید تنها آرزوهای جدید آرد و مرگش ز قفا

دور سازد هوس و هر که بدستش آرد خسته و هر که نیارد رسدش رنج و عنا

التاسعة و الستون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(69) و قال علیه السّلام: من نصب نفسه للنّاس إماما، فلیبدأ [فعلیه أن یبدأ] بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره، و لیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه، و معلّم نفسه و مؤدّبها أحقّ بالإجلال من معلّم النّاس و مؤدّبهم.

اللغة

أمّ یؤمّ إمامة و إماما القوم و بالقوم: تقدّمهم و کان لهم إماما - الامام للمذکّر و المؤنث ج أئمة: من یؤتمّ به أی یقتدی به، سیرة الرّجل صحیفة أعماله، کیفیة سلوکه بین الناس - المنجد.

الاعراب

إماما، ثانی مفعولی نصب، قبل، منصوب علی الظرفیة متعلّق بقوله: فلیبدأ بسیرته، ظرف مستقرّ خبر لقوله و لیکن، و أحقّ بالاجلال، خبر لقوله: و معلّم نفسه.

المعنی

فیه تعریض علی من تصدّی الامامة و تقمّصها من غیر حقّ، کما افتتح علیه السّلام خطبته الشقشقیة بقوله:و لقد تقمّصها فلان-إلخ، و فیه إشعار بأنّ الإمامیة منصب إلهیّ هیّأ اللّه لها رجال أدّبهم بقدرته و إحاطته، و هذّبهم بالفطرة و طهّرهم تطهیرا، لأنّ المقصود من الإمام فی کلامه هذا هو الرّئیس الّذی یحکم فی الناس، فمن لم یکن مستعدا لهذا المقام لا یقدر علی تعلیم نفسه و رفع نقصه إلی أن ینال هذه الدّرجة القصوی و المرتبة العلیا، و خصوصا بالنّظر إلی مقام العلم الشامل المحیط العمیق الّذی یلزم لمنصب کهذا، فاذا کان الرّجل جاهلا بذاته کیف یقدر علی تعلیم نفسه فانّ العلم الکسبی یحصل إمّا بموهبة من اللّه فیفیضه علی قلوب الأنبیاء و الأوصیا و إمّا بتحصیله من الأساتذة و العلماء، فکیف یقدر الإنسان علی تعلیم نفسه بشخصه نعم تأدیب السیرة و إصلاح الأخلاق و الأعمال الّذی یعدّ من باب الحکمة العملیة ممّا یمکن للإنسان أن یباشره بنفسه، فیحسن أخلاقه بالرّیاضة و یزیل عنه الأخلاق السیّئة، و یخلّی ضمیره عنها و یحلّیه بالأخلاق الحسنة و الفضائل و أمّا العلم و المعرفة الخاصّة بمقام الإمامة فکیف یقدر علیه الإنسان بنفسه إذا لم یکن من عنایة اللّه تعالی،و یؤید ذلک قوله(و معلّم نفسه و مؤدّبها بها أحقّ بالاجلال)فانّه تعریض بأنّ تصدّی غیر الأهل للإمامة إنّما یکون لکسب الجاه و الاعتبار عند الناس و جلب الإجلال و الاحترام، و إذا تصدّی شخص لتعلیم نفسه و تأدیبها یکون أحق بالإجلال، اللّهمّ إلاّ أن یکون المراد من تعلیم النفس الاشتغال بالرّیاضة و تصفیة النفس بحیث یستعدّ للافاضة کما اشیر إلیه فی بعض الأحادیث و یشعر به قوله علیه السّلام: العلم نور یقذفه اللّه فی قلب من یشاء، و مع هذا لا یخلو الکلام من تعریض علی من ذکرنا.

الترجمة

هر که خود را پیشوا و رهبر مردم سازد باید پیش از آموختن بمردم باموزش خویش پردازد، و باید بروش و عمل خود أدب آموزد پیش از آنکه دستور أدب را

با زبان بدیگران بیاموزد، کسی که خود را آموزد و أدب نماید باحترام سزاوارتر است از کسی که آموزگار و مؤدّب مردم باشد.

هر که خود را رهبر مردم کند باید أول رهبری از خود کند

خود بیاموزد و زان پس دیگران با عمل تأدیب سازد نی زبان

هر که خود آموخت و تأدیب کرد احترامش بیش از آن دیگر بود

که دهد تأدیب و آموزش بغیر چون که او سوی خدا باشد بسیر

السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(70) و قال علیه السّلام: نفس المرء، خطاه إلی أجله.

اللغة

(النفس) مصدر ج: أنفاس (الخطوة) ج: خطی و خطوات: ما بین القدمین عند المشی - المنجد.

المعنی

التنفس شغل دائم للانسان الحیّ لا یخلو منه فی حال من الأحوال قیاما و قعودا، و یقظة و نوما، صحیحا کان أم مریضا، و مع ذلک کان ألذّ ما یتناوله من الحوائج و أروح و أخفّ، و قیل: صعوده یمدّ الحیاة، و نزوله یفرح الذات، و لکنه خطوة نحو الممات.

الترجمة

هر دمی بسوی مرگ قدمی است.

هر دم که بر آوری تو، گامی برداشته‌ای بسوی مردن

الحادیة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(71) و قال علیه السّلام: کلّ معدود منقض، و کلّ متوقّع آت.

الاعراب

منقض، فاعل عن الانقضاء خبر و منقوص و رفعه مستتر، و کذلک آت.

المعنی

المقصود من المعدود عمر الانسان من أشهره، و أیامه، و ساعاته، و دقائقه و ثوانیه، فانه إذا عدّ بکلّ اعتبار ینقضی لا محالة، و المقصود من المتوقّع الموت الّذی یأتی بلا شبهة.

الترجمة

هر چه بر شمرده می‌شود پایان می‌پذیرد، و هر چه باید بیاید می‌آید

عمر را چون بشمری آخر شودچون که آخر گشت مردن می‌رسد

الثانیة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(72) و قال علیه السّلام: إنّ الأمور إذا اشتبهت، أعتبر آخرها بأوّلها.

اللغة

(اشتبه) الأمر علیه: خفی و التبس - المنجد.

المعنی

الامور المشتبهة هی الّتی لا یتّضح حقیقتها باعتبار العقل أو الشرع، کالمسافر یرید مقصدا معینا فاشتبه علیه الطریق و لا یدری أنّ سلوک الطریق الّذی یرید أن یمشی علیه یوصله إلی مقصده أم لا، و کمن یقصد أن یقتدی بامام و لا یدری أنّه حقّ و متابعته یوصله إلی الحق أم لا، فیقول علیه السّلام: إذا اشتبه الأمر من أوّل الدخول فیه فلا رجاء بوضوحه فی نهایته، فلا بدّ من التوقف و البحث حتّی یتّضح و یکون

الدّخول فیه علی بصیرة و اطمینان، و الظاهر أنّ المقصود أنّه إذا وقع خطاء فی أوّل أمر، یؤدّی إلی الخطاء فی آخره.

الترجمة

براستی که اگر کارها از نخست دچار اشتباه و خطا شدند، پایان آنها با آغاز آنها سنجیده شوند.

خشت از أوّل گر نهد معمار کج تا ثریّا می‌رود دیوار کج

الثالثة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(73) و من خبر ضرار بن ضمرة الضّبابی عند دخوله علی معاویة و مسألته له عن أمیر المؤمنین علیه السّلام قال: فأشهد لقد رأیته فی بعض مواقفه و قد أرخی اللّیل سدوله و هو قائم فی محرابه، قابض علی لحیته، یتململ تململ السلیم، و یبکی بکاء الحزین، و یقول:

یا دنیا یا دنیا، إلیک عنّی، أ بی تعرّضت؟ أم إلیّ تشوّفت؟ لا حان حینک، هیهات! غرّی غیری، لا حاجة لی فیک، قد طلّقتک ثلاثا لا رجعة فیها، فعیشک قصیر، و خطرک یسیر، و أملک حقیر. آه من قلّة الزّاد، و طول الطّریق، و بعد السّفر، و عظیم المورد.

اللغة

(السدل) ج: أسدال و سدول و أسدل: السّتر، یقال: أرخی اللیل سدوله أی أرسل أستار ظلمته (سلمته) الحیّة: لدغته فهو سلیم ج: سلمی - المنجد.

و (التململ) عدم الاستقرار من المرض کأنه علی ملة، و هی الرّماد الحارّ

(لا حان حینک) أی لا حضر وقتک، (تشوّفت) الجاریة أی تزیّنت - صحاح.

الاعراب

و قد أرخی اللّیل سدوله، جملة حالیّة عن فاعل رأیته، و هو قائم یصلّی - إلخ حالیّة اخری عن المفعول الأوّل له و هو الضمیر الثانی، قائم فی محرابه، خبر هو، قابض، خبر ثان له، یتململ - إلخ، حال عنه، یا دنیا، من باب المنادی المعرفة لا حان حینک، دعاء علیها أی لا حضر وقتک کما تقول: لا کنت.

المعنی

(ضرار بن ضمرة) قال فی التنقیح: من خلّص أصحاب أمیر المؤمنین علیه السّلام حسن الحال، فصیح المقال، انتهی.

و ننقل هذه الرّوایة عن شرح المعتزلی بسند ثان فهو أوفی و أکمل قال:

و ذکر أبو عمر بن عبد البرّ فی کتاب الاستیعاب، هذا الخبر، فقال: حدّثنا عبد اللّه بن محمّد بن یوسف، قال: حدّثنا یحیی بن مالک بن عائد، قال: حدّثنا أبو الحسن محمّد بن محمّد بن مقلة البغدادی بمصر. و حدّثنا أبو بکر محمّد بن الحسن بن درید، قال: حدّثنا العکلی، عن الحرمازی، عن رجل من همدان، قال: قال معاویة لضرار الضبائی: یا ضرار صف لی علیّا، قال: اعفنی یا أمیر المؤمنین، قال:

لتصفّنه، قال: أمّا إذا لا بدّ من وصفه، فکان و اللّه بعید المدی، شدید القوی، یقول فصلا، و یحکم عدلا، یتفجّر العلم من جوانبه، و تنطق الحکمة من نواحیه یستوحش من الدّنیا و زهرتها، و یأنس باللیل و وحشتها، و کان غزیرة العبرة، طویل الفکرة، یعجبه من اللّباس ما قصر، و من الطعام ما خشن، کان فینا کأحدنا یجیبنا إذا سألناه، و ینبئنا إذا استفتیناه، و نحن و اللّه مع تقریبه إیّانا و قربه منّا، لا نکاد نکلّمه هیبة له، یعظم أهل الدین، و یقرب المساکین، لا یطمع القویّ فی باطله، و لا ییأس الضعیف من عدله، و أشهد لقد رأیته فی بعض مواقفه و قد أرخی اللیل سدوله، و غارت نجومه، قابضا علی لحیته، یتململ تململ السّلیم، و یبکی بکاء الحزین، و یقول: یا دنیا غرّی غیری، أ بی تعرّضت؟ أم إلیّ تشوّقت؟

هیهات هیهات، قد باینتک ثلاثا لا رجعة لی فیها، فعمرک قصیر، و خطرک حقیر آه من قلّة الزاد، و بعد السّفر، و وحشة الطریق، فبکی معاویة و قال: رحم اللّه أبا حسن، کان و اللّه کذلک، فکیف حزنک علیه یا ضرار؟ قال: حزن من ذبح ولدها فی حجرها.

أقول: من أخبث مکائد معاویة بعد تسلّطه علی الکوفة و سیطرته علی أصحاب أمیر المؤمنین أن یجلبهم إلی الشّام بشتّی الوسائل من دعوة ودیّة أو تهریب من ظلم عمّاله أو تهدید أو غیر ذلک من الوسائل ثمّ یحضرهم فی حفلته الغاصّة بالرّجال و یسألهم عن وصف علیّ علیه السّلام حتّی یذکروا له عیبا بحضرة الناس و یتّهموه فیستفید من کلامهم لتأیید سیاسته.

و ممّن وقع فی حبالته ضرار بن ضمرة و کان من خواصّ علیّ و من أهل الزهد و العبادة فأمره بتوصیف علیّ علیه السّلام، و قد وصفه ضرار بهذا الوصف البالغ فی الخطورة من نواح شتّی، معرضا بذلک علی معاویة و ناصحا و واعظا له، و نشیر إلی بعض ما ذکره رضوان اللّه علیه:

افتتح ضرار رضوان اللّه علیه توصیفه لعلیّ علیه السّلام بأنّه (کان بعید المدی) أی عالی الهمّة ناظر إلی المعالی القدسیّة، و تارک للأهواء الخسیسة المادّیة مع شدّة قواه المعنویة، و نوایاه الملکوتیة، و کأنه إشارة إلی قوله تعالی فی سورة النجم «علّمه شدید القوی» و هو وصف جبرئیل حامل الوحی إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله (یقول: فصلا) أی ینطق بما هو الحقّ الصّریح، مأخوذا من الوحی الصحیح و کأنه إشارة إلی قوله تعالی فی سورة الطّارق «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ » و کان یحکم بالعدل لا یخالطه جور و باطل، منبع ذخّار للعلم قولا و عملا و بحر ضخم للحکمة من کلّ ناحیة، زاهد فی الدّنیا متنفّر عنها، یطلب الخلوة و الانعزال عن أهل الدّنیا فیأوی إلی اللّیل و وحشته، هذه صفاته المعنویة العقلیّة و الوجدانیّة.

ثمّ شرع فی وصفه الظاهر فقال: یبکی و یسیل الدّموع الغزیرة من خوف اللّه

و من ترحّمه علی الضعفاء و الفقراء، و یتفکر طویلا فی اصلاح الامور.

ثمّ وصفه علیه السّلام فی زیّه و لباسه و مأکله فقال: یعیش عیش الفقراء و المساکین حتّی یعجبه اللباس القصیر و الطعام الخشن لم یلاحظ لنفسه امتیازا و لا مثارة و امارة للریاسة، بل کان فینا کأحدنا یجیب مسائلنا و یفتینا، و لیکن له هیبة معنویة فی قلوبنا، ثمّ یبین معاملته مع عموم الناس و رعایته للعدل الاجتماعی فی هذه الفصول:

1 - یعظم أهل الدّین فلا حرمة عنده إلاّ للدّین و أهله.

2 - یقرّب المساکین و لا یلتفت إلی زبرجة الأغنیاء و المثرین.

3 - لا نفوذ فیه لأهل القوّة و الثروة فیستمیلونه لأغراضهم، بل لا طمع لهم فی ذلک.

4 - لا یقطع رجاء الضعیف من عدله و أخذه له بحقّه و إن کان خصمه قویّا ذا مال و جاه و ثروة.

ثمّ شرع بعد ذلک فی بیان خوفه عن اللّه و زهده فی الدّنیا و صوّره لمعاویة بما لا مزید علیه حتّی أثّر فی هذه الصّخرة الصمّاء و القلب القاسی الأعمی فبکی.

و أظنّ أنّ بکاء معاویة لم یکن عن خوف من اللّه و إذعان للحقّ، بل کان کما یبکی الصبیّ من ألم الابرة إذا نفذت فی جسمه حیث إنّ کلّ جملة ألقاها إلیه هذا البطل المجاهد فی فضیلة علیّ علیه السّلام تکون أوقع من السّهم علی قلبه و کبده فهو مع کمال تجلّده و تحلّمه الذی کان الرکن الوثیق لسیاسته العوجاء، لم یقدر علی المقاومة تجاه هذه الضربات البطولیة النافذة علی قلبه القاسی، فلم یحر جوابا و لم یجتری علی إسکات القائل لما اخذ منه العهد ضمنا بقوله أو تعفینی، فتحلّم ألم هذه الرّمیات المتتابعات حتّی نفد صبره و شرع یبکی من الألم و الغمّ الّذی دخله من مشاهدة هذا البطل الّذی یجاهده بسیف لسانه فی عقر داره، و هو یری نفسه متّکأ علی سریر الملک و السّطوة، ثمّ أخبره هذا البطل فی آخر کلامه عن مقدار حبّه لعلیّ علیه السّلام و بغضه له حیث أجابه بأنّ حزنی علی علیّ علیه السّلام کحزن أمّ ذبح ولدها

فی حجرها، هذا تصریح بحبّه لعلیّ علیه السّلام بما لا مزید علیه و تلویح لبغضه له، و هل قتل علیّ علیه السّلام إلاّ بمخالفة معاویة معه و بکیده و مکره؟

الترجمة

متن کامل خبر بروایت مندرجه در شرح معتزلی ترجمه می‌شود:

معاویه بضرار ضبابی گفت: أی ضرار علی را برای من وصف کن، در پاسخ گفت: یا أمیر المؤمنین مرا معاف دار، گفت: البته باید او را وصف کنی، در پاسخ گفت: چون ناچارم می‌گویم: بخدا، والا همت بود، شدید القوی بود، صرحی و قاطع سخن می‌گفت، بدادگری حکومت میکرد، دانش از همه سویش فرو می‌ریخت و در پیرامونش حکمت گویا بود، از دنیا و شکوفانیش گریزان بود، بشب پر هراس انس داشت، اشکش فراوان، اندیشه‌اش طولانی بود، جامه کوتاه درویشانه را خوش می‌داشت و خوراک ناهموار را، در میان جمع ما چون یکی از ما بود هر پرسشی داشتیم جواب می‌داد، و چون از او فتوی می‌خواستیم ما را آگاه میکرد بخدا با این که ما را بخود بسیار نزدیک میکرد و با او همنشین بودیم، بسا که از هیبت الهیة او جرئت سخن با او را نداشتیم، اهل دین را بزرگ می‌داشت، و مساکین را بخود نزدیک میکرد، هیچ نیرومندی طمع نداشت که ناحقی بسود خود از او بخواهد، و هیچ بینوائی از دادگری او نومید نبود.

من خود گواهم که در یکی از مواقفش وی را دیدم در حالی که شب از نیمه گذشته، و پرده‌های تاریکی خود را بر جهان گسترده بود، و أخترانش در چاه مغرب فرو شده بودند، دست بر ریش داشت و چون مار گزیده بر خود پیچ و تاب می‌خورد و بمانند مصیبت زده‌ای می‌گریست و می‌گفت: أی دنیا دیگری را فریب بده، خود را بمن عرضه می‌داری؟ برای من زیور نمائی و کرشمه میکنی؟! هیهات هیهات، من تو را سه طلاقه کردم که رجوع ندارد، عمرت کوتاه است، و قدرت اندک، آه و افسوس از توشۀ کم، و دوری سفر. و راه پر خطر.

معاویه گریست و گفت: خدا ابو الحسن را رحمت کناد، بخدا همچنین بود

أی ضرار اندوه تو بر وی چونست؟ گفت: چون اندوه مادری که فرزندش را در دامنش سر بریده باشند.

علی را یکی یار همگام بود ضرار بن ضمره ورا نام بود

بچرخید چرخ و کشاندش بزور بدرگاه بن حرب نیرنگ پور

از او خواست وصف علی را بجد بپاسخ برآمد، یل و مستعد

بگفتا گواهم که خود دیدمش بیک ایستگاهی و سنجیدمش

شب افکنده صد پرده نیلگون سراسر جهان در سکوت و سکون

علی بر سر پا بمحراب خویش نظر سوی حق است پاکش بریش

چنان در تلاطم که مارش زده سرشکش رخ غمگسارش زده

بدنیا همی گفت از من بدور مکن عرضه خود را بمن ای شرور

کرشمه بمن می‌فروشی برو نیاید چنین روزت اندر گرو

بدوری ز من دیگری را فریب نخواهم ز تو حاجت و نی نصیب

طلاق تو دادم سه بار و دیگر ندارم رجوعی برایت بسر

که عیش تو کوتاه و قدرت زبون تو را آرزو کوچک و سرنگون

صد افسوس زین توشۀ کم مرا و زین راه پر طول و پر خم مرا

سفر بس دراز است و پر ترس و بیم ورودم بدرگاه حق بس عظیم

الرابعة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(74) و من کلام له علیه السّلام: للسائل الشّامی لمّا سأله: أ کان مسیرنا إلی الشام بقضاء من اللّه و قدر؟ بعد کلام طویل هذا مختاره:

ویحک! لعلّک ظننت قضاء لازما، و قدرا حاتما، و لو کان ذلک کذلک لبطل الثّواب و العقاب، و سقط الوعد و الوعید إنّ،

اللّه سبحانه أمر عباده تخییرا، و نهاهم تحذیرا، و کلّف یسیرا، و لم یکلّف عسیرا، و أعطی علی القلیل کثیرا، و لم یعص مغلوبا، و لم یطع مکرها، و لم یرسل الأنبیاء لعبا، و لم ینزل الکتب للعباد عبثا، و لا خلق السّموات و الأرض و ما بینهما باطلا (ذلک ظنّ الّذین کفروا فویل للّذین کفروا من النّار).

اللغة

(ویح): کلمة ترحّم و توجّع و قد تأتی بمعنی المدح و التعجّب... و نصبه باضمار فعل کأنّک قلت ألزمه اللّه ویحا (حتم) حتما بالشیء: قضی (لعب) لعبا: فعل فعلا بقصد اللّذّة أو التنزّه، فعل فعلا لا یجدی علیه نفعا - المنجد.

الاعراب

بعد کلام، ظرف متعلّق بقوله: و من کلامه، ویحک منصوب بفعل مقدّر أی ألزم اللّه ویحک، تخییرا مفعول له، و کذلک تحذیرا، کثیرا مفعول ثان لأعطی و الأوّل منه متروک، مغلوبا حال من ضمیر یعص.

المعنی

روی الحدیث فی باب الجبر و القدر من الکافی بهذا اللفظ:

علیّ بن محمّد عن سهل بن زیاد و إسحاق بن محمّد و غیرهما رفعوه قال: کان أمیر المؤمنین علیه السّلام جالسا بالکوفة بعد منصرفه من صفّین إذ أقبل شیخ فجثی بین یدیه، ثمّ قال له: یا أمیر المؤمنین، أخبرنا عن مسیرنا إلی أهل الشام أ بقضاء من اللّه و قدر؟ فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام: أجل یا شیخ ما علوتم تلعة و لا هبطتم بطن واد إلاّ بقضاء من اللّه عزّ و جلّ و قدره، فقال له الشیخ: عند اللّه أحتسب عنائی یا أمیر المؤمنین فقال له: مه یا شیخ فو اللّه لقد عظم اللّه لکم الأجر فی مسیرکم و أنتم

سائرون، و فی مقامکم و أنتم مقیمون، و فی منصرفکم و أنتم منصرفون، و لم تکونوا فی شیء من حالاتکم مکرهین، و لا إلیه مضطرّین، فقال له الشیخ: و کیف لم نکن فی شیء من حالاتنا مکرهین و لا إلیه مضطرّین و کان بالقضاء و القدر مسیرنا و منقلبنا و منصرفنا؟ فقال له: و تظنّ أنه کان قضاء حتما و قدرا لازما، أنه لو کان کذلک لبطل الثواب و العقاب، و الأمر و النهی و الزجر من اللّه، و سقط معنی الوعد و الوعید فلم تکن لائمة للمذنب، و لا محمدة للمحسن، و لکان المذنب أولی بالاحسان من المحسن و لکان المحسن أولی بالعقوبة من المذنب، تلک مقالة إخوان عبدة الأوثان، و خصماء الرّحمن، و حزب الشیطان، و قدریّة هذه الامّة و مجوسها. إنّ اللّه تبارک و تعالی کلّف تخییرا، و نهی تحذیرا، و أعطی علی القلیل کثیرا و لم یعص مغلوبا، و لم یطع مکرها، و لم یملّک مفوّضا، و لم یخلق السّموات و الأرض و ما بینهما باطلا، و لم یبعث النّبیین مبشّرین و منذرین عبثا، ذلک ظنّ الّذین کفروا فویل للّذین کفروا من النار، فأنشأ الشیخ یقول:

أنت الامام الّذی نرجو بطاعته یوم النجاة من الرحمن غفرانا

أوضحت من أمرنا ما کان ملتبسا جزاک ربّک بالاحسان إحسانا

أقول: و قد تری ما فیه الاختلاف بین ما ذکره الرضیّ - رحمه اللّه - من هذا الحدیث و ما ورد فی الکافی الشّریف، فلا بدّ و أن یکون أحد المضمونین منقولا بالمعنی، و ما اختاره الرضیّ أوضح و أفصح و یحتمل تعدّد الواقعة، و ذکر الرضیّ - رحمه اللّه - هذا السائل کان شامیّا، و لکن لا إشعار فی روایة الکافی بکونه شامیّا و لعلّ الرّضیّ أخذه من روایة اخری و کتاب آخر عرف السائل بأنّه شامی، و لکن یشعر صدر الحدیث بأنه من أهل الکوفة حیث قال: أخبرنا عن مسیرنا إلی أهل الشام، فتدبّر. قال فی شرح ابن میثم: أمر عباده تخییرا، و تخییرا مصدر سدّ مسدّ الحال، انتهی. و لم یبیّن فی کلامه ذا الحال، فان جعله حالا من المفعول و هو عباده، یکون

المعنی أمر عباده حالکونهم مخیرین، و لا یستفاد من لفظة مخیرین المختارین إلاّ علی تکلّف، ففیه تکلّفان: حمل المصدر علی الصّفة، ثمّ حمل تلک الصفة من باب إلی باب آخر، و ان جعله حالا من الفاعل و هو اللّه فلم لم یجعله مفعولا مطلقا، کما فی قوله: نهاهم تحذیرا، کما صرّح به، و لا فرق بین جعله حالا أو مفعولا مطلقا من جهة المعنی، فتدبّر. قال فی شرح المعتزلی: قد ذکر شیخنا أبو الحسین رحمه اللّه: هذا الخبر فی کتاب الغرر، و رواه عن اصبغ بن نباته انتهی. و المتن الّذی ذکره مختلف مع متن حدیث الکافی فی موارد، فصدر مقالة علیّ علیه السّلام فیه بقوله:«و الّذی فلق الحبّة و بریء النسمة» و لم یذکر فیه قوله:

«و لکان المذنب أولی بالإحسان من المحسن، و لکان المحسن أولی بالعقوبة من المذنب» و هذه الجملة من مشکلات هذا الحدیث. و قد ذکر المجلسی رحمه اللّه فی شرحه علی الکافی وجوها خمسة فی حلّه نذکر خلاصة منها هنا:

الاول - أنه [یکون] متفرعا علی أنّه إذا بطل الثواب و العقاب بالجبر علی التکلیف فالمذنب صار أولی بالاحسان لنیله فی هذه الدّنیا إلی ملادّه و شهواته و المحسن أسوء حالا منه لتحمّله مشاقّ التکلیف و العبادات. الثانی - أنّه لو کان المذنب مجبورا علی عمل السیّئة و المحسن علی عمل الطاعة فالأولی الاحسان بالمذنب لتدارک جبره علی الخلاف الواقع منه، و عقوبة المحسن لیساوی حاله مع المذنب و یراعی العدالة بینهما. الثالث - ما قیل إنّه إنما کان المذنب أولی بالاحسان لأنّه لا یرضی بالذّنب کما یدلّ علیه جبره، و المحسن أولی بالعقوبة لأنّه لا یرضی بالاحسان لدلالة الجبر علیه، و من لا یرضی بالاحسان أولی بالعقوبة من الّذی یرضی به، و لا یخفی ما فیه. الرابع - أنّه لما اقتضی ذات المذنب أن یحسن إلیه فی الدّنیا باحداث اللّذات فیه، فینبغی أن یکون فی الاخرة أیضا کذلک، لعدم تغیر الذوات فی النشأتین

و إذا اقتضی ذات المحسن المشقة فی الدّنیا و ایلامه بالتکالیف الشاقة ففی الاخرة أیضا ینبغی أن یکون کذلک. الخامس - ما قیل: لعلّ وجه ذلک أنّ المذنب بصدور القبائح و السیئات منه متألّم منکسر البال لظنه أنها وقعت منه باختیاره، و قد کانت بجبر جابر و قهر قاهر فیستحقّ الإحسان، و أنّ المحسن بفرحاته بصدور الحسنات عنه و زعمه أنه قد فعلها باختیاره أولی بالعقوبة من المذنب. قال المجلسی رحمه اللّه فی سند الحدیث: إنّه مرفوع، لکن رواه الصّدوق رحمه اللّه فی العیون بأسانید عنه، و مذکور فی رسالة أبی الحسن الثالث علیه السّلام إلی أهل الأهواز، و سائر الکتب الحدیثیّة و الکلامیّة، و أشار المحقّق الطوسیّ فی التجرید إلیه، و رواه العلامة فی شرحه عن الأصبغ بن نباتة بأدنی تغییر. أقول: هذا الحدیث باعتبار تعرّضه لمسألة الجبر و الاختیار و القضاء و القدر فی أعمال العباد من مشکلات الأحادیث و یحتاج إلی شرح مفصّل، و توضیح ینحلّ به هذا المعضل، و لا مجال لهذا البحث فی هذا الشرح الموجز، و قد بحثت عن هذه المسألة مفصلا فی شرح اصول الکافی و ترجمته بالفارسیة المطبوعة فی الجزء الأوّل، فمن أراد تحقیق المقام و توضیح المرام فلیرجع إلیه، و نحن نترجم الحدیث تماما علی متن رواه الشارح المعتزلی، لأنّا ترجمنا متن الکافی فی شرحه.

الترجمة

أصبغ بن نباتة گفت: پیرمردی در برابر علی علیه السّلام ایستاد و گفت: بما بگو که رفتن ما بشام بقضاء خدا و قدر بود؟ در پاسخ فرمود: بدان خدا که دانه را می‌شکافد و جاندار می‌آفریند، ما گامی برنداشتیم و بر دری فرو نشدیم جز بقضاء خدا و قدر او، آن شیخ گفت: رنجی که بردم باید بحساب خدا بگذارم، هیچ ثوابی ندارم، علی فرمود: ای شیخ خاموش باش محققا خدا در این سفر بشما پاداش بزرگی عطا کرده چه در رفتن و چه در برگشتن، شما در هیچ حالی واداشته نبودید

و ناچار و بی‌اختیار نبودید، آن شیخ گفت: چگونه چنین نبودیم با این که قضا و قدر ما را سوق داده‌اند، حضرت فرمود: وای بر تو، شاید گمان میکنی قضاء لازم و قدر حتم و ملزمی در میان است اگر چنین باشد ثواب و عقاب و وعد و وعید و أمر و نهی همه باطل و بیهوده گردند و گنهکار را سرزنش نباید و نیکوکار را آفرین نشاید، و نیکوکار از بدکار سزاوارتر بمدح و تحسین نباشد، و بدکار سزاوارتر نباشد بمذمّت و نکوهش از نیکوکار، این گفتار بت پرستان و سپاه شیطان و گواهان ناحق و نابینایان از راه صواب است، و آنان قدریه این امّت و گبران این امّت محسوبند. راستی که خداوند سبحان، فرمان داده برای مختار ساختن بندگان خود و غدقن کرده برای بر حذر داشتن و تکلیف آسانی فرموده، نافرمانیش بمعنی این نیست که در برابر بنده خود مغلوب شده است، و از روی وادار کردن و اعمال زور اطاعت نمی‌شود، رسولان خود را بیهوده و عبث بسوی بندگانش گسیل نداشته، و آسمانها و زمین و آنچه در آنها است بیهوده نیافریده - اینست گمان آن کسانی که کافر شدند، وای از دوزخ بر کافران - آن شیخ گفت: پس قضا و قدری که ما بوسیله آنها سفر کردیم چیستند؟ فرمود: این قضا و قدر بمعنی أمر و دستور خدا است، سپس این گفته خداوند سبحان را تلاوت فرمود که:

«وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ » - پروردگارت فرمان داده که نپرستید جز او را - آن شیخ شادمانه برخواست و می‌گفت:

توئی آن امامی که با طاعتش امید بهشت از خدا در سر است

ز دودی تو هر شبهه از دین ما جزای تو با حضرت داور است

چون که برگشت علی از صفین غم صفین بدلش بد سنگین

بستمکار شکستی نرسید فتنه‌ای سخت از آن گشت پدید

شیخی اندر بر او سخت ایستاد که بگو رفتن شام ای استاد

بقضا بود مقدّر ز خدا یا بدلخواه بشر شد پیدا

گفت سوگند بخلاّقی حق که قضا و قدرش بد ز سبق

هیچ گامی ننهادیم براه جز قضا و قدرش بد همراه

شیخ گفتا که خدایا صبری که نداریم از این ره اجری

گفت خاموش ایا شیخ دژم که خدا داده ثوابی معظم

طی این راه باکراه نبود هر کس از میل خود این ره پیمود

شیخ گفتا که قضا ما را برد گفت وه نیست قضا حتم ای گرد

ور نه بیهوده ثوابست و عقاب نه بود أمر و نه نهی و نه عذاب

نه خدا سرزنش مذنب کرد نه ستایش ز نکوکار ای مرد

این بود گفتۀ عبّاد وثن گفتۀ لشکر شیطان کهن

راستش حضرت سبحان فرمان داده آزاد بدین خلق جهان

نهی کرد است برسم تحذیر کرده تکلیف ولی سهل و یسیر

از گنه چیره بر او کس نشده باطاعت کسی مکره نشده

نه عبث خیل رسل کرده گسیل تا که باشند بمخلوق دلیل

آسمانها و زمین بیهده نیست در جهان بیهده را نبود زیست

این گمان شیوه کفّار بود که مکان همه در نار بود

شیخ گفتا چه قضا و قدری کرده این راه بماها سپری؟

گفت فرمان خدا و حکمش دیگر ای شیخ زبان را در گش

گفتۀ حق بود اندر قرآن که «قضی ربک» روخوش برخوان

شیخ فهمید و بشد شاد و سرود چند شعری و علی را بستود

الخامسة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(75) و قال علیه السّلام: خذ الحکمة أنّی کانت، فإن الحکمة تکون فی صدر المنافق فتلجلج فی صدره حتّی تخرج فتسکن إلی صواحبها

فی صدر المؤمن.

اللغة

(الحکمة) ج: حکم: الکلام الموافق للحق، الفلسفة، صواب الأمر و سداده (تلجلج) تردّد فی الکلام و فی صدره شیء تردّد - المنجد.

الاعراب

أنّی کانت: أنّی ظرف زمان و مفعول فیه أی من أین کانت، و کانت تامة أی وجدت، فاعلها الضمیر المستتر العائد إلی الحکمة، فتلجلج، أی تتلجلج مؤنث المضارع حذفت إحدی تائیه تخفیفا و تدلّ علی الاستمرار.

المعنی

الحکمة فی لسان الکتاب و السّنة تطلق علی قضایا حقیقیة تزید معرفة الإنسان بالمبدأ و المعاد، أو تهدیه إلی عمل نافع للمعاش أو المعاد، و بهذا الاعتبار قال اللّه تعالی «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً » - 269 - البقرة» و قد فسّرت بعلم الشرائع، و معالم کلّ شریعة حقة لا تخلو من أحد القسمین و منبع الحکمة تعلیم الأنبیاء المتکی علی الوحی من اللّه تعالی، أو ضوء عقلانی یفاض بعنایته تعالی علی الخلائق، و حیث إنّ المنافق یأخذ من تعلیمات الأنبیاء و الأوصیاء فتقع فی یده کلمة حکمة، و ربما استضاء عقله فتجدها و لکن لا یعتقد بها لأنّه منافق فلا تستقرّ الحکمة فی قلبه، فکانت کخروف ضالّ عن قطیع الغنم یرکض إلی هنا و هنا و تتلجلج فی صدر المنافق و لا یقدر علی کتمانه فینطق بها و یظهرها، فأمر المؤمن بأخذها و إلحاقها بالحکم المستقرّة فی صدره حتّی تسکن إلی صواحبها، فهو کردّ الخروف الضالّ إلی قطیع الغنم فیسکن فیها و یطمئن إلیها و المراد نفور قلب المنافق عن الحکمة و نفور الحکمة عنه، و التوصیة بأنّه لا بدّ و أن ینظر إلی ما قال لا إلی من قال، فلا یترک الکلام الحق بحجّة أنه خرج من

فم المنافق، و یشعر بتأکید طلب العلم و الحکمة من مظانها و إن وجد عند غیر أهلها.

الترجمة

سخن درست و حکیمانه را از هر کس باشد دریافت کن، زیرا سخن حکمت در دل منافق هم هست و بدینسو و آن سو می‌چرخد تا از آن بدر آید و خود را بیاران خود برساند که در سینۀ مؤمن جای دارند.

ز هر کس حکمت و پندی بیاموزچراغ معرفت در دل بیفروز

اگر گوینده بی‌ایمان شناسیز پند و حکمتش چون در هراسی؟

بسا حکمت که در قلب منافقبود حیران و لرزان همچو وامق

بچرخد تا برآید از زبانشبر مؤمن رسد بر همگنانش

السادسة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(76) و قال علیه السّلام: الحکمة ضالّة المؤمن فخذ الحکمة و لو من أهل النّفاق.

اللغة

(الضالّة) ج: ضوالّ مؤنّث الضالّ: الشیء المفقود الّذی تسعی ورائه.

المعنی

عبّر علیه السّلام عن الحکمة بالضالّة للمؤمن باعتبار أنّ الإیمان مأوی الحکمة و ینبغی أن یکون المؤمن هو الّذی اجتمع شوارد الحکم و حضنها من أن تقع فی أیدی المنافقین فجعلوها وسیلة لترویج آرائهم الفاسدة و أغراضهم الباطلة، کما اتّفق فی عصرنا هذا من تسلّط الکفار و المخالفین علی فنون الحکمة الطبیعیّة، فسادوا بها و ضلّوا و أضلّوا شباب الإسلام.

الترجمة

حکمت گمشدۀ مؤمن است، حکمت را دریاب گر چه از أهل نفاق باشد.

گمشده مؤمن بود حکمت بگیرور چه در دست منافق شد اسیر

السابعة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(77) و قال علیه السّلام: قیمة کلّ امریء ما یحسنه. قال الرّضیّ: و هذه الکلمة الّتی لا تصاب لها قیمة، و لا توزن بها حکمة، و لا تقرن إلیها کلمة.

المعنی

قیمة کلّ شیء باعتبار ما یترتّب علیه من الفوائد و الاثار المرغوبة عند اللّه أو عند خلقه، و یلحظ فی ذلک ما یتحمّل فی تحصیله من مؤنات و متاعب، و هی ما تبذل بازاء المتاع عند العقلاء، و من الأشیاء ما لا یقوم لخسّته أو فقد الرغبة فی بذل العوض بازائه لو فوره و عدم الحاجة إلی شرائه کالماء فی شطوط الأنهار، و التراب فی البراری و القفار، أو لکرامته عند اللّه أو عند الناس کالإنسان، فانه حرّ بالذات و قد القی الرقیّة منذ قرون فی الجامعة البشریة.

فالتعبیر بالقیمة فی کلامه علیه السّلام استعارة بتشبیه المرء بالنظر إلی کمالاته المعنویّة و صناعاته الیدویّة و مهارته فی التعبیرات اللّسانیة علی المتاع، و نبّه إلی أنّ اعتبار المرء یقاس بما یحسنه و یجیّده من صنعة أو زراعة أو تجارة أو غیرها فمن أراد أن یکون مرجعا فی أمر من الامور فلا بدّ و أن یتعب نفسه لتحصیل التخصّص فی هذا الأمر.

و قد اهتمّ الشعوب الراقیة فی القرون المعاصرة بهذه الحکمة القیمة فتوجّهوا إلی تقسیم فنون المعارف و العلوم و الصناعات إلی شعب ضیقة، و فرضوا علی المتعلّمین اختیار ما یناسب ذوقهم، و الجدّ فی تعلّمه و کسب التخصّص فیه.

فعصرنا عصر المتخصّصین فی الفنون و الصناعات، عصر العمل بهذه الحکمة القیمة و الدستور الراقی، و قد ظلّ المسلمون قرونا قلّما یلتفتوا إلی هذه الحکمة العلویة فیدخلون فی کلّ شأن بأدنی ممارسة، فیختلّ الامور، و لا ینالون بالمطلوب.

الترجمة

ارزش هر مردی همانست که نیکو میداند و می‌تواند.

ارزش هر کس بکار خوب اوستاوستادیش بهر کاری نکو است

الثامنة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(78) و قال علیه السّلام: أوصیکم بخمس لو ضربتم إلیها آباط الإبل لکانت لذلک أهلا: لا یرجونّ أحد منکم إلاّ ربّه، و لا یخافنّ إلاّ ذنبه، و لا یستحینّ أحد منکم إذا سئل عمّا لا یعلم أن یقول لا أعلم، و لا یستحینّ أحد إذا لم یعلم الشّیء أن یتعلّمه، و علیکم بالصّبر فإنّ الصّبر من الإیمان کالرّأس من الجسد، و لا خیر فی جسد لا رأس معه، و لا فی إیمان لا صبر معه.

اللغة

(الابط) ج: آباط: باطن الکتف، یذکّر و یؤنّث.

الاعراب

بخمس، أی بخمس وصایا حذف الممیّز و نوّن العدد عوضا عن المحذوف لو، استعیرت هنا لمعنی إن الشرطیة بعنایة أنّ الشرط غیر واقع عادة، لا یرجونّ نهی غائب مؤکّد بالنون التأکید الثقیلة، و یمکن أن یکون نفیا بمعنی النهی فیکون آکد و أبلغ و کذا فی الجمل التالیة، و المستثنی فی هذه الجمل مفرغ، و المستثنی منصوب علی أنّه مفعول للفعل الواقع قبل إلاّ، لا یستحینّ: استفعال من حیی اللفیف المقرون حذف إحدی یائیه تخفیفا.

المعنی

أکّد علیه السّلام التمسک بهذه الوصایا و بالغ فیها بقوله: لو ضربتم إلیها آباط الابل لکانت لذلک أهلا، و قد أدرج فی هذه الوصایا أهمّ ما یجب علی کلّ أحد فی رابطته مع المبدأ، و فی تدبیره لنفسه، و أدبه فی طریق العلم و المعرفة تعلیما و تعلّما و فی مواجهته مع ما یحیط به من المکاره و الالام، و ما یجب علیه من أداء التکالیف و رعایة القوانین و الأحکام.

فبدأ بلزوم التوجّه إلی اللّه فی نیل کلّ خیر و درک کلّ المارب، فیعتقد بأنه لا ینال بما یرید من الرزق و المنصب و کلّما یحتاج إلیه إلاّ بفضل من اللّه و إن کان لحصول کلّ مقصد أسباب و وسائل، فهو مسبّب الأسباب و مجهّز الوسائل فی کلّ باب فیلزم علی العبد أن لا یرجو أیّ شیء إلاّ من عنده، و الرجاء یرجع إلی کلّ ما یطلبه و یدعوه إلیه شهوته.

و یتلو القوة الشهویة الطالبة لدرک ما یلائم طبع الإنسان، القوّة الغضبیة النافرة عن کلّ ما یخالف طبعه، و یتولّد منه الخوف من إصابة مکروه، أو فوت محبوب، فبقدر ما یدرک الإنسان شهواته یحیط به الخوف فقال علیه السّلام: عدوّ الإنسان نفسه الأمّارة، و کلّما یجرّ إلیه من المکاره یتولّد من ذنوبه و یکون کسب یده «و ما أصابتکم من مصیبة ف «بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ » فیجب أن لا یخاف الإنسان إلاّ من ذنبه، فلو ترک الذّنوب، دفع عن نفسه المخاوف و العیوب.

و یصرّ علیه السّلام فی ترک الحیاء من الاعتراف بالجهل علی کلّ أحد فی الجواب عن سؤال ما لا یعلمه، و هذا التأکید و التعمیم یرجع إلی من نصب نفسه علما للناس یرجعون إلیه و یستفتونه فی امورهم و هو لا یعلم و یصعب علیه أن یعترف بجهله و یقول لا أدری.

و هم الّذین یصعب علیهم أن یتعلّموا ما لم یعلموا لیکونوا علی هدی و بصیرة فیما یتصدّونه من المنصب و الموقف.

فالحیاء من قول لا أدری و من التعلّم فیما لا یدری من الحیاء المذموم الّذی

تقدّم الکلام فیه.

و من التأسّف أنّ أکثر أهل العلم مغمورون فی أمواج هذا البحر المظلم فاذا قاموا فی المحراب أو استقرّوا علی المنبر و دعوا واعظا أو صاروا مرجعا للسؤال فی أحکام الدّین یصعب علیهم أن یجیبوا بلا أدری، و أصعب منه أن یشتغلوا بعد ذلک بالتعلیم، فتجد فی غالب البلاد عددا کثیرا منهم لا یجتمعون بعضهم مع بعض فیبحثون فی العلوم و المسائل المرجوعة إلیهم مع وجود الفرصة الکافیة و ذلک لأنه اعتراف ضمنیّ بالاشتغال بالتعلّم أو الاعتراف بأنّه لا أدری.

ثمّ وصّی علیه السّلام بالصّبر و جعله رأس الإیمان و حیاته و بصیرته و قوامه، و جعل الصبر للایمان کالرّأس من الجسد، یشعر بأنّه من لا صبر له لا إیمان له، و أنّ درجات الایمان یقاس بدرجات الصبر.

الترجمة

فرمود: من پنج سفارش بشما دارم که اگر بدنبال آنها شتر برانید و برای آنها رنج سفرهای طولانی را بر خود هموار سازید سزاوار آنند.

نباید هیچکدام شما امیدی داشته باشد جز بپروردگار خویش، و نباید ترسی بخود راه دهد جز از گناه خویش، نباید هیچکدام در برابر پرسش از آنچه نمی‌داند شرم کند که بگوید من نمی‌دانم، و نه کسی که چیزی را نمی‌داند شرم کند از این که آنرا بیاموزد، بر شما لازمست صبر و شکیبائی را پیشه خود سازید زیرا صبر برای إیمان چون سر است برای تن، تنی که سر ندارد هیچ خیری و أثر حیاتی در آن نیست، ایمانی هم که صبر با آن نیست هیچ خیری و اثری ندارد.

علی گوید سفارش پنج دارم که یک یک را براتان می‌شمارم

سزاوارند اگر دنبال آنها شتر رانید اندر کوه و صحرا

مدار امید جز از پروردگارت مترس از هیچ چیزی جز گناهت

اگر پرسندت و پاسخ ندانی مکن شرم از جواب ناتوانی

اگر چیزی نمی‌دانی مکن شرم که آموزیش از استاد، دلگرم

شما را صبر می‌باید مکرّر که ایمان را چه سر باشد ز پیکر

تن بی سر ندارد خیر همراه چه ایمانی که صبرش نیست همراه

التاسعة و السبعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(79) و قال علیه السّلام: لرجل أفرط فی الثّناء علیه، و کان له متّهما: أنا دون ما تقول، و فوق ما فی نفسک.

الاعراب

دون، ظرف مستقرّ مضاف إلی ما تقول، و الجملة خبر لقوله: أنا، و لفظة ما یجوز أن تکون مصدریة، و یجوز أن تکون اسمیة نکرة أی دون شیء تقول، فتکون مبتدأ و تقول خبره باعتبار أنه جملة فعلیة و الرابط محذوف أی تقوله، و لفظة ما فی قوله: ما فی نفسک اسمیة، و فی نفسک، ظرف مستقرّ خبر لها.

المعنی

کلامه هذا تواضع منه علیه السّلام مقرون بکرامة و لوّیة، و هی الاخبار عمّا فی نفسه من النفاق و إرشاد إلی إنابته إلی الحقّ و اتّباعه للصّدق.

الترجمة

بمردی که در ستایش وی مبالغة کرد و نزد آن حضرت ببدخواهی و نفاق متهم بود فرمود:

من کمتر از آنم که گوئی، و برتر از آنم که دانی.

مردی علی ستود و زبانی و بیش گفت و اندر دلش ز کینه او زهر نیش سفت

فرمود: کمترم من از آنها که گفته‌ای بهتر از آنچه در دل تارت نهفته‌ای

الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(80) و قال علیه السّلام: بقیّة السّیف أبقی عددا، و أکثر ولدا.

المعنی

قال المعتزلی فی شرحه: قال شیخنا أبو عثمان: لیته لما ذکر الحکم ذکر علّته و قال ابن میثم رحمه اللّه: لا أری ذلک إلاّ للعنایة الالهیّة ببقاء النوع و حفظه و إقامته - إلخ.

أقول: هذا حکم یعلّل نفسه و من القضایا الّتی برهانها معها و لکن لم یلتفت إلیه هذا الشیخ، و لم یوضحه ابن میثم و اکتفی بکونه من عنایة اللّه و نحن نعتقد بأنّ کلّ شیء من عنایته، و لکنّ الکلام فی شرح هذه العنایة.

و کان نظره علیه السّلام فی هذه الحکمة إلی أصل انتخاب الأحسن الأصل الرابع من اصول فلسفة النشوء و الارتقاء الّذی بحث فیه العلماء المعاصرون فی اروپا منذ قرون و افتخروا بکشفه کأنه أصل علمیّ لم یهتد إلیه الأوائل.

و حاصله أنّ موالید المادّة بأجمعها فی تنازع مستمرّ لعلل لا یقتضی المقام ذکرها، و هذا التنازع یؤدّی إلی فناء الأرذل و بقاء الأحسن، و هذا هو سرّ التطوّر الدائم فی الکائنات، و الأحسن الباقی هو بقیة السیف الّتی وقعت فی کلامه علیه السّلام و معنی کونها أبقی عددا و أکثر ولدا، أنّه هذا الخارج من معرکة التنازع أشدّ و أقوی، و یتولّد منه أکثر ممّا فنی فی التنازع، و هنا بحث طویل لا یسع المقام الخوض فیه، و العاقل یکفیه الاشارة.

الترجمة

آنچه از دم شمشیر بجا ماند، آبدیده‌تر و پرثمرتر است.

آنکه از پیکار بر جا مانده است پایدار است ثمر آورتر است

الحادیة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(81) و قال علیه السّلام: من ترک قول - لا أدری - أصیبت مقاتله.

اللغة

(أصابه): أدرکه، (المقتل) ج: مقاتل: العضو الّذی إذا اصیب لا یکاد صاحبه یسلم کالصدغ - المنجد.

الاعراب

اصیبت مقاتله، مبنی للمفعول من الإصابة، و مقاتله نائب الفاعل.

المعنی

هذه الجملة دعاء بالهلاک علی من لا یبالی من الفتوی بغیر علم و مستند صحیح و الجواب عن السئوال بغیر علم و دلیل معتمد.

الترجمة

هر کس نمی‌دانم را فراموش کند، هلاک باد.

هر که را ننگ از نمی‌دانم بر رگ زندگیش نشتر باد

الثانیة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(82) و قال علیه السّلام: رأی الشّیخ أحبّ إلیّ من جلد الغلام.

اللغة

(الشیخ): من استبانت فی السنّ و ظهر علیه الشیب (الغلام) ج غلمان الطارّ الشارب - المنجد.

المعنی

سبب التقدّم فی الامور أمران: البرنامج الصحیح، و العمل المجدّ و خصوصا فی المعارک و الحروب فانّ الظفر و النصر فیها یحتاج إلی هذین الأمرین، و الأوّل

ینتج من الرأی الصحیح المستفاد من التجربة و العقل المتکامل و القوة، و الجدّ فی العمل ینتج إذا کان علی منهاج مؤثر و إلاّ، فربما یکون إعمال القوّة سببا للهلاک و تأییدا للخصم، و الرأی المجرّب غالبا رأی الشیوخ فقال علیه السّلام: رأی الشیخ أحبّ إلیّ من جلد الشّاب و قوّته.

الترجمة

رأی پیره‌مرد، محبوب‌تر است پیش من از چالاکی نوجوان.

و در این معنی گفته شده:

برأیی، لشکری را بشکنی پشت بشمشیر از یکی تا ده توان گشت

الثالثة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(83) و قال علیه السّلام: عجبت لمن یقنط، و معه الاستغفار.

المعنی

قال اللّه تعالی «52 - التنزیل - «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ » و القنوط هو قطع الرّجاء عن اللّه و الیأس عن رحمته، و قد عدّ من الکبائر الموبقة، لأنّه إذا وصل بؤس الإنسان إلی الیأس و القنوط من رحمة اللّه تعالی فقد انسدّ علیه باب العمل و الرّجوع إلی الحقّ و استسلم نفسه للشیطان و وقع فی الهلاک و الخسران.

الترجمة

در شگفتم از کسی که نومید است و استغفار بهمراه دارد.

الرابعة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(84) و حکی عنه أبو جعفر محمّد بن علیّ الباقر - علیهما السّلام - أنه قال:

کان فی الأرض أمانان من عذاب اللّه و قد رفع أحدهما

فدونکم الاخر فتمسّکوا به: أمّا الأمان الّذی رفع فهو رسول اللّه - صلّی اللّه علیه و آله - و أمّا الأمان الباقی فالاستغفار قال اللّه تعالی:

«وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ » - 23 الأنفال -. قال الرّضیّ رحمه اللّه: و هذا من محاسن الاستخراج و لطائف الاستنباط.

قال الشارح المعتزلی بعد نقل تفسیر هذه الایة:

ثمّ قال «و ما لهم أن لا یعذّبهم اللّه» أی و لأیّ سبب لا یعذّبهم اللّه مع وجود ما یقتضی العذاب و هو صدّهم المسلمین و الرّسول عن البیت فی عام الحدیبیّة و هذا یدلّ علی أنّ ترتیب القرآن لیس علی ترتیب الوقائع و الحوادث، لأنّ سورة الأنفال نزلت عقیب وقعة بدر فی السّنة الثانیة من الهجرة، و صدّ الرسول عن البیت کان فی السّنة السادسة، فکیف یجعل آیة نزلت فی السّنة السادسة فی سورة نزلت فی السّنة الثانیة، و فی القرآن کثیر من ذلک و إنما رتّبه قوم من الصحابة فی أیّام عثمان.

أقول: و فی کلامه موارد للنظر:

1 - ترتیب القرآن لیس علی ترتیب الوقائع و الحوادث، غیر واضح المعنی و لا یلائم مع ما فرّعه علیه، و لعلّ غرضه أنّ ترتیب القرآن لیس علی ترتیب النزول.

2 - أنّ صدّ المسلمین عن البیت ممّا عزم علیه مشرکو مکّة فی صدر الهجرة، و الایة ینددهم علی هذه العزیمة، و لذا عبّر عنه بالفعل المضارع الدالّ علی الاستمرار، و یؤیّده الایات التالیة المتعرّضة لکیفیّة صلاتهم عند البیت و إنفاق أموالهم فی الصدّ عن سبیل اللّه.

3 - قد صحّ أنّ القرآن جمع و رتّب، سوره و آیاته علی هذا الترتیب الّذی بین أیدینا فی زمن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و ختمه علی النبیّ جمع من الصحابة، و جمع القرآن فی زمن عثمان إنّما کان من ناحیة رسم الخط و الاملاء و حصره فی هذا الاملاء الّذی بین أیدینا، صیانة له عن دخول التحریف فیه من هذه الناحیة، و القول بمداخلة بعض الصحابة فی ترتیب آیات القرآن تجرّی علی کلام اللّه الّذی لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه.

الترجمة

إمام پنجم محمّد بن علی الباقر علیهما السّلام از آن حضرت روایت کرده که می‌فرمود:

در روی زمین دو پناه از عذاب خدا وجود داشت، یکی از آن دو برداشته شد پس نگهدارید دیگری را و بدان بچسبید، أما آن پناهی که برداشته شد خود رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود، و أمّا آن پناهی که باقی است استغفار است، خدای تعالی فرموده «نباشد که خدا آنانرا عذاب کند در حالی که تو میان آنان باشی، و نباشد که خدا عذاب کننده آنها شود با این که آمرزش خواهند».

الخامسة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(85) و قال علیه السّلام: من أصلح ما بینه و بین اللّه أصلح اللّه ما بینه و بین النّاس، و من أصلح أمر آخرته أصلح اللّه له أمر دنیاه، و من کان له من نفسه واعظ کان علیه من اللّه حافظ.

الاعراب

ما، فی ما بینه، موصولة و بینه ظرف مستقرّ صلته، و الموصول مفعول أصلح من نفسه، جار و مجرور متعلّق بقوله: واعظ قدّم مراعاة للسّجع، و له ظرف مستقرّ خبر کان، و من اللّه متعلّق بحافظ.

المعنی

الرابطة بین العبد و ربّه هی رابطة العبودیة و اصلاح ما بین العبد و الرّب بأداء ما یجب علیه من حقّ اللّه و حسن الطاعة له، و قد أمن اللّه فیما أوجب علی عبده جمیع ما یلزم له من حسن المعاملة مع الناس و جلب مودّتهم له، فاصلاح ما بینه و بین الناس أثر لازم یترتّب علی إصلاح ما بینه و بین ربّه، کما أنّ إصلاح أمر الاخرة باقامة الفرائض و التجنّب عن کلّ محرّم، أثره أداء وظیفة العبودیّة، فأصلح اللّه أمر دنیا ذلک العبد بکفالة رزقه و تحسین أحواله، و من یعظ نفسه فهو شاغل بها مصلح لها دائما و مراقب علیها، فکان فی حفظ اللّه تعالی.

الترجمة

فرمود: هر کس میان خود و خدا را درست کند، خدا میان او و سائر مردم را درست می‌نماید، و هر کس کار آخرتش را درست کند، خدا کار دنیای او را درست میکند، و هر کس از خود پند گیرد، خداوند نگه دار او است.

هر که اصلاح کند بین خداوند و خودش خالق اصلاح کند بین وی و خلق جهان

هر که اصلاح کند کار سرای دیگرش کار دنیای وی اصلاح کند باریء جان

هر که را خویشتنش واعظ و پند آموز است حافظ او است بهر حال خدای سبحان

السادسة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(86) و قال علیه السّلام: الفقیه کلّ الفقیه من لم یقنّط النّاس من رحمة اللّه، و لم یؤیسهم من روح اللّه، و لم یؤمنهم من مکر اللّه.

الاعراب

کلّ الفقیه، بدل من قوله: الفقیه أو عطف بیان له، و من فی قوله: من لم یقنّط الناس، موصولة و خبر المبتدأ.

المعنی

الفقیه فی الاصطلاح هو العالم بالأحکام الشرعیة الفرعیة عن أدلّتها التفصیلیة و لکن المقصود منه فی الکتاب و السّنة هو البصیر بأحکام الإسلام و المتضلّع فی علم الدّین و فهمه اصولا و فروعا، و إلی هذا المعنی ینظر قوله تعالی «فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ » - 122 - التوبة خصوصا علی التفسیر الاخر الّذی جعل المتفقّه المنذر هو النافر المجاهد المسافر باعتبار ما یراه فی النفر و السفر من آیات اللّه و نزول النصر و الظفر، فیفهم الإسلام و یعتقد به.

فیقول علیه السّلام: إنّ البصیر بالدین و مقاصده التعلیمیة یفهم أنّ أساس التربیة و الاصلاح للجاهل هو سلوکه بین الخوف و الرّجاء، و الوعد و الوعید، فلو انقطع رجاه من رحمة اللّه و آیس من إفاضة نعم اللّه علیه و اعتقد بأنه محروم من باب اللّه و مطرود من رحمته و لا طریق له إلیه فیسدّ علیه باب التوبة و الرّجوع و یلحق باتباع الشیاطین، و یرتکب کلّ ذنب یدعوه إلیه شهوته أو غضبه، لأنّ داعی التجنّب عن ارتکاب المعاصی و الاشتغال بالطاعات هو رجاء التقرّب إلی اللّه تعالی و الفوز بالجنة و النعیم الأبد، کما أنّه من رأی نفسه آمنا من مکر اللّه و عذابه، یزول عنه الخوف و یتجرّی بارتکاب المعاصی، و إذا تدبّرت فی آیات الکتاب العزیز و القرآن الشریف وجدته مملوء من الوعد و الوعید و التبشیر و الانذار و التوصیف البلیغ من الجنة و النار بهذا الإعتبار.

الترجمة

فقیه کامل کسی است که مردم را از رحمت خدا نومید نسازد، و از فیض درگاهش مأیوس نکند، و از عذاب او تأمین ندهد.

دانای دین کسی است که نومید می‌نکرد مردم ز درک رحمت پهناور خدا

مأیوس می‌نساخت ز فیض نسیم او تأمین می‌نداد گنهکار از بلا

السابعة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(87) و قال علیه السّلام: أوضع العلم ما وقف علی اللّسان، و أرفعه ما ظهر فی الجوارح و الأرکان.

المعنی

العلم صورة حاصلة فی الذهن و نور یشع علی القلب فیکشف به الأشیاء فینطق العالم ببیانه، و یؤثر فی جوارحه و أرکانه، و له درجات و منازل فأوضع درجاته أن یقف علی لسان العالم فیقول به و لا یعمل علیه، فهو حینئذ کالشجر بلا ثمر و الهالک بلا أثر، و المخاطب بقوله عزّ من قائل 2 - الصفّ - «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ » و کفی بذلک لوما وضعة، و قد ذمّ اللّه تعالی العالم بلا عمل بما لا مزید علیه فقال عزّ من قائل 5 - الجمعة - «مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً » فاذا عمل العالم بعلمه و ظهر علمه فی جوارحه و أرکانه فقد بلغ إلی أعلا درجاته.

الترجمة

پست‌ترین دانش آنست که تنها بر سر زبانست، و والاترین دانش آنچه در اندام دانشمند عیانست.

علمی که سر زبان بود پست بود آن علم بود که، بر سر دست بود

و در همین معنا گفته است:

علمی بطلب که بدل نور است سینه ز تجلّی او طور است

علمی که مجادله را سبب است نورش ز چراغ أبی لهب است

الثامنة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(88) و قال علیه السّلام: إنّ هذه القلوب تملّ کما تملّ الأبدان فابتغوا لها طرائف الحکم.

اللغة

(ملّ) یملّ ملالة عن الشیء: سئمه و ضجر منه (الطریف) ج: طرف:

الغریب النادر من الثمر و نحوه.. الحدیث النادر المستحسن، إلی أن قال: الطریفة ج: طرائف مؤنث الطریف.

الاعراب

کما تملّ الأبدان: لفظة ما، مصدریة و الجملة فی محلّ المفعول المطلق النوعی لقوله: تملّ.

المعنی

سرّ التقدّم فی جمیع نواحی الحیات، و کسب المعالی و الحسنات، هو نشاط القلب و توجّهه نحو کلّ مقصد من المقاصد، فاذا نشط القلب ینفخ فی کلّ القوی روح الانبعاث، و فی کلّ العضلات و الأعضاء روح التحرک و العمل، و إذا کسل و ملّ یتوقّف معمل وجود الإنسان عن الحرکة و لا یقدر علی أیّ عمل.

و قد توجّه أنظار أهل الصنعة و سائر حوائج الحیات الذی هذا السّر و دبّروا لإحیاء نشاط العمّال و الجیوش تدبیرات متنوّعة، و اهتمّوا بالألعاب الریاضیة، و حازت الصنائع الظریفة فی المجتمع الإنسانی محلا رفیعا، و ذهب الناس باختلاف مذاهبهم و أحوالهم فی هذا المیدان کلّ مذهب.

فأشار علیه السّلام إلی هذا الموضوع و حدّد التوجّه إلی ما ینشط القلوب بما لا یفسدها من الفنون التافهة: کالموسیقی و المسکرات و الألعاب الدنسة، و حصرها فی الحکم الطّریفة، و المقصود منها ما کانت مفیدة و معقولة لا تمسّ بکرامة الإنسان

و شرفه العقلانی کالسبق و الرمایة المشروعین، و المزاح المتعادل، و المعاشرة مع الأصدقاء و الأحباب، و اشتغال بالملذّات المباحة و نحو ذلک.

الترجمة

دلها خسته شوند بمانند تن‌ها، شما را باید که حکمتهای تازه و دلنشین برای آنها بجوئید.

دل شود خسته و فرسوده چه تن از کارش حکمتی تازه بیاور که بکاهد بارش

التاسعة و الثمانون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(89) و قال علیه السّلام: لا یقولنّ أحدکم «اللّهمّ إنّی أعوذ بک من الفتنة» لأنّه لیس أحد إلاّ و هو مشتمل علی فتنة، و لکن من استعاذ فلیستعذ من مضلاّت الفتن، فإنّ اللّه سبحانه یقول: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ » [28 - الانفال]، و معنی ذلک أنّه سبحانه یختبرهم بالأموال و الأولاد لیتبیّن السّاخط لرزقه و الرّاضی بقسمه، و إن کان سبحانه أعلم بهم من أنفسهم، و لکن لتظهر الأفعال التی بها یستحقّ الثّواب و العقاب، لأنّ بعضهم یحبّ الذّکور و یکره الإناث، و بعضهم یحبّ تثمیر المال و یکره انثلام الحال. قال الرّضی: و هذا من غریب ما سمع منه فی التفسیر.

اللغة

(ثلم) الاناء: کسّره من حافّته فانثلم - المنجد.

الترجمة

فرمود: مبادا یکی از شماها در دعای خود بگوید: «بار خدایا من بتو پناه می‌برم از فتنه» زیرا هیچکس نباشد جز این که در فتنه فرو رفته است، ولی هر کس طلب پناه از خدا میکند باید از فتنه‌های گمراه کننده بخدا پناهنده شود، زیرا خدای سبحانه می‌فرماید «و بدانید که همانا اموال و أولاد شماها فتنه‌اند» و مقصود از این سخن آنست که خدا بوسیلۀ دارائیها و فرزندها مردم را می‌آزماید تا روشن شود چه کسی نسبت بدانچه خدا بأو روزی کرده است خشمگین و نگرانست، و چه کسی بقسمت خدا خشنود و دلگرم است، و اگر چه خداوند سبحانه داناتر است بهر کسی از خود او، ولی این آزمایش برای آنست که همه آن کارهائی که بسبب آنها مردم سزاوار ثواب و یا شکنجه و عقاب می‌شود پدیدار شوند، زیرا برخی مردم هستند که أولاد ذکور را دوست دارند و از دختران بدشان می‌آید، و برخی هستند که دوست دارند دارائی را بثمر برسانند و پرسود کنند، و از گسیختگی حال خود کراهت دارند.

سید رضی - ره - فرموده است: این بیان حضرت از غرائب تفسیریست که از أو شنیده شده.

مگو بار إلها پناهم بده ز هر فتنه باشد ز که تا بمه

پناه آور از فتنه‌های مضلّ که گمراه سازند و بیچاره‌دل

خدا مال و أولاد را فتنه خواند کسی مال و أولاد از خود نراند

بدانها بشر آزمایش شوند که از یکدیگر گوی سبقت برند

که ساخط ز راضی شود آشکار بهر چیز دانا است پروردگار

ولی تا که کار ثواب و عقاب هویدا ز مردم شود بی‌حجاب

چه برخی پسر دوست و ز دخترش بد آید که پرورده اندر برش

دگر مردمی مال جویند بیش نخواهند درویشی وضع خویش

التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(90) و سئل علیه السّلام عن الخیر ما هو؟ فقال: لیس الخیر أن یکثر مالک و ولدک، و لکنّ الخیر أن یکثر علمک، و أن یعظم حلمک و أن تباهی النّاس بعبادة ربّک، فإن أحسنت حمدت اللّه، و إن أسأت استغفرت اللّه، و لا خیر فی الدّنیا إلاّ لرجلین: رجل أذنب ذنوبا فهو یتدارکها بالتّوبة، و رجل یسارع فی الخیرات⁽¹⁾. و لا یقلّ عمل مع التّقوی و کیف یقل ما یتقبّل؟!.

الاعراب

لا خیر فی الدّنیا إلاّ لرجلین، فی الدّنیا، جارّ و مجرور متعلّق بقوله: خیر و الاستثناء مفرغ، و لرجلین فی محلّ خبر لاء النافیة للجنس المحذوف و هو لأحد رجل أذنب، خبر لمبتدأ محذوف أی أحدهما رجل، و رجل یسارع عطف علیه.

المعنی

قد استعمل لفظ الخیر فی القرآن بمعنی الاسلام کما فی قوله تعالی «70 - الأنفال - «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ فِی أَیْدِیکُمْ مِنَ الْأَسْری إِنْ یَعْلَمِ اللّهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْراً یُؤْتِکُمْ خَیْراً مِمّا أُخِذَ مِنْکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ».

و قد نفی علیه السّلام فی حکمته هذه أن یکون کثرة المال و الولد خیرا علی خلاف ما یعتقده عامّة النّاس من أنّ الخیر فی کثرة المال و الولد و یجهدون فی تحصیلهما و تکثیرهما بکلّ وجه ممکن.

و هذا النفی قد یکون نفیا حقیقیّا، و المقصود منه تخطئة الناس فی هذا الاعتقاد و کثیرا ما یشتهر فی العرف و عند العامّة امورا لا واقعیة لها أصلا، کالعنقاء و أکثر

الأساطیر الشائعة بین عامّة النّاس و إمّا أن یکون المراد من النفی نفی آثار الخیر من کثرة الأموال و الأولاد و أنها غیر مؤثرة فی تحصیل السعادة المعنویّة.

و ربما یکون المراد من هذه الجملة نفی الکمال کما فی قوله علیه السّلام: یا أشباح الرّجال و لا رجال.

الترجمة

پرسش شد از این که خیر چیست؟ فرمود: خیر این نیست که دارائی و فرزندت افزون شود، بلکه خیر و خوبی اینست که دانشت افزون شود و حلم و بردباریت بزرگ و ثابت گردد، و بتوانی میان مردم بپرستش پروردگارت فخر و مباهات کنی، اگر کار نیک کردی خدا را سپاسگزاری نمائی، و اگر کار بدی از تو سر زد از خدا آمرزش بجوئی.

در این دنیا خیری نیست مگر برای یکی از دو کس: مردی که مرتکب گناهانی شده است ولی پشیمانست و با توبه و برگشت بسوی حق آنها را جبران میکند و مردی که بکارهای خیر می‌شتابد، هیچ کار نیکی کم محسوب نیست در صورتی که همراه تقوی و پرهیزکاری باشد، و چگونه می‌توان کم شمرد آن عملی که پذیرفته و قبول درگاه حق شده است.

الحادیة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(91) و قال علیه السّلام: إنّ أولی النّاس بالأنبیاء أعلمهم بما جاءوا به ثمّ تلا علیه السّلام: «إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا » [68 - آل عمران] ثمّ قال: إنّ ولیّ محمّد من أطاع اللّه و إن بعدت لحمته، و إنّ عدوّ محمّد من عصی اللّه و إن قربت قرابته.

اللغة

(اللحمة) بالضمّ: القرابة - صحاح.

المعنی

یشترک الإنسان مع سائر بنی جلدته من الحیوانات من امه، فله أب و امّ بالولادة الطبیعیة، و لکن یمتاز الإنسان عن أنواع الحیوان بولادة ثانیة و هی باعتبار خروج روحه عن القوّة إلی الفعل بالتعلیم و التربیة، و بهذا الاعتبار یصیر الإنسان جسما ملکوتیّا روحانیّا روحه متعلّق بالملاء الأعلی و إن کان جثمانه فی هذه الدّنیا.

و کما أنّ للانسان باعتبار جسمه و طبیعته صلة بامّه و أبیه و یعبّر عنها بلحمة النسب، فله باعتبار روحه و حقیقته صلة بمعلّمه و مصدر ولادته الثانیة و هم الأنبیاء و الرّسل و الأوصیاء و الأئمّة علیهم السّلام.

و أمارة هذه الصلة الروحیة و الرابطة المعنویّة حسن الاتباع و الاطاعة عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله کما أنّ أمارة الصلة المادیّة ورقة الشهادة أو ورقة الجنسیّة.

فبیّن علیه السّلام أنّ أولی النّاس بمحمّد صلّی اللّه علیه و آله من أطاع اللّه، و أشار إلی أنّ استحقاقه للخلافة لیس باعتبار صلته المادیّة بالنبیّ صلّی اللّه علیه و آله فقط، و لا تکون القرابة هی المناط التامّة لاستحقاق الخلافة کما ادّعاه قریش و المخالفین، بل القرابة الروحیّة و الصلة المعنویّة هی المناط فی تصدّی مقام الولایة و الخلافة.

الترجمة

فرمود: اولیتر مردم به پیغمبران - که سزاوار جانشینی آنها را دارند - کسانی هستند که بهمه آنچه که انبیاء از جانب خدا آوردند داناترند، سپس این آیه را خواند «براستی أولی از همه مردم بإبراهیم هر آینه کسانیند که از وی پیروی کردند و این پیغمبر و آن کسانیکه باو گرویدند» سپس فرمود: براستی ولی و جانشین محمّد صلّی اللّه علیه و آله کسی است که خدا را اطاعت کند و اگر چه در خویشی از او دور باشد، و براستی دشمن محمّد صلّی اللّه علیه و آله کسی است که نافرمانی خدا کند و اگر چه

خویشاوند نزدیک وی باشد.

هر که داناتر بود بر کیش پاک أنبیاء هست اولیتر بدانها از همه خلق خدا

پیرو أمر خدا بی‌شک محمّد را ولی استگر چه باشد در نژاد و در نیا از وی جدا

هر که نافرمان حق شد دشمن آن حضرتستگر چه باشد با پیمبر خویش و باشد ز اقربا

الثانیة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(92) و قد سمع علیه السّلام رجلا من الحروریة یتهجّد و یقرأ فقال:

نوم علی یقین خیر من صلاة فی شکّ.

المعنی

قال فی شرح ابن میثم: و (الحروریّة) فرقة من الخوارج نسبوا إلی حروراء بمدّ و قصر قریة بالنهروان و کان أوّل اجتماعهم بها، و (التهجّد) السّهر فی العبادة، انتهی.

أقول: الاختلاف الاصولی للخوارج مع سائر الفرق ظهر فی أمر الامامة و الخلافة عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، حیث إنّ الامامیّة یعتقدون بأنها یثبت بالنصّ من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و عندهم نصوص متوافرة بل متواترة بأنّ الامام المنصوص علیه من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله هو علیّ بن أبی طالب علیه السّلام.

و لکن أصحاب السقیفة عقدوا الامامة بالبیعة و ادّعوا علیها إجماع الامّة و جعلوا ذلک أصلا فی إثباتها، فقالوا: یثبت الامامة بالبیعة و إجماع أهل الحلّ و العقد من الامّة و لکن ظهرت فتن و أحداث فی الاسلام تأثرت بها الخوارج فلم یثبت عندهم النصّ و لم یعتمدوا بالاجماع، فأنکروا أمر الامامة و شکّوا فی أمرهم، و أنهم یرجعون فی أمورهم إلی من؟ فصاروا من الباغین و المخالفین علی حکومة المسلمین، و أحدثوا حوادث صارت فصلا مرعبا من تاریخ الاسلام وفتا فی عضد الاسلام القویّ، و کان

الخوارج من عبّاد الامّة و قرّائها یقومون اللّیل و یصومون النّهار و لکن لا معرفة لهم بالامام، و بهذا النظر یقول علیه السّلام: لا یقین لهم فلا ینفع صلاتهم و عباداتهم.

الترجمة

آن حضرت شنید یکی از خوارج حروریه در شب‌زنده‌داری خود قرآن می‌خواند فرمود: خوابیدن با معرفت و یقین، به است از نماز خواندن در حال شک و تردید.

الثالثة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(93) و قال علیه السّلام أعقلوا الخبر إذا سمعتموه عقل رعایة لا عقل روایة، فإنّ رواة العلم کثیر، و رعاته قلیل.

اللغة

(رعی) یرعی رعیا و رعایة الأمر: نظر إلی ما ذا یصیر.

الاعراب

عقل رعایة، مفعول مطلق نوعی لاعقلوا.

المعنی

الخبر، حکایة عن واقعة أو روایة لکلام عن الغیر، و منه الأخبار المرویّة عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الصحابة و المعصومین کما هو مصطلح علماء الفقه و الحدیث و کلّ خبر یحتمل الصدق و الکذب، و قد کثر فی الأخبار الجعل و الافتراء حتّی فی زمن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و حتّی بالنسبة إلیه صلّی اللّه علیه و آله حتّی قال: کثر علیّ الکذابة، فلا بدّ من نقد الخبر و عرضه قبل کلّ شیء علی مقیاس عقلیّ یعرف صدقه و کذبه و مغزاه و الرّعایة جاءت بمعنی مراقبة النجوم أیضا.

و بهذا المعنی یتضمّن قوله علیه السّلام مزید التدبّر فی صدق الحدیث و الخبر کمن یترصّد النجوم طول السنة لیتعرّف حالاتها، فروایة الخبر سهل جدّا، و لکن

فهمه و درایته صعب یحتاج إلی التأمّل و التدبّر سواء کان من حیث سنده و صحة صدوره، أو من حیث متنه و مفهومه، و قد روی فی الکافی حدیثا بهذا المعنی نذکره هنا فی باب ما أمر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بالنصیحة لأئمّة المسلمین:

عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر عن أبان بن عثمان، عن ابن أبی یعفور، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خطب النّاس فی مسجد الخیف فقال صلّی اللّه علیه و آله: نضر اللّه عبدا سمع مقالتی فوعاها و حفظها و بلّغها من لم یسمعها فربّ حامل فقه غیر فقیه، و ربّ حامل فقه إلی من هو أفقه منه - إلخ.

الترجمة

خبری که شنیدید با عقل خود بسنجید و بروایت آن ننگرید، زیرا راویان دانش بسیارند، و ناظران در آن اندک.

چون شنیدی خبری از راوی ضوء اندیشه در آن می‌تابی

راوی علم و خبر بسیار است مرد اندیشه در آن کمیابست

الرابعة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(94) و سمع رجلا یقول: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » فقال علیه السّلام: إنّ قولنا - «إِنّا لِلّهِ » - إقرار علی أنفسنا بالملک، و قولنا - «وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » - إقرار علی أنفسنا بالهلک.

اللغة

(هلک) هلکا: مات - المنجد.

الاعراب

رجلا، مفعول لقوله سمع علی التوسع لأنّ سمع یرتبط بالمفعول بواسطة من، و یقول جملة فعلیّة حال من رجلا، و یمکن جعله صفة له.

المعنی

قال فی شرح المعتزلی: قوله: «إِنّا لِلّهِ »، اعتراف بأنّا مملوکون للّه و عبید له لأنّ هذه اللاّم لام التّملیک - إلخ.

أقول: و فی کلامه موارد للنظر:

1 - الظاهر أنّ ضمیر قوله یرجع إلی علی علیه السّلام فلا یستقیم ما ذکره بعده لأنّ الجملة لیست قوله علیه السّلام، و إن کان المقصود من قوله هو خصوص - إنا للّه - فلا یستقیم أیضا لأنّه محکیّ عن قول جمیع القائلین.

2 - إنّ من معانی اللام الملک، و بینه و بین التملیک فرق جلیّ 3 - المقصود من الرّجوع إلی اللّه لیس خصوص النشور و القیامة، بل أعمّ منه و أتمّ، و هو الاستفاضة من حضرته فی جمیع مراحل الوجود و فی کلّ حول و قوّة کما یشعر به قوله علیه السّلام: إقرار علی أنفسنا بالهلک، و یستفاد من قوله تعالی «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ » - 88 - القصص».

الترجمة

از مردی شنید که می‌گوید «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » فرمود: معنی «إِنّا لِلّهِ » که می‌گوئیم اعتراف به آنست که مملوک او هستیم و گفته ما «إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » اعتراف به آنست که خود چیزی نیستیم.

الخامسة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(95) و مدحه قوم فی وجهه فقال علیه السّلام: أللّهمّ إنّک أعلم بی من نفسی، و أنا أعلم بنفسی منهم، أللّهمّ اجعلنا خیرا ممّا یظنّون، و اغفر لنا ما لا یعلمون.

المعنی

کلامه علیه السّلام هذا إظهار کراهة عن مدحهم فی وجهه و إعلام خضوع من شخصه لکسر سورة العجب الّذی یعرض غالبا لمن وقف هذا المقام لدی جمهور الأنام و تعلیم للعموم تجاه هذا المدح المسموم و إن کان علیه السّلام معصوما من الذنوب و مبرّی من العیوب، علی أنّ العارف فی مقام یعدّ کلّ توجّه إلی غیر الحق کذنب یستغفر منه و یتوب عنه.

الترجمة

مردمی روی در روی او را ستودند، فرمود: بار خدایا تو بمن از خودم داناتری و من بخود از اینان داناترم، بار خدایا مرا بهتر از آن کن که پندارند، و بیامرز برای ماها آنچه را در نهانست و نمی‌دانند.

روبرو مدح علی را گفتند در ستایش در معنی سفتند

گفت یا رب تو بمن داناتر از خودم هستی و من خود بهتر

از همه عالم نفس خویشم بهر خود حازم و دور اندیشم

در گذر ز آنچه نمی‌دانندش در نهانست و نپندارندش

السادسة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(96) و قال علیه السّلام: لا یستقیم قضاء الحوائج إلاّ بثلاث:

باستصغارها لتعظم، و باستکتامها لتظهر، و بتعجیلها لتهنؤ.

الاعراب

ثلاث: عدد مبهم یحتاج إلی التمیز، و ممیزه هنا محذوف عوض عنه التنوین و هو خصال أی بثلاث خصال، اللاّم فی لتعظم ینبه للتعلیل.

المعنی

قضاء الحاجة من أهمّ الفضائل البشریة و الوظائف الإسلامیة، و قد ورد

أخبار کثیرة فی الحثّ علیه یکاد یستشمّ منها رائحة الوجوب إذا کان طالب الحاجة مسلما مؤمنا، و ذکر له مثوبات کثیرة، و قد أشار علیه السلام فی هذا الکلام إلی شروط کماله و ترتب آثاره علیه فی الدّنیا و الاخرة، فلکلّ عمل شروط من حیث الصحة أو القبول، و قوله علیه السّلام: لا یستقیم، یفید نفی الکمال إذا لم یستکمل هذه الخصال، و بیّن لهذه الخصال آثارا یطلبها قاضی الحاجة طبعا.

الاولی - یرید أن یکون عمله عظیما عند اللّه أو عند الناس، فیقول: طریق الوصول إلیه استصغار قضاء الحاجة من طرف القاضی فانه یؤثّر فی عظمته عند اللّه و عند الناس.

الثانیة - یرید أن یظهر و ینتشر عنه هذا الخیر فیصیر مشهورا بالفضیلة فیقول:

طریق الوصول إلیه أن یستکتمه القاضی فیؤثّر فی ظهوره و نشره بفضل من اللّه، أو حرص النّاس علی فهم ما یکتم.

الثالثة - یرید أن تکون هنیئة علی الطالب لتجلب محبّته و محمدته، فیقول:

طریق الوصول إلیه أن یعجّلها.

الترجمة

فرمود: بر آوردن حوائج مردم درست نمی‌آید مگر با مراعات سه خصلت:

1 - آنرا کم بحساب آوری و در نظر خود بزرگ نشماری، تا آنکه بزرگ و برازنده گردد.

2 - قاضی حاجت آنرا پنهان دارد و برخ دیگران نکشد، تا خود آشکار و هویدا گردد.

3 - هر چه زودتر آنرا انجام دهد و طالب حاجت را منتظر نگذارد، تا بأو گوارا و دلنشین باشد.

انجام حوائج نبود کامل و راست جز با سه فضیلت که بباید آراست

کم گیری تا آنکه بزرگش دانند داریش نهان که عیان شود بی‌کم و کاست

تعجیل کنی تا که گوارا باشد بر طالب حاجتی که آن حاجت خواست

السابعة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(97) و قال علیه السّلام: یأتی علی النّاس زمان لا یقرّب فیه إلاّ الماحل و لا یظرّف فیه إلاّ الفاجر، و لا یضعّف فیه إلاّ المنصف، یعدّون الصّدقة فیه غرما، و صلة الرّحم منّا، و العبادة استطالة علی النّاس! فعند ذلک یکون السّلطان بمشورة الإماء [النّساء] و إمارة الصّبیان و تدبیر الخصیان.

اللغة

(محل) محلا به إلی الأمیر: سعی به إلی الأمیر و کاده فهو حامل، (ظرف) کان ذکیّا و بارعا. (الغرم) ما یلزم أداؤه من المال، ما یعطی من المال علی کره (استطال) استطالة علیه: تفضّل و أنعم.

الاعراب

الماحل، مستثنی مفرغ نائب مناب الفاعل لقوله لا یقرّب، و کذلک الفاجر و المنصف، غرما، مفعول ثان لقوله یعدّون، و ضمیر الفاعل یرجع إلی النّاس.

المعنی

هذه الحکمة تعدّ من الاخبار عن المستقبل و هو نوع من الکرامة و قد بدأ هذا الزّمان فی تاریخ الإسلام من عصر تسلّط بنی امیّة علی الحکومة الإسلامیّة فانهم بداوا بتقریب السّعاة و الماحلین و الهزل و الأنذال إلی بلاطهم تأییدا لسلطانهم و دخلت النساء فی أمر السّلطنة لجاهها و نفوذها، کامّ خالد بن یزید تزوّجت مروان بعده و کانت لها سلطة فی أمر الخلافة، و روی أنّه لما عزل مروان خالدا ابنه عن ولایة العهد و عقدها لبنیه غلظت علیه و أمر الجواری لیلة بخنقه فی فراشه.

أو جمالها و دلالها علی الخلیفة و رجاله و اشتدّ هذه المداخلة فی دولة بنی العبّاس کما یظهر من مطالعة تاریخ خیزران امّ الهادی و زبیدة زوجة هارون الرشید و امّ الأمین.

و یعدّ فی هذه العصور الفجرة من الرّجال الأکیاس و یحوّل إلیهم المناصب الجلیلة کما صنعه معاویة بزیاد بن أبیه، و ابنه بابنه عبید اللّه.

و إذا کان المدبّر و السائس من أهل الفجور فتضعیف أهل العدل و الانصاف من لوازمه، و إذا کان ساسة النّاس أهل الفجور و السعاة و اضطهد أهل العدل و الحقّ یزول الایمان عن قلوب النّاس، فالزکاة الّتی یأخذها الحاکم یعدّ غرامة و تؤدّی علی کراهة و غیظ فیفسد الأخلاق، و یخل الأمن و الأمانة فیتوسل أهل الجاه لحفظ حرمهم باتخاذ الممالیک الخصیان و یعتمدون إلی تدبیرهم لامورها.

الترجمة

بر سر مردم دورانی آید که در آن دوره جز سخن‌چین را تقرّبی بدست نیاید، و جز مردم فاجر و هرزه را زیرک و با سیاست نشمارند، و جز مردم عدالتخواه و منصف زبون شمرده نشوند، مردم در این دوره زکاتی را که بپردازند وام بحساب آرند و بدلخواه پرداخت نکنند، و در احسان بخویشاوندان خود بر آنها منّت نهند، و در عبادت و پرستش خداوند بر مردم سرفرازی فروشند، در چنین دوره ایست که سلطنت بمشورت با زنان باشد، و فرمانروائی بکودکان رسد، و تدبیر امور بدست خایه‌کشیده‌ها صورت گیرد.

علی گفت آید زمانی دژم که باشد مسلمان گرفتار غم

تقرّب نجوید بسوی شهان بجز از سخن‌چین کژدم زبان

ندانند زیرک بجز فاجران زبون می‌ندانند جز منصفان

زکاتی که مردم بحاکم دهند شمارند زور و غرامت کشند

باحسان با خویش منّت نهند برای تسلّط عبادت کنند

در این روزگاران بود سلطنت بشور زنان پر از مفسدت

امارت بصبیان شود واگذار بمردان بی‌خایه تدبیر کار

الثامنة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(98) و قال علیه السّلام و قد رئی علیه إزار خلق مرقوع، فقیل له فی ذلک، فقال: یخشع له القلب، و تذلّ به النّفس، و یقتدی به المؤمنون.

اللغة

(خلق) ج: أخلاق و خلقان: البالی للمذکّر و المؤنث (رقع) رقعا الثوب أصلحه بالرقاع - المنجد.

الاعراب

فقیل له فی ذلک، الفاء للسببیة.

المعنی

الظاهر أنّ لبسه علیه السّلام للازار المرقوع، کان فی أیام حکومته و زعامته الظاهریّة، و فی هذا العصر توسّع علی المسلمین العیش، و حازوا أموالا و غنائم کثیرة من الرّوم و الفرس، و اعتادوا لبس الثیاب الفاخرة و التجمّل بالزینة الظاهرة و خصوصا الأمراء منهم و أصحاب السّلطنة، و لما رئی علیه هذا الازار الخلق المرقوع وقع فی محلّ العجب و عدّ إهانة بمقام المتصدّی له فأجاب علیه السّلام بأنّه ریاضة للنفس، و تسلیة للمؤمنین، و ینبغی أن أکون اسوة لأهل الایمان فی لبس الخلقان، لینکسر تسویل الشیطان.

الترجمة

بر تن آن حضرت روپوش کهنه و وصله‌داری دیده شد و در این باره با وی

سخنی گفته شد، حضرتش در پاسخ فرمود:

پوشیدن این لباس کهنه دل را خاشع می‌سازد، و نفس أماره را خوار میکند و مؤمنان از آن سرمشق می‌گیرند.

دیده شد اندر بر مولای دین پیشوای بر حق أهل یقین

یک ردای کهنۀ پر پینه ای پر ز وصله جامۀ دیرینه ای

گفته شد با وی در این باره سخن گفت مولا زیور است اندر بدن

دل کند خاشع کند نفسم ذلیل تا نغرّد بر من این رزمنده پیل

مؤمنان را شاید از آن پیروی گر که در راهند همراه علی

التاسعة و التسعون من حکمه علیه السّلام

اشارة

(99) و قال علیه السّلام: إنّ الدّنیا و الاخرة عدوّان متفاوتان، و سبیلان مختلفان، فمن أحبّ الدّنیا و تولاّها أبغض الاخرة و عاداها، و هما بمنزلة المشرق و المغرب، و ماش بینهما کلّما قرب من واحد بعد من الاخر و هما بعد ضرّتان!.

اللغة

(ضرّة) المرأة: امرأة زوجها، و هما ضرّتان ج: ضرائر.

الاعراب

و ماش بینهما، مبتدأ و خبر رفع المبتدأ مقدّر لأنّه منقوص، و الخبر ظرف مستقر، و الجملة حالیّة، و هما مبتدأ و ضرّتان خبره، و بعد ظرف مبنی علی الضم لحذف المضاف إلیه المنویّ أی بعد کلّ ذلک.

المعنی

الدّنیا مؤنث الأدنی أی الدار الّتی هی أقرب إلیک من الاخرة، و هی ما

حولک من کلّ ما تعیش فیه و یعیش معک، و تحواک و تهواه، من نفسک و شهواتک و مالک و ولدک و جارک و معاشریک، فهی بالنسبة إلیک مختلطة و متجدّدة فی کلّ حین، و منصرفة علی الدّوام و منصرمة و فانیة غدّارة فرّارة فتانة، و الاخرة دارک بعد موتک إلی الأبد، فیقول علیه السّلام: إنّ دنیاک و آخرتک لا تجتمعان معک کرفیقین مؤالفین معاضدین، بل هما عدوّان متفاوتان، فمن أحبّ الدّنیا أبغض الاخرة، و من قرب إلی أحدهما بعد عن الاخر، و هما ضرّتان لا یمکن إرضاؤهما معا، فلا بدّ أن تختار إحداهما و تخلّی عن الاخرة.

الترجمة

فرمود: براستی دنیا و آخرت دو دشمن ناجور و دو راه مخالف یکدیگرند هر کس دنیا را دوست دارد و دنبالش برود آخرت را دشمن داشته و با آن سر عداوت برداشته، و این دو بمانند خاور و باخترند که یکی میان آنها در راه است و هر چه بیکی از آن‌ها نزدیک شود از دیگری دور شده، و آن دو بمانند دو هبو هستند.

دنیا و آخرت چه دو دشمن برابرند اندر خلاف هم بره خویش اندرند

دنیا طلب که در پی آنست روز و شب با آخرت چه دشمن خونی است در غضب

این دو چه مشرقند و چه مغرب که راه‌ور نزدیک این چه شد از آن افتاده دورتر

با این همه بدان دو هبویند کینه خواه دنبال آخرت رو و دنیای دون مخواه

المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(100) و عن نوف البکالی، قال: رأیت أمیر المؤمنین - علیه السّلام - ذات لیلة و قد خرج من فراشه فنظر فی النجوم فقال لی:

یا نوف أ راقد أنت أم رامق؟ فقلت: بل رامق یا أمیر المؤمنین قال: یا نوف طوبی للزّاهدین فی الدّنیا الرّاغبین فی الاخرة، أولئک قوم

اتّخذوا الأرض بساطا، و ترابها فراشا، و ماءها طیبا، و القرآن شعارا، و الدّعاء دثارا، ثمّ قرضوا الدّنیا قرضا علی منهاج المسیح. یا نوف إنّ داود - علیه السّلام - قام فی مثل هذه السّاعة من اللّیل فقال:

إنّها ساعة لا یدعو فیها عبد إلاّ استجیب له، إلاّ أن یکون عشّارا أو عریفا، أو شرطیّا، أو صاحب عرطبة - و هی الطّنبور - أو صاحب کوبة - و هی الطبل. و قد قیل أیضا إنّ العرطبة الطّبل، و الکوبة الطّنبور -.

اللغة

(رقد) رقدا: نام فهو راقد، (رمقه) رمقا: أطال النظر إلیه - المنجد (شعار): و اجعل العافیة شعاری أی مخالطة لجمیع أعضائی غیر مفارقة لها، من قولهم جعل الشیء شعاره و دثاره إذا خالطه و مارسه و زاوله کثیرا، و المراد المداومة علیه ظاهرا و باطنا، و منه حدیث علیّ لأهل الکوفة: أنتم الشعار دون الدثار، و الشعار بالکسر ما تحت الدثار من اللباس، و هو ما یلی شعر الجسد و قد یفتح - مجمع البحرین (العریف): القیّم بأمر القوم، النقیب و هو دون الرئیس - المنجد.

الاعراب

ذات لیلة، مفعول فیه، و قد خرج من فراشه: جملة حالیة، طوبی مبتدأ و هو علم جنس للسّعادة.

المعنی

(نوف البکالی) بفتح الباء نسبة إلی القبیلة، قال ثعلب: هو منسوب إلی قبیلة تدعی بکالة قبیلة فی همدان، و فی الرّجال الکبیر، قال عبد الحمید بن أبی

الحدید: إنّه إنّما هو بکال بکسر الباء قبیلة من حمیر فمنهم هذا الشخص و هو نوف بن فضالة صاحب علیّ علیه السّلام، و قال ابن میثم فی شرحه: البکالی بکسر الباء منسوب إلی بکالة قریة من الیمن.

أقول: یستفاد من هذا الحدیث أنّه کان من خواصّ علی علیه السّلام و الدّاخلین فی خلواته، و الحافظین لأسراره، و المخلصین فی بابه، و قد ألقی إلیه درسا نهائیا فی الزهد و المعرفة و الإیمان یلیق بالفانی فی اللّه و العارف الحقیقی باللّه و المرتقی إلی درجة الأنبیاء و أولیاء اللّه کما یشعر بذلک تعریفه منهاج المسیح فی طیّ کلامه، و الإخبار بأنّ داود النبی قام فی مثل هذه الساعة من اللّیل فأعلمه بالوقت المخصوص الّذی یقوم أولیاء اللّه و أنبیاؤه متوجّها إلی باب اللّه، و ناظرا إلی الحضرة القدسیّة.

قال ابن میثم: و کان قیامه فی النصف الأخیر من اللّیل، و إنّما کان مظنة الإجابة لخلوّ النفس فیه عن الاشتغال بشواغل النهار المحسوسة - انتهی - و هو أعلم بما قال.

فقد ألقی علیه السّلام فی کلامه هذا درسا رهیبا، و فتح مکتبا لاناس قلائل أمثال نوف و من حذا حذوه مکتبا یشتغل فی ظلام اللیل فی بحبوحة أمواج السکوت و الصموت، ینظر الطّالب فیها إلی کتاب الکون، رامقا بصره إلی نجوم السماء یرمقها فی هذه الصفحة الخضراء، و یتفکّر فی خلقها و خالقها، فیجذب إلی حظیرة القدس الالهی، فیقرض الدّنیا قرضا علی منهاج المسیح، فیصیر الأرض بساطه و ترابها فراشه، و مائها طیبه، و یجعل القرآن شعارا، و الدّعاء دثارا.

الترجمة

نوف بکالی گوید: بچشم خود علی را در نیمه شبی دیدم که از میان بسترش بیرون شد و بستاره نگریست و فرمود: أی نوف خوابی یا بیدار؟ گفتم: بلکه نگران أخترانم یا أمیر المؤمنین فرمود:

أی نوف خوشا بحال زاهدان در دنیا و مشتاقان بدیگر سرا آنان،

مردمی باشند که زمین را آسایشگاه خود دانسته و خاکش را بستر نموده و آبش را بجای عطر بحساب آورده‌اند، قرآن را شعار دلنشین خود ساخته، و نیاز بدرگاه خدا را شیوۀ همیشگی خود دانسته‌اند، سپس یکباره دل از دنیا کنده و رشتۀ دوستی آنرا بریده‌اند بروش مسیح.

ای نوف براستی که داود در مانند این ساعت از شب قیام کرد، پس فرمود:

راستی که این همان ساعت است که هیچ بنده‌ای در آن نیاز بدرگاه بی‌نیاز نبرد جز آنکه اجابت شود، مگر این که گمرکچی یا کدخدا، یا دژخیم شهربانی یا طنبورزن، و یا طبّال باشد.

گفت حدیثی درست، نوف بکالی یار شباهنگ پایگاه معالی

نیمه شبی دیده‌ام بدید علی را برشده از بسترش چه درّ لالی

داشت نظر سوی اختران شب افروز بود در اندیشه مقدّم و تالی

گفت بمن خفته‌ای و یا که تو بیدار گفتمش ای میر مؤمنان نخفته فمالی؟

گفت که ای نوف خوش بحال کسانی دل ز جهان کرده‌اند یکسره خالی

زاهد دنیا شدند و طالب عقبی پشت بسافل نموده روی بعالی

کرده بساط گزین زمین خدا را بستری از خاک نرم کرده نهالی

طیب ز آب و شعار خویش ز قرآن ساخته و وز دعا حفاظ لیالی

دست ز دنیا بریده همچو مسیحا بهر عبادت بدست کرده مجالی

نوف در این وقت بد که حضرت داود کرد بدرگاه حق قیام بحالی

گفت که این ساعت است خاص اجابت هر که دعا کرد برد بهرۀ عالی

کر که نه عشار و کدخدا و نه شرطی است صاحب طنبور و طبل نیست بحالی

الحادیة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(101) و قال علیه السّلام: إنّ اللّه افترض علیکم فرائض فلا تضیّعوها

و حدّ لکم حدودا فلا تعتدوها، و نهاکم عن أشیاء فلا تنتهکوها و سکت لکم عن أشیاء و لم یدعها نسیانا فلا تتکلّفوها.

المعنی

قد قسّم علیه السّلام ما یتوجّه إلیه الأفکار من الأمور الدینیّة إلی أربعة أقسام:

1 -(الفرائض) و هو جمع فریضة و فسّرت بالواجبات کالصلاة و الصیام و الزکاة و الحجّ و نحوها، و قد شاع بین الفقهاء استعمال لفظة الفرائض فی کتاب الارث و المقصود منه السهام المفروضة لکلّ واحد من الورثة، و یفسّر بالمقدّرات الشرعیة المقرّرة للورّاث، و هی مأخوذة من قوله تعالی فی «سورة النساء الایة 11» بعد ذکر سهام جمع من الورّاث «فَرِیضَةً مِنَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ کانَ عَلِیماً حَکِیماً » و الظاهر أنّ المقصود منها فی کلامه علیه السّلام هو المعنی الأوّل.

2 -(الحدود) فسّره ابن میثم بنهایات ما أباحه من نعمه و رخّص فیه، و لکن لفظة الحدود قد استعمل فی غیر واحد من الایات فی الأحکام المقرّرة فی النکاح و الطلاق ففی «سورة البقرة الایة 229-230» بعد ذکر حکم الطلاق: «تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلا تَعْتَدُوها » و قوله: «إِلاّ أَنْ یَخافا أَلاّ یُقِیما حُدُودَ اللّهِ » و فی «سورة الطلاق - الایة 1 - «وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ».

و قد اصطلح عند الفقهاء استعماله فی مقرّرات الجنایات و القتل و أمثالهما فقالوا: کتاب الحدود، فما ذکره ابن میثم یخالف المقصود من تلک اللفظة فی القرآن و الفقه.

و الظاهر أنّ المراد منها کلّ الأحکام الشرعیة المقرّرة غیر الواجبات و المحرّمات من أحکام القضاء و الطلاق و النکاح و الارث و غیرها، و هی أکثر الفقه جدا، و بهذا الإعتبار یمکن أن یدخل فیها المباحات و لکن لا یلائمه قوله: فلا تعتدوها، مضافا إلی أنّ ظاهر الحدود ینافی الاباحة، فانّ المباح غیر محدود.

3 - ما نهاکم عنه من المحرّمات، و هی کثیرة جدا مبیّنة فی الکتاب و السنّة.

4 - المسکوت عنها، فترک اللّه التعرّض لها رأسا فلم یبیّن لها حکما أو لم ینزل فیها من اللّه بیانا و هذه الجملة تحتمل وجهین:

1 - أن یکون المقصود منها ما ترک اللّه بیان حکمه التکلیفی فصار ممّا لا نصّ فیه، فیمکن أن یفسّر بالمباح بناء علی أنّ المباح کلا أو بعضا مالا حکم له عند اللّه أی لم یقرّر له من اللّه فریضة و لا حدّا و لا نهیا، فالاباحة عدم الحکم.

و قد مال إلی هذا المعنی الشارح المعتزلی فقال فی ضمن شرحه:

و قال بعض الصالحین لبعض الفقهاء لم تفرض مسائل لم تقع و أتعبت فیها فکرک انتهی فکان کلامه هذا من أدلة القائلین بالإباحة فیما لا نصّ فیه بناء علی أنّ المراد من سکوت اللّه عدم البلاغ إلی العباد.

2 - أن یکون المراد منه ما یرجع إلی الامور الإعتقادیّة کتفاصیل العلویات و الجنة و النار و بدء الخلق و القضاء و القدر و نحوها ممّا توجّه إلیه أفکار المسلمین فی الصدر الأوّل لا سیما الشباب، و الناشئة الإسلامیة الجدد، و قد سئل عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أشیاء ورد النهی عن السئوال منها، فقال عزّ من قائل فی «101 - المائدة - «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ ».

و مال إلی ذلک ابن میثم فقال: و ما سکت عنه کتکلیف دقائق علم لا نفع له فی الاخرة - إلخ - و توضیح المقام یحتاج إلی شرح لا یسعها هذه الوجیزة.

الترجمة

فرمود: براستی خدا واجباتی بر شما فرض کرده آنها را ضایع نگذارید و مقرّرات و حدودی وضع کرده از آنها فراتر نروید، و از چیزهائی بازتان داشته و بر شما غدقن کرده مرتکب آنها نشوید، و از چیزهائی هم سکوت کرده و بیانی در بارۀ آنها صادر نکرده و این از روی فراموشی نبوده است، شما در بارۀ آنها خود را برنج نیندازید.

مکن واجبات خداوند ضایع سر حدّ او باش می‌باش تابع

مزن دست بر آنچه تحریم کرده مدران حریم خداوند صانع

خموشی گزیداست از بس مقاصد مرنجان تو خود را و می‌باش قانع

الثانیة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(102) و قال علیه السّلام: لا یترک النّاس شیئا من أمر دینهم لاستصلاح دنیاهم إلاّ فتح اللّه علیهم ما هو أضرّ منه.

المعنی

هذه الحکمة تنظر إلی الجامعة و الملّة، و إلی کلّ فرد منهم.

أمّا بالنظر الأوّل فباعتبار أنّ الامّة الإسلامیة من القرن الإسلامی إلی زماننا هذا غیّروا غیر واحد من السنن و الأحکام الدینیّة بحجّة أنّه لا یوافق مع الزمان و لا یناسب المقتضیات العصریّة، و بدء ذلک من عصر الصحابة الأوّلین و صار منشأ للبدعة فی الدّین.

فمنه ما روی فی غیر واحد من الأخبار عن الفریقین بأنّ عمر قال: متعتان کانتا محلّلتان فی زمن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أنا أحرّمهما و اعاقب علیهما.

و منه ما حکی عن عثمان أنّه أخّر خطبة صلاة الجمعة من قبل رکعتیها إلی ما بعدهما.

و منه تحویل عمر نوافل لیالی شهر رمضان الفرادی إلی الجماعة و تشریع صلاة التراویح.

و أمّا بالنظر الثانی فکثیر من النّاس یترکون أمر دینهم لاستصلاح أمر دنیاهم فلا یؤدّی الزکاة بحجّة الحاجة إلیها لنفقته أو نفقة أهله فقال علیه السّلام: إنّ ترک أمر الدّین لاستصلاح أمر الدّنیا توهّم باطل، و لا یرجع إلی طائل، لأنّه مفتاح ما هو أضرّ و أخسر.

الترجمة

فرمود: مردم هیچ چیز از امور دین خود را برای اصلاح کار دنیا وا ننهند جز این که خداوند آن‌ها را بوضع زیانبارتری دچار می‌سازد.

مکن وصله دنیای خود را بدینت که گردد زیان کلان‌تر قرینت

الثالثة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(103) و قال علیه السّلام: ربّ عالم قد قتله جهله، و علمه معه لا ینفعه.

اللغة

(جهل) جهلا و جهالة: حمق و جفا و غلظ - المنجد.

المعنی

العلم صورة حاصلة فی الذهن، تصوّر أو تصدیق، و یحصل منه قضایا حاکیة عمّا ورائها تنطبق علیها تارة فهی صادقة، و تتخلّف عنها اخری فلیست بصادقة و العلم بالمعارف الالهیة و الأحکام الشرعیّة أو القوانین العرفیّة یدعو العالم بها إلی وظائف.

فقد یؤثّر فی وجدان العالم فیحصل له وجدان یحمله علی إجابة علمه و قد لا یتأثر من علمه فیصیر صورة مجرّدة عن وجدان اعتقادی فیعمل العالم بدعوة غرائزه و شهواته علی خلاف علمه فیکون عالما بعقله، جاهلا بوجدانه و عمله.

و الجهل بهذا المعنی نوع من الحمق و الجفاء و الخشونة کما فسّر به الجهل فی اللغة، فیجتمع مع العلم و إن کان الجهل بمعنی عدم العلم بالشیء لا یجتمع معه و هو تفسیر آخر له، و بهذا الاعتبار عقد کتاب «المنجد» للفظ جهل فصلین و فسّره فی کل منهما بأحد الوجهین.

فالمقصود من العالم هو العالم بالقضایا الدّینیة عقلا الجاهل بها وجدانا و عملا و الجهل بهذا المعنی یقتل العالم و یهلکه و یبعد أن یکون المراد منه العلم بما لا نفع فیه، کما فسّره به ابن میثم، فتدبّر.

الترجمة

بسا عالمی که جهلش او را کشته و نابود کرده، و دانشش با او است و از آن سودی نبرده.

بسا عالمی کشتۀ جهل خویش نبسته از آن علم مرهم بریش

الرابعة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(104) و قال علیه السّلام: لقد علّق بنیاط هذا الإنسان بضعة هی أعجب ما فیه و ذلک القلب، و له موادّ من الحکمة و أضداد من خلافها: فإن سنح له الرّجاء أذلّه الطمع، و إن هاج به الطمع أهلکه الحرص و إن ملکه الیأس قتله الأسف، و إن عرض له الغضب اشتدّ به الغیظ، و إن أسعده الرّضا نسی التّحفّظ، و إن ناله الخوف شغله الحذر، و إن اتّسع له الأمن استلبته الغرّة، و إن أصابته مصیبة فضحه الجزع، و إن أفاد مالا أطغاه الغنی، و إن عضّته الفاقة شغله البلاء، و إن جهده الجوع قعد به الضّعف، و إن أفرط به الشّبع کظّته البطنة، فکلّ تقصیر به مضرّ، و کلّ إفراط له مفسد.

اللغة

(النیاط) ج: انوطة و نوط: الفؤاد، معلق کلّ شیء، عرق غلیظ متصل بالقلب فاذا قطع مات صاحبه (البضعة) القطعة من اللحم (سنح) عرض (هاج) ثار و تحرّک و انبعث (الغرّة) الغفلة. (عضّ) عضّا أمسکه بأسنانه - المنجد (کظّ) فلان الطعام: ملأ بطنه حتّی لا یطیق النفس.

الاعراب

بضعة، نائب عن فاعل علّق، هی أعجب ما فیه، جملة وصفیّة أو حالیّة.

المعنی

أطلق القلب علی معنیین:

الأوّل - لحم صنوبری تحت الرّیة یکون مرکزا للدّم الجاری فی البدن و هو منبع الحیاة و النشاط.

الثانی - قوّة شاعرة فی باطن الإنسان ترتبط به الرّوح مع الجسد علی قول الحکماء الالهیّین القائلین بأنّ الرّوح خارجة عن الجسم و متعلّقة به و مدبّرة له و یسمّونه القلب الرحمانی.

و الظاهر من کلامه علیه السّلام أنّ الغرائز و القرائح البشریّة منبعثة من هذا القلب الصنوبری الّذی هو بضعة معلّقه بالنیاط، و لم یصرّح فی کلامه بما رآه علیه السّلام حکمة أو مادة لها، فانّ الألفاظ الّتی وقعت فی کلامه أکثرها یدلّ علی الغرائز الحیوانیة و علی الرذائل الإنسانیة، و هی: الرّجاء، و الطمع، و الحرص، و الیأس و الأسف، و الغضب، و الغیظ، و الرّضا، و التحفظ، و الحذر، و الخوف، و الأمن، و الغرّة و الجزع، و الطغیان، و الغنی، و الفاقة، و الجوع، و الضّعف، و الشبع، و البطنة.

فمن بین هذه الألفاظ یطلق الرجاء، و التحفظ، و الحذر، و الخوف، علی معانی محمودة فی علم الأخلاق و فی الأخبار، و أمّا سائرها فتدلّ علی معانی مذمومة و أخلاق غیر محمودة عند الحکماء الأخلاقیّین.

علی أنّ المقصود من الرّجاء و الخوف و الحذر فی کلامه، لیس الرّجاء برحمة اللّه و غفرانه، أو الخوف من اللّه، أو الحذر من عذاب اللّه، بل المقصود مطلق هذه الصفات الّتی تعرض للإنسان بأسباب شتّی، فلا تعد مطلق هذه الصفات محمودة و معدودة من الفضائل.

و قد استخرج ابن میثم فی شرحه من کلامه علیه السّلام موادّ للحکمة و أضدادا لها فی طرفی التفریط و الافراط، فجعل الرّجاء مثلا مادّة من الحکمة، و الطمع

و الحرص رذیلة الافراط فیها، و الیأس رذیلة التفریط فیها، و استخرج من لفظ الغضب فضیلة الشجاعة و کظم الغیظ و هکذا، و لا یخلو کلامه من التعسّف.

إلاّ أن یقال: إنّ قوله علیه السّلام فی آخر کلامه (فکلّ تقصیر به مضرّ و کلّ إفراط له مفسد) ضابطة کلّیة لاستخراج الفضائل و الرذائل و الصفات المحمودة و المذمومة من هذه المواد الّتی بیّنها.

و یشبه کلامه هذا ما ورد فی کتاب العقل و الجهل من الکافی فی روایة سماعة ابن مهران قال: کنت عند أبی عبد اللّه علیه السّلام و عنده جماعة من موالیه فجری ذکر العقل و الجهل، فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام: اعرفوا العقل و جنده، و الجهل و جنده تهتدوا، قال سماعة: فقلت: جعلت فداک لا نعرف إلاّ ما عرّفتنا - إلخ.

و قد شرحت هذا الحدیث الشریف شرحا وافیا، فمن أراد الاطلاع فلیرجع إلی ج 1 - من شرحنا علی الاصول من الکافی الشریف.

الترجمة

فرمود: محقق است که به بند دل این انسان قطعه گوشتی آویخته است که شگفت‌انگیزترین هر آنچه در او هست میباشد و آن دل است، و برای آن مایه‌هائیست از حکمت و اضدادی که مخالف حکمت هستند، اگر برای او امیدی رخ دهد طمع وی را خوار سازد، و اگر طمع وی را از جا برانگیزد دچار آزی شود که نابودش سازد، و اگر نومیدی او را فرا گیرد افسوس او را بکشد و اگر خشم بر او عارض شود غیظ و خلق تنگی بر او سخت بتازد، و اگر بسعادت دلخوشی و رضا نایل گردد خودداری و محافظه‌کاری را از یاد ببرد، و اگر ترس و بیم بوی در آید حذر و احتیاط او را بخود وادارد، اگر أمن و آسایش سایه بر سرش اندازد غفلت او را از بن براندازد، اگر دچار سوک و مصیبت گردد بیتابی وی را رسوا کند، و اگر مال و دارائی بدستش افتد سرکشی ثروت بدامش کشد، و اگر تنگدستی و نداری او را بگزد بلا و گرفتاری مشغولش کند، و اگر گرسنگی جانش را بفرساید ناتوانی و سستی بزمینش نشاند، و اگر شکم را پر کند

و پر سیر گردد نفسش در گلو بگیرد، هر کاهشی بدو زیان آور است، و هر فزایشی تباه کننده است.

علی آن مرد فرزانه، بسفت این در حکیمانه که بر بند دل انسان، بود یک گوشت آویزان

شگفت آورترین عضوی، ز هر چه هست اندر وی همان قلب است کاندر آن، ز حکمت مایه‌ها پنهان

ولی هر گنج حکمت را، بود ضدّی ز پیش و پس که می‌خواهد نگهداریش تدبیر از خود انسان

امید ار رخ دهد بر وی، طمع آید کند خوارش طمع انگیزدش حرص آید و ویران کند بنیان

چه نومیدی ورا گیرد، کشد افسوس و آه او را چه خشم آید بتازد غیظ تا آتش زند بر جان

خوشی مستش کند، تا آنکه گردد بی‌خبر از خود اگر ترسد حذر او را فرا گیرد چه یک زندان

اگر در أمن باشد، غفلتش از بن براندازد بگاه سوک بیتابی ورا رسوا نماید هان

اگر مالی بدست آرد ز ثروت می‌شود سرکش و گر درویش باشد آیدش صد درد بیدرمان

گرسنه گر شود از ناتوانی بر زمین افتد و گر پر خورد از نفخ شکم گیرد ورا خفقان

ز کاهش در زیان و، وز فزایش در تباهی شد خداوندا تو این مشکل نما بر بندگان آسان

الخامسة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(105) و قال علیه السّلام: نحن النّمرقة الوسطی، بها یلحق التّالی، و إلیها یرجع الغالی.

اللغة

(النمرقة) الوسادة الصغیرة قال فی مجمع البحرین: قوله تعالی«وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ »-17-الغاشیة» و هی الوسائد واحدتها النمرقة بکسر النون و فتحها، و فی حدیث الأئمة: نحن النمرقة الوسطی بنا یلحق التالی و إلینا یرجع الغالی، استعار لفظ النمرقة بصفة الوسطی له و لأهل بیته باعتبار کونهم أئمة العدل یستند الخلق إلیهم فی تدبیر معاشهم و معادهم، و من حق الإمام العادل أن یلحق به التالی المفرّط المقصّر فی الدّین، و یرجع إلیه الغالی المفرط المتجاوز فی طلبه حدّ العدل کما یستند علی النمرقة المتوسطة من علی جانبیها انتهی.

قال فی الشرح المعتزلی: و یجوز أن تکون لفظة الوسطی یراد بها الفضلی، یقال هذه هی الطریقة الوسطی، و الخلیقة الوسطی، أی الفضلی و منه قوله تعالی: «قالَ أَوْسَطُهُمْ » - 28 - القلم» أی أفضلهم انتهی.

الترجمة

ما تکیه‌گاه عادلیم که باید پس‌افتادگان خود را بدان برسانند، و پیشتازان بدان باز گردند.

ما تکیه‌گاه عادل و اندر میانه‌ایم از بهر پیشتاز و پس افتاده ملجأیم

السادسة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(106) و قال علیه السّلام: لا یقیم أمر اللّه سبحانه إلاّ من لا یصانع و لا یضارع، و لا یتّبع المطامع.

اللغة

(صانعه): داهنه، داراه رشاه و منه المثل «من صانع بالمال لم یحتشم من طلب الحاجة» أی من رشا، و صانعه عن الشیء: خادعه، (ضارعه): شابهه، تضارعا تشابها.

الاعراب

من لا یصانع، مستثنی مفرغ و الموصول فاعل قوله: لا یقیم، و مفعول یصانع و یضارع محذوف بقرینة العموم أی لا یصانع أحدا و لا یضارع النّاس أو متروک بتنزیل الفعل منزلة اللازم، و یستفاد أیضا منه العموم.

المعنی

ظاهر الشراح أنّ المقصود فی هذه الحکمة الوالی و الخلیفة و الإمام فیقول علیه السّلام: إنّ الحاکم إنّما یقیم أمر اللّه إذا اجتنب من المصانعة و المضارعة و اتّباع المطامع.

قال الشارح المعتزلی: و المصانعة بذل الرشوة، فان قلت: کان ینبغی أن یقول: من لا یصانع بالفتح، قلت: المفاعلة تدلّ علی کون الفعل بین اثنین کالمضاربة و المقاتلة.

أقول: الاشکال وارد و الجواب غیر طارد، لأنّ دلالة المفاعلة علی کون الفعل بین اثنین معناه أنّ کلاّ من الطرفین فاعل و مفعول، فالمراشاة معناه أنّ کلاّ منها أعطی الرّشوة و أخذها، و الحاکم لا یعطی الرشوة علی المحکوم فلا یستقیم الجواب، و إلاّ فکلّ فعل متعدّ یکون بین اثنین هما الفاعل و المفعول.

و قال ابن میثم: و المضارعة مفاعلة من الضرع و هو الذلّة کأنّ کلاّ منهما یضرع للاخر.

أقول: لا معنی لمبادلة الذلّة بین الحاکم و الرّعیة، و لم نقف فی اللغة علی استعمال ضارع من مادّة ضرع بمعنی الذلّة و إنما استعمل من هذه المادّة تضرّع و استضرع.

فالتحقیق أن یقال: إنّ المصانعة فی کلامه بمعنی المداهنة و المخادعة و المقصود أنّ إقامة أمر اللّه لا یوافق مع من کان مداهنا مع النّاس یبتغی إجابة شهواتهم و آرائهم الفاسدة، و قد حذّر اللّه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله عن ذلک بقوله 9 - القلم - «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ ».

و یستفید منه المنع عن المداهنة مع مخالف الحقّ حتّی فی أصعب المواقف و أحرجها، و کأنّه إشارة إلی الطعن فی سیرة الشیخین، فانّ المداهنة ظاهرة فیها فقد داهن أبا بکر خالد بن الولید فی مقتل مالک بن نویرة أحد کبار المسلمین کما هو مثبت فی التاریخ، و داهن عمر معاویة و سائر رجال بنی امیّة فسلّطهم علی الشامات، و تحمّل منهم خلافات لم یتحمّلها من غیرهم.

و المقصود من المضارعة هو المشابهة، فانّ ضارع لم یجیء فی اللغة إلاّ بهذا المعنی، و غرضه علیه السّلام أنّ الحاکم الحق لا یشابه مع الناس فی سیرتهم و آدابهم المبنیة علی السنن التقلیدیة، أو الأهواء و الاراء الشهویّة، فملازمة الحق یقطعه عن التشابه مع من فی رتبته من النّاس، کما نقل عن سیرته علیه السّلام فی أیام إمارته و تصدّیه لخسف نعله فی معرکة الجمل و تلبسه ازارا خلقا مرقوعا عیب علیه فاقامة الحق الصریح لا یستقیم مع مشابهة النّاس فی الأحوال و الأزیاء.

و کأنه طعن علی سیرة الامویین فی حکومتهم، فانهم مالوا إلی اتّباع أزیاء و أحوال قیاصرة الرّوم و حکامها فی دولتهم استمالة للنّاس و إخضاعا لهم علی ما اعتادوا و قضاء لحوائجهم الشهویّة الهدّامة.

و بنی حجر هذا الأساس معاویة نفسه کما یظهر من ملاقاته مع عمر فی سفره إلی الشام و استنکار عمر زیّه علیه و اعتذاره بأنّا فی بلد یدبّر الأمراء أمر النّاس بهذا الزیّ، و قد أفرط فی هذا التشابه المشئوم، و التنصّر المذموم، یزید بعده فصارت سیرة لسائر الولاة و الامراء، و هم بین معتدل و مفرط.

و أمّا قوله (و لا یتّبع المطامع) فاشارة إلی الطعن فی حکومة عثمان الملیئة بالمطامع الشخصیّة و القبلیّة.

و یمکن أن یکون المقصود من إقامة أمر اللّه إطاعته مطلقا فیشمل العموم فانّ کلّ مسلم إذا أراد أن یقیم أمر اللّه المتوجّه إلیه لا بدّ و أن یجتنب هذه الخصال فلا یداهن مع مخالف الحق، و لا یخادع النّاس، و لا یشابه بالعصاة فی أفعالهم و أحوالهم الخاصّة بهم، و لا یتّبع المطامع.

الترجمة

فرمود: فرمان خداوند سبحان بر پا نتواند داشت، مگر کسی که سازشکار نباشد، تقلیدچی نباشد، و دنبال طمع نرود.

فرمان خدا بپای نتواند داشت جز آنکه قدم براه سازش نگذاشت

تقلید نکرد شیوه اهل گناه دنبال مطامع نشد و خود را داشت

السابعة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(107) و قال علیه السّلام و قد توفّی سهل بن حنیف الأنصاری بالکوفة بعد مرجعه معه من صفین، و کان أحبّ النّاس إلیه:

لو أحبّنی جبل لتهافت. قال الرّضی: و معنی ذلک أنّ المحنة تغلظ علیه فتسرع المصائب إلیه و لا یفعل ذلک إلاّ بالأتقیاء الأبرار و المصطفین الأخیار، و هذا مثل قوله علیه السّلام:

(108) من أحبّنا أهل البیت فلیستعدّ للفقر جلبابا. و قد یؤول ذلک علی معنی آخر لیس هذا موضع ذکره.

اللغة

(تهافت) علی الشیء: تساقط بتتابع. (الجلباب): القمیص أو الثوب الواسع - المنجد.

الاعراب

لو، حرف شرط یدلّ علی امتناع الشرط لامتناع الجزاء، و قد استعمل فی هذا المقام بمعنی إن نظرا لعدم وقوع الشرط و الجزاء.

المعنی

سهل بن حنیف من الأنصار المخلصین للنبیّ و الوصیّ و من السابقین الأوّلین الّذین رضی اللّه عنهم و رضوا عنه و أعدّ لهم جنّات تجری من تحتها الأنهار.

فی الرجال الکبیر قال: و فی خبر عقبة أنّ الصادق علیه السّلام قال: أما بلغکم أنّ رجلا صلّی علیه علیّ علیه السّلام فکبّر علیه خمسا حتّی صلّی علیه خمس صلوات و قال إنّه بدریّ عقبیّ احدیّ من النقباء الاثنی عشر و له خمس مناقب فصلّی علیه لکلّ منقبة صلاة.

و کفی فی فضله أنّه مات علی حبّ علیّ فرثاه علیه السّلام بهذا الکلام المعجب العمیق، و یعجبنی أن أنقل عن الشارح المعتزلی ما نقله فی شرح الحدیث قال: قد ثبت أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال له: «لا یحبّک إلاّ مؤمن، و لا یبغضک إلاّ منافق».

و نقل ابن میثم فی شرح الحدیث ما یلی:

و قد ذکر ابن قتیبة هذا المعنی بعبارة اخری فقال «من أحبّنا فلیقصر علی التعلّل من الدّنیا و التقنع فیها»قال: و شبّه الصبر علی الفقر بالجلباب لأنه یستر الفقر کما یستر الجلباب البدن، قال: و یشهد بصحّة هذا التأویل ما روی أنّه رأی قوما علی بابه، فقال: یا قنبر من هؤلاء؟ فقال: شیعتک یا أمیر المؤمنین، فقال:

ما لی لا أری فیهم سیماء الشیعة، قال: و ما سیماء الشیعة؟ قال: خمص البطون من الطوی، یبس الشفاه من الظماء، عمش العیون من البکاء.

و قال أبو عبید: إنّه لم یرد الفقر فی الدنیا، أ لا تری أنّ فیمن یحبّهم مثل ما فی سائر النّاس من الغنی، و إنّما أراد الفقر یوم القیامة، و أخرج الکلام مخرج

الوعظ و النصیحة و الحثّ علی الطاعات، فکأنه أراد من أحبّنا فلیعد لفقره یوم القیامة ما یجبره من الثواب و التقرّب إلی اللّه تعالی و الزلفة عنده.

قال السیّد المرتضی رحمه اللّه: و الوجهان جمیعا حسنان و إن کان قول ابن قتیبة أحسن، فذلک معنی قول السیّد رضی اللّه عنه و قد یؤول ذلک علی معنی آخر.

أقول: نقلنا هذا الکلام لیعلم أنّ کلامه هذا صار محلا لنظر الأعلام.

و أقول: قوله:«لو یحبّنی جبل إلخ» یحتمل وجهین:

1 - إنّ محبّتی شعلة إلهیة تلهب قلوب المحبّین و تذیب نفوسهم الأمارة و انانیتهم بتتابع حتّی یفنوا فی ذات اللّه و یبقوا ببقاء اللّه، فمتابعته علیه السّلام طریق لعامة النّاس فی الوصول إلی الجنة، و محبّته طریقة للخواص فی سلوک الطریق إلی اللّه إلی أقصی درجات المعرفة.

2 - إنّ محبّتی موجبة للتأثر من مصائبی الهدّامة، فتذیب قلوب أحبّائی و أبدانهم شیئا فشیئا حتّی یموتوا أسفا.

الترجمة

سهل بن حنیف أنصاری پس از مراجعت از جبهۀ صفین در کوفه وفات کرد أو محبوبترین مردم بود نزد علی علیه السّلام پس فرمود: اگر کوهی مرا دوست دارد خرده خرده از هم فرو ریزد.

رضی گوید: معنی این کلام اینست که محنت و بلا بر دوست من متراکم می‌شود، و مصائب بر وی شتاب آرند و او را از پای در آرند و این معامله نشود مگر با أتقیاء أبرار، و برگزیدگان أخیار، و این همانند گفتار دیگر او است که فرمود:

هر کس ما خانواده را دوست دارد باید روپوشی از درویشی برای خود آماده سازد.

و بسا که برای این گفتارش تأویل دیگر شده که اینجا مناسب ذکر آن نیست.

سهل بن حنیف چون ز صفین برگشت بکوفه رفت از دست

محبوبترین مردمان بود در نزد علی و رخت بربست

در مرثیه‌اش علی چنین گفت گر کوه بمهر من کمر بست

از هم بگداخت در محبت در آتش ابتلاء چه بنشست

التاسعة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(109) و قال علیه السّلام: لا مال أعود من العقل، و لا وحدة أوحش من العجب، و لا عقل کالتّدبیر، و لا کرم کالتّقوی، و لا قرین کحسن الخلق، و لا میراث کالأدب، و لا قائد کالتّوفیق، و لا تجارة کالعمل الصّالح، و لا ربح کالثّواب، و لا ورع کالوقوف عند الشّبهة و لا زهد کالزّهد فی الحرام، و لا علم کالتفکّر، و لا عبادة کأداء الفرائض، و لا إیمان کالحیاء و الصّبر، و لا حسب کالتّواضع و لا شرف کالعلم، [و لا عزّ کالحلم] و لا مظاهرة أوثق من المشاورة.

اللغة

و سمّی المال مالا لأنّه یمیل من هذا إلی ذاک و من ذاک إلی هذا - مجمع البحرین - (التقوی): الاسم من اتقی: مخافة اللّه فی العمل بطاعته - المنجد.

الاعراب

لا، فی هذه الجمل نافیة للجنس، و ما بعدها اسمها مبنیّ علی الفتح لتضمّنها

معنی من الجنسیة، و ما بعده خبرها.

المعنی

(لا مال أعود من العقل) لأنّ فائدة المال صرفها لتحصیل الحوائج و الوصول إلی الراحة و الأمن فی الاجل و العاجل، و هذه المقاصد إنّما یتیسّر بمعونة العقل، فان کان صاحب سفیها یصرف المال فیما یضرّه و یختلّ راحته و سعادته.

و العجب یوجب التکبر و طرد النّاس عن المعجب بنفسه فیتولّد منه الوحشة و یبقی المعجب فی مقامه الموهوم غریبا لا أنیس له.

و الکرامة شرف یحصل للإنسان من الانتساب إلی أصل رفیع، و التخلّق بأخلاق عالیة، و لا خلق أعلی من التقوی و قد اعتبر اللّه تعالی الکرامة فیها فقال «13 - الحجرات - «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ ».

و حسن الخلق یوجب الالفة و الانس بالنّاس و جلب قلوبهم إلی صاحبه فلا قرین أوفق و أرفق منه.

و الأدب هو التجلّی بالفضائل و التجنّب عن الرّذائل، فیوفق صاحبه لنیل المقاصد و الوصول إلی المارب فلا میراث أنفع منه.

و التوفیق و هو جمع وسائل درک المطلوب و موافقة کلّما یدخل فی النیل إلی المقاصد، فهو أحسن قائد و دلیل للانسان یدلّه علی مقصده.

و العمل الصالح یصیر ذخیرة لیوم المعاد، و هو یوم البؤس و الفاقة للعباد فلا تجارة أربح و أنفع منه، و الأرباح فی التجارات و المکاسب تزید فی الثروة و المال و هی تفنی أو تبقی بعد موت صاحبها، و لکن الثواب و هو الأجر الاخروی المترتب علی العمل الصالح یلازم صاحبه و یوفی له فی الاخرة.

و الورع هو التوقّی عن ارتکاب الفواحش و التجنّب عن کلّ ما یضرّ بطهارة النفس و یوجب العقوبة من اللّه، و الوقوف عند الشبهة و ترک المشتبه أکمل الورع.

و الزهد ترک المشتهیات من المباحات و المحرّمات، و ترک الحرام أفضل الزّهد لأنّ المحرّمات أکثر ابتلاء و ترکها أحوج إلی تحمّل المشقة و الریاضة

فانّ الإنسان حریص علی ما منع، و الشیطان یوسوس فیها أکثر من غیرها.

و التفکّر استعمال العلم الحاصل فی تحصیل ما یجهل، فهو أنفع من العلم و بعبارة اخری التفکّر علم نامی یتولّد منه العلوم، فهو أشرف العلم.

و الفرائض أهمّ ما کلّف بها الانسان، و ألزم ما یعمله فی تحصیل الأغراض الروحانیة، فلا عبادة مثلها، و فرضها دلیل علی ذلک، و فی هذه الجملة طعن علی اناس یترکون الفریضة و یشتغلون بأعمال اخری یحسبونها عبادة کالأوراد و المناسک المبتدعة أو المسنونة فی الزیارات.

الحیاء هو التحفظ عن إظهار ما لا ینبغی من القول و العمل عند اللّه و عند الناس و الصبر هو المقاومة فی مشقّة العبادة أو ترک المحرّم و أداء الوظیفة فی تجاه العدوّ و کلاهما من أهمّ شعب الایمان.

و التواضع یوجب جلب الاحترام و الاکرام من النّاس فهو أحسن الحسب.

و العلم مصباح للهدایة، و مقباس یضیء به صاحبه و ما حوله، و یوجب توجّه النفوس الضالّة إلیه، فلا شرف أفید منه.

و المشورة مع أهلها توجب تقویة الإنسان فی الوصول إلی مقصده، و نیل البرنامج الصحیح للعمل، فیعضد الانسان أکثر من کلّ معین و مظاهر.

أقول: و فی شرح ابن أبی الحدید ورد بعد قوله علیه السّلام:«لا شرف کالعلم» هذه الجملة «و لا عزّ کالحلم» فتکون ثمان عشرة کلمة، و ورد فیه «لا زرع کالثواب» فی مقام (لا ربح کالثواب) فراجع.

الترجمة

هیچ دارائی سودمندتر از خرد نیست، هیچ تنهائی هراس‌آورتر از خودبینی نیست، هیچ عقلی چون تدبیر نباشد، هیچ ارجمندی بپایه پرهیزکاری نرسد همدوشی چون خوش‌خوئی نیست، میراثی چون أدب نباشد، رهنمائی چون توفیق بدست نشود، تجارتی بمانند کار خیر سودمند نیست، هیچ بهره‌ای چون ثواب آخرت نیست، و هیچ پارسائی چون دست باز گرفتن از شبهه نباشد، هیچ زهدی

چون زهد نسبت بحرام نیست، و هیچ دانشی بمانند اندیشه نیست، هیچ عبادتی بپایه انجام فرائض نرسد، هیچ إیمانی چون حیاء و شکیبائی نیست، و هیچ حسبی بمانند رعایت أدب و تواضع نیست. شرافتی چون دانش نباشد، و پشتیبانی محکمتر از هم شوری نیست.

پندی ز علی بشنو ای دل که شوی روشن چون او نبود در پند استاد و بزرگ فن

مالی نبود از عقل پرفائده‌تر هرگز وحشت نبود بدتر از عجب بما و من

عقلی نه چه تدبیر است، ارجی نه چنان تقوی یاری نه چه خلق خوش، ارثی چه أدب کردن

رهبر نه چنان توفیق، کسبی نه چه کار خیر ربحی چه ثواب اندر عقبی زید ذو المن

دست ارکشی از شبهه بهتر ورعی زان نیست چون زهد حرام ای دل زهدی نبود متقن

علمی نه چه اندیشه، نسکی چه أداء فرض چون صبر و شکیبائی ایمان نبود ایمن

مانند تواضع نیست بهر تو حسب هرگز چون علم شرف نبود، چون شور ظهیر ایضا

العاشرة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(110) و قال علیه السّلام: إذا استولی الصّلاح علی الزّمان و أهله، ثمّ أساء رجل الظّنّ برجل لم تظهر منه خزیة فقد ظلم، و إذا استولی الفساد علی الزّمان و أهله فأحسن رجل الظّنّ برجل فقد غرّر.

اللغة

(الخزیة): البلیّة، الخصلة الّتی یخزی فیها الانسان، (غرّره) تغریرا عرّضه للهلاک - المنجد -.

المعنی

الزمان فی قول الحکماء مقدار حرکة الفلک، و هو بذاته لا صالح و لا طالح

و لا حسن و لا سیّیء، و یبحث عنه أنه موجود أو موهوم، و لکن باعتبار ما یمرّ علیه من الأوضاع و باعتبار أهله یعدّ أحد عوامل الاحسان و الاسائة، فیذمّه قوم و یمدحه آخرین، و یکون صالحا مرّة، و سیّئا اخری، و یؤخذ منه ظاهر الحال و الظاهر أحد الأدلّة عند علماء و فقهاء الملّة یستند إلیه حیث لا دلیل أدلّ، و لا أمارة أبین و أکمل.

و قد اعتمد علیه فی کلامه هذا صلوات اللّه علیه فقال: إذا کان ظاهر حال الزمان و أهله الصلاح و العدل و الأمانة و الصدق، فسوء الظنّ من دون دلیل ظلم و لکن إذا کان ظاهر حال الزمان و أهله الفساد و الخیانة و الغدر و الخداعة، فحسن الظنّ من دون دلیل غرر و خطر، و روی مکان خزیة «حوبة» ای اثم.

الترجمة

فرمود: چون خوبی و نیکی بر روزگار و مردمش حکمفرما شد سپس کسی بدیگری بی‌آنکه از او رسوائی و گناه بیند، بدگمان باشد بأو ستم کرده است، و اگر فساد و تباهی بر روزگار و مردمش حکمفرما باشد خوش‌بینی بمرد ناشناخته مایۀ فریب و خطر است.

در روزگار نیک که خوبند أهل آن بدبین مباش بی‌سببی سوی دیگران

در روزگار بد که تباهند مردمش خوش‌بین مباش و خویش مینداز در زیان

الحادیة عشرة و المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(111) و قیل له علیه السّلام: کیف تجدک یا أمیر المؤمنین؟ فقال علیه السّلام:

کیف یکون حال من یفنی ببقائه، و یسقم بصحّته، و یؤتی من مأمنه.

الاعراب

کیف، اسم استفهام فی محل المفعول الثانی، لقوله تجدک، قدّم علیه لأنه

لازم الصدر، و الجملة فی محلّ نائب الفاعل لکلمة قیل مجهول قال، و له ظرف متعلّق بقول الراوی قیل.

المعنی

(کیف تجدک) سؤال عن الحال و استدعاء لبیانه علی مقتضی وجدان المسئول عنه، فانه أعرف بحال نفسه، و کأنّ هذا السؤال القی علیه بعد تصدّیه للزعامة علی الامّة، و لعلّ غرض السائل اکتناه ما فی قلبه من النیل بالامارة و تصدّی مقام الخلافة.

فأجاب علیه السّلام بأنه لا ینبغی الاعتماد علی هذه الدّنیا فی حال من الأحوال و لا مجال لاحساس السعادة و الفرح علی أیّ حال، لأنّ موجبات إحساس حسن الحال امور ثلاثة، و لکلّ منها تبعة محزنة:

1 - البقاء الذی هو بغیة کلّ حیّ فی هذه الدنیا، و لکن البقاء فیها یؤول إلی الفناء لا محالة، لأنّ البقاء فی الدّنیا عبارة عن مضیّ العمر و انصرامه طیّ الدقائق و الساعات و الأیّام و الشهور و السنین.

2 - الصحّة الّتی عدّت من النعم المجهولة و یبتغیها کلّ الناس، و لکن الصحّة عبارة عن مزاج معتدل یعمل فی الجهازات الجسمیّة عمله، فیستهلک نشاط الجسم شیئا فشیئا، و یؤول لا محالة إلی نفاد قوّته و مادّته، و یتولّد منه السقم بانتهاء إحدی القوی.

3 - الأمن و الراحة فی المأمن، و أین المأمن و قد قال اللّه تعالی: «أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ ».

الترجمة

از آن حضرت پرسش شد که خود را چگونه می‌دانی؟ فرمود: چگونه است حال کسی که بزیستن نیست می‌شود، و بتندرستی بیمار می‌گردد، و در پناهگاه أمنش مرگ أو می‌رسد.

از علی پرسیده شد چونی تو چون گفت چونست آنکه باشد بی‌سکون

نیستیش از زیست و بیماریش از کمون تندرستی رهنمون

مرگ آید بر سرش در مأمنش گویدش برخیز از اینجا رو برون

الثانیة عشرة بعد المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(112) و قال علیه السّلام: کم من مستدرج بالإحسان إلیه، و مغرور بالسّتر علیه، و مفتون بحسن القول فیه، و ما ابتلی اللّه أحدا بمثل الإملاء له.

اللغة

(المستدرج): المأخوذ بالغرّة (الاملاء): الامهال و تأخیر المدّة.

الاعراب

کم، خبریّة و تشیر إلی عدد مبهم یشعر بالکثرة، من مستدرج، تمیز لها و بهذا الاعتبار یصحّ أن یکون مبتدأ، و بالاحسان إلیه ظرف مستقرّ خبر له و معرور و مفتون عطف علی مستدرج.

المعنی

الاستدراج، تسامح من اللّه فی عقوبة العاصی المتمرّد المصرّ علی عصیانه تثبیتا لاستحقاقه العذاب الأشدّ، و هو مأخوذ من قوله تعالی «172 - الاعراف - «وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ ».

و ربّما یقارن الاستدراج بمزید من النعمة و الاحسان فیغترّ به العاصی و یزید طغیانه و عصیانه، کما أنّه ربّما یکون الاستدراج بالستر و الاخفاء لما ارتکبه من المعاصی، فیغترّ بذلک.

و قد یمتحن الانسان بحسن الشهرة و مدح النّاس له و اعتقادهم بأنّه محسن

أو زاهد أو عابد فیدخله العجب و الریاء من ناحیة، و یتجرّء علی ارتکاب المعاصی من ناحیة اخری.

و قوله علیه السّلام:(و ما ابتلی اللّه أحدا بمثل الاملاء له) مأخوذ من قوله تعالی «178 - آل عمران - «وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ ».

قال فی مجمع البیان: نزلت فی مشرکی مکّة - إلی أن قال: ثمّ بین سبحانه أنّ إمهال الکفار لا ینفعهم إذا کان یؤدّی إلی العقاب، فقال: و لا یحسبنّ، أی لا یظنّ الّذین کفروا أنّما نملی لهم خیر لأنفسهم، أی أنّ إطالتنا لأعمارهم و إمهالنا إیّاهم خیر من القتل فی سبیل اللّه - انتهی.

الترجمة

فرمود: بسا کسی که بغفلت کشانده شود بوسیله احسان بوی، و بسا فریفته بوسیله نهان کردن گناهش، و بسا شیفته و آزموده شده بوسیله حسن شهرت، و خدا هیچ کس را امتحان نکند بمانند این که بأو مهلت دهد.

بسا کس که مغرور احسان اوست که ستار بهر گناهان او است

و یا حسن شهرت فریبش دهد بدام خلاف عظیمش کشد

خدا گر که مهلت ببدکار داد در این آزمایش بدامش نهاد

الثالثة عشرة بعد المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(113) و قال علیه السّلام: هلک فیّ رجلان: محبّ غال، و مبغض قال.

اللغة

یقال: (غلا) فی الدّین غلوّا من باب قعد تصلّب و تشدّد حتّی تجاوز الحدّ و المقدار، فالغالی من یقول فی أهل البیت ما لا یقولون فی أنفسهم، کمن یدّعی فیهم النبوّة و الالوهیّة، (قال) فاعل من قلیته إذا بغضته - مجمع البحرین.

الاعراب

فیّ، حرف الجرّ مع الضمیر المجرور متعلّق، بقوله: هلک، و رجلان فاعله و محبّ غال، بدل من الفاعل.

المعنی

ولایة علیّ و الأئمة من أولاده المعصومین سلام اللّه علیهم من الواجب فی أصل الدین و شرط لإیمان المؤمنین، و توحید الموحّدین، و هی متابعتهم الناشئة عن الحبّ و معرفتهم بالخلافة عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الامامة علی الامّة، فمن اعتقد فی علیّ علیه السّلام فوق مقامه فهو محبّ غال متجاوز عن الحدّ، و من أنکر إمامته بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فهو مبغض قال حطّه عن رتبته.

الترجمة

فرمود: هلاک شدند در باره من دو مرد، یکی دوستی که از حدّم گذرانید و دوّم دشمنی که از مقامم فرو کشانید.

علی گوید دو کس در من هلاکست یکی غالی، دیگر خصمی که دل خست

الرابعة عشرة بعد المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(114) و قال علیه السّلام: إضاعة الفرصة غصّة.

اللغة

و طعاما ذا غصّة، أی یغصّ به الحلق فلا یسوغ، و (الغصّة) الشجی فی الحلق.

المعنی

و کأنّه إشارة إلی ما روی عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله اغتنم أربعا قبل أربع: شبابک قبل هرمک، و صحتک قبل سقمک، و غناک قبل فقرک، و حیاتک قبل موتک.

الترجمة

فرمود: از دست دادن فرصت گلوگیر است.

چه فرصت بدست آید از کف مده گلوگیر و بیچاره خود را منه

الخامسة عشرة بعد المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(115) و قال علیه السّلام: مثل الدّنیا کمثل الحیّة، لیّن مسّها و السّمّ النّاقع فی جوفها، یهوی إلیها الغرّ الجاهل، و یحذرها ذو اللبّ العاقل.

اللغة

و (سمّ ناقع) أی بالغ و قیل: قاتل - مجمع البحرین.

الاعراب

مثل الدّنیا، مبتدأ، و کمثل، ظرف مستقرّ خبره، لیّن مسّها، خبر مبتدأ محذوف أی هی لیّن مسّها، و السمّ الناقع فی جوفها، مبتدأ و خبر هو الظرفیة و الجملة حال عن ضمیر الدّنیا، و جملة لیّن مسّها بحکم عطف البیان عن الجملة السابقة متّصلة بها معنی، فلذا ترک العاطف بینهما.

المعنی

کلامه هذا بلیغ فی تمثل الدّنیا علی أبشع صورة، و أضرّ سیرة، حیث إنها حیّة فما أوحشها و أخبثها، و لا یرغب فی التقرّب إلیها إلاّ بمجرّد المسّ من وراء جلدها اللّین إذا کان اللاّمس أعمی لا یراها بنکرانها و وحشیتها، فاذا لا یقربها إلاّ الأعمی بالعین أو القلب بحیث جعل علی بصره غشاوة التعامی عن درک الحقیقة، و یحذر عنه العاقل اللّبیب کلّ الحذر لأنّه یدرک أنّ التقرّب منها انتحار بالعیان.

الترجمة

فرمود: دنیا ماننده ماریست که نرم سایش است و درونش آگنده از زهر قاتل، تنها گول نادانش خواستار است، و خردمند دلدار از آن گریزانست.

دنیا چه مار گرزه که نرم است سایشش اما ز زهر کین بود آکنده باطنش

نادان گول را هوسش در سر است و بس دلدار با خرد بحذر از کشاکشش

السادسة عشرة بعد المائة من حکمه علیه السّلام

اشارة

(116) و سئل علیه السّلام عن قریش فقال: أمّا بنو مخزوم فریحانة قریش تحبّ حدیث رجالهم، و النّکاح فی نسائهم، و أمّا بنو عبد شمس فأبعدها رأیا، و أمنعها لما وراء ظهورها، و أمّا نحن فأبذل لما فی أیدینا، و أسمح عند الموت بنفوسنا، و هم أکثر و أمکر و أنکر، و نحن أفصح و أنصح و أصبح.

المعنی

کانت العرب فی الجاهلیّة متمسکین بالعصبیّة أشدّ تمسّکا، و یتفاخرون بالاباء و الأمجاد، و یتکاثرون، فتفرّقوا طبقات و مراتب، و تباغضوا و تعادوا بعضهم بعضا حتّی صارت الحرب و العدوان شغلا شاغلا لهم، و تخلّصت قریش من بینهم اعتصاما بأجداد الرّسول صلّی اللّه علیه و آله، و بالبیت الحرام، فقرّرت الأشهر الحرم أربعة فی کلّ سنة یلوذ کلّ القبائل فی ظلّ الأمن إلی الکعبة و الحرم.

و لمّا بعث النبیّ صلّی اللّه علیه و آله رحمة للعالمین، و مصلحا للبشر أجمعین دعاهم بالتوحید و رفض العصبیّة، و شرع التّمسک بالاخوّة الاسلامیّة، و نزل سورة فی هذا الشأن

«أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ » و سعی الاسلام فی المنع عن المفاخرات الجاهلیّة بکلّ جهد و عناء.

و لمّا دبّ بنو امیّة فی حجر الاسلام و تمکّنوا من تدبیر سیاستها القبلیّة المشئومة المسمومة فی قلب الجامعة الاسلامیّة رجعوا إلی إحیاء هذه العادة الجاهلیّة الّتی أماتها الاسلام، فأثاروا العصبیّات، و أشاعوا المفاخرات حتّی جرّت ذیلها إلی حضرة علیّ علیه السّلام.

و لمّا سئل عن قریش و هم قبائل عدیدة استخلص منهم هذه الثلاث: بنو مخزوم و بنو عبد شمس، و بنو هاشم، و اقتصر علی هذا البیان الوجیز و وصف بنی مخزوم و هم أفخر قریش و أکثرهم مالا و أوفرهم جمالا، بما افتخروا به فی جاهلیتهم و هو أنهم «ریحانه قریش».

و هذا لقب اکتسبوه بین قریش بنفوذهم و ثروتهم و رفاهیّتهم و تنعّم رجالهم و نسائهم.

و فسّره علیه السّلام بما هو أشبه بالذمّ من المدح، فقال: إنّ لبّ هذا الوصف الافتخاری أنّ رجال بنی مخزوم حلو اللّسان، و ملیح البیان، و أهل للمنادمة و الانس الأدبی تحبّ الحدیث و المقاولة معهم، و نساءهم جمیلة و صالحة للتعیش و النکاح، و أین هذا من المعالی الروحیة و الاداب الاسلامیة الّتی وصف علیه السّلام بها شیعته من أنهم: خمص البطون، و ذبل الشفاه، و ما وصف بها المتقون فی خطبة الهمام.

و وصف بنی عبد الشمس «بأنهم أبعدها رأیا، و أمنعها لما وراء ظهورها» و قد فسّره ابن میثم بأنهم جیّد الرأی و اولی حمیّة، و لکن الظاهر أنّ المقصود من بعد الرأی بعد نظرهم عن الإسلام و المعارف القرآنیة، فانهم حاربوا الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و القرآن إلی أن بلغت أرواحهم التراقی، ثمّ اسلموا کرها، و أنّی هذا من جودة الرأی.

و المقصود من منع ما وراء ظهورهم حبّ الدّنیا و الوله بها مالا و جاها، و کأنّه إشارة إلی قوله تعالی: «94 - الأنعام - «وَ تَرَکْتُمْ ما خَوَّلْناکُمْ وَراءَ ظُهُورِکُمْ ».