اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تتمة أبواب العناصر کائنات الجو البحر و المعادن و الجبال و الأنهار و البلدان و الأقالیم

باب 29 الریاح و أسبابها و أنواعها

الآیات

البقرة: وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ‌⁽¹⁾

الأعراف: وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‌⁽²⁾

الحجر: وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ‌⁽³⁾

الإسراء: فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِما کَفَرْتُمْ‌⁽⁴⁾

الأنبیاء: وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ عاصِفَةً تَجْرِی بِأَمْرِهِ إِلی الْأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها⁽⁵⁾

الفرقان: وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‌⁽⁶⁾

النمل: وَ مَنْ یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ‌⁽⁷⁾

الروم: وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِیَ

الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌⁽¹⁾و قال تعالی وَ لَئِنْ أَرْسَلْنا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ‌⁽²⁾

الذاریات: وَ الذَّارِیاتِ ذَرْواً⁽³⁾و قال سبحانه وَ فِی عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ‌⁽⁴⁾

القمر: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ⁽⁵⁾

المرسلات: وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً وَ النَّاشِراتِ نَشْراً⁽⁶⁾

<meta info="- وَ تَصْرِیفِ الرِّیاح‌ - . بقره / 164 -

{و گردانیدن بادها}

{و اوست که بادها را پیشاپیش [باران] رحمتش مژده رسان می‌فرستد.}

{و بادها را باردارکننده فرستادیم.}

{بازگرداند و تندبادی شکننده بر شما بفرستد و به[سزای] آنکه کفر ورزیدید غرقتان کند}

{و برای سلیمان، تندباد را [رام کردیم] که به فرمان او به سوی سرزمینی که درآن برکت نهاده بودیم جریان می‌یافت.}

{و اوست آن کس که بادها را نویدی پیشاپیش رحمت خویش [باران] فرستاد.}

{یا آنکس که بادها [یِ باران‌زا] را پیشاپیش رحمتش بشارتگر می‌فرستد؟}

{و از نشانه‌های او این است که بادهای بشارت‌آور را می‌فرستد، تا بخشی از رحمتش را به شما بچشاند و تا کشتی به فرمانش روان گردد، و تا از فضل او [روزی] بجویید، و امید که سپاسگزاری کنید.}

{و اگر بادی [آفت‌زا] بفرستیم و [کِشت خود را] زردشده ببینند، قطعاً پس از آن کفران می‌کنند.}

{سوگند به بادهای بذره افشان.}

{ودر [ماجرای] عاد [نیز]، چون بر [سر] آن‌ها آن بادِ مُهلک را فرستادیم.}

{ما بر [سرِ] آنان در روز شومی، به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم.}

{سوگند به بادهای فرستاده پی در پی، آن گاه به بادهای بسیار توفنده و به بادهای گستراننده (ابرها).}

**[ترجمه]

تفسیر

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ بُشْراً قال الرازی حدّ الریح أنه هواء متحرّک فنقول کون هذا الهواء متحرکا لیس لذاته و لا للوازم ذاته و إلا لدامت الحرکة بدوام ذاته فلا بد و أن یکون بتحریک الفاعل المختار و هو الله جل جلاله قالت الفلاسفة هاهنا سبب آخر و هو أنه یرتفع من الأرض أجزاء أرضیة لطیفة مسخنة⁽⁷⁾تسخینا قویا شدیدا فبسبب تلک السخونة الشدیدة ترتفع و تتصاعد فإذا وصلت إلی القرب من الفلک کان الهواء الملتصق بمقعّر⁽⁸⁾الفلک متحرکا علی استدارة الفلک بالحرکة المستدیرة التی حصلت لتلک الطبقة من الهواء فهی تمنع هذه الأدخنة من الصعود بل تردّها عن سمت حرکتها فحینئذ ترجع تلک الأدخنة و تتفرق فی الجوانب و بسبب ذلک التفرق تحصل الریاح ثم کلما کانت تلک الأدخنة أکثر و کان صعودها أقوی کان رجوعها أیضا أشد حرکة فکانت الریاح أشد و أقوی هذا حاصل ما ذکروه و هو باطل و یدل علی بطلانه وجوه

الأول أن صعود الأجزاء الأرضیة إنما یکون لشدة تسخّنها و لا شکّ أن ذلک التسخّن عرضیّ لأن الأرض باردة یابسة بالطبع فإذا کانت تلک الأجزاء الأرضیة متصغرة جدا کانت سریعة الانفعال فإذا تصاعدت و وصلت إلی الطبقة الباردة من الهواء امتنع بقاء الحرارة فیها بل تبرّده جدا و إذا بردت امتنع بلوغها فی الصعود إلی الطبقة الهوائیة المتحرّکة بحرکة الفلک فبطل ما ذکروه.

الثانی هب أن تلک الأجزاء الدخانیة صعدت إلی الطبقة الهوائیة المتحرکة بحرکة الفلک لکنها لما رجعت وجب أن تنزل علی الاستقامة لأن الأرض جسم ثقیل و الثقیل إنما یتحرک بالاستقامة و الریاح لیست کذلک فإنها تتحرک یمنة و یسرة.

الثالث أن حرکة تلک الأجزاء الأرضیة النازلة لا تکون حرکة قاهرة فإن الریاح إذا أحضرت الغبار الکثیر ثم عاد ذلک الغبار و نزل علی السطوح لم یحس أحد بنزولها و تری هذه الریاح تقلع الأشجار و تهدم الجبال و تموّج البحار.

الرابع أنه لو کان الأمر علی ما قالوه لکانت الریاح کلما کانت أشد وجب أن یکون حصول الأجزاء الغباریة الأرضیة أکثر لکنه لیس الأمر کذلک لأن الریاح قد یعظم عصوفها و هبوبها فی وجه البحر مع أن الحس یشهد بأنه لیس فی ذلک الهواء المتحرک العاصف شی‌ء من الغبار و الکدرة فبطل ما قالوه.

و قال المنجّمون إن قوی الکواکب هی التی تحرک هذه الریاح و توجب هبوبها و ذلک أیضا بعید لأن الموجب لهبوب الریاح إن کان طبیعة الکواکب وجب دوام الریاح بدوام تلک الطبیعة و إن کان الموجب هو طبیعة الکواکب بشرط حصوله فی البرج المعین و الدرجة المعینة وجب أن یتحرک هواء کل العالم و لیس کذلک و أیضا قد بینا أن الأجسام متماثلة فاختصاص الکوکب المعین و البرج المعین و الطبیعة التی لأجلها اقتضت ذلک الأثر الخاص لا بد و أن یکون بتخصیص الفاعل المختار فثبت أن محرّک الریاح هو الله سبحانه و ثبت بالدلیل العقلی أیضا صحة قوله وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ

قوله نشرا أی منتشرة متفرقة فجزء من أجزاء الریح یذهب یمنة و جزء آخر یذهب یسرة و کذا القول فی سائر الأجزاء فإن کل واحد منها یذهب إلی جانب آخر فنقول لا شک أن طبیعة الهواء طبیعة واحدة و نسبة الأفلاک و الأنجم و الطبائع إلی کل واحد من الأجزاء من ذلک الریح نسبة واحدة فاختصاص بعض أجزاء الریح بالذهاب یمنة و الجزء الآخر بالذهاب یسرة وجب أن لا یکون ذلک إلا بتخصیص الفاعل المختار⁽¹⁾.

بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ أی بین یدی المطر الذی هو رحمته فإن قیل فقد نجد المطر و لا تتقدمه الریاح قلنا لیس فی الآیة أن هذا التقدم حاصل فی کل الأحوال فلم یتوجه السؤال و أیضا فیجوز أن تتقدمه هذه الریاح و إن کنا لا نشعر بها و عن ابن عمر الریاح ثمان أربع منها عذاب و هو القاصف و العاصف و الصرصر و العقیم و أربع منها رحمة الناشرات و المبشرات و المرسلات و الذاریات

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِکَ عَادٌ بِالدَّبُورِ وَ الْجَنُوبُ مِنْ رِیحِ الْجَنَّةِ.

و عن کعب لو حبس الله الریح عن عباده ثلاثة أیام لأنتن أکثر الأرض‌⁽²⁾.

فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّیحِ قال الطبرسی رحمه الله أی فإذا رکبتم البحر أرسل علیکم ریحا شدیدة کاسرة للسفینة و قیل الحاصب الریح المهلکة فی البر و القاصف المهلکة فی البحر فَیُغْرِقَکُمْ بِما کَفَرْتُمْ من نعم الله‌⁽³⁾.

أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ قال البیضاوی أی الشمال و الصبا و الجنوب فإنها ریاح الرحمة و أما الدبور فریح العذاب و منه

قوله صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِیَاحاً وَ لَا تَجْعَلْهَا رِیحاً.

و قرأ ابن کثیر و الحمزة و الکسائی الریح علی إرادة الجنس مُبَشِّراتٍ بالمطر وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ یعنی المنافع التابعة لها و قیل الخصب التابع لنزول المطر المسبّب عنها أو الروح الذی هو مع هبوبها و العطف علی علة

محذوفة دل علیها مُبَشِّراتٍ أو علیها باعتبار المعنی أو علی یُرْسِلَ بإضمار فعل معلّل دل علیه وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ یعنی تجارة البحر⁽¹⁾.

فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا أی فرأوا الأثر و الزرع فإنه مدلول علیه بما تقدم و قیل السحاب لأنه إذا کان مصفرا لم یمطر و اللام موطّئة للقسم دخلت علی حرف الشرط و قوله لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ جواب سدّ مسدّ الجزاء و لذلک فسر بالاستقبال و هذه الآیة⁽²⁾

ناعیة

علی الکفار بقلّة تثبّتهم و عدم تدبّرهم و سرعة تزلزلهم لعدم تفکرهم و سوء رأیهم فإن النظر السوی یقتضی أن یتوکلوا علی الله و یلجئوا⁽³⁾إلیه بالاستغفار إذا احتبس القطر عنهم و لم ییأسوا من رحمته و أن یبادروا إلی الشکر و الاستدامة بالطاعة إذا أصابهم برحمته و لم یفرطوا فی الاستبشار و أن یصبروا علی بلائه إذا ضرب زروعهم بالاصفرار و لم یکفروا نعمه‌⁽⁴⁾.

<meta info="- «وَ هُوَ الَّذی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِه»

{و اوست که بادها را پیشاهنگ رحمت خویش (باران)، نوید دهنده می‌فرستد}

رازی گفته است: باد، هوایی متحرک است. پس بر این اساس می‌گوییم حرکت نه در ذات اوست و نه از لوازم ذاتش، وگرنه همیشه بود. ناچار این حرکت، کار فاعل مختار است که خدا جل جلاله است. فلاسفه گفته‌اند که سببی دیگر دارد و آن این است که از زمین دود بسیار گرمی برخیزد و بالا رود تا نزدیک هوای چسبیده به فلک و چرخان با آن که مانع از بالا رفتنش گردند، بلکه آن را از آن سو که می‌چرخانند به سختی برگردانند و به هر سو پراکنده شود و بادها به وجود آیند؛ و هر چه این دودها بیشتر بوده و بالا رفتن آن‌ها نیرومندتر باشد، از برگشت آن‌ها بادی تندتر ایجاد می‌شود. این خلاصه سخن آن‌ها است، ولی به چند دلیل باطل است:

دود از ریزه‌های خاک است از خود گرمی ندارد، به زودی گرم شده و دگرگون می‌گردد و چون بالا می‌رود و به طبقه سرد هوا می‌رسد، سرد می‌شود و (بر جای) می‌ماند. بر این اساس، سوالی که به نظر می‌رسد این است که از کجا به طبقه هوایی می‌رسد که با فلک می‌چرخد؟

اگر به آنجا برسند باید عمودی برگردند، زیرا زمین جسمی سنگین است و عمودی فرود می‌آید، با این که ملاحظه می کنیم که بادها به سوی راست و چپ در حرکت هستند.

برگشت ریزه اجزای زمین حرکت سختی ندارد، چنان چه برگشت گَردی که بادها بالا می‌برند و برمی‌انگیزند هموار است، به حدی که کسی آن را احساس نمی‌کند، حتی در صورتی که سرعت باد به جایی برسد که درخت را از ریشه بکند و کوه را ویران ساخته و در دریا موج به راه اندازد .

اگر چنین باشد، باید در بادهای سخت‌تر گَرد بیشتری باشد، ولی چنین نیست، زیرا بادهای بسیار سخت در سطح دریا می‌وزند و گرد و غباری در آن دیده نمی‌شود.

براساس نکات بیان شده بطلان مطالب ایشان روشن می‌گردد.

منجمین گفته‌اند که وزش باد، اثر ستاره‌ها است. این سخن صحیحی نیست، زیرا اگر وزش اثر ستاره باشد، باید همیشه بوزد و اگر اثر ستاره به شرط حصول آن در برج خاص و وقت معین باشد، باید هوای کل عالم حرکت کند در صورتی که چنین نیست. همچنین همان گونه که بیان شد، اجسام همانند هستند و اختصاص ستاره خاص و برج خاص و طبیعتی خاص که آن اثر را اقتضا دارد نیاز به تخصیص فاعل مختار دارد و ثابت شد که محرک باد خداست و به دلیل عقلی نیز صحت فرموده خداوند: «وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاح»{و او است که بادها را می فرستد.} اثبات شد.

«نشرا» یعنی پراکنده به هر سو و خود این هم دلیل دیگری است بر این که باد اثر قدرت خدا است، زیرا هوا خود یک طبع دارد و نسبت افلاک و اختران هم به آن یکی است و نباید جز به قدرت خداوند پراکنده باشند. - . تفسیر رازی 14: 140 -

و در جای دیگری آمده است: «بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ» که مقصود از «رحمتش»، همان باران است. در این باره می‌گویند که بسا باران آید و باد پیش از آن نیاید. در این صورت می‌گوییم که آیه دلالت ندارد که پیش از هر بارانی باد است و اعتراض بی مورد است، بعلاوه ممکن است باشد و ما آن را نفهمیم.

و از ابن عمر است که بادها هشت قسم می‌باشند که چهار تای آن‌ها عذابند، به نام‌های: قاصف، عاصف، صرصر و عقیم؛ و چهار دیگر رحمتند، به نام‌های: ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات؛ و از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم است که فرمود: «من با باد «صبا» یاری شدم و عاد به باد «دبور» نابود شدند و «جنوب» باد بهشتی است.» و از کعب است که اگر خدا سه روز باد را بر بنده‌هایش ببندد، بیشتر زمین بگندد.

«فیرسل علیکم قاصفا من الریح»: طبرسی در مجمع گفته است: یعنی چون در دریا سوار کشتی باشید، بادی کشتی شکن فرستد. - . مجمع البیان 6: 428 - و برخی گفته‌اند: «حاصب» بادی است که در خشکی و «قاصف» بادی است که در دریا نابود می‌کند. «فیغرقکم بما کفرتم»، یعنی کفران نسبت به نعمت‌های خدا.

«أن یرسل الریاح»: بیضاوی گفته است: یعنی باد شمال و صبا و جنوب که بادهای رحمتند و اما دبور باد عذاب است. - . انوار التنزیل 2: 248 - و در این باره حضرت رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرموده است: «بار خدایا! ریاح را قرار بده و ریح را قرار نده.» و ابن کثیر و حمزه و کسائی آن را «الریح» به معنی جنس باد خوانده‌اند.

«فرأه مصفرأ»: یعنی اثر باد یا زراعت به دنبال آن زرد گردد؛ و گفته‌اند که خود باد زرد باشد، زیرا باد زرد باران ندارد. «لظلّوأ من بعده یکفرون»، و این آیه کفار را به ناپایداری، عدم تدبر، تزلزل آنها به علت عدم تفکر و سست رأی بودن نکوهش کرده است، زیرا خوش اندیش را باید چون باران بند آید، کار به خدا گزارد و با استغفار به او پناهنده شود و از رحمتش نومید نگردد و به شکر و عبادت هنگام رحمت بپردازد و از آن سرمست نشود و چون زرع آفت دید، شکیبا باشد و ناسپاسی نعمت او نکند.

**[ترجمه]

أقول

و قد مرّ تفسیر الذاریات بالریاح التی تذرو التراب و هشیم النبت و قال الطبرسی رحمه الله الرِّیحَ الْعَقِیمَ هی التی عقمت عن أن تأتی بخیر و من تنشئة سحاب أو تلقیح شجر أو تذریة طعام أو نفع حیوان فهی کالمرأة الممنوعة عن الولادة إذ هی ریح الإهلاک‌⁽⁵⁾

و قال فی قوله تعالی رِیحاً صَرْصَراً أی شدیدة الهبوب و قیل باردة من الصرّ و هو البرد فِی یَوْمِ نَحْسٍ‌⁽⁶⁾مُسْتَمِرٍّ أی دائم الشؤم استمر علیهم بنحوسته سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حتی أتت علیهم و قیل

إنه کان یوم الأربعاء آخر الشهر لا یدور رواه العیاشی بالإسناد عن أبی جعفر علیه السلام‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر «ذاریات» به بادها که خاک انگیزند و گیاه خشک گذشت؛ و طبرسی در این باره گفته است: بادِ عقیم آن است که خیری ندارد و ابری نیارد و موجب تلقیح نشود و خوراکی نباشد و سودی به جاندار نرساند و چون زنی عقیم باشد، زیرا بادی نابود کنندهاست. - . مجمع البیان 9: 159 - و در جای دیگری بیان داشته است که باد صرصر، یعنی تند. - . مجمع البیان: 160 - و گفته‌اند سرد از «صرّ» به معنی سردی است. روز نحس مستمر، یعنی شومی آن پیوسته تا هفت شب و هشت روز بود تا آن‌ها را کشت؛ و گفته‌اند روز آخر چهارشنبه ماه بوده است. عیاشی آن را به سندی از ابی جعفر علیه السّلام روایت کرده است.

**[ترجمه]

و قد مرّ أیضا تفسیر الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً بالریاح أرسلت متتابعة کعرف الفرس و فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً بالریاح الشدیدات الهبوب و النَّاشِراتِ نَشْراً بالریاح التی تأتی بالمطر تنشر السحاب نشرا للغیث.

**[ترجمه]باز هم تفسیر «الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً» به بادهای پیاپی گذشت و «فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً» به بادهای سخت و «النَّاشِراتِ نَشْراً» به بادهایی که ابر را برای باریدن پهن کنند.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

الْفَقِیهُ، قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: لِلرِّیحِ رَأْسٌ وَ جَنَاحَانِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: امام علیّ علیه السّلام فرمود: باد سر و دو بال دارد. - . من لا یحضره الفقیه: 142 -

**[ترجمه]

بیان

لعل الکلام مبنیّ علی الاستعارة أی یشبه الطائر فی أنها تطیر إلی کل جانب و فی أنها فی بدء حدوثها قلیلة ثم تنتشر کالطائر الذی بسط جناحه و الله یعلم.

**[ترجمه]بسا مقصود تشبیه باد است به پرنده که به هر سو می‌پرد و در آغاز اندک بوده و آن گاه چون پرنده بال گشاید، و اللَّه یعلم.

**[ترجمه]

«2»

الْفَقِیهُ، عَنْ کَامِلٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام بِالْعُرَیْضِ فَهَبَّتْ رِیحٌ شَدِیدَةٌ فَجَعَلَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یُکَبِّرُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ التَّکْبِیرَ یَرُدُّ الرِّیحَ وَ قَالَ علیه السلام مَا بَعَثَ اللَّهُ رِیحاً إِلَّا رَحْمَةً أَوْ عَذَاباً فَإِذَا رَأَیْتُمُوهَا فَقُولُوا اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُکَ خَیْرَهَا وَ خَیْرَ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ وَ کَبِّرُوا وَ ارْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ بِالتَّکْبِیرِ فَإِنَّهُ یَکْسِرُهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: کامل گوید: به همراه ابی جعفر علیه السّلام در عریض بودم. باد تندی وزید و آن حضرت در حالی که تکبیر می گفت و فرمود: تکبیر باد را برگرداند؛ و فرمود: خدا باد را نفرستد جز رحمت باشد یا عذاب؛ و چونش ببینید بگویید «بار خدایا! از تو خواهیم نیکی آن و نیکی آنچه برای آنش فرستادی، و به تو پناه بریم از بدی آن و بدی آنچه برای آن او را فرستادی.» و تکبیر بلند گویید که آن را در هم شکند. - . من لا یحضره الفقیه: 143 -

**[ترجمه]

«3»

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا خَرَجَتْ رِیحٌ قَطُّ إِلَّا بِمِکْیَالٍ إِلَّا زَمَنَ عَادٍ فَإِنَّهَا عَتَتْ عَلَی خُزَّانِهَا فَخَرَجَتْ فِی مِثْلِ خَرْقِ الْإِبْرَةِ فَأَهْلَکَتْ قَوْمَ عَادٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: باد هرگز بی‌پیمانه برون نشده، جز درباره عاد که بر دربانانش سرکشی کرد و در اندازه­ای مانند سوراخ‌های سوزن برون شد و قوم عاد را نابود کرد. - . من لا یحضره الفقیه: 143 -

**[ترجمه]

«4»

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: نِعْمَ الرِّیحُ الْجَنُوبُ تَکْسِرُ الْبَرْدَ عَنِ الْمَسَاکِینِ وَ تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ تُسِیلُ الْأَوْدِیَةَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: امام صادق علیه السّلام فرمود: «جنوب» چه باد خوبی است؛ گرما را از مستمندان ببرد، درخت را آبستن کند و رودخانه‌ها را سیلابی نماید. - . من لا یحضره الفقیه: 143 -

**[ترجمه]

«5»

وَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: الرِّیَاحُ خَمْسَةٌ مِنْهَا الْعَقِیمُ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا وَ کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا هَبَّتْ رِیحٌ صَفْرَاءُ أَوْ حَمْرَاءُ أَوْ سَوْدَاءُ تَغَیَّرَ وَجْهُهُ وَ اصْفَرَّ وَ کَانَ کَالْخَائِفِ الْوَجِلِ حَتَّی یَنْزِلَ مِنَ السَّمَاءِ قَطْرَةٌ مِنْ مَطَرٍ فَیَرْجِعُ إِلَیْهِ لَوْنُهُ وَ یَقُولُ جَاءَتْکُمْ بِالرَّحْمَةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: امام علی علیه السّلام فرمود: بادها بر پنج نوعند: یکی عقیم کهاز شر آن به خدا پناه می‌بریم؛ و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله چنان بود که چون باد زرد یا سرخ می‌وزید، چهره‌اش تغییر می‌کرد و زرد می‌شد و ترسان و هراسان می‌نمود تا وقتی که قطره‌ای باران می‌آمد، پس رنگش بر می‌گشت و می‌فرمود رحمت بر شما آمد. - . من لا یحضره الفقیه: 143 -

**[ترجمه]

«6»

تَوْحِیدُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: أُنَبِّهُکَ یَا مُفَضَّلُ عَلَی الرِّیحِ وَ مَا فِیهَا أَ لَسْتَ تَرَی رُکُودَهَا إِذَا رَکَدَتْ کَیْفَ یُحْدِثُ الْکَرْبَ الَّذِی یَکَادُ یَأْتِی عَلَی

النُّفُوسِ وَ یُحْرِضُ الْأَصِحَّاءَ وَ یَنْهَکُ الْمَرْضَی وَ یُفْسِدُ الثِّمَارَ وَ یُعَفِّنُ الْبُقُولَ وَ یُعْقِبُ الْوَبَاءَ فِی الْأَبْدَانِ وَ الْآفَةَ فِی الْغَلَّاتِ فَفِی هَذَا بَیَانُ أَنَّ هُبُوبَ الرِّیحِ مِنْ تَدْبِیرِ الْحَکِیمِ فِی صَلَاحِ الْخَلْقِ وَ أُنَبِّئُکَ عَنِ الْهَوَاءِ بِخَلَّةٍ أُخْرَی فَإِنَّ الصَّوْتَ أَثَرٌ یُؤَثِّرُهُ اصْطِکَاکُ الْأَجْسَامِ فِی الْهَوَاءِ وَ الْهَوَاءُ یُؤَدِّیهِ إِلَی الْمَسَامِعِ وَ النَّاسُ یَتَکَلَّمُونَ فِی حَوَائِجِهِمْ وَ مُعَامَلَاتِهِمْ طُولَ نَهَارِهِمْ وَ بَعْضَ لَیْلِهِمْ فَلَوْ کَانَ أَثَرُ هَذَا الْکَلَامِ یَبْقَی فِی الْهَوَاءِ کَمَا یَبْقَی الْکِتَابُ فِی الْقِرْطَاسِ لَامْتَلَأَ الْعَالَمُ مِنْهُ فَکَانَ یَکْرُبُهُمْ وَ یَفْدَحُهُمْ وَ کَانُوا یَحْتَاجُونَ فِی تَجْدِیدِهِ وَ الِاسْتِبْدَالِ بِهِ أَکْثَرَ مِمَّا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ فِی تَجْدِیدِ الْقَرَاطِیسِ لِأَنَّ مَا یُلْقَی مِنَ الْکَلَامِ أَکْثَرُ مِمَّا یُکْتَبُ فَجَعَلَ الْخَلَّاقُ الْحَکِیمُ جَلَّ قُدْسُهُ هَذَا الْهَوَاءَ قِرْطَاساً خَفِیفاً یَحْمِلُ الْکَلَامَ رَیْثَمَا یَبْلُغُ الْعَالَمُ‌⁽¹⁾

حَاجَتَهُمْ ثُمَّ یُمْحَی فَیَعُودُ جَدِیداً نَقِیّاً وَ یَحْمِلُ مَا حَمَلَ أَبَداً بِلَا انْقِطَاعٍ وَ حَسْبُکَ بِهَذَا النَّسِیمِ الْمُسَمَّی هَوَاءً عِبْرَةً وَ مَا فِیهِ مِنَ الْمَصَالِحِ فَإِنَّهُ حَیَاةُ هَذِهِ الْأَبْدَانِ وَ الْمُمْسِکُ لَهَا مِنْ دَاخِلٍ بِمَا یَسْتَنْشِقُ مِنْهُ وَ مِنْ خَارِجٍ بِمَا تُبَاشِرُ مِنْ رَوْحِهِ وَ فِیهِ تَطَّرِدُ هَذِهِ الْأَصْوَاتُ فَیُؤَدِّی بِهَا مِنَ الْبَعِیدِ وَ هُوَ الْحَامِلُ لِهَذِهِ الأَرَایِیحِ یَنْقُلُهَا مِنْ مَوْضِعٍ إِلَی مَوْضِعٍ أَ لَا تَرَی کَیْفَ تَأْتِیکَ الرَّائِحَةُ مِنْ حَیْثُ تَهُبُّ الرِّیحُ فَکَذَلِکَ الصَّوْتُ وَ هُوَ الْقَابِلُ لِهَذَا الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ اللَّذَیْنِ یَعْتَقِبَانِ عَلَی الْعَالَمِ لِصَلَاحِهِ وَ مِنْهُ هَذِهِ الرِّیحُ الْهَابَّةُ فَالرِّیحُ تَرُوحُ عَنِ الْأَجْسَامِ وَ تُزْجِی السَّحَابَ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَی مَوْضِعٍ لِیَعُمَّ نَفْعُهُ حَتَّی یَسْتَکْثِفَ فَیَمْطُرَ وَ تَفُضُّهُ حَتَّی یَسْتَخِفَّ فَیَتَفَشَّی وَ تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ تُسِیرُ السُّفُنَ وَ تُرْخِی الْأَطْعِمَةَ وَ تُبَرِّدُ الْمَاءَ وَ تَشُبُّ النَّارَ وَ تُجَفِّفُ الْأَشْیَاءَ النَّدِیَّةَ وَ بِالْجُمْلَةِ إِنَّهَا تُحْیِی کُلَّ مَا فِی الْأَرْضِ فَلَوْ لَا الرِّیحُ لَذَوَی النَّبَاتُ وَ مَاتَ الْحَیَوَانُ وَ حُمَّتِ الْأَشْیَاءُ وَ فَسَدَتْ.

**[ترجمه]توحید مفضل: امام صادق علیه السّلام فرمود: ای مفضل! تو را بر باد و آنچه در آن است آگاه می‌کنم؛ آیا نبینی چون بایستد، چگونه اندوهی جان‌ستان آرد، تندرست‌ها را پریشان کند و بیماران را بدتر کند، میوه‌ها را تباه سازد و سبزی‌ها را بگنداند، تن‌ها را وبایی سازد و غلّات را دچار آفت سازد؟ از این روشن است که وزش باد، تدبیری حکمت دار و مصلحت جوی خلق است؛ و از هوا خاصیت دیگری هم به تو گوشزد کنم. و آن صدایی است که از برخورد اجسام در هوا نقش بندد و هوا آن را به گوش رساند. مردم روز تا شب در کارها و حوائج خود سخن گویند پس اگر این صدا در هوا به جای می­ماند،چنانچه نوشته در کاغذ می­ماند جهان از آن پر می­شد و آن‌ها را گرفتار می­ساخت و نیازشان به تازه کردن و عوض کردنش بیش از نیاز به تازه کردن کاغذ می­شد، زیرا گفته بیش از نوشته است و آفریننده حکیم (جل قدسه) این هوا را کاغذی سبک ساخته تا سخن را تا هر جا برساند و باز پس رود تا صفحه تازه و پاکی به جای آن آید و پیوسته این کار ادامه دارد. تو را همین نسیم به نام هوا بس که از مصالحش عبرت‌گیری و خدا را بشناسی، زیرا آن زندگی تن است و با نفس آن را به درون کشد و از برون نسیم روحبخش آن را فراگیرد، و مرکب آواز باشد تا آن را از دور به گوش رساند و بوها را از جایی به جاییبرساند .

ننگری که بوی از آن سوی آیدت که باد وزد و هم آواز و هم او پذیرای گرما و سرمای در پی هم است که وسیله به جهانند و این باد وزنده از او است؟

باد از اجسام تراود و ابر را از اینجا به آنجا براند تا سودش همگانی باشد، ابر را در هم کند تا ببارد و از هم بگسلد تا سبک شود و نازک گردد، و درخت را آبستن کند و کشتی‌ها را به راه برد و خوراک‌ها را نرم سازد و آب را خنک کند و آتش را برافروزد و هر چه تر است خشک کند و خلاصه هر چه در زمین است زنده کند. اگر باد نبود، گیاه پراکنده می‌شد، جاندار می‌مرد و هر چیزی داغ می‌شد و تباه می‌گردید.

**[ترجمه]

بیان

رکود الریح سکونها و التحریض إفساد البدن و نهکته الحمّی أی أضنته و هزلته و قوله و الهواء یؤدّیه یدل علی ما هو المذهب المنصور من تکیّف الهواء بکیفیة الصوت کما فصّل فی محله و یقال کربه الأمر أی شقّ علیه و فدحه

الدین أی أثقله و ریث ما فعل کذا أی قدر ما فعله و یبلغ إما علی بناء المجرد فالعالم فاعله أو علی التفعیل فالهواء فاعله و الروح بالفتح الراحة و نسیم الریح و اطّرد الشی‌ء تبع بعضه بعضا و جری و الأراییح جمع جمع للریح و تزجی السحاب علی بناء الإفعال أی تسوقه و تفضّه أی تفرّقه و التفشّی الانتشار و ترخی الأطعمة علی بناء التفعیل أو الإفعال أی تصیّرها رخوة لطیفة و تشبّ النار أی توقدها.

**[ترجمه]این که فرموده هوا آن را می‌رساند، دلالت بر عقیده مورد تأیید، یعنی تغییر هوا به کیفیت صدا دارد. این موضوع در جای خود مورد شرح قرار خواهد گرفت.

**[ترجمه]

«7»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ التَّاجِرِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنِ الْعَرْزَمِیِّ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جَالِساً فِی الْحِجْرِ تَحْتَ الْمِیزَابِ وَ رَجُلٌ یُخَاصِمُ رَجُلًا وَ أَحَدُهُمَا یَقُولُ لِصَاحِبِهِ وَ اللَّهِ مَا تَدْرِی مِنْ أَیْنَ تَهُبُّ الرِّیحُ فَلَمَّا أَکْثَرَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ هَلْ تَدْرِی أَنْتَ مِنْ أَیْنَ تَهُبُّ الرِّیحُ‌⁽¹⁾

فَقَالَ لَا وَ لَکِنِّی أَسْمَعُ النَّاسَ یَقُولُونَ فَقُلْتُ أَنَا لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِنْ أَیْنَ تَهُبُّ الرِّیحُ‌⁽²⁾

فَقَالَ إِنَّ الرِّیحَ مَسْجُونَةٌ تَحْتَ الرُّکْنِ‌⁽³⁾

الشَّامِیِّ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُرْسِلَ‌⁽⁴⁾

مِنْهَا شَیْئاً أَخْرَجَهُ إِمَّا جُنُوباً فَجَنُوبٌ وَ إِمَّا شِمَالًا فَشَمَالٌ وَ إِمَّا صَبَاءً فَصَبَاءٌ وَ إِمَّا دَبُوراً فَدَبُورٌ ثُمَّ قَالَ آیَةُ ذَلِکَ إِنَّکَ تَرَی‌⁽⁵⁾هَذَا الرُّکْنَ مُتَحَرِّکاً أَبَداً فِی الصَّیْفِ وَ الشِّتَاءِ⁽⁶⁾وَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ⁽⁷⁾.

معانی الأخبار، عن أبیه عن سعد بن عبد الله عن أحمد بن محمد بن عیسی عن

العباس بن معروف عن علی بن مهزیار عن محمد بن الحسین‌⁽¹⁾عن محمد بن الفضیل عن العرزمی: مثله‌⁽²⁾

الکافی، عن أبی علی الأشعری عن بعض أصحابه عن محمد بن الفضیل: مثله‌⁽³⁾

**[ترجمه]علل الشرایع: از عزرمی نقل شده است که با امام صادق علیه السّلام در حجر، زیر ناودان خانه کعبه نشسته بودم و مردی با دیگری در حال گفتگو بود و به همراه خود می‌گفت: به خدا تو نمی‌دانی باد از کجا می‌وزد. امام صادق علیه السّلام به او گفت: تو می‌دانی از کجا می‌وزد؟ گفت: نه، ولی من از مردم شنیده‌ام. من به امام علیه السّلام گفتم: باد از کجا می‌وزد؟

فرمود: باد زیر رکن شامی زندانی است. هرگاه خداوند عزّ و جلّ بخواهد چیزی از آن را بفرستد، آن را از سمت راست می‌آورد که باد جنوب بوده، یا از چپ و شمال می‌باشد و یا از صبا و صبا بوده و یا از ناحیه دبور و دبور می‌باشد. سپس فرمود: نشانه‌اش این است که می‌بینی همیشه این رکن چه در تابستان یا زمستان وچه شب یا روز در جنبش است. - . علل الشرایع 2 : 133 -

در معانی الاخبار و کافی نیز مانند این روایت آمده است. - . معانی الاخبار 385 ،کافی 8 : 271 -

**[ترجمه]

بیان

قوله مسجونة یحتمل أن یکون کنایة عن قیام الملائکة الذین بهم تهبّ تلک الریاح فوقه عند إرادة ذلک کما سیأتی و لعل المراد بحرکة الرکن حرکة الثوب المعلّق علیه‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]احتمال دارد مقصود از زندانی بودن باد در آن رکن این باشد که فرشته‌های مامور وزش باد هنگام وزیدن باد بالای آن رکن بایستند. و شاید مقصود از جنبش آن رکن، جنبش پارچه‌ای باشد که برآن آویخته است.

**[ترجمه]

«8»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَسُبُّوا الرِّیَاحَ فَإِنَّهَا مَأْمُورَةٌ وَ لَا تَسُبُّوا الْجِبَالَ وَ لَا السَّاعَاتِ وَ لَا الْأَیَّامَ وَ لَا اللَّیَالِیَ فَتَأْثَمُوا وَ تَرْجِعَ عَلَیْکُمْ.

**[ترجمه]علل الشرایع: از حضرت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: بادها را دشنام ندهید که فرمانبرند، و کوه‌ها و ساعت و روزها و شب‌ها را دشنام ندهید تا گناهکار شوید و دشنام به شما برگردد. - . علل الشرایع 2 : 264 -

**[ترجمه]

بیان

الغرض النهی عن سبّ الریاح و البقاع و الجبال و الأیام و الساعات فإنها مقهورة تحت قدرة الله سبحانه مسخّرة له تعالی لا یملکون تأخّرا عما قدّمهم إلیه و لا تقدّما إلی ما أخّرهم عنه فسبّهم سبّ لمن‌⁽⁵⁾

لا یستحقّه و لعن من لا یستحقّ اللعن یوجب رجوع اللعنة علی اللاعن بل هو مظنّة الکفر و الشرک لو لا غفلتهم عما یئول إلیه کما ورد فی الخبر لا تسبّوا الدهر فإنه هو الله أی فاعل الأفعال التی تنسبونها إلی الدهر و تسبّونه بسببها هو الله تعالی.

**[ترجمه]مقصود این است که همه این‌ها در فرمان خدایند و از خود اختیاری ندارند و دشنام آن‌ها بی جا است و به دشنام دهنده برمی‌گردد، بلکه در زمینه کفر و شرک است. مگر این که از آنچه کار آن‌ها بدان برمی‌گردد بی خبر باشند. همچنان که در خبر وارد شده است، روزگار را دشنام ندهید که مال خداست، یعنی آنکه کار کند و شما به خاطر آن دشنام دهید در حقیقت خداست.

**[ترجمه]

«9»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ،: وَ فِی عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ الَّتِی لَا تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ لَا تُنْبِتُ النَّبَاتَ وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً وَ الصَّرْصَرُ الْبَارِدَةُ فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ أَیَّامٍ مَیَاشِیمَ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است: « وَ فِی عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیم» - . ذاریات / 41 - {ودر [ماجرای] عاد [نیز]،چون بر [سر] آن‌ها آن باد مُهلک را فرستادیم.} که نه درخت را آبستن می‌کند و نه گیاه می‌روید. و در روایت ابی جارود از ابی جعفر علیه السّلام به نقل از قرآن کریم آمده است: «فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَرا» - . فصلت / 16 - {پس برآنان تندبادی توفنده در روزهایی شوم فرستادیم}«صرصر» یعنی سرد. «فی أَیَّامٍ نَحِساتٍ» - . تفسیر قمی: 448 - یعنی روزهای شوم.

**[ترجمه]

«10»

وَ مِنْهُ،: وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ قَالَ الَّتِی تُلْقِحُ الْأَشْجَارَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: و مانند آن «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ» - . حجر / 22 - {و بادها را باردار کننده فرستادیم.} که درختان را آبستن کنند. - . تفسیر قمی: 448 -

**[ترجمه]

«11»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّیَّارِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّیَتْ رِیحَ الشَّمَالِ قَالَ لِأَنَّهَا تَأْتِی مِنْ شِمَالِ الْعَرْشِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: از سیّاری نقل شده است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم چرا آن را باد شمال نامیدند؟ فرمود: چون از شمال عرش آید. - . علل الشرایع 2 : 264 -

**[ترجمه]

بیان

کون ریح الشمال من شمال العرش لأنها تهبّ من قبل الرکن الشامی و هو فی یسار الکعبة إذا فرضت رجلا مواجها إلینا و الحجر الأسود عن یمین الکعبة و قد ورد فی الخبر أن العرش محاذ للکعبة فیمینه یمینها و یساره یسارها و یوضح ذلک مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً فِی الْعِلَلِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ کَیْفَ صَارَ النَّاسُ یَسْتَلِمُونَ الْحَجَرَ وَ الرُّکْنَ الْیَمَانِیَّ وَ لَا یَسْتَلِمُونَ الرُّکْنَیْنِ الْآخَرَیْنِ قَالَ إِنَّ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ وَ الرُّکْنَ الْیَمَانِیَّ عَنْ یَمِینِ الْعَرْشِ وَ إِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ یُسْتَلَمَ مَا عَنْ یَمِینِ عَرْشِهِ قُلْتُ فَکَیْفَ صَارَ مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ یَسَارِهِ قَالَ لِأَنَّ لِإِبْرَاهِیمَ مَقَاماً فِی الْقِیَامَةِ وَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مَقَاماً فَمَقَامُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَنْ یَمِینِ عَرْشِ رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام عَنْ شِمَالِ عَرْشِهِ فَمَقَامُ إِبْرَاهِیمَ فِی مَقَامِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ عَرْشُ رَبِّنَا مُقْبِلٌ غَیْرُ مُدْبِرٍ.

و حاصله أنه ینبغی أن یتصور أن البیت بإزاء العرش و حذائه فی الدنیا و الآخرة و البیت بمنزلة رجل وجهه إلی الناس و وجهه الطرف الذی فیه الباب فإذا توجه إنسان إلی البیت من جهة الباب کان المقام و الرکن الشامی عن یمینه و الحجر الأسود و الرکن الیمانی عن یساره فإذا فرض البیت إنسانا مواجها تنعکس النسبة فیمینه یحاذی یسارنا و بالعکس و عرش ربنا مقبل أی بمنزلة رجل مقبل و یمکن أن یکون تسمیة الجانب الذی یلی الشامی شمالا فی خبر السیاری لأنه أضعف جانبی الکعبة کما أن الشمال أضعف جانبی الإنسان لأن أشرف

أجزاء الکعبة و هی الحجر و الرکن الیمانی واقعة علی الجانب المقابل فهو بمنزلة الیمین.

**[ترجمه]نسبت به کسی که رو به شمال دارد، رکن شامی که از آن باد می‌وزد در چپ او بوده و حجرالاسود در سمت راستش می‌باشد. و در روایتی آمده است که عرش برابر کعبه است و جهاتش با آن برابر است و توضیح آن روایت شیخ صدوق است.

در علل الشرایع از برید عجلی نقل شده است که به امام صادق علیه السّلام گفتم: چگونه مردم حجرالاسودو رکن یمانی را ببوسند و دو دیگر را نبوسند؟ فرمود: چون حجرالاسودو رکن یمانی در سمت راست عرش هستند و همانا خدا تبارک و تعالی فرموده است آنچه که در راست عرش است بوسیده شود.گفتم: چگونه مقام ابراهیم در سمت چپش افتاده است؟ فرمود: چون ابراهیم در قیامت مقامی دارد و محمد صلی الله علیه و آله و سلم هم مقامی دارد و مقام محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلّم در راست عرش و مقام ابراهیم در چپ آن است و در قیامت مقام ابراهیم مقام اوست و عرش پروردگار رو به پیش است نه رو به پس.

و حاصل مطلب این است که خانه کعبه در دنیا و آخرت در برابر عرش است و اگر خانه کعبه همچون انسانی که رو به مردم دارد در نظر گرفته شود و روی او همان سمتی است که در دارد پس چون کسی از سوی در به خانه رو کند، مقام و رکن شامی در سمت راست او بوده و حجرالاسود و رکن یمانی در سمت چپش می‌باشد. و اگر خانه کعبه همچون انسانی در روبرو باشد نسبت بر عکس می­شود، یعنی سمت راستش برابر سمت چپ ما است و بر عکس. «عرش پروردگار ما رو به پیش است» یعنی همچون انسانی رو در رو و احتمال دارد در خبر سیّاری آن سو را که پهلوی رکن شامی است شمال(چپ) نامیده، برای آنکه چپ جانب ضعیف‌تر است چنان که جانب چپ انسان نیز ضعیف تر است و چون اشراف اجزای کعبه که حجر و رکن یمانی است در برابر آن است، پس راست محسوب می‌شود .

**[ترجمه]

«12»

الْعِلَلُ، بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: إِنَ الرِّیحَ الْعَقِیمَ تَحْتَ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِی نَحْنُ عَلَیْهَا قَدْ زُمَّتْ بِسَبْعِینَ أَلْفَ زِمَامٍ مِنْ حَدِیدٍ قَدْ وُکِّلَ بِکُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فَلَمَّا سَلَّطَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی عَادٍ اسْتَأْذَنَتْ خَزَنَةُ الرِّیحِ رَبَّهَا عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا فِی مِثْلِ مَنْخِرِ الثَّوْرِ وَ لَوْ أَذِنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهَا مَا تَرَکَتْ شَیْئاً عَلَی ظَهْرِ الْأَرْضِ إِلَّا أَحْرَقَتْهُ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی خَزَنَةِ الرِّیحِ أَنْ أَخْرِجُوا مِنْهَا فِی مِثْلِ ثَقْبِ الْخَاتَمِ فَأُهْلِکُوا بِهَا وَ بِهَا یَنْسِفُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْجِبَالَ نَسْفاً وَ التِّلَالَ وَ الْآکَامَ وَ الْمَدَائِنَ وَ الْقُصُورَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً⁽¹⁾وَ الْقَاعُ الَّذِی لَا نَبَاتَ فِیهِ وَ الصَّفْصَفُ الَّذِی لَا عِوَجَ فِیهِ وَ الْأَمْتُ الْمُرْتَفِعُ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الْعَقِیمَ لِأَنَّهَا تَلَقَّحَتْ بِالْعَذَابِ وَ تَعَقَّمَتْ عَنِ الرَّحْمَةِ کَتَعَقُّمِ الرَّجُلِ‌⁽²⁾

إِذَا کَانَ عَقِیماً لَا یُولَدَ لَهُ الْخَبَرَ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: به نقل از وهب آمده است: باد عقیم زیرا این زمین است که بر روی آنیم و هفتاد هزار مهار آهن دارد، و چون خدایش دربانان باد را بر قوم عاد مسلط کرد، از خدا عزّ و جلّ اجازه خواستند که از آن به اندازه سوراخ بینی گاوی برآید و اگر خدا اجازه داده بود، چیزی بر روی زمین نمی‌ماند جز این که آن را می‌سوخت و خدا عزّ و جلّ به دربانان باد وحی کرد که به اندازه سوراخ انگشتری آن را بوزید و عاد بدان نابود شدند. و خدا عزّ و جلّ بدان کوه‌ها و تپه‌ها و بلندی‌ها و شهرها و کاخ‌ها را در روز قیامت از جا برکند و این معنی قول خدای عزّ و جلّ است: «وَ یَسْئَلُونَک عَنِ الجِْبَالِ فَقُلْ یَنسِفُهَا رَبیّ‌ِ نَسْفًا * فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً * لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» - . طه / 105 - 107 - {از تو پرسند از کوه‌ها، بگو پروردگارم همه را برکند تا بن و زمین را پهنا دشتی بی‌گیاه سازد که در آن کژی و بلندی نباشد.» آن را عقیم می‌گویند برای آنکه عذاب را در درون گرفته و از رحمت تهی شده، چون عقیمی رحم و مردی که فرزند نیارد از نشانه‌های آن است. - . علل الشرایع 1 : 31 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری نسفت البناء نسفا قلعته و قال القاع المستوی من الأرض و کذا الصفصف و قال الأمت المکان المرتفع و قوله تعالی لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً أی لا انخفاض فیها و لا ارتفاع.

**[ترجمه]قال الجوهری نسفت البناء نسفا قلعته و قال القاع المستوی من الأرض و کذا الصفصف و قال الأمت المکان المرتفع و قوله تعالی لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً أی لا انخفاض فیها و لا ارتفاع.

**[ترجمه]

«13»

قِصَصُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا هَاجَتِ الرِّیَاحُ فَجَاءَتْ بِالسَّافِی الْأَبْیَضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ الْأَصْفَرِ فَإِنَّهُ رَمِیمُ قَوْمِ عَادٍ.

**[ترجمه]قصص راوندی: از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است که که فرمود: چون بادها برانگیزند و گرد سفید و سیاه و زرد آرند، همان رمیم قوم عاد باشد (یعنی خاک استخوان آن‌ها).

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس سفت الریح التراب تسفیه ذرته أو حملته کأسفته فهو ساف و سفی انتهی أقول یمکن تخصیصه ببعض البلاد القریبة من بلادهم کمدینة ضاعف الله شرفها و لا بعد فی التعمیم أیضا.

**[ترجمه]ممکن است مخصوص بلاد نزدیک به سرزمین عاد،چون مدینه (ضاعف اللَّه شرفها) باشد و عموم آن هم دور نیست.

**[ترجمه]

«14»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنِ ابْنِ وَکِیعٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَسُبُّوا الرِّیحَ فَإِنَّهَا بُشْرٌ وَ إِنَّهَا نُذُرٌ وَ إِنَّهَا لَوَاقِحُ فَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ خَیْرِهَا وَ تَعَوَّذُوا بِهِ مِنْ شَرِّهَا.

**[ترجمه]عیاشی: از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل کرده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: باد را دشنام ندهید که آن مژده و بیم بوده و آبستن کننده است. از خدا خیرش را بخواهید و از شرش به او پناه ببرید.

**[ترجمه]

بیان

أی إنها مأمورة مبعوثة بأمر الله إما للبشارة بالمطر و غیره أو للإنذار أو لإلقاح الأشجار أو لسوق السحب إلی الأقطار کما مر فسبها باطل لا ینفعکم بل یضرکم فاسألوا الله الذی بعثها لیجعلها نافعة لکم و یصرف شرها عنکم.

**[ترجمه]یعنی فرمانبر و برانگیخته خدا است، مژده باران می‌آورد و یا برای بیم است و یا چنان چه گذشت برای آبستن کردن درختان و باراندن باران به هر سرزمین است. دشنامش بیهوده است و سودی به شما نمی‌دهد، بلکه زیان دارد و از خدا سودش را درخواست کنید و بخواهید که شرش را از شما برگرداند.

**[ترجمه]

«15»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لِلَّهِ رِیَاحُ رَحْمَةٍ لَوَاقِحُ یَنْشُرُهَا بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ.

**[ترجمه]عیاشی: از امام باقر علیه السّلام نقل کرده است که فرمود: به خدا قسم بادهای رحمت، آبستن کننده‌اند که به واسطه رحمتش می‌وزند.

**[ترجمه]

«16»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رِئَابٍ‌⁽¹⁾وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الرِّیَاحِ الْأَرْبَعِ الشَّمَالِ وَ الْجَنُوبِ وَ الصَّبَا وَ الدَّبُورِ وَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ النَّاسَ یَذْکُرُونَ أَنَّ الشَّمَالَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْجَنُوبَ مِنَ النَّارِ فَقَالَ إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ جُنُوداً مِنْ رِیَاحٍ یُعَذِّبُ بِهَا مَنْ یَشَاءُ مِمَّنْ عَصَاهُ فَلِکُلِّ رِیحٍ مِنْهَا مَلَکٌ مُوَکَّلٌ بِهَا فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ أَنْ یُعَذِّبَ قَوْماً بِنَوْعٍ مِنَ الْعَذَابِ أَوْحَی إِلَی الْمَلَکِ الْمُوَکَّلِ بِذَلِکَ النَّوْعِ مِنَ الرِّیحِ الَّتِی یُرِیدُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهَا قَالَ فَیَأْمُرُهَا الْمَلِکُ فَتَهِیجُ کَمَا یَهِیجُ الْأَسَدُ الْمُغْضَبُ وَ قَالَ وَ لِکُلِّ رِیحٍ مِنْهُنَّ اسْمٌ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَهُ عَزَّ وَ جَلَ کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ⁽²⁾وَ قَالَ الرِّیحَ الْعَقِیمَ‌⁽³⁾وَ قَالَ رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁴⁾وَ قَالَ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِیهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ‌⁽⁵⁾وَ مَا ذَکَرَ مِنَ الرِّیَاحِ الَّتِی یُعَذِّبُ اللَّهُ بِهَا مَنْ عَصَاهُ وَ قَالَ وَ لِلَّهِ عَزَّ

ذِکْرُهُ رِیَاحُ رَحْمَةٍ لَوَاقِحُ وَ غَیْرُ ذَلِکَ یَنْشُرُهَا بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ مِنْهَا مَا یُهَیِّجُ السَّحَابَ لِلْمَطَرِ وَ مِنْهَا رِیَاحٌ تَحْبِسُ السَّحَابَ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ رِیَاحٌ تَعْصِرُ السَّحَابَ فَتَمْطُرُ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ مِنْهَا رِیَاحٌ تُفَرِّقُ السَّحَابَ وَ مِنْهَا رِیَاحٌ مِمَّا عَدَّدَ⁽¹⁾اللَّهُ فِی الْکِتَابِ فَأَمَّا الرِّیَاحُ الْأَرْبَعُ الشَّمَالُ وَ الْجَنُوبُ وَ الصَّبَا وَ الدَّبُورُ فَإِنَّمَا هِیَ أَسْمَاءُ الْمَلَائِکَةِ الْمُوَکَّلِینَ بِهَا فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُهِبَّ شَمَالًا أَمَرَ الْمَلَکَ

الَّذِی اسْمُهُ الشَّمَالُ فَیَهْبِطُ عَلَی الْبَیْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَی الرُّکْنِ الشَّامِیِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽²⁾فَتَفَرَّقَتْ رِیحُ الشَّمَالِ حَیْثُ یُرِیدُ اللَّهُ مِنَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ⁽³⁾

فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَبْعَثَ جَنُوباً أَمَرَ الْمَلَکَ الَّذِی اسْمُهُ الْجَنُوبُ فَهَبَطَ عَلَی الْبَیْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَی الرُّکْنِ الشَّامِیِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽⁴⁾فَتَفَرَّقَتْ‌⁽⁵⁾

رِیحُ الْجَنُوبِ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَیْثُ یُرِیدُ اللَّهُ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَبْعَثَ‌⁽⁶⁾الصَّبَا أَمَرَ الْمَلَکَ الَّذِی اسْمُهُ الصَّبَا فَهَبَطَ عَلَی الْبَیْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَی الرُّکْنِ الشَّامِیِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽⁷⁾

فَتَفَرَّقَتْ رِیحُ الصَّبَا حَیْثُ یُرِیدُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَبْعَثَ دَبُوراً أَمَرَ الْمَلَکَ الَّذِی اسْمُهُ الدَّبُورُ فَهَبَطَ عَلَی الْبَیْتِ الْحَرَامِ فَقَامَ عَلَی الرُّکْنِ الشَّامِیِّ فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ‌⁽⁸⁾

فَتَفَرَّقَتْ رِیحُ الدَّبُورِ حَیْثُ یُرِیدُ اللَّهُ مِنَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَ مَا تَسْمَعُ لِقَوْلِهِ رِیحُ الشَّمَالِ وَ رِیحُ الْجَنُوبِ وَ رِیحُ الصَّبَا وَ رِیحُ الدَّبُورِ إِنَّمَا تُضَافُ إِلَی الْمَلَائِکَةِ الْمُوَکَّلِینَ بِهَا⁽⁹⁾.

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ وَ ذَکَرَ رِیَاحاً فِی الْعَذَابِ ثُمَّ قَالَ فَرِیحُ الشَّمَالِ وَ رِیحُ الصَّبَا وَ رِیحُ الْجَنُوبِ وَ رِیحُ الدَّبُورِ أَیْضاً

تُضَافُ إِلَی الْمَلَائِکَةِ الْمُوَکَّلِینَ بِهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: از ابی بصیر نقل شده است که از امام صادق علیه السّلام در مورد چهار باد شمال، جنوب، صبا و دبورپرسیدم و به او گفتم: مردم می‌گویند شمال از بهشت است و جنوب از دوزخ.

فرمود: برای خدا لشکرهایی از باد است که به وسیله آن‌ها هر که را از گناهکاران بخواهد عذاب می‌دهد. هر بادی فرشته‌ای دارد که به آن گماشته شده است و چون خدا عزّ و جلّ بخواهد مردمی را به نوعی عذاب کند، به وسیله فرشته گماشته به آن نوع باد که می‌خواهد ابزار عذاب باشد، وحی می‌کند تا آن را مانند شیری خشمگین برمی‌انگیزد. آن گاه فرمود: هر کدام از آن‌ها نامی دارد. مگر قول خداوند عزّ و جلّ را نشنیدی که می‌فرماید: «کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِر» - . قمر / 18 - 19 - {عادیان به تکذیب پرداختند. پس چگونه بود عذاب من و هشدارها [ی من]؟ ما بر [سرِ] آنان در روز شومی، به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم،} و همچنین فرمود: «َ الرِّیحَ الْعَقِیمَ» - . ذاریات / 41 - {باد عقیم } و نیز فرمود: «رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیم» - . احقاف / 24 - {بادی که در آن عذابی دردناک بود} و همچنین فرمود: « فَأَصابَها إِعْصارٌ فِیهِ نارٌ فَاحْتَرَقَت» - . بقره / 266 - {[ناگهان] گردبادی آتشین برآن [باغ] زند و [باغ یکسر] بسوزد؟} این‌ها بادهای خدا هستند برای هر که خواهد که از گنهکاران عذاب کند. فرمود: برای خداوند عزّ و جلّ بادهای رحمت آور و مانند آن است که پیش از باران آن‌ها را به وزش در می‌آورد. چون بادی که برای باران، ابر را برمی‌انگیزند و چون بادها که ابر را میان آسمان و زمین نگه می‌دارند و بادها که ابر را بفشارند تا به فرمان خدا ببارد و چون بادها که ابر را بپاشند و چون بادها که خدا در قرآن آن‌ها را برشمرده است.

و اما چهار باد به نام‌های شمال، جنوب، صبا و دبور؛ همانا نام‌های فرشته‌های گماشته شده به آن‌ها است و چون خدا بخواهد باد شمال بوزد، به فرشته‌ای به این نام می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و پر زند و باد شمال آنجا که خدا می‌خواهد، در دریا و خشکی منتشر می‌شود. و چون خدا بخواهد باد جنوب بوزد، به فرشته‌ای به نام جنوب می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و پر زند تا باد جنوب در خشکی و دریا که خدا بخواهد پراکنده شود. و چون خدا بخواهد باد صبا وزد، به فرشته‌ای به نام صبا می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و بال زند و باد صبا هر کجا بخواهد از خشکی و دریا پراکنده می‌گردد. و چون خدا بخواهد باد دبور بفرستد، به فرشته‌ای به این نام می‌فرماید تا بر خانه کعبه فرو آید و بر رکن شامی بایستد و پر زند و باد دبور هر جا که خدا بخواهد، از خشکی و دریا پراکنده می‌گردد. در این لحظه امام علیه السّلام فرمود: آیا نشنیدی که می‌گویند: باد شمال، باد جنوب، باد صبا و باد دبور. همانا این‌ها منسوب به فرشته‌های گماشته بر آن می‌گردد. - . کافی 3 : 92 -

در خصال مانند این را از ابن محبوب آورده است، آنجایی که گفته است: «فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ.» - . قمر / 16 - {پس چگونه بود عذاب من و هشدارها [ی من]؟}و بادهایی را برای عذاب نام برده و فرموده است: پس باد شمال و باد صبا و باد جنوب و باد دبور نیز به فرشته‌های گماشته شده به آن وابسته شده است.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الشمال بالفتح و یکسر الریح التی تهبّ من قبل الحجر أو ما استقبلک عن یمینک و أنت مستقبل القبلة و الصحیح أنه ما مهبّه بین مطلع الشمس و بنات النعش أو من مطلع النعش إلی مسقط النسر الطائر و یکون اسما و صفة و لا تکاد تهب لیلا و قال الجنوب ریح تخالف الشمال مهبّه‌⁽²⁾من مطلع سهیل إلی مطلع الثریا و قال الصبا ریح مهبّها من مطلع الثریا إلی بنات نعش و قال الدبور ریح تقابل الصبا و قال الشهید قدّس سرّه فی الذکری الجنوب محلها ما بین مطلع سهیل إلی مطلع الشمس فی الاعتدالین و الصبا محلها ما بین الشمس إلی الجدی و الشمال محلها من الجدی إلی مغرب الشمس فی الاعتدال و الدبور محلها من مغرب الشمس إلی مطلع سهیل قوله تعالی وَ نُذُرِ أی إنذار لهم بالعذاب قبل نزولها أو لمن بعدهم فی تعذیبهم و الریح العقیم قیل هی الدبور و قیل هی الجنوب و قیل النکباء و قال الجوهری الإعصار ریح تثیر الغبار إلی السماء کأنه عمود و قیل

هی ریح تثیر سحابا ذات رعد و برق قوله علیه السلام فتفرقت ریح الشمال لا یتوهم أنه یلزم من ذلک أن یکون مهب جمیع الریاح جهة القبلة و ذلک لأنه لعظمة الملک و جناحه یمکن أن یتحرک رأس جناحه بأی موضع أراد و یرسلها إلی أی جهة أمر بالإرسال إلیها و إنما أمر بالقیام علی الکعبة لشرافتها و کونها فی محل رحماته تعالی و مصدرها و قیل ضرب الجناح علامة أمر الملک الریح للهبوب قوله علیه السلام أ ما تسمع لقوله أی لقول القائل و کأنه علیه السلام استدل بهذه العبارات الشائعة علی ما ذکره من أنها أسماء الملائکة إذ الظاهر من الإضافة کونها لامیة و البیانیة نادرة و إن کان القائلون لم یعرفوا هذا المعنی لأنهم سمعوا ممن تقدمهم و هکذا إلی أن ینتهی إلی من أطلق ذلک علی وجه المعرفة.

**[ترجمه]اینکه امام علیه السّلام فرمودند«باد شمال پراکنده شود»، توهم نشود که لازم است همه بادها از سوی قبله باشند. برای این که فرشته بزرگ است و می‌تواند سر بال خود را از هر جا به حرکت آرد و باد را به هر جا بفرستد و فرمان دارد برای شرافت کعبه بر آن بایستد برای این که محل و مصدر رحمت خدا است و گفته‌اند پر زدن کنایه از فرمان وزش است که فرشته به باد می‌دهد.

«أما تسمع لقوله»: گویا امام به این تعبیر استدلال کرده است که باید باد جزء این نامدارها باشد، چون ظاهر اضافه اختصاص را می‌رساند نه این که بیان خود مضاف باشد، اگرچه گوینده‌ها این معنا را ندانند. چون آن را از ما قبل خود شنیده‌اند تا برسد به کسی که آن را دانسته و به کار بسته است.

**[ترجمه]

«17»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی رِیحاً یُقَالُ لَهَا الْأَزْیَبُ لَوْ أَرْسَلَ مِنْهَا مِقْدَارَ مَنْخِرِ الثَّوْرِ لَأَثَارَتْ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ هِیَ الْجَنُوبُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که خداوند تبارک و تعالی بادی به نام «ازبب» دارد که اگر به اندازه سوراخ بینی گاوی از آن بفرستد، آنچه میان آسمان و زمین است بشوراند؛ و آن باد جنوب است. - . کافی 8 : 217 -

**[ترجمه]

بیان

قوله و هی الجنوب من کلام بعض الرواة أو من کلامه علیه السلام و علی التقدیرین لعل المراد به أنها نوع منها أو قریب منها قال فی القاموس الأزیب کالأحمر الجنوب‌⁽²⁾و النکباء تجری بینها و بین الصبا و قال النکباء ریح انحرفت و وقعت بین ریحین أو بین الصبا و الشمال أو نکب الریاح الأربع الأزیب نکباء الصبا و الجنوب و الصابیة و تسمی النکیباء أیضا نکباء الصبا و الشمال و الجربیاء نکباء الشمال و الدبور و هی نیّحة الأزیب و الهیف نکباء الجنوب و الدبور و هی نیّحة النکیباء و نحوه قال الجوهری و قال کل ریح استطالت أثرا فهبّت علیه ریحا طولا فهی نیّحة فإن اعترضته فهی نسیجته.

**[ترجمه]از کلام یکی از راویان یا خود امام علیه السّلام است که آن باد جنوب است و به هر تقدیر، مراد از آن نوعی از جنوب است یا نزدیک به آن است. در قاموس گفته است: «ازبب» چون احمر، باد کژی میان جنوب و صبا است و گفته «نکباء» باد کژی است میان دو باد دیگر.

**[ترجمه]

«18»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِکَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ وَ مَا هَاجَتِ الْجَنُوبُ إِلَّا سَقَی اللَّهُ بِهَا غَیْثاً وَ أَسَالَ بِهَا وَادِیاً.

**[ترجمه]نوادر راوندی: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: من با باد صبا یاری شدم و عاد با دبور نابود شده‌اند و باد جنوب جز آنکه خدا به آن بارانی دهد و در نهری سیل روان سازد نمی‌وزد.

**[ترجمه]

«19»

الِاحْتِجَاجُ،: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لِلزِّنْدِیقِ الَّذِی سَأَلَهُ مَسَائِلَ الرِّیحُ لَوْ حُبِسَتْ أَیَّاماً لَفَسَدَتِ الْأَشْیَاءُ جَمِیعاً وَ تَغَیَّرَتْ‌⁽³⁾

وَ سَأَلَهُ عَنْ جَوْهَرِ الرِّیحِ فَقَالَ الرِّیحُ هَوَاءٌ إِذَا تَحَرَّکَ سُمِّیَ رِیحاً فَإِذَا سَکَنَ سُمِّیَ هَوَاءً وَ بِهِ قِوَامُ الدُّنْیَا وَ لَوْ کُفَّتِ‌⁽⁴⁾الرِّیحُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ لَفَسَدَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ نَتُنَ وَ ذَلِکَ أَنَّ الرِّیحَ بِمَنْزِلَةِ الْمِرْوَحَةِ تَذُبُّ وَ تَدْفَعُ الْفَسَادَ عَنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ تُطَیِّبُهُ فَهِیَ بِمَنْزِلَةِ الرُّوحِ إِذَا

خَرَجَ عَنِ الْبَدَنِ نَتُنَ الْبَدَنُ وَ تَغَیَّرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]احتجاج: امام صادق علیه السّلام در پاسخ به یکی از پرسش‌های زندیق فرمود: اگر باد چند روز بند آید، همه چیز تباه می‌شود و دگرگون می‌گردد. و از امام صادق علیه السّلام از جوهر باد پرسید. ایشان فرمود: باد هوا است و چون حرکت کند باد باشد و چون آرام است هوا نام دارد و قوام دنیا به آن است. اگر سه روز باد بایستد، هر چه بر روی زمین است تباه شده و می‌گندد. به این دلیل که باد همانند بادبزنی فساد را از همه چیز دفع می‌کند و آن را پاکیزه می‌سازد و او همچون روح است که وقتی از تن برمی‌آید، تن تباه شده و دگرگون می‌گردد.«فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ.» - . احتجاج / 192 - {آفرین باد بر خدا که بهترین آفرینندگان است.} - . مؤمنون / 14 -

**[ترجمه]

«20»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رِیَاحَ رحمته [رَحْمَةٍ] وَ رِیَاحَ عَذَابٍ فَإِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَجْعَلَ الرِّیَاحَ مِنَ‌⁽²⁾الْعَذَابِ رَحْمَةً فَعَلَ قَالَ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ الرَّحْمَةَ مِنَ الرِّیحِ عَذَاباً قَالَ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَرْحَمْ قَوْماً قَطُّ أَطَاعُوهُ وَ کَانَتْ طَاعَتُهُمْ إِیَّاهُ وَبَالًا عَلَیْهِمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ تَحَوُّلِهِمْ عَنْ طَاعَتِهِ قَالَ وَ کَذَلِکَ فَعَلَ بِقَوْمِ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا رَحِمَهُمُ اللَّهُ بَعْدَ مَا کَانَ قَدَّرَ عَلَیْهِمُ الْعَذَابَ وَ قَضَاهُ ثُمَّ تَدَارَکَهُمْ بِرَحْمَتِهِ فَجَعَلَ الْعَذَابَ الْمُقَدَّرَ عَلَیْهِمْ رَحْمَةً فَصَرَفَهُ عَنْهُمْ وَ قَدْ أَنْزَلَهُ عَلَیْهِمْ وَ غَشِیَهُمْ وَ ذَلِکَ لَمَّا آمَنُوا بِهِ وَ تَضَرَّعُوا إِلَیْهِ قَالَ وَ أَمَّا الرِّیحُ الْعَقِیمُ فَإِنَّهَا رِیحُ عَذَابٍ لَا تُلْقِحُ شَیْئاً مِنَ الْأَرْحَامِ وَ لَا شَیْئاً مِنَ النَّبَاتِ وَ هِیَ رِیحٌ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا خَرَجَتْ مِنْهَا رِیحٌ قَطُّ إِلَّا عَلَی قَوْمِ عَادٍ حِینَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فَأَمَرَ الْخُزَّانَ أَنْ یُخْرِجُوا مِنْهَا عَلَی مِقْدَارِ سَعَةِ الْخَاتَمِ قَالَ فَعَتَتْ عَلَی الْخُزَّانِ فَخَرَجَ مِنْهَا عَلَی مِقْدَارِ مَنْخِرِ الثَّوْرِ تَغَیُّضاً مِنْهَا عَلَی قَوْمِ عَادٍ قَالَ فَضَجَّ الْخُزَّانُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِکَ فَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّهَا قَدْ عَتَتْ عَنْ أَمْرِنَا إِنَّا نَخَافُ أَنْ تُهْلِکَ مَنْ لَمْ یَعْصِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ عُمَّارِ بِلَادِکَ قَالَ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهَا جَبْرَئِیلَ فَاسْتَقْبَلَهَا بِجَنَاحِهِ فَرَدَّهَا إِلَی مَوْضِعِهَا وَ قَالَ لَهَا اخْرُجِی عَلَی مَا أُمِرْتِ بِهِ قَالَ فَخَرَجَتْ عَلَی مَا أُمِرَتْ بِهِ وَ أَهْلَکَتْ قَوْمَ عَادٍ وَ مَنْ کَانَ بِحَضْرَتِهِمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که فرمود: به راستی برای خداوند عزّ و جلّ بادهای رحمت و بادهای عذاب است. اگر بخواهد باد عذاب را تبدیل به باد رحمت می‌کند، ولی باد رحمت را مبدل به باد عذاب نمی‌کند، چون خدا رحمت خود را از هیچ کدام از مردمانی که او را اطاعت کردند دریغ نداشته است، مگر آنکه از طاعت خدا روی برگرداندند. و بر این اساس با قوم یونس همین کار را کرد که پس از آنکه به او گرویدند به آن‌ها رحمت آورد، با این که عذاب بر آن‌ها مقدر کرده بود و رحمتش آن‌ها را در گرفت و عذاب مقدرشان را به این دلیل که ایمان آورده و به درگاهش گریه و زاری کردند، مبدل به رحمت کرد و برگردانید، با آنکه عذاب فرود آمده و آن‌ها را فرا گرفته بود. حضرت در ادامه فرمود: باد عقیم، باد عذاب است و هیچ رَحِم و گیاهی از آن آبستن نمی‌شود. آن باد از زیر هفت زمین برمی‌آید، البته جز بر قوم عاد نیامد و آن هنگامی بود که خدا بر آن‌ها خشم کرد و در آن حال به دربانان امر کرد تا از آن باد به اندازه گشادی یک انگشتر بر آرند.

ایشان فرمود: وقتی که دربانان به اندازه سوراخ بینی گاو - نسبت به خشمی که خداوند به ایشان داشت - باد فرود آوردند، خداوند بر ایشان عتاب کرد. در این حالت دربانان به درگاه خداوند عز و جلّ ناله کرده و بیان داشتند: پروردگارا! باد از فرمان ما سرکشی کرد، ما می‌ترسیم آن مردمی که گناه تو را نکرده و زمین تو را آباد کردند نیز هلاک کند. در این حال، خدا جبرئیل را به طرف باد فرستاد و با بالش آن را به جای خودش برگرداند و به او گفت: به همان اندازه که فرمانداری، باد بفرست. که البته به همان اندازه بر آمد و قوم عاد و هر که در حضور آن‌ها بود را نابود کرد. - . کافی 8 : 92 -

**[ترجمه]

«21»

الشِّهَابُ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِکَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ.

**[ترجمه]شهاب: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: من با باد صبا یاری شدم و قوم عاد به باد دبور نابود شدند.

**[ترجمه]

بیان

الضوء الصبا هی الریح التی تضرب قفا المصلی و بإزائها الدبور و الشمال التی تضرب یمین المصلی و بإزائها الجنوب و قالوا مهبّ الصبا المستوی أن تهبّ من مطلع الشمس إذا استوی اللیل و النهار و زعموا أن الدبور تزعج السحاب و تشخصه فی الهواء ثم تسوقه فإذا علا کشفت عنه و استقبلته الصبا فوضعته بعضه علی بعض حتی تصیر

کسفا واحدا و الجنوب تحلق روادفه به و تمدّه من المدد و الشمال تمزق السحاب و النکباء هی التی بین الصبا و الشمال و الذی فی الحدیث إشارة إلی نصرة الله تعالی رسوله بالصبا لما أرسلها علی الأحزاب.

**[ترجمه]صبا بادی است که از پشت سر نمازگزار می‌وزد و دبور بر عکس آن است و شمال از سمت راست او می‌آید و جنوب در برابر آن می‌باشد. و فرمود: محل وزش باد صبا مستولی بر محل طلوع خورشید است، هنگامی که روز و شب مستولی می‌شود. برخی این گمان را دارند که دبور ابر را در هوا می‌راند و چون بالا می‌رود، از آن دست می‌کشد و صبا به او رو می‌آورد و آن را به روی هم می‌نهد تا در هم شود و یکپارچه گردد و باد جنوب به دنباله آن رسیده و به او یاری می‌دهد و باد شمال ابر را از هم می‌پاشد و نکباء میان صبا و شمال است. و آنچه در حدیث است اشاره به یاری پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله به باد صبا دارد، چون خدا آن را به شکر احزاب فرستاد و آن‌ها را گریزان کرد.

**[ترجمه]

«22»

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: الرِّیَاحُ ثَمَانِیَةٌ أَرْبَعٌ مِنْهَا رَحْمَةٌ وَ أَرْبَعٌ عَذَابٌ فَأَمَّا الرَّحْمَةُ فَالنَّاشِرَاتُ وَ الْمُبَشِّرَاتُ وَ الْمُرْسَلَاتُ وَ الذَّارِیَاتُ وَ أَمَّا الْعَذَابُ فَالْعَقِیمُ وَ الصَّرْصَرُ وَ هُمَا فِی الْبَرِّ وَ الْعَاصِفُ وَ الْقَاصِفُ فِی الْبَحْرِ.

**[ترجمه]از ابن عمر نقل شده است که بادها بر هشت گونه می‌باشند: چهار گونه رحمت و چهار نوع عذاب. رحمت آن‌ها عبارتند از: ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات. بادهای عذاب نیز عبارتند از: عقیم و صرصر که در خشکی می‌وزند و عاصف و قاصف که در دریا جریان دارند.

**[ترجمه]

«23»

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ فُتِحَ عَلَی عَادٍ مِنَ الرِّیحِ الَّتِی أَهْلَکَتْهُمْ مِثْلَ حَلْقَةِ الْخَاتَمِ.

**[ترجمه]روایت است بادی که قوم عاد را نابود کرد، همانند یک حلقه انگشتری بود.

**[ترجمه]

«24»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ: مَا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رِیحاً إِلَّا بِمِکْیَالٍ إِلَّا یَوْمَ عَادٍ فَإِنَّهَا عَتَتْ عَلَی الْخَزَنَةِ فَلَمْ یَدْرِ مَا مِقْدَارُهَا.

**[ترجمه]از مجاهد نقل شده است که خداوند عزّ و جلّ باد را جز به مقدار مشخص نفرستاده است، مگر بر قوم عاد که بر دربانان سرکشی کرد و بی‌اندازه بر آمد.

**[ترجمه]

«25»

وَ فِی الْحَدِیثِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی خَلَقَ فِی الْجَنَّةِ رِیحاً وَ أَنَّ مِنْ دُونِهَا بَاباً مُغْلَقاً وَ لَوْ فُتِحَ ذَلِکَ الْبَابُ لَأَذَرَّتْ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ هِیَ الْأَزْیَبُ وَ هِیَ عِنْدَکُمُ الْجَنُوبُ.

**[ترجمه]در حدیثی آمده است که خداوند بزرگ در بهشت بادی آفرید و به راستی که پایین‌تر از آن دری بسته می‌باشد که اگر آن در گشاده شود، آنچه که میان آسمان و زمین است بر باد رود و آن ازبب است که نزد شما به آن جنوب گفته می‌شود.

**[ترجمه]

«26»

وَ عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ أَنَّهُ قَالَ: تَخْرُجُ الْجَنُوبُ مِنَ الْجَنَّةِ فَتَمُرُّ عَلَی جَهَنَّمَ فَغَمُّهَا مِنْهُ وَ بَرَکَتُهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَ تَخْرُجُ الشَّمَالُ مِنْ جَهَنَّمَ فَتَمُرُّ عَلَی الْجَنَّةِ فَرَوْحُهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَ شَرُّهَا مِنَ النَّارِ قُلْتُ وَ قَدْ سَمِعْتُ أَنَّ السَّمُومَ لَا تَکُونُ إِلَّا الشَّمَالَ تَهُبُّ عَلَی الرِّمَالِ الْمُضْطَرَمَةِ وَ الْأَرَضِینَ الْمُتَوَجِّهَةِ فَتَکْتَسِی لِلِطَافَتِهَا وَ رِقَّتِهَا مِنْهَا زِیَادَةَ الْحَرَارَةِ فَتَهُبُّ نَاراً مُلْتَهِبَةً فَتَقْتُلُ وَ تُسَوِّدُ الْجُلُودَ.

**[ترجمه]از عوام بن حوشب نقل شده است که باد جنوب از بهشت بر می‌آید و بر دوزخ می‌گذرد که اندوهش را از آنجا می‌گیرد و برکتش را از بهشت کسب می‌کند و باد شمال بر عکس آن است، به این جهت که خوبی‌اش را از بهشت و بدی‌اش را از دوزخ دریافت می‌کند. گفتم: من شنیده‌ام که باد گرمی جز باد شمال وجود ندارد که بر ریگ‌های تافته و زمین‌های رو به خورشید می‌گذرد و از لطافت و رقت آن‌ها بیشتر داغ می‌شود و همچون شراره آتش می‌وزد و می‌کشد و سیاه می‌کند.

**[ترجمه]

«27»

وَ قَالَ کَعْبٌ: لَوْ حَبَسَ اللَّهُ الرِّیحَ مِنَ الْأَرْضِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ لَأَنْتَنَ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

**[ترجمه]کعب در این باره نقل کرده است: اگر خدا باد را از زمین سه روز بند آرد، آنچه میان آسمان و زمین است می‌گندد.

**[ترجمه]

«28»

وَ کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِذَا رَأَی الرِّیحَ قَدْ هَاجَتْ یَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِیَاحاً وَ لَا تَجْعَلْهَا رِیحاً.

و أکثر ما فی القرآن من الریاح للخیر و الریح بالعکس من ذلک و قیل الریح الهواء المتحرک و فائدة الحدیث الإنباء بأن الله تعالی خلق نصره فی الأحزاب بریح الصبا تکبهم علی وجوههم و تثیر السافیاء فی أعینهم فیعجزون عن مقاومة أصحاب

النبی صلی الله علیه و آله و راوی الحدیث سعید بن جبیر عن ابن عباس.

**[ترجمه]سیره پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله این بود که وقتی باد پر هیجانی می‌دید می‌فرمود: بار خدایا! ریاحش ساز و ریحش نساز.

بیشتر آنچه در قرآن به لفظ «ریاح» آمده در خیر است و «ریح» بر عکس آن است. گفته‌اند: ریح هوا متحرک است و فایده حدیث این است که خدا در جنگ احزاب، یاری خود را با باد صبا انجام داد که بر چهره آن‌ها می‌خورد و غبار در چشمشان می‌پاشید و از مقاومت یاران پیغمبر درماندند.

**[ترجمه]

«29»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ قَالَ: کُلُّ شَیْ‌ءٍ فِی الْقُرْآنِ مِنَ الرِّیَاحِ فَهِیَ رَحْمَةٌ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ فِی الْقُرْآنِ مِنَ الرِّیحِ فَهُوَ عَذَابٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: هر چه در قرآن به لفظ ریاح است رحمت و هر چه به لفظ ریح است، عذاب می‌باشد. - . الدُر المنثور 1 : 164 -

**[ترجمه]

«30»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمَاءُ وَ الرِّیحُ جُنْدَانِ مِنْ جُنُودِ اللَّهِ وَ الرِّیحُ جُنْدُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که آب و باد هر دو از لشکرهای خدا بوده و باد لشکر بزرگ‌تر خدا است.

**[ترجمه]

«31»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالا: الرِّیحُ ثَمَانٌ أَرْبَعٌ مِنْهَا رَحْمَةٌ وَ أَرْبَعٌ مِنْهَا عَذَابٌ فَأَمَّا الرَّحْمَةُ فَالنَّاشِرَاتُ وَ الْمُبَشِّرَاتُ وَ الْمُرْسَلَاتُ وَ الذَّارِیَاتُ وَ أَمَّا الْعَذَابُ فَالْعَقِیمُ وَ الصَّرْصَرُ وَ هُمَا فِی الْبَرِّ وَ الْعَاصِفُ وَ الْقَاصِفُ وَ هُمَا فِی الْبَحْرِ وَ فِی رِوَایَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَکَانَ الذَّارِیَاتِ الرَّخَاءُ⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس و ابن عمر نقل شده است: بادها بر هشت گونه‌اند که چهار نوع آن رحمت و چهار گونه آن عذاب هستند. رحمت آن‌ها عبارتند از: ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات. بادهای عذاب نیز عبارتند از: عقیم و صرصر که در خشکی می‌وزند و عاصف و قاصف که در دریا جریان دارند. البته ابن عباس به جای ذاریات، رخاء آورده است. - . الدُر المنثور 1 : 164 -

**[ترجمه]

«32»

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: الرِّیَاحُ سَبْعٌ الصَّبَا وَ الدَّبُورُ وَ الْجَنُوبُ وَ الشَّمَالُ وَ الْحَزُوقُ وَ النَّکْبَاءُ وَ رِیحُ الْقَائِمِ فَأَمَّا الصَّبَا فَتَجِی‌ءُ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ أَمَّا الدَّبُورُ فَتَجِی‌ءُ مِنَ الْمَغْرِبِ وَ أَمَّا الْجَنُوبُ فَتَجِی‌ءُ عَنْ یَسَارِ الْقِبْلَةِ وَ الشَّمَالُ‌⁽⁴⁾

عَنْ یَمِینِ الْقِبْلَةِ وَ أَمَّا النَّکْبَاءُ فَبَیْنَ الصَّبَا وَ الْجَنُوبِ وَ أَمَّا الْحَزُوقُ فَبَیْنَ الشَّمَالِ وَ الدَّبُورِ وَ أَمَّا رِیَاحُ الْقَائِمِ فَأَنْفَاسُ الْخَلْقِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: در روایت دیگری آمده است که بادها هفت نوع‌اند: صبا، دبور، جنوب، شمال، حزوق. نکباء، باد راستا. باد صبا از مشرق و دبور از مغرب می‌آید. جنوب از چپ قبله و شمال از راست قبله می‌وزد. نکباء میان صبا و جنوب و حزوق میان شمال و دبور است. باد راستا از نفس‌های مردم است. - . الدُر المنثور 1 : 164 -

**[ترجمه]

«33»

وَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: جُعِلَتِ الرِّیَاحُ عَلَی الْکَعْبَةِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ ذَلِکَ فَأَسْنِدْ ظَهْرَکَ إِلَی بَابِ الْکَعْبَةِ فَإِنَّ الشَّمَالَ عَنْ شِمَالِکَ وَ هِیَ مِمَّا یَلِی الْحِجْرَ وَ الْجَنُوبَ عَنْ یَمِینِکَ وَ هِیَ مِمَّا یَلِی الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ وَ الصَّبَا عَنْ مُقَابِلِکَ وَ هِیَ مُسْتَقْبِلَ بَابِ الْکَعْبَةِ وَ الدَّبُورَ مِنْ دَبْرِ الْکَعْبَةِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از حسن روایت شده که بادها را بر خانه کعبه نهادند.چنان چه می‌خواهی آن‌ها را بشناسی، پشت به خانه کعبه بده که باد شمال از شمالت آید و از پهلوی حجرالاسود و جنوب از سمت راستت از پهلوی حجرالاسود و صبا از برابرت که رو به خانه کعبه است و دبور از پشت کعبه می‌وزد.

**[ترجمه]

«34»

وَ عَنْ حَسَنِ‌⁽⁷⁾بْنِ عَلِیٍّ الْجُعْفِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ إِسْرَائِیلَ بْنَ یُونُسَ عَلَی

أَیِّ شَیْ‌ءٍ سُمِّیَتِ الرِّیحَ قَالَ عَلَی الْقِبْلَةِ شِمَالُهُ الشَّمَالُ وَ جُنُوبُهُ الْجَنُوبُ وَ الصَّبَا مَا جَاءَ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهَا وَ الدَّبُورُ مَا جَاءَ مِنْ خَلْفِهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از حسن بن علی جعفی روایت شده است که گفت: از اسرائیل بن یونس پرسیدم: نام بادها از چه گرفته شده است؟ گفت: از قبله؛ شمالش شمال آن و جنوبش جنوب آن است، صبا از پیش روی آن و دبور از پس آن می‌آید.

**[ترجمه]

«35»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الشَّمَالُ مَا بَیْنَ الْجَدْیِ وَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَ الْجَنُوبُ مَا بَیْنَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَ سُهَیْلٍ وَ الصَّبَا مَا بَیْنَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ إِلَی الْجَدْیِ وَ الدَّبُورُ مَا بَیْنَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ إِلَی سُهَیْلٍ.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که گفت: شمال میان جدی و مطلع خورشید است و جنوب میان مطلع خورشید و سهیل می‌باشد. صبا میان مغرب خورشید تا جدی و دبور میان مغرب آن تا سهیل است.

**[ترجمه]

«36»

وَ عَنْ کَعْبٍ: لَوِ احْتُبِسَتِ الرِّیحُ عَنِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ لَأَنْتَنَ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از کعب روایت شده است که اگر باد سه روز به مردم نوزد، آنچه میان آسمان و زمین است می‌گندد.

**[ترجمه]

«37»

وَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَیْمٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَسُبُّوا الرِّیحَ وَ عَوِّذُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از صفوان بن سلیم روایت شده است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: باد را دشنام ندهید و از شرش به خدا پناه ببرید.

**[ترجمه]

«38»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَجُلًا لَعَنَ الرِّیحَ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا تَلْعَنِ الرِّیحَ فَإِنَّهَا مَأْمُورَةٌ فَإِنَّهُ مَنْ لَعَنَ شَیْئاً لَیْسَ لَهُ بِأَهْلٍ رَجَعَتِ اللَّعْنَةُ عَلَیْهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که مردی باد را لعن کرد. پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمودند: باد را لعن نکن که فرمانبر است، به این دلیل که هر کس بی جا لعن کند، لعنش به خودش برمی‌گردد.

**[ترجمه]

«39»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا هَبَّتْ رِیحٌ قَطُّ إِلَّا جَثَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلَی رُکْبَتَیْهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رَحْمَةً وَ لَا تَجْعَلْهَا عَذَاباً اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِیَاحاً وَ لَا تَجْعَلْهَا رِیحاً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَفْسِیرُ⁽⁵⁾

ذَلِکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ وَ قَالَ وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که گفت: هرگز باد نوزید مگر آنکه پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله بر دو زانو می‌نشست و می‌فرمود: «بار خدایا! ریاح باشد و ریح نباشد. بار خدایا! رحمتش ساز و عذابش نساز.» ابن عباس گفت: تفسیر این مطلب در قرآن است، «أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً» - . فصلت / 16 - {ما بر [سرِ] آنان به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم}، «إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیم» - . قمر / 19 - {چون بر [سر] آن‌ها آن بادِ مُهلک را فرستادیم.}، «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ» - . حجر / 22 - {و بادها را باردارکننده فرستادیم}، «أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّرات» - . ذاریات / 41 - {که بادها را بشارتگر می­فرستد.} - . الدُر المنثور 1 : 165 -

**[ترجمه]

«40»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هَاجَتْ رِیحٌ فَسَبُّوهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَا تَسُبُّوهَا فَإِنَّهَا تَجِی‌ءُ بِالرَّحْمَةِ وَ تَجِی‌ءُ بِالْعَذَابِ وَ لَکِنْ قُولُوا اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رَحْمَةً وَ لَا تَجْعَلْهَا عَذَاباً⁽⁷⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از مجاهد نقل شده است که بادی وزید و دشنامش دادند. ابن عباس گفت: دشنامش ندهید که رحمت و عذاب آورد، ولی بگویید: بار خدایا! رحمتش ساز و عذابش نساز.

**[ترجمه]

«41»

وَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَسُبُّوا اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ وَ لَا الشَّمْسَ وَ لَا الْقَمَرَ وَ لَا الرِّیحَ فَإِنَّهَا تَبْعَثُ عَذَاباً عَلَی قَوْمٍ وَ رَحْمَةً عَلَی آخَرِینَ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: عبدالرحمن بن ابی لیلی گفت که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: شب و روز و ماه و خورشید و بادرا دشنام ندهید، زیرا آن‌ها برای رحمت برخی از مردم و عذاب برخی دیگر برانگیخته می‌شوند.

**[ترجمه]

«42»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الرِّیحَ الْعَقِیمَ الشَّدِیدُ الَّتِی لَا تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ لَا تُثِیرُ السَّحَابَ وَ لَا بَرَکَةَ فِیهَا وَ لَا مَنْفَعَةَ وَ لَا یَنْزِلُ مِنْهَا غَیْثٌ وَ لَا یُلْقَحُ بِهَا شَجَرٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس نقل شده است که گفت: باد عقیم، باد سختی است که به واسطه آن درخت آبستن نمی‌شود و برّ نمی‌آورد؛ نه برکت دارد و نه سود؛ باران از آن نمی‌بارد و درخت بر نمی‌گیرد. - . الدُر المنثور 6 : 115 -

**[ترجمه]

«43»

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرِّیحُ مُسْجَنَةٌ فِی الْأَرْضِ الثَّانِیَةِ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُهْلِکَ عَاداً أَمَرَ خَازِنَ الرِّیحِ أَنْ یُرْسِلَ عَلَیْهِمْ رِیحاً تُهْلِکُ عَاداً قَالَ أَیْ رَبِّ أَرْسِلُ عَلَیْهِمْ مِنَ الرِّیحِ قَدْرَ مَنْخِرِ الثَّوْرِ قَالَ لَهُ الْجِبَالُ لَا إِذًا تَکَفَّأَ الْأَرْضُ وَ مَنْ عَلَیْهَا وَ لَکِنْ أَرْسِلْ عَلَیْهِمْ بِقَدْرِ خَاتَمٍ فَهِیَ الَّتِی قَالَ اللَّهُ ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عمر روایت است که گفت: باد در لایه دوم زمین زندانی است. آن گاه که خدا خواست قوم عاد را نابود کند، به دربان باد فرمود بادی بفرستد که عاد را نابود کند. وی پرسید: پروردگارا! به قدر یک سوراخ بینی نره گاو بفرستم؟ خدایش فرمود: نه، به نحوی باشد که زمین و هر چه در آن است به هم بریزد. ولی به اندازه سوراخ یک انگشتر بفرست. و به همین جهت است که خداوند بزرگ فرموده است: «ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ» - . ذاریات / 42 - {به هرچه می‌وزید آن را چون خاکسترِ استخوان مرده می‌گردانید.}

**[ترجمه]

«44»

وَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ قَالَ: هِیَ الْجَنُوبُ.

**[ترجمه]از سعید بن مسیب نقل شده است است که گفت: آن باد جنوب است .

**[ترجمه]

«45»

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَمْ تَنْزِلْ قَطْرَةٌ مِنْ مَاءٍ إِلَّا بِمِکْیَالٍ عَلَی یَدِ⁽³⁾

مَلَکٍ إِلَّا یَوْمَ الطُّوفَانِ‌⁽⁴⁾فَإِنَّهُ أُذِنَ لَهَا دُونَ الْخُزَّانِ فَخَرَجَتْ وَ ذَلِکَ‌⁽⁵⁾قَوْلُهُ إِنَّا لَمَّا طَغَی الْماءُ وَ لَمْ یَنْزِلْ شَیْ‌ءٌ مِنَ الرِّیحِ إِلَّا بِمِکْیَالٍ‌⁽⁶⁾عَلَی یَدِ⁽⁷⁾

مَلَکٍ إِلَّا یَوْمَ عَادٍ فَإِنَّهُ أُذِنَ لَهَا دُونَ الْخُزَّانِ فَخَرَجَتْ فَذَلِکَ قَوْلُهُ بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ عَتَتْ عَلَی الْخُزَّانِ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]الدُرّ المنثور: از حضرت علی علیه السّلام نقل شده است که فرمود: قطره‌ای آب مگر با پیمانه و به دست فرشته فرو نیاید. مگر در توفان نوح که به او اجازه داده شد بدون نظر دربانان برآید و این معنی قول خدا است که فرمود: «إِنَّا لَمَّا طَغَی الْماء» - . حاقه / 11 - {ما، چون آب طغیان کرد} و هیچ بادی نوزیده است مگر آنکه به دست فرشته با پیمانه مشخصی بوده است، جز در روز عاد که به او بی‌نظر دربانان اجازه داده شد و بر آمد. و این قول خدا است که فرمود: «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَة» - . حاقه / 6 - {به [وسیله] تندبادی توفنده سرکش} که بر دربانان سرکشی کرد. - . الدُر المنثور 6 : 259 -

**[ترجمه]

«46»

وَ عَنْهُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِکَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ وَ قَالَ مَا أُمِرَ الْخُزَّانُ أَنْ یُرْسِلُوا عَلَی عَادٍ إِلَّا مِثْلَ مَوْضِعِ الْخَاتَمِ مِنَ الرِّیحِ فَعَتَتْ عَلَی الْخُزَّانِ فَخَرَجَتْ مِنْ نَوَاحِی الْأَبْوَابِ فَذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ قَالَ عُتُوُّهَا عَتَتْ عَلَی الْخُزَّانِ فَبَدَأَتْ بِأَهْلِ الْبَادِیَةِ مِنْهُمْ فَحَمَلَتْهُمْ بِمَوَاشِیهِمْ وَ بُیُوتِهِمْ فَأَقْبَلَتْ بِهِمْ إِلَی

الْحَاضِرَةِ فَلَمَّا رَأَوْهَا قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا فَلَمَّا دَنَتِ الرِّیحُ أَظِلَّتَهُمْ اسْتَبَقُوا⁽¹⁾النَّاسُ وَ الْمَوَاشِی فِیهَا فَأَلْقَتِ الْبَادِیَةَ عَلَی أَهْلِ الْحَاضِرَةِ فَقَصَفَتْهُمْ‌⁽²⁾

فَهَلَکُوا جَمِیعاً⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: من به صبا یاری شدم و عاد به دبور نابود شدند. و فرمود: به دربانان اجازه نرسید که جز به اندازه جای انگشتر بر عاد باد فرستند و بر دربانان سرکشی کرد که از هر سوی درها بر آمد. و این قول خداست که فرمود: «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَة»{به [وسیله] تندبادی توفنده سرکش} - . حاقه / 6 - و در ابتدا شروع به نابودی بیابان نشینان آن‌ها کرد و آن‌ها را با همه رمه‌ها و چادرها به شهر آورد و چون آن را دیدند، گفتند این باد که بر ما وزیده است بارنده می‌باشد و هنگامی که سایه آن‌ها را فراگرفت، مردم و رمه‌ها پیش تاختند و خود را به درون مردم شهر کشیدند و آن‌ها را در هم کوبیده و همه نابود شدند. - . الدُر المنثور 6 : 259 -

**[ترجمه]

«47»

وَ عَنْ قَبِیصَةَ بْنِ ذُؤَیْبٍ قَالَ: مَا یَخْرُجُ مِنَ الرِّیحِ شَیْ‌ءٌ إِلَّا عَلَیْهَا خُزَّانٌ یَعْلَمُونَ قَدْرَهَا وَ عَدَدَهَا وَ وَزْنَهَا وَ کَیْلَهَا حَتَّی کَانَتِ الرِّیحُ الَّتِی أُرْسِلَتْ إِلَی عَادٍ فَانْدَفَقَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ لَا یَعْلَمُونَ قَدْرَهُ وَ لَا وَزْنَهُ وَ لَا کَیْلَهُ غَضَباً لِلَّهِ وَ لِذَلِکَ سُمِّیَتْ عَاتِیَةً وَ الْمَاءُ کَذَلِکَ حَتَّی‌⁽⁴⁾

کَانَ أَمْرُ نُوحٍ علیه السلام وَ لِذَلِکَ سُمِّیَ طَاغِیَةً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از قبیصة بن ذویب نقل شده است که گفت: هیچ بادی نمی‌وزد مگر آنکه دربانانی دارد و اندازه و شمار و وزن و پیمانش را می‌دانند. تا به باد عاد رسید که از خشم خدا از آن بادی تراوید که اندازه و وزن و پیمانش را ندانستند، از این رو سرکش نام گرفت. و آب هم چنین بود تا داستان نوح علیه السّلام شد و از اندازه خارج شد و از این رو سرکش نام گرفت. - . الدر المنثور 6 : 259 -

**[ترجمه]

«48»

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرِّیَاحُ ثَمَانٌ أَرْبَعٌ مِنْهَا عَذَابٌ وَ أَرْبَعٌ مِنْهَا رَحْمَةٌ فَالْعَذَابُ مِنْهَا الْعَاصِفُ وَ الصَّرْصَرُ وَ الْعَقِیمُ وَ الْقَاصِفُ وَ الرَّحْمَةُ مِنْهَا النَّاشِرَاتُ وَ الْمُبَشِّرَاتُ وَ الْمُرْسَلَاتُ وَ الذَّارِیَاتُ فَیُرْسِلُ اللَّهُ الْمُرْسَلَاتِ فَتُثِیرُ السَّحَابَ ثُمَّ یُرْسِلُ الْمُبَشِّرَاتِ فَتُلْقِحُ السَّحَابَ ثُمَّ یُرْسِلُ الذَّارِیَاتِ فَتَحْمِلُ السَّحَابَ فَتَدِرُّ کَمَا تَدِرُّ اللَّقْحَةُ ثُمَّ تَمْطُرُ وَ هُنَّ اللَّوَاقِحُ ثُمَّ یُرْسِلُ النَّاشِرَاتِ فَتَنْشُرُ مَا أَرَادَ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: بادها هشت نوع‌اند که چهار نوع آن عذاب و چهار گونه آن رحمت آور است. بادهای عذاب آور عاصف، صرصر، عقیم و قاصف و بادهای رحمت، ناشرات، مبشرات، مرسلات و ذاریات هستند. خدا مرسلات را فرستاد تا ابر را برانگیزند، وانگه مبشراتش آبستن کنند و سپس ذاریات آن را به مانند پستان شتر بدوشند تا باران دهد و آن‌ها لواقح می‌باشند، وانگه ناشراتش هر جا خواهد پراکنده می‌سازد.

**[ترجمه]

«49»

وَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَرْعَرَةَ قَالَ: قَامَ رَجُلٌ إِلَی عَلِیٍّ فَقَالَ مَا الْعَاصِفَاتُ عَصْفاً قَالَ الرِّیَاحُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از خالد بن عرعره روایت شده است که گفت: مردی برخاست و از علی علیه السّلام پرسید: عاصفات کدامند؟ فرمود: بادها باشند. - . الدُر المنثور 6 : 303 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس الحزیق الریح الباردة الشدیدة الهبّابة کالحزوق و اللینة السهلة ضدّ و الراجعة المستمرّة السیر أو الطویلة الهبوب و اللقحة بالفتح و الکسر الناقة الحلوب

**[ترجمه]«اللقحة» شتر پر شیر

**[ترجمه]

ذنابة

ذکر الفلاسفة فی سبب حدوث الریاح علی أصولهم أن البخار إذا ثقل بواسطة

البرودة المکتسبة من الطبقة الزمهریریّة و اندفع إلی أسفل فصار لتسخّنه بالحرکة الموجبة لتلطیفه هواء متحرکا و هو الریح و قد یکون الاندفاع یعرض بسبب تراکم السحب الموجبة لحرکة ما یلیها من الهواء لامتناع الخلأ فیصیر السحاب من جانب إلی جهة أخری و قد یکون لانبساط الهواء بالتخلخل فی جهة و اندفاعه من جهة أخری و قد یکون بسبب برد الدخان المتصاعد بعد وصوله إلی الطبقة الزمهریریّة و نزوله.

قالوا و من الریاح ما یکون سموما محرقا لاحتراقه فی نفسه بالأشعة السماویة أو لحدوثه من بقیة مادة الشهب أو لمروره بالأرض الحارة جدا لأجل غلبة ناریة علیها و قد یقع تقاوم فی ما بین ریحین متقابلتین قویتین تلتقیان فتستدیران أو فی ما بین ریاح مختلفة الجهة حادثة فتدافع تلک الریاح الأجزاء الأرضیة المشتملة علیها فتضغط تلک الأجزاء بینها مرتفعة کأنها تلتوی علی نفسها فیحصل الدوران المسمی بالزوبعة و الإعصار و ربما اشتملت الزوابع العظام علی قطعة من السحاب بل علی بخار مرتفع‌⁽¹⁾فتری نارا تدور و مهابّ الریاح اثنا عشر و هی حدود الأفق الحاصلة من تقاطعه مع کل من دائرة نصف النهار و الموازیتین لها المماستین للدائمة الظهور و الخفاء و دائرة المشرق و المغرب الاعتدالیین و الموازیتین لها المساویتین‌⁽²⁾

برأس السرطان و الجدی و لکل ریح منها اسم و المشهورات عند العرب أربعة ریح الشمال و ریح الجنوب و ریح الصبا و هی الشرقیة ریح الدبور و هی الغربیة و البواقی تسمّی نکباء

**[ترجمه]فلاسفه براساس اصول خود گفته‌اند که چون بخار از سردی و فشار طبقه زمهریریه سنگین شد و به زیر آمد، بر اثر حرکت خود گرم می‌شود و پهن گردیده و باد تشکیل می‌شود. و به نظر می‌رسد به زیر افتادن از اثر ابرهایی باشند که هر آنچه هوا در پهلوی خود دارند بجنبانند، چون خلاء نشدنی است و باد از سوییبه سویی می‌رود. و بسا که بر اثر از هم باز شدن هوا از یکسو و پرت شدن آن از سوی دیگر باشد و بسا به سبب سرد شدن دودهای بالا رفته تا طبقه زمهریریه و برگشت آن‌ها باشد.

گفته‌اند که برخی از بادها زهرناک و سوزان است، چون به واسطه اشعه آسمانی سوخته‌اند، یا مانده ماده شهاب است یا به سرزمین گرمی که آتشین بوده گذر کرده است. و چه بسا بر اثر برخورد باد سخت یا چند باد از هر سو که اجزای دودی با خود دارند چرخشی پدید می‌آید که آن را گردباد می‌گویند. و بسا گردبادهای بزرگ تکه ابری یا بخاری در درون دارند که بر آمده است و نمود آتش چرخانی به خود می‌گیرند. و وزشگاه بادها دوازده تا است که از تقاطع دایره نصف النهار و دو دایره موازی آن که مماس دو نقطه ظهور و خفاء می‌باشند با دایره مشرق و مغرب اعتدالی و دو دایره برابر آن که مساوی رأس السرطان و رأس الجدی هستند. در افق دوازده بخش بر می‌آید و هر یک از این بادها نامی دارند. چهار باد نزد عرب مشهورند که عبارتند از باد شمال، باد جنوب، باد صبا که شرقی است و باد دبور که غربی است و بادهای دیگر را نکباء گویند .

**[ترجمه]

باب 30 الماء و أنواعه و البحار و غرائبها و ما ینعقد فیها و علة المدّ و الجزر و الممدوح من الأنهار و المذموم منها

الآیات

إبراهیم: وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ⁽¹⁾

النحل: وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهاراً⁽²⁾

الفرقان: وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ جَعَلَ بَیْنَهُما بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً⁽³⁾

النمل: وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً⁽⁴⁾

فاطر: وَ ما یَسْتَوِی الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَواخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌⁽⁵⁾

حمعسق: وَ مِنْ آیاتِهِ الْجَوارِ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلامِ إِنْ یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَواکِدَ عَلی ظَهْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِما کَسَبُوا وَ یَعْفُ عَنْ کَثِیرٍ

وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ‌⁽¹⁾

الجاثیة: اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌⁽²⁾

الطور: وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ⁽³⁾

الرحمن: مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلامِ‌⁽⁴⁾

الملک: قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ‌⁽⁵⁾

المرسلات: وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً⁽⁶⁾

<meta info="- وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهار - . ابراهیم / 32 -

{و کشتی را برای شما رام گردانید تا به فرمان او در دریا روان شود، و رودها را برای شما مسخّر کرد.}

{و اوست کسی که دریا را مسخّر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید، و پیرایه‌ای که آن را می‌پوشید از آن بیرون آورید. و کشتیها را در آن، شکافنده [آب] می‌بینی، و تا از فضل او بجویید و باشد که شما شکر گزارید. و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نجنباند، و رودها}

{و اوست کسی که دو دریا را موج‌زنان به سوی هم روان کرد: این یکی شیرین [و] گوارا و آن یکی شور [و] تلخ است و میان آن دو، مانع و حریمی استوار قرار داد.}

{و در زمین رودها پدید آورد و برای آن، کوه‌ها را [مانند لنگر] قرار داد، و میان دو دریا برزخی گذاشت}

{و دو دریا یکسان نیستند: این یک، شیرینِ تشنگی‌زدا [و] نوشیدنش گواراست و آن یک، شورِ تلخ‌مزه است و از هر یک گوشتی تازه می‌خورید و زیوری که آن را بر خود می‌پوشید بیرون می‌آورید و کشتی را در آن، موج‌شکاف می‌بینی تا از فضلِ او [روزی خود را] جستجو کنید، و امید که سپاس بگزارید.}

{[ و از نشانه‌های او سفینه‌های کوه‌آسا در دریاست. اگر بخواهد باد را ساکن می‌گرداند و [سفینه‌ها] بر پشت [آب] متوقّف می‌مانند. قطعاً در این [امر] برای هر شکیبای شکرگزاری نشانه‌هاست. یا به [سزایِ] آنچه [کشتی‌نشینان] مرتکب شده‌اند هلاکشان کند، و [لی] از بسیاری درمی‌گذرد. و [تا] آنان که در آیات ما مجادله می‌کنند، بدانند که ایشان را [رویِ] گریزی نیست.} - اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون‌ - . جاثیه / 12 -

{خدا همان کسی است که دریا را به سود شما رام گردانید، تا کشتیها در آن به فرمانش روان شوند، و تا از فزون‌بخشی او [روزی خویش را] طلب نمایید، و باشد که سپاس دارید.}

{وآن دریای سرشار و افروخته.}

{دو دریا را [به گونه‌ای] روان کرد [که] با هم برخورد کنند. میان آن دو، حدّ فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ از هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ و او راست در دریا سفینه‌های بادبان‌دارِ بلند همچون کوه‌ها.}

{بگو: «به من خبر دهید، اگر آب [آشامیدنی] شما [به زمین] فرو رود، چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟»}

{و کوه‌های بلند در آن نهادیم و به شما آبی گوارا نوشانیدیم.}

**[ترجمه]

تفسیر

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ إنما نسب إلیه سبحانه مع أنه من أعمال العباد لأنه لو لا أنه تعالی خلق الأشجار الصلبة التی منها یمکن ترکیب السفن و لو لا خلقة الحدید و سائر الآلات و لو لا تعریفه العباد کیف یتخذونها و لو لا أنه تعالی خلق الماء علی صفة السلاسة التی باعتبارها یصح جری السفینة فیه و لو لا خلقه تعالی الریاح و خلق الحرکات القویة فیها و لو لا أنه وسع الأنهار و جعل لها من العمق ما یجوز جری السفن فیها لما وقع الانتفاع بالسفن فصار لأجل أنه تعالی هو الخالق لهذه الأحوال و هو المدبّر لهذه الأمور و المسخر لها حسنت إضافته إلیه و قیل لما کان یجری علی وجه الماء کما یشتهیه الملاح صار کأنه حیوان مسخر له بِأَمْرِهِ أی بقدرته و إرادته.

سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ لما کان ماء البحر قلما ینتفع به فی الزراعات لا جرم ذکر تعالی إنعامه علی الخلق بتفجیر الأنهار و العیون حتی ینبعث الماء منها إلی مواضع الزروع و النبات و أیضا ماء البحر لا یصلح للشرب و الصالح لهذا میاه الأنهار.

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ أی جعلها بحیث یتمکّنون من الانتفاع به بالرکوب و الاصطیاد و الغوص لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا هو السمک و وصفه بالطراوة لأنه أرطب اللحوم فیسرع إلیه الفساد فیسارع إلی أکله و لإظهار قدرته فی خلقه عذبا طریا فی ماء زعاق حِلْیَةً تَلْبَسُونَها کاللؤلؤ و المرجان وَ تَرَی الْفُلْکَ أی السفن مَواخِرَ فِیهِ أی جواری فیه یشقه بخرومها من المخر و هو شقّ الماء و قیل صوت جری الفلک وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ أی من سعة رزقه برکوبها للتجارة وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ أی تعرفون نعم الله فتقومون بحقها.

وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ قال البیضاوی خلاهما متجاورین متلاصقین بحیث لا یتمازجان من مرج دابّته إذا خلاها هذا عَذْبٌ فُراتٌ قامع للعطش من فرط عذوبته وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ بلیغ الملاحة⁽¹⁾وَ جَعَلَ بَیْنَهُما بَرْزَخاً حاجزا من قدرته وَ حِجْراً مَحْجُوراً و تنافرا بلیغا کأن کلًّا منهما یقول للآخر ما یقوله المتعوّذ علیه و قیل حدّا محدودا و ذلک کدجلة یدخل البحر فیشقّه فیجری فی خلاله فراسخ لا یتغیّر طعمهما⁽²⁾

و قیل المراد بالبحر العذب النهر العظیم مثل النیل و بالبحر الملح البحر الکبیر و بالبرزخ ما یحول بینهما من الأرض فتکون القدرة فی الفصل و اختلاف الصفة مع أن مقتضی طبیعة أجزاء کل عنصر أن تضامّت و تلاصقت و تشابهت فی الکیفیة⁽³⁾

انتهی و یقال إن نهر آمل تدخل بحر الخزر و یبقی علی عذوبته و لا یختلط بالمالح و یأخذون منه الماء العذب فی وسط البحر فیمکن علی تقدیر صحته أن یکون داخلا تحت الآیة أیضا.

وَ ما یَسْتَوِی الْبَحْرانِ ضرب مثل للمؤمن و الکافر و الفرات الذی یکسر العطش و السائغ الذی یسهل انحداره و الأجاج الذی یحرق بملوحته وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ استطراد فی صفة البحرین و ما فیهما أو تمام التمثیل و المعنی کما أنهما و إن اشترکا فی بعض الفوائد لا یتساویان من حیث إنهما لا یتساویان فی ما هو المقصود بالذات من الماء فإنه خالط أحدهما ما أفسده و غیره عن کمال فطرته لا یساوی المؤمن و الکافر و إن اتفق اشتراکهما فی بعض الصفات کالشجاعة و السخاوة لاختلافهما فی ما هو الخاصیة العظمی و بقاء أحدهما علی الفطرة الأصلیة دون الآخر أو تفضیل للأجاج علی الکافر بما یشارک العذب من المنافع و المراد بالحلیة اللآلی و الیواقیت.

مِنْ آیاتِهِ الْجَوارِ فِی الْبَحْرِ قرأ نافع و أبو عمرو الجواری بیاء فی الوصل و الوقف و الباقون بحذفها علی التخفیف کَالْأَعْلامِ أی کالجبال فهذه السفن العظیمة التی تکون کأنها الجبال تجری علی وجه الماء عند هبوب الریاح علی أسرع الوجوه و عند سکونها تقف ففیه دلالة علی وجود الصانع المسبب لتلک الأسباب و قدرته الکاملة و حکمته التامة لأنه تعالی خص کل جانب من جوانب الأرض بنوع من الأمتعة و إذا نقل متاع هذا الجانب إلی ذلک الجانب فی السفن و بالعکس حصلت المنافع العظیمة فی التجارة فَیَظْلَلْنَ رَواکِدَ أی فیبقین ثوابت عَلی ظَهْرِهِ أی ظهر البحر لِکُلِّ صَبَّارٍ أی لکل من وکل همته و حبس نفسه علی النظر فی آیات الله و التفکر فی آلائه أو لکل مؤمن کامل فإنه

روی أن الإیمان نصفان نصف صبر و نصف شکر.

أَوْ یُوبِقْهُنَ أی یهلکهن بإرسال الریح العاصفة المغرفة و المراد إهلاک أهلها لقوله بِما کَسَبُوا و أصله أو یرسلها فیوبقهن لأنه قسیم یُسْکِنِ الرِّیحَ فاقتصر فیه علی المقصود کما فی قوله وَ یَعْفُ عَنْ کَثِیرٍ إذ المعنی أو یرسلها عاصفة فیوبق ناسا بذنوبهم و ینجی ناسا علی العفو منهم و قرئ یعفوا علی الاستئناف.

وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِنا عطف علی علة مقدرة مثل لینتقم منهم و یعلم أو علی الجزاء و نصب نصب الواقع جوابا للأشیاء الستة لأنه أیضا غیر واجب و قرأ نافع و ابن عامر بالرفع علی الاستئناف و قرئ بالجزم عطفا علی یَعْفُ فیکون

المعنی أو یجمع بین إهلاک و إنجاء قوم و تحذیر آخرین ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ من محید من العذاب.

اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ بأن جعله أملس السطح یطفو علیه ما یتخلخل کالأخشاب و لا یمنع الغوص فیه لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ أی بتسخیره و أنتم راکبوها وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ بالتجارة و الغوص و الصید و غیرها وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ هذه النعم.

وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ أی المملو و هو المحیط أو الموقد من قوله وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ کما

روی أن الله تعالی یجعل یوم القیامة البحار نارا یسجر بها جهنم.

أو المختلط من السجیر و هو الخلیط و قیل هو بحر معروف فی السماء یسمی بحر الحیوان.

مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ أی أرسلهما و المعنی أرسل البحر الملح و البحر العذب یَلْتَقِیانِ أی یتجاوران و تتماس سطوحهما أو بحری فارس و الروم یلتقیان فی المحیط لأنهما خلیجان یتشعبان منه بَیْنَهُما بَرْزَخٌ أی حاجز من قدرة الله تعالی أو من الأرض لا یَبْغِیانِ أی لا یبغی أحدهما علی الآخر بالممازجة و إبطال الخاصیة أو لا یتجاوزان حدیهما أو بإغراق ما بینهما و قال الطبرسی رحمه الله قیل المراد بالبحرین بحر السماء و بحر الأرض فإن فی السماء بحرا یمسکه الله بقدرته ینزل منه المطر فیلتقیان فی کل سنة و بینهما حاجز یمنع بحر السماء من النزول و بحر الأرض من الصعود عن ابن عباس و غیره و قیل إنهما بحر فارس و بحر الروم فإن آخر طرف هذا یتصل بآخر طرف ذلک و البرزخ بینهما الجزائر و قیل مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ خلط طرفیهما عند التقائهما من غیر أن یختلط جملتهما لا یَبْغِیانِ أی لا یطلبان أن یختلطا⁽¹⁾.

یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ أی کبار الدرّ و صغاره و قیل المرجان الخرر

الأحمر و إن صح أن الدرّ یخرج من المالح‌⁽¹⁾

فعلی الأول إنما قال منهما لأنه یخرج من مجتمع المالح‌⁽²⁾

و العذب أو لأنهما لما اجتمعا صارا کالشی‌ء الواحد و کان المخرج من أحدهما کالمخرج منها ذکره البیضاوی‌⁽³⁾و قال الرازی اللؤلؤ لا یخرج إلا من

المالح فکیف قال منهما نقول الجواب عنه من وجوه‌⁽⁴⁾الأول ظاهر کلام الله أولی بالاعتبار من کلام بعض الناس الذی لا یوثق بقوله و من علم أن اللؤلؤ لا یخرج من الماء العذب غایة علمکم‌⁽⁵⁾أن الغواصین ما أخرجوه إلا من المالح و لکن لم قلتم‌⁽⁶⁾إن الصدف لا یخرج اللؤلؤ بأمر الله من الماء العذب إلی الماء المالح و کیف یمکن الجزم به و الأمور الأرضیة الظاهرة خفیت عن التجار الذین قطعوا المفاوز و داروا البلاد فکیف لا یخفی علیهم ما فی قعور البحور الثانی أن نقول إن صح قولهم إنه لا یخرج إلا من الماء المالح فنقول فیه وجوه أحدها أن الصدف لا یتولد فیه اللؤلؤ إلا من ماء المطر و هو بحر السماء ثانیها أنه یتولد فی ملتقاهما ثم یدخل الصدف فی البحر المالح عند انعقاد الدر فیه لحال الملوحة کالمتوخمة التی تشتهی فی أوائل الحمل فتثقل هناک فلا یمکنه الدخول فی العذب‌⁽⁷⁾ثم ذکر بعض الوجوه المتقدمة.

و قال الطبرسی رحمه الله قیل یخرج منهما أی من ماء السماء و ماء البحر فإن القطر إذا جاء من السماء تفتّحت الأصداف فکان من ذلک القطر اللؤلؤ عن ابن عباس و لذلک حمل البحرین علی بحر السماء و بحر الأرض و قیل إن العذب و الملح یلتقیان فیکون العذب کاللقاح للملح و لا یخرج اللؤلؤ إلا من الموضع الذی یلتقی

فیه العذب و الملح و ذلک معروف عند الملاحین‌⁽¹⁾انتهی.

أقول وَ لَهُ الْجَوارِ أی السفن جمع جاریة الْمُنْشَآتُ أی المرفوعات الشرّع أو المصنوعات و قرأ حمزة و أبو بکر بکسر الشین أی الرافعات الشرّع أو اللاتی ینشئن الأمواج أو السیر کَالْأَعْلامِ جمع علم و هو الجبل الطویل فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ من خلق مواد السفن و الإرشاد إلی أخذها و کیفیة ترکیبها و إجرائها فی البحر بأسباب لا یقدر علی خلقها و جمعها غیره تعالی.

إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً أی غائرا فی الأرض بحیث لا تناله الدلاء مصدر وصف به بِماءٍ مَعِینٍ أی جار أو ظاهر سهل المأخذ وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً بخلق الأنهار و المنافع فیها.

**[ترجمه]«وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْک» کار آدمیان را به خدا نسبت داده است، به این دلیل که اگر درختان سخت آفرید به نحوی که کشتی را بتوان از آن ساخت و آهن و ابزار دیگر ساختن آن را نیز فراهم کرده است. و همچنین دانشی که انسان بتواند آن را بسازد و آبی لازم بوده است که کشتیرانی در آن مسیر ممکن شود و بادهایی که آن را ببرند و حرکت سخت آن‌ها را میسر کنند و پهنا و عمق دریا و بعضی نهرها را چنان قرار داده که کشتی بتواند در آن برود. وابسته کردن همه این امور به خدا سزاوارتر است، چون خدا آفریننده همه این‌ها است و مدبر و مسخر این امور می‌باشد. گفته‌اند چون کشتی به دلخواه ناخدا در دریا روان است، گویا دریا جانوری مسخر او است، البته به فرمان و نیروی خدا.

«سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهار» چون از آب دریا برای زراعت کمتر بهره می‌برند، خدا نهرها و چشمه‌ها را که به وسیله آن‌ها ذراعت صورت می‌گیرد به بندگان خود یادآور می‌شود و همچنین متذکر این نکته می‌گردد که آب دریا نوشیدنی نبوده و آب نهرها نوشیدنی است.

«وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْر» یعنی برای کشتیرانی و غواصی، لؤلؤ آماده ساخت. «لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا» منظور ماهی است که تازه‌ترین گوشت بوده و زود فاسد می‌شود و بایستی در خوردن آن عجله کرد. و برای قدرت‌نمایی است که در آب ناگوارش، نعمتی گوارا و تازه آفریده است. «حِلْیَةً تَلْبَسُونَها» مثل لؤلؤ و مرجان. «وَتَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فیهِ» که با پوزه و دماغه خود آب را می‌شکافند. و گفته شده است که صدایش در زمین جریان پیدا می‌کند.«و لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ» منظور وسعت رزق به واسطه تجارت توسط کشتی‌ها می‌باشد. «وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون.» منظور این است که نعمت‌های خدا را بشناسیم و حق آن را ادا کنیم.

«وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَیْن» بیضاوی در تفسیرش گفته است: دو دریا را در کنار هم گذاشته و به هم پیوسته است، به نحوی که درون هم نمی‌روند؛ یکی خوشگوار و تشنگی بَر و دیگری شور، و میان آن‌ها پرده‌ای نهاده است و نفرت از هم قرار داده و مرز معین مشخص کرده است، همچون دجله که به دریا می‌ریزد و فرسنگ‌ها پیش می‌رود در حالی که با آمیخته نمی‌شود و مزه آن تغییر نمی‌کند. همچنین گفته‌اند: مقصود رود نیل است که در دریای بزرگ شور می‌ریزد و زمین میانجی آن‌ها است. پس با قدرت خویش بین این دو جدا سازی کرده و اختلاف در صفات آبها را ایجاد می‌کند. همانا مقتضای طبیعت اجزای هر عنصری این است که به پیوسته باشند و به یکدیگر متصل باشند و در کیفیت مشابهت داشته باشند. - . انوار التنزیل 2 : 167 - و گفته شده است رود آمل به دریای خزر می‌ریزد، این در حالی است که هنوز گواراست و با آب شور مخلوط نمی‌شود و در میان دریا از آن آب شیرین می‌گیرند و چه بسا اگر این خبر درست باشد، در آیه نیز مانند این مورد جریان پیدا می‌کند.

«وَ ما یَسْتَوِی الْبَحْران» نمونه‌ای برای مؤمن و کافر آورده است. «فرات»، تشنگی‌زدا است. و «سائغ» خوش نوش، «اجاج» شور سوزان. «مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ.» در ضمن وصف دو دریا و آنچه در آن‌هاست می‌باشد. یا برای کامل نمودن نمونه است و مقصود این است همان گونه که دو دریا با این که فوایدی مشترک دارند، در هدف ذاتی آب برابر نیستند، زیرا یکی از آن دو آمیخته‌ای دارد که آن را تباه و دگرگون کردهی و از سرشت خود خارج کرده است. مؤمن و کافر هم برابر نیستند، گرچه در برخ صفات چون دلیری و بخشش شریکند. برای آنکه در بزرگ‌ترین خاصیت انسانی جدا هستند و به این دلیل که یکی از سرشت اصلی خود خارج شده است و دیگری بر سرشت خود باقی مانده است.یا آنکه آب شور از کافر برتر است، چون در برخی اوصاف سودمند با آب شیرین شریک است. مقصود از زیور، لؤلؤ و یاقوت است. «وَ مِنْ آیاتِهِ الْجَوارِفِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلام.» که همچون کوه‌های بزرگ با باد در دریا شتابان روانند و چون باد قطع می‌شود در دریا می‌مانند. و همه این‌ها دلیلی است بر وجود صانعی سبب‌ساز و وجود نیروی کامل و حکمت تامه او، زیرا خدا هر سوی زمین را به یک نوع گیاه و کالا مخصوص ساخته است و با نقل و تبادل آن‌ها به وسیله کشتی، سودهای کلان به دست آید .

«لِکُلِّ صَبَّار» یعنی با هر شخص با همت و برخوردار از اندیشه که در آیات خدا و نعم او تفکر می‌کند یا به هر مؤمن کامل نیز گفته می‌شود. زیرا روایت است که ایمان دو نیم است؛ نیمی صبر است و نیمی شکر. «أو یوبقهن» با طوفان غرقه آور. که مراد از آن هلاک کردن اهلش می‌باشد. (به جزای آنچه کردند).

«الله الذی سخر لکم البحر» به اینکه سطح آن را صاف و لغزنده کرد به چیزی که اجزای آن به هم پیوسته نیست و فرورفتن در آب را ممنوع کرد. «وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِه» منظور این است که به تسخیرش می‌باشند و شما آن را به حرکت در می‌آورید.

«وَالْبَحْرِالْمَسْجُور» پر و جوشان. روایت شده است که خدا در روز قیامت دریاها را آتش می‌سازد و دوزخ را با آن‌ها به جوش آرد، یا به معنی آمیخته است و البته گفته‌اند «مسجور» نام دریایی در آسمان است که بحر حیوان است. «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیان» یعنی دو دریا را در کنارهم روان کرد و میان آن‌ها پرده‌ای از قدرت خدا بر زمین برآورد که مخلوط نشوند و خاصیت خود را نبازند.

طبرسی در مجمع البیان گفته است: مقصود دریای آسمان و دریای زمین است، زیرا در آسمان دریایی است که خدا به قدرت خود آن را نگه داشته است و از آن باران بارد و در هر سال به وسیله باران به هم می‌خورند و در میان آن‌ها پرده‌ای است که از افتادن دریای آسمان و بالا رفتن دریای زمین جلوگیری می‌کند. از ابن عباس و مانند او روایت شده است که مقصود دریای فارس و دریای روم می‌باشد که دنبالشان به هم برخورده و جزیره‌هایی میان آن‌ها فاصله است. و گفته‌اند که منظور از مرج دو دریا، آمیختن دو طرف آن‌ها در برخورد با هم است، بی‌آنکه همه آن‌ها درهم شوند. - . مجمع البیان 9 : 201 -

«یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجان» مروارید خرد و درشت و مرجان مهره‌ای سرخ است. اگر درست باشد که مروارید تنها از دریای شور بر می‌آید، به این دلیل «منهما» فرموده زیرا از محلّ اجتماع هر دو است یا برای این که چون به هم پیوستند، یک چیز به حساب می‌آیند و آنچه از یکی بر می‌آید، به هر دو می‌گراید. بیضاوی و رازی در تفسیرشان گفته‌اند: مروارید جز از دریای شور برنیاید، پس چگونه فرموده است «منهما»{از هر دو}؟ جواب آن به چند وجه می‌باشد:

ظاهر کلام خدا درست‌تر از گفته مردمی است که مورد اعتماد نمی‌باشند، یعنی اینکه گفته‌اند مروارید تنها از دریای شور است. همین را دانسته است برای این که غواصان تنها آن را از دریای شور برآورند (ولی لازم نمی‌باشد که گفته شود جز در آن یافت نمی‌شود) این را اگر بپذیریم، ولی چرا نمی‌گویید صدف به فرمان خدا از آب شیرین به آب شور می‌آید؟ و چگونه این انحصار دانسته می‌شود، با این که امور آشکار زمین به تجار بیابان نورد و جهانگرد نهان می‌ماند و چگونه دریاها بر آن‌ها نهان نمی‌ماند؟

اگر گفته آن‌ها درست باشد که مروارید جز از آب شور نمی‌آید، باز هم چند راه دارد. یکی این که تولید مروارید در صدف از قطره باران است که از آب شیرین آسمان است. و دوم این که تولید مروارید در محل برخورد دو دریا است، سپس صدف بعد از انعقاد مروارید به دریای شور می‌آید - مانند زنی که دچار ویار است - در آنجا سنگین می‌شود و نمی‌تواند به دریای شیرین برگردد. سپس برخی وجوه گذشته را ذکر کرده است. - . انوار التنزیل 2 : 485 ، مفاتیح الغیب 29 : 101 -

طبرسی (ره) گفته است: «منهما» یعنی از آب آسمان و آب دریا، زیرا وقتی قطره‌ها از آسمان به دریا می‌چکند، صدف‌ها دهن می‌گشایند و لؤلؤ از آن قطره‌ها می‌باشد. از این رو دو بحر را حمل به دریای آسمان و دریای زمین کرده است. و گفته‌اند شیرین و تلخ مخلوط می‌شوند و تلقیح می‌گردند و لؤلؤ جز از مورد برخورد شیرین با تلخ به وجود نمی‌آید و این نزد دریانوردان معروف است. - . مجمع البیان 9 : 201 - در این باره می‌گوییم: «لَهُ الْجَوارِ» یعنی کشتی ها. «منشئات» بنا بر کسر شین در قرائت حمزه و ابوبکر یعنی دارای شراع بلند یا ساخته‌شده معنا می‌گردد که منظور برآورد موج و گردش در دریا می‌باشد. «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ.» از آفرینش مایه‌های کشتی و ارشاد به گرفتن و ساختن آن‌ها و روان کردن در دریا، ابزاری است که جز خداوند بزرگ نمی‌تواند بیافریند.

«إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً» یعنی در زمین فرو می‌رود، به نحوی که دلوها به آن نرسند. «ماء معین» یعنی روان یا آشکار. «وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً» که با خلق رودها و ایجاد منافع آن صورت گرفته است.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ، وَ الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلِیٍّ الْبَصْرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْوَاعِظِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنِ الْمَدِّ وَ الْجَزْرِ مَا هُمَا فَقَالَ مَلَکٌ‌⁽²⁾مُوَکَّلٌ بِالْبِحَارِ یُقَالُ لَهُ رُومَانُ فَإِذَا وَضَعَ قَدَمَیْهِ فِی الْبَحْرِ فَاضَ وَ إِذَا أَخْرَجَهُمَا غَاضَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع و عیون اخبار الرضا: مردی شامی از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسید: جزر و مدّ چیست؟ فرمود: فرشته‌ای به نام رومان به دریاها گماشته شده است و چون دو گام در دریا قرار می‌دهد، آب بالا می‌آید و مدّ تولید می‌شود و چون پاهای خود را از آب بیرون می‌آورد، جزر به وجود می‌آید. - . علل الشرایع الشرایع 2 : 240 ، عیون اخبار الرضا 1 : 242 -

**[ترجمه]

«2»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ عَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَدِّ وَ الْجَزْرِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَکَّلَ مَلَکاً بِقَامُوسِ الْبَحْرِ فَإِذَا وضح [وَضَعَ] رِجْلَیْهِ‌⁽⁴⁾

فِیهِ فَاضَ وَ إِذَا أَخْرَجَهُمَا⁽⁵⁾غَاضَ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: از ابن عباس نقل شده است که فرشته‌ای به نام رومان گماشته به دریاها شده است و چون دو گام در دریا می‌گذارد، آب بالا می‌آید و مد تشکیل می‌شود و چون آن‌ها را از آب بیرون می‌آورد، جزر به وجود می‌آید.

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری قاموس البحر وسطه و معظمه

و منه حدیث ابن عباس و سئل عن المد و الجزر و ذکر الخبر.

ثم قال أی زاد و نقص و هو فاعول من القمس انتهی و أقول اختلف الحکماء فی سبب المدّ و الجزر علی أقوال شتی و لیس شی‌ء منها مما یسمن أو یغنی من جوع أو یروی من عطش و ما ذکر فی الخبر أظهرها و أصحها عقلا أیضا و قد سمعت من بعض الثقات أنه قال إنی رأیت شیئا عظیما یمتد من الجو إلی البحر فیمتد ماؤه ثم إذا ذهب ذلک شرع فی الجزر⁽¹⁾و أما ما ذکره الحکماء فی ذلک ففی رسائل إخوان الصفا أما علة هیجان البحار و ارتفاع میاهها و مدودها علی سواحلها و شدة تلاطم أمواجها و هبوب الریاح فی وقت هیجانها إلی الجهات فی أوقات مختلفة من الشتاء و الصیف و الربیع و الخریف و أوائل الشهور و أواخرها و ساعات اللیل و النهار فهی من أجل أن میاهها إذا حمیت من قرارها و سکنت و لطفت و تخلخلت و طلبت مکانا أوسع مما کان فیه فتدافعت بعض أجزائها بعضا إلی الجهات الخمس فوقا و شرقا و غربا و جنوبا و شمالا للاتساع فیکون فی الوقت الواحد علی سواحلها أمواج مختلفة فی جهات مختلفة و أما علة هیجانها فی وقت دون وقت فهو بحسب تشکل الفلک و الکواکب و مطارح شعاعاتها علی سطوح تلک البحار فی الآفاق و الأوتاد الأربعة و اتصالات القمر بها عند حلوله فی منازله

الثمانیة و العشرین کما هو المذکور فی کتب أحکام النجوم و أما علة مدود بعض البحار فی وقت طلوعات القمر و مغیبه دون غیرها من البحار فهو من أجل أن تلک البحار

فی قرارها صخور صلبة و أحجار صلدة فإذا أشرق القمر علی سطح ذلک البحر وصلت مطارح شعاعاته إلی تلک الصخور و الأحجار التی فی قرارها ثم انعکست من هناک راجعة فسخنت تلک المیاه و حمت و لطفت و طلبت مکانا أوسع و ارتفع إلی فوق و دفع بعضها بعضا إلی فوق و تموجت إلی سواحلها و فاضت علی سطوحها و رجعت میاه تلک الأنهار التی کانت تنصب إلیها إلی خلف راجعة فلا یزال ذلک دأبها ما دام القمر مرتفعا إلی وتد سمائه فإذا انتهی إلی هناک و أخذ ینحط سکن عند ذلک غلیان تلک المیاه و بردت و انضمت تلک الأجزاء و غلظت فرجعت إلی قرارها و جرت الأنهار علی عادتها فلا یزال ذلک دأبها إلی أن یبلغ القمر إلی الأفق الغربی من تلک البحار ثم یبتدئ المد علی عادته و هو فی الأفق الشرقی فلا یزال ذلک دأبه حتی یبلغ القمر إلی وتد الأرض فینتهی المد من الرأس ثم إذا زال القمر من وتد الأرض أخذ المد راجعا إلی أن یبلغ القمر إلی أفقه الشرقی من الرأس فإن قیل لم لا یکون المد و الجزر عند طلوعات الشمس و إشرافاتها علی سطح هذه البحار فقد بینا علل ذلک فی رسالة العلل و المعلولات انتهی.

و قال المسعودی فی مروج الذهب المدّ هو مضی الماء بسجیته و سنن جریه و الجزر هو رجوع الماء علی ضد سنن مضیه و انعکاس ما یمضی علیه فی نهجه و هما یکونان فی البحر الحبشی‌⁽¹⁾

الذی هو الصینی و الهندی و بحر البصرة و فارس و ذلک أن البحار علی ثلاثة أصناف منها ما یأتی فیه الجزر و المد و یظهر ظهورا بینا و منها ما لا یتبین فیه الجزر و المد و یکون خفیا مستترا و منها ما لا یجزر و لا یمد و قد تنازع الناس فی علتهما فمنهم من ذهب إلی أن علة ذلک القمر لأنه مجانس للماء و هو یسخنه فیبسط و شبهوا ذلک بالنار إذا سخنت ما فی القدر و أغلته و إن الماء یکون فیها علی قدر النصف أو الثلثین فإذا غلی الماء انبسط فی القدر و ارتفع و تدافع حتی یفور فتتضاعف کمیته فی الحس لأن من شرط الحرارة أن تبسط الأجسام و من شرط

البرودة أن تضغطها⁽¹⁾

و ذلک أن قعور البحار تحمی فتتولد فی أرضها⁽²⁾

عذوبة و تستحیل و تحمی کما یعرض ذلک فی البلالیع و الآبار فإذا حمی ذلک الماء انبسط و إذا انبسط زاد و إذا زاد دفع‌⁽³⁾کل جزء منه صاحبه فطفر عن سطحه‌⁽⁴⁾

و بان عن قعره و احتاج إلی أکثر من وهدته و إن القمر إذا امتلأ أحمی الجو حمیا شدیدا فظهر زیادة الماء فسمی ذلک المد الشهری و قالت طائفة أخری لو کان الجزر و المد بمنزلة النار إذا أسخنت الماء الذی فی القدر و بسطته فیطلب أوسع منه فیفیض حتی إذا خلا

قعره من الماء طلب الماء بعد خروجه منه عمق الأرض بطبعه فیرجع اضطرارا بمنزلة رجوع ما یغلی من الماء فی المرجل و القمقم إذا فاض لکان بالشمس أشد سخونة و لو کانت الشمس علة مده لکان بدؤه مع بدء طلوع الشمس و الجزر عند غیبوبتها و زعم هؤلاء أن علة المد و الجزر الأبخرة التی تتولد فی بطن الأرض فإنها لا تزال تتولد و تکثف و تکثر فتدفع حینئذ ماء هذا البحر لکثافتها فلا تزال علی ذلک حتی تنقص موادها من أسفل فإذا انقطعت موادها من أسفل تراجع الماء حینئذ إلی قعور البحر و کان الجزر من أجل ذلک و المد لیلا و نهارا و شتاء و صیفا و فی غیبوبة القمر و طلوعه و فی غیبوبة الشمس و طلوعها قالوا و هذا یدرک بحس البصر⁽⁵⁾لأنه لیس یستکمل الجزر آخره حتی یبدو أول المد و لا یفنی‌⁽⁶⁾آخر المد حتی یبدو أول الجزر لأنه لا یفتر تولد تلک البخارات حتی إذا خرجت تولد مکانها غیرها و ذلک أن البحر إذا غارت میاهه و رجعت إلی قعره تولدت تلک الأبخرة لمکان ما یتصل منها من الأرض بمائه فکلما عاد تولدت و کلما فاض تنفست‌⁽⁷⁾

و ذهب آخرون من أهل الدیانات أن کل ما لا یعلم له فی الطبیعة مجری و لا یوجد له فیها قیاس فله فعل إلهی یدل علی توحید الله عز و جل و حکمته و لیس للمدّ و الجزر علة فی الطبیعة البتة و لا قیاس و قال آخرون ما هیجان ماء البحر إلا کهیجان بعض الطبائع فإنک تری صاحب الصفراء و صاحب الدم و غیرهما تهتاج طبیعته و تسکن و لذلک موادّ تمدّها حالا بعد حال فإذا قویت هاجت ثم تسکن قلیلا قلیلا حتی تعود و ذهب طائفة إلی إبطال سائر ما وصفنا من القول و زعموا أن الهواء المطل علی البحر یستحیل دائما فإذا استحال عظم ماء البحر و فار⁽¹⁾

عند ذلک فإذا فار فاض و إذا فاض فهو المد فعند ذلک یستحیل ماؤه و یتفشّی و استحال هواء فعاد⁽²⁾إلی ما کان علیه و هو الجزر و هو دائم لا یفتر متصل مترادف متعاقب لأن الماء یستحیل هواء و الهواء یستحیل ماء و قد یجوز أن یکون ذلک عند امتلاء القمر أکثر لأن القمر إذا امتلأ استحال ماء أکثر مما کان یستحیل قبل ذلک و إنما القمر علة لکثرة المد لا للمد نفسه لأنه قد یکون و القمر فی محاقه و المد و الجزر فی بحر فارس یکون علی مطالع الفجر فی أغلب الأوقات و قد ذهب أکثر من أرباب السفن ممن یقطع هذا البحر و یختلف إلی جزائره أن المد و الجزر لا یکون فی معظم هذا البحر إلا مرتین فی السنة مرة یمد فی شهور الصیف شرقا بالشمال ستة أشهر فإذا کان ذلک طما الماء فی مشارق البحر و الصین و ما والی ذلک الصقع و مرة یمد فی شهور الشتاء غربا بالجنوب ستة أشهر و إذا کان ذلک طما الماء فی مغارب البحر و الجزر بالصین و قد یتحرک البحر بتحریک الریاح فإن الشمس إذا کانت فی الجهة الشمالیة تحرک الهواء إلی الجهة الجنوبیة فلذلک تکون البحار فی جهة الجنوب فی الصیف لهبوب الشمال طامیة عالیة و تقل المیاه فی جهة⁽³⁾البحور الشمالیة و کذلک إذا کانت الشمس فی الجنوب و سار⁽⁴⁾الهواء من الجنوب إلی جهة الشمال فسأل‌⁽⁵⁾معه ماء البحر من الجهة الجنوبیة إلی الجهة الشمالیة

قلت المیاه فی الجهة الجنوبیة و تنقل‌⁽¹⁾ماء البحر فی هذین المیلین أعنی فی جهة⁽²⁾الشمال و الجنوب یسمی جزرا و مدا⁽³⁾

و ذلک أن مد الجنوب جزر الشمال و مد الشمال جزر الجنوب فإن وافق القمر بعض الکواکب السیارة فی أحد المیلین تزاید الفعلان و قوی الحر و اشتد لذلک‌⁽⁴⁾

انقلاب ماء البحر إلی الجهة المخالفة للجهة التی فیها الشمس و هذا رأی الکندی و أحمد بن الخصیب السرخسی فی ما حکی عنهما⁽⁵⁾أن البحر یتحرک بتحرک الریاح‌⁽⁶⁾

انتهی.

و جملة القول فیه أن نهر البصرة و الأنهار المقاربة له یمد فی کل یوم و لیلة مرتین و یدور ذلک فی الیوم و اللیلة و لا یخص وقتا کطلوع الشمس و غروبها و ارتفاعها و انخفاضها و یسمی ذلک بالمد الیومی و یکون المد عند زیادة نور القمر أشد و یسمی ذلک بالمد الشهری و هذا المد یمکن استناده إلی القمر لکونه تابعا له فی الغالب بمعنی أنه یحصل فی أیام زیادة نور القمر لکن الظاهر أنه لو کانت العلة زیادة نوره لکان هذا المد مقارنا لها أو بعدها بزمان یتم فیه فعل القمر و تأثیره فی البحر و الظاهر أنه لیس تابعا له بهذا المعنی و علی تقدیر صحة استناده إلیه فلا ریب فی بطلان ما جعله القائل الأول مناطا له من سخونة البحر بنور القمر لأنه مجانس للماء و کذا سخونة الجو به بل ربما یدعی أن نور القمر یبرد الجو و الأجسام کما هو المجرب نعم ربما یجوز العقل تأثیر القمر فی المد لنوع من المناسبة و الارتباط بین نوره و بین الماء و إن لم نعلمها بخصوصها لکن یقدح فیه ما ذکرناه من عدم انضباط المقارنة⁽⁷⁾و التأخر علی الوجه المذکور و أما المد الیومی فبطلان استناده إلی القمر واضح و استناده

إلی الکواکب علی انفرادها أو بمشارکة القمر بعید غایة البعد و کون الکواکب عللا له من حیث الحرارة ظاهر الفساد و ما ذکره الطائفة الثانیة من أنه للأبخرة الحادثة فی باطن الأرض فیرد علیه أن الأبخرة الکثیرة الکثیفة التی تفور البحر مع عظمته لخروجها لو اجتمعت و احتبست فی باطن الأرض ثم خرجت دفعة کما هو الظاهر من کلامه لزم انشقاق الأرض منها انشقاقا فاحشا ثم التئامها فی کل یوم و لیلة لعله مما لا یرتاب أحد فی أنه خلاف الواقع و لا یظهر للعقل سبب لالتئام الأرض بعد الانشقاق و کون

کل التئام مستندا إلی انشقاق حادث فی موضع آخر من الأرض قریب من موضع الأول فی غایة البعد و لو خرجت تدریجا لاستلزمت غلیانا و فورانا فی البحر دائما لا هذا النوع من الحرکة و الامتلاء و هو واضح و ما ذکره الطائفة الثالثة من أنه کهیجان الطبائع فیرد علیه أنه لو کان المراد أنه و الطبائع تهیج بلا سبب فباطل و لو قیل بأن ذلک مقتضی الطبیعة فذلک مما لم یقل به أحد و لو أرید أنه بسبب و لو لم یکن معلوما لنا فذلک مما لا ثمرة له إذ الکلام فی خصوص السبب و ما ذکره الطائفة الرابعة من أنه للانقلاب فلا یظهر له وجه و لا ینطبق علی تلک الخصوصیات فالأوجه أن یقال إنها بقدرة الله و تدبیره و حکمته إما بتوسط الملک إن صح الخبر أو بما رأی المصلحة فیه من العلل و الأسباب فإنه تعالی المسبب لها و المقدر لأوقاتها و لم نکلف بالخوض فی عللها و إن أمکنت مدخلیة بعض تلک الوجوه التی تقدم ذکرها و العالم بها هو المدبر لها و یکفینا ما ظهر لنا من منافعها و فوائدها.

**[ترجمه]جزری گوید: «قاموس البحر» وسط آن و قسمت بزرگ آن. و در حدیث ابن عباس که «سئل عن المد و الجزر...» به همین معناست. سپس گفته یعنی کم و زیاد شد. و گفته قاموس بر وزن فاعول از «القمس» گرفته شده است. من می‌گویم حکماء در سبب جزر و مدّ چند قول دارند و سخن درستی ندارند و آنچه در خبر ذکر شده، درست‌تر و معتدل‌تر است. و من از یکی موثقین شنیدم که گفت چیز بزرگی را دیدم که از هوا به دریا کشیده می‌شد و آبش بالا می‌آمد و چون آن چیز می‌رفت، آب ته می‌کشید و جزر می‌شد. امّا آنچه که حکماء در رساله اخوان الصفا درباره آن گفته‌اند این است: علت بالا آمدن آب دریا و کشش آن در ساحل و کولاک و باد آن در هر سو و هر وقت از زمستان و تابستان و بهار و پاییز، برای این است که آب داغ می‌شود و باز می‌گردد و جای وسیع‌تری می‌خواهد و اجزای آن از هر سو که پنج سو (شرق و غرب و راست و چپ و بالا) می‌باشد همدیگر را هل می‌دهند و جابه جا می‌کنند و در ساحل موج‌های مختلف از هر جهت پدید می‌آیند. و اما کولاک‌های موسمی اثر تشکیل فلک و ستارگان است و پرتو آن‌ها در سطح دریا در آفاق و چهار جهت و اتصالات ماه بدان‌ها در بیست و هشت منزل خود چنان چه در کتب احکام نجوم ذکر شده است.

و اما علت مدّ برخی دریاها وقت بر آمدن ماه و نهان شدن آن به خصوص این است که در انتهای آن‌ها سنگ سخت وجود دارد و هنگامی که ماه به آن‌ها می‌تابد و پرتو آن بر می‌گردد، ان‌ها را گرم و لطیف می‌کند و بالا می‌آورد و موج می‌گیرد و مدّ حاصل می‌شود و نهرهایی که در این دریاها می‌ریزند، به عقب بر می‌گردند و بالا می‌روند و وضع آن‌ها تا ماه میان آسمان است به همین شکل می‌باشد. و هنگامی که فرو می‌آید، جوشش دریا آرام می‌گردد و سرد می‌شود و به محل نخست خود می‌روند و سطح آن پایینکشیده شده و نهرها در آن روان می‌شوند واین شیوه ادامه پیدا می‌کند تا ماه به افق غربی آن دریاها می‌رسد. و چون به افق شرقی باز می‌گردد، مد شروع می‌شود تا باز ماه بالای سر می‌رسد و چون فرو می‌آید، مد تمام می‌شود.

سوالی که در این باره مطرح می‌شود این است که چرا پرتو خورشید که به سطح دریاها می‌تابد،در جزر و مدّ اثری ندارد؟ جوابی که در این باره داده می‌شود در رساله «علل و معلومات» بیان گردیده است.

مسعودی در مروج الذهب آورده است: مد آن است که آب به عادت خود روان می‌باشد و جزر برگشت آب بر خلاف شیوه خود است. این جزر و مدّ در دریای حبشه، چین، هند، بصره و فارس می‌باشد. در مورد انواع دریاها نیز باید گفت که دریاها بر سه گونه‌اند: برخی جزر و مدّ روشن و آشکار دارند و برخی جزر و مد نهانی دارند و برخی هیچ جزر و مدی ندارند و البته مردم در علت آن اختلاف دارند؛برخی آن را اثر ماه دانند، برای این که با آب هم جنس است و آن را گرم و باز می‌کند و لذا آب بالا می‌آید، مانند دیگی که تا نیمه یا ثلث آب دارد و هنگامی که به جوش می‌آید پر می‌شود و مقدارش در حس بیشتر می‌شود، زیرا حرارت هر جسمی را از هم باز می‌کند و با سرد شدن به هم فشرده می‌شود ته دریاها داغ و زمینش شیرین گشته و مستحیل می‌گردد و گرم می‌شود، مانند چاله ها و چاه‌ها.و هنگامی که آب گرم شد، پهن می‌شود و زیاد می‌گردد و اجزاش همدیگر را کنار می‌زنند و جهش می‌گیرند و لذا نیاز به جای بیشتری دارند.

و چون ماه کامل روشن می‌شود، گرمی سختی در جو پدید می‌آید و آب زیاد می‌شود که در این صورت مد ماهانه صورت می‌گردد و گروهی بر این باورند که اگر مد و جزر بر اثر گرمی و سردی آب دریا باشد - مانند دیگ که می‌جوشد و بالا می‌آید و وقتی سرد می‌شود پایین می‌رود - باید اثر خورشید در آن بیشتر باشد، چون گرمی آن زیاد است. و بر این اساس بایستی مد با برآمدن خورشید آغاز و با غروبش جزر شروع شود، در صورتی که چنین نیست. ایشان بر این باورند که علت جزر و مدّ بخاری است که در درون زمین به وجود می‌آید که پیوسته بر می‌آیند و با هم مخلوط می‌گردند و زیاد می‌شوند و آب را بالا می‌آورند تا مایه آن‌ها از زیر آب کم می‌شود و از اثر ساقط می‌شوند و باز آب به جای خود بر می‌گردد. و از این رو جزر و مد در شب و روز و زمستان و تابستان و در نهانی ماه و بر آمدن آن، در نهانی خورشید و برآمدنش به وجود می‌آید.

در این باره نیز گفته‌اند که این فرایند به چشم دیده می‌شود، زیرا پایان هر جزری آغاز مدّ و پایان هر مدی آغاز جزر است. برای آنکه این بخارها پیوسته تولید می‌شوند و به جای هم می‌آیند، برای آنکه چون آب دریاها وقتی به ته می‌نشینند بخار زمین را بر می‌آورند و هر گاه آب بر می‌گردد، بخار پدید می‌آید و هنگامی که بالا می‌آید، بخار کم می‌شود.

مردم دیندار در این باره بر این باورند که هر امری که سبب طبیعی آن دانسته نمی‌شود، کار خدا است و دلیل بر یگانگی و حکمت او می‌باشد و جزر و مد علت طبیعی معلومی ندارد. برخی دیگر گفته‌اند جوشش آب دریا یک عارضه طبیعی است، مانند جوشش صفراء و خون در طبع آدمی که در هر حالی مایه‌ای دارند و هنگامی که نیرو می‌گیرد، جهش کرده و فرو می‌نشیند تا دوباره باز آید .

گروهی دیگر همه آنچه گفته شد را نادرست می‌دانند و می‌گویند هوای روی دریا پیوسته به آب تبدیل می‌شود و به همین جهت است که سطح آب بالا می‌آید و می‌جوشد و مد تشکیل می‌شود و بر اثر جوشش آب تغییر یافته به هوا می‌رود و کم می‌گردد و فرو می‌نشیند و جزر رخ می‌دهد و این عمل پیوسته صورت می‌گیرد و به دنبال یکدیگرند. و در این راستا همیشه آب، هوا می‌شود و هوا، آب می‌گردد و چه بسا این پدیده هنگامی که ماه پر نور است بیشتر صورت می‌پذیرد، زیرا ماه پر نور، بیشتر هوا را تبدیل آب می‌کند و ماه سبب فزونی مد است نه ایجاد مد، زیرا مد در اوقات محاق ماه هم وجود دارد و جزر و مدّ دریای فارس بیشتر اوقات از سپیده‌دم است و بیشتر کشتیرانانی که به این دریا و جزیره‌هایش رفت و آمد دارند، بیان داشته‌اند که جزر و مدّ در این دریا دو بار در سال بیشتر رخ نمی‌دهد؛ یک بار در ماه‌های تابستان، از شرق به شمال تا شش ماه و پس از آن که آب در قسمت‌های شرقی این دریا و دریای چین بالا می‌رود، و یک بار هم در زمستان که مدّ از غرب به جنوب می‌باشد تا شش ماه و پس از آن که آب در قسمت های غربی دریا و جزیره‌های چین بالا می‌رود.و چه بسا دریا به وسیله باد به حرکت می‌آید، زیرا مانند خورشید در سمت شمال می‌باشد. در این حالت هوا به سوی جنوب می‌چرخد و از این رو دریاهای جنوبی در تابستان پر آب می‌شوند و بالا می‌روند و چون هوا به جنوب سرازیر می‌شود و آب را با خود می‌برد، آب در شمال کم می‌شود. و وقتی خورشید در جنوب است، هوا از جنوب به شمال سرازیر می‌شود و آب‌های جنوبی را به شمال می‌آورد و لذا آب در جنوب کم می‌شود. بر این اساس جا به جا شدن آب دریا در دو میل کلی شمال و جنوب جزر و مدّ نامیده شده است و مد جنوب جزر شمال است و مد شمال جزر جنوب.

و اگر یکی از ستاره‌های سیاره با ماه، در یکی از دو میل موافق شود عمل مد و جزر سخت صورت می‌گردد و حرکت آب دریا به سمت مخالف، جای خورشید، سخت می‌شود. این نظر از کندی و احمد بن خطیب سرخسی بیان شده است که گفته‌اند: دریا با حرکت بادها به حرکت در می‌آید .

و خلاصه مطالب این است که نهر بصره و نهرهای نزدیک آن در هر روز و شب دو بار مد دارند و همیشه وابسته به طلوع و غروب خورشید و بالا و پایین بودنش نیست که این فرایند را مد روزانه می‌نامند و هنگام افزایش روشنی ماه سخت‌تر است و آن را مدّ ماهانه می‌گویند. و ممکن است وابسته به ماه باشد، چون بیشتر در پی آن است و هنگام افزایش روشنی ماه پدید می‌آید.

به نظر می‌رسد که اگر اثر افزایش روشنی آن باشد، باید به همراه آن یا پس از آن باشد که ماه در دریا اثر کند، با این که با این معنا در پی آن نمی‌باشد و بر فرض این که اثر ماه باشد، شکی در بطلان گفته نخست نیست که دلیل آن را گرم شدن دریا با روشنی ماه که هم جنس آن است و هم گرم شدن فضا را به آن وابسته دانسته است. البته بیان داشته‌اند روشنی ماه فضا و اجسام را سرد می‌کند که به تجربه این مطلب اثبات شده است.

چه بسا عقل روا می‌داند که ماه به دلیل ارتباطی که میان روشنی آن و آن است در مد اثر بگذارد، اگرچه وجه آن دانسته نشود، ولی باز هم بی‌اثری مقارنه و تاخیر در آن، این احتمال را سست می‌کند و نادرست بودن ارتباط مد روزانه به ماه، بیشتر به اثبات می‌رسد و ارتباط آن به ستارگان به تنهایی یا به همراه ماه بسیار باور نکردنی است و تاثیر گرمی اختران در آن بعید به نظر می‌رسد.

قول دوم که اثر بخارهای درونی زمین است مورد اشکال می‌باشد، به این جهت که اگر بخارهای بسیار و مخلوط، به اندازه‌ای است که دریایی به این عظمت را به جوش می‌آورند و از درون زمین یکباره بر می‌آیند، باید در هر شبانه روزی شکاف هولناکی در زمین پدید آید که باز و بسته می‌شود. این مطلبی است که کسی شک در بطلان آن ندارد. چه، اگر زمین شکاف بردارد، چه دلیلی دارد که بسته شود؟ و احتمال این که علتش شکاف در نزدیک آن است در نهایت بُعد است و اگر بخار خرده خرده از زمین بر می‌آید، باید دریا پیوسته بجوشد نه این که به طرز جزر و مد پر و خالی گردد.

قول سوم که گفته‌اند اثر جهش طبایع‌اند ایرادی به آن وارد است و آن اینکه که اگر طبایع بی‌سبب جهش داشته باشند که باطل است و البته کسی نگفته است که جهش ذاتی طبع است. اگر می‌گویند سبب نامعلومی دارد جوابی برای مسأله نیست، زیرا سؤال از سبب است و آنچه در قول چهارم آمده که برای انقلاب خورشید از شمال و جنوب است، وجهی ندارد و منطبق با خصوصیات جزر و مد نیست.

قول صحیح در این باره این است که گفته شود اثر قدرت و حکمت خدا به وسیله فرشته است، یا اینکه بیان شود اسباب دیگری است که مصلحت می‌داند، زیرا خدا سبب‌ساز است و تعیین وقت نیز با اوست و ما مکلف به بررسی اسباب آن نیستیم، گرچه ممکن است برخی وجوه یاد شده در آن اثر کنند و خدا که عالم است آن را تدبیر کند که در این صورت برای ما همان فهم بهره‌ها و سودهای آن کافی است.

**[ترجمه]

«3»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ‌⁽¹⁾عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ‌⁽²⁾

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ مِنَ الْجَنَّةِ الْفُرَاتُ وَ النِّیلُ وَ سَیْحَانُ وَ جَیْحَانُ فَالْفُرَاتُ الْمَاءُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ

وَ النِّیلُ الْعَسَلُ وَ سَیْحَانُ الْخَمْرُ وَ جَیْحَانُ اللَّبَنُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: در روایتی از حضرت رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: چهارنهر از بهشت هستند: فرات، نیل، سیحون و جیحون. فرات در دنیا و آخرت همان آب است، نیل عسل، سیحون نهر، شراب و جیحون نهر شیر است. - . خصال: 117 -

**[ترجمه]

بیان

الفرات أفضل الأنهار بحسب الأخبار و قد أوردتها فی کتاب المزار و النیل بمصر معروف و سیحان و جیحان قال فی النهایة هما نهران بالعواصم عند المصیصة و الطرسوس و فی القاموس سیحان نهر بالشام و آخر بالبصرة و سیحون نهر بما وراء النهر و نهر بالهند و قال جیحون نهر خوارزم و جیحان نهر بالشام و الروم معرب جهان انتهی و ذکر المولی عبد العلی البرجندی فی بعض رسائله أن نهر الفرات یخرج من جبال أرزن الروم‌⁽²⁾

ثم یسیل نحو المشرق إلی ملطیة ثم إلی سمیساط حتی ینتهی إلی الکوفة ثم تمر حتی ینصب فی البطائح و قال النیل أفضل الأنهار لبعد منبعه و مروره علی الأحجار و الحصیات و لیس فیه وحل و لا یخضر الحجر فیه کغیره و یمر من الجنوب إلی الشمال و هو سریع الجری و زیادته فی أیام نقص سائر المیاه و منبعه مواضع غیر معمورة فی جنوب خط الإستواء و لذا لم یعلم منبعه علی التحقیق و نقل عن بعض حکماء الیونان أن ماءه یجتمع من عشرة أنهار بین کل نهرین منها اثنان و عشرون فرسخا فتنصب تلک الأنهار فی بحیرة ثم منها یخرج نهر مصر متوجها إلی الشمال حتی ینتهی إلی مصر فإذا جازها و بلغ شنطوف انقسم قسمین ینصبان فی البحر و قال سیحان منبعه من موضع طوله ثمان و خمسون درجة و عرضه أربع و أربعون درجة و یمر فی بلاد الروم من الشمال إلی الجنوب إلی بلاد أرمن ثم إلی قرب مصیصة ثم یجتمع مع

جیحان و ینصبان فی بحر الروم فیما بین أیاس و طرسوس و نهر جیحان منبعه من موضع طوله ثمان و خمسون درجة و عرضه ست و أربعون درجة و هو قریب من نهر الفرات فی العظمة و یمر من الشمال إلی الجنوب بین جبال فی حدود الروم إلی أن یمر إلی شمال مصیصة و ینصب فی البحر انتهی.

ثم اعلم أن هذه الروایة مرویة فی طرق المخالفین أیضا إلا أنه لیس فیها

فالفرات إلی آخر الخبر و اختلفوا فی تأویله قال الطیبی فی شرح المشکاة فی شرح هذا الخبر سیحان و جیحان غیر سیحون و جیحون و هما نهران عظیمان جدا و خص الأربعة لعذوبة مائها و کثرة منافعها کأنها من أنهار الجنة أو یراد أنها أربعة أنهار هی أصول أنهار الجنة سماها بأسامی الأنهار العظام من أعذب أنهار الدنیا و أفیدها علی التشبیه فإن ما فی الدنیا من المنافع فنموذات لما فی الآخرة و کذا مضارها و قال القاضی معنی کونها من أنهار الجنة أن الإیمان یعم بلادها و أن شاربیها صائرة إلیها و الأصح أنه علی ظاهرها و أن لها مادة من الجنة و فی معالم التنزیل أنزلها الله تعالی من الجنة و استودعها الجبال لقوله تعالی فَأَسْکَنَّاهُ أقول المشبه فی الوجه الأول أنهار الدنیا و وجه الشبه العذوبة و الهضم و البرکة و فی الثانی أنهار الجنة و وجهه الشهرة و الفائدة و العذوبة و فی الثالث وجهه المجاورة و الانتفاع انتهی و أقول ظاهر الخبر مع التتمة التی فی الخصال اشتراک الاسم و إنما سمیت بأسماء أنهار الجنة لفضلها و برکتها و کثرة الانتفاع بها و یحتمل أن یکون المعنی أن أصل هذه الأنهار و مادتها من الجنة فلما صارت فی الدنیا انقلبت ماء و لا ینافی ذلک معلومیة منابعها إذ یمکن أن یکون أول حدوثها بسبب ماء الجنة أو یصب فیها بحیث لا نعلم أو یکون المراد بالجنة جنة الدنیا کما مر فی کتاب المعاد و تجری من تحت الأرض إلی تلک المنابع ثم یظهر منها و یؤید تلک الوجوه فی الجملة

مَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ بِسَنَدٍ کَالْمُوَثَّقِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یُدْفَقُ فِی الْفُرَاتِ فِی کُلِّ یَوْمٍ دُفُقَاتٌ مِنَ الْجَنَّةِ⁽¹⁾.

وَ بِسَنَدٍ آخَرَ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: نَهَرُکُمْ هَذَا یَعْنِی مَاءَ الْفُرَاتِ یُصَبُّ فِیهِ مِیزَابَانِ مِنْ مَیَازِیبِ الْجَنَّةِ⁽²⁾.

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَالَ: إِنَّ مَلَکاً یَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ مَعَهُ ثَلَاثَةُ مَثَاقِیلِ مِسْکٍ‌⁽³⁾

مِنْ مِسْکِ الْجَنَّةِ فَیَطْرَحُهَا فِی الْفُرَاتِ وَ مَا مِنْ نَهَرٍ فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ لَا غَرْبِهَا أَعْظَمَ بَرَکَةً

مِنْهُ‌⁽¹⁾.

و أما التأویل بکون أهلها و شاربیها صائرین إلی الجنة فهو فی خصوص الفرات ظاهر إذ أکثر القری و البلاد الواقعة علیه و بقربه من الإمامیة و المحبین لأهل البیت علیهم السلام کما تشهد به التجربة

وَ قَدْ رَوَی الْکُلَیْنِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا إِخَالُ أَحَداً یُحَنَّکُ بِمَاءِ الْفُرَاتِ إِلَّا أَحَبَّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ.

وَ قَالَ علیه السلام: مَا سُقِیَ أَهْلُ الْکُوفَةِ مَاءَ الْفُرَاتِ إِلَّا لِأَمْرٍ مَا وَ قَالَ یُصَبُّ فِیهِ مِیزَابَانِ مِنَ الْجَنَّةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]به حسب اخباری که در کتاب مزار آورده‌ام، فرات برترین نهرها است، نیل در مصر معروف است، سیحون و جیحون را در نهایه گفته‌اند دو نهرند که در پایتخت‌ها نزد مصیّصه و طرسوس می‌باشد. و در قاموس گفته شده است که سیحان نام نهری در شام و دیگری در بصره است. و سیحون نهری در ماوراءالنهر و نهری در هند است، جیحون نهر خوارزم است و جیحان نهر شام و روم و معرب جهان است.

بیرجندی در یک رساله‌اش گفته است که نهر فرات از کوه‌های ارزن روم سرچشمه می‌گیرد و به مشرق جاری می‌شود تا به ملطیه و آنگه سمیساط و در نهایت به کوفه می‌رسد و به دشت‌ها می‌ریزد. گفته شده است که نیل بهترین نهرها است، چون سرچشمه‌اش دور است و از روی سنگ‌ها و ریگ‌ها گذر می‌کند و گل و لای ندارد و سنگ در آن سبزه می‌روید، مانند دیگر نهرها و به تندی از جنوب به شمال می‌آید و افزایش آن هنگام کاستن آب‌های دیگر است و سرچشمه‌هایش در جنوب خط استوا و غیر معمور است و از این رو براساس تحقیق سرچشمه آن معلوم نیست.

یکی از حکمای یونان گفته است: نهری است که از پیوستن ده نهر فراهم می‌شود که میان هر دوی آن‌ها بیست و دو فرسنگ فاصله است و همه در دریاچه‌ای می‌ریزند. و آن نهر رو به مصر می‌آید و به سمت شمال می‌گراید تا به مصر می‌رسد و چون از آن می‌گذرد، در «شنطوف» دو تیره می‌شود و به دریا می‌ریزد. و گفته شده است سرچشمه سیحان در طول پنجاه و هشت درجه و عرض چهل و چهار درجه است و از شمال به سوی جنوب به بلاد روم و ارمن گذر می‌کند تا نزدیک مصیصه و با جیحون همراه می‌شود و به دریای روم میان ایاس و طرسوس می‌ریزند. و سرچشمه نهر جیحان در طول پنجاه و هشت درجه و عرض چهل و شش درجه است و در بزرگی نزدیک به فرات است و از شمال به جنوب، در میان کوه‌های مرز روم روان است تا به شمال مصیصه می‌گذرد و به دریا می‌ریزند.

باید دانسته شود که این خبر از طریق عامه نیز رسیده است که البته از «الفرات» تا آخر خبر در آن نیست و در تفسیرش اختلاف دارند. طیبی در شرح مشکاه گفته است: سیحان و جیحان جز سیحون و جیحون باشند و هر دو نهر بسیار بزرگی می‌باشند و ذکر خصوصیت آن‌ها به جهت سود بسیار آن‌ها است که مانند نهرهای بهشت می‌باشند. البته ممکن است مقصود این باشد که چهار نهر اصلی بهشت به نام این نهرهای بزرگ و سودمند دنیا می‌باشد، زیرا سودهای دنیا و همچنان زیان‌های آن، نمونه سودهای سرای آخرت است. قاضی در این باره گفته است: منظور از این که از نهرهای بهشت‌اند این است که مردم آنجا همه ایمان می‌آورند و نوشنده‌هایشان به بهشت می‌روند. البته درست‌تر این است که گفته شود ظاهرشان منظور است و یک مایه بهشتی دارند. در معالم التنزیل آمده است که خدا آن‌ها را از بهشت فرو آورده و در کوه‌ها سپرده چون فرموده است. «فَأَسْکَنَّاهُ»{آن را جا دادیم.} - . مومنون / 19 -

نظر ما در این باره این است که در وجه یکم شباهت با نهرهای دنیا از نظر گوارایی و خوش هضمی و برکت دارد و در وجه دوم، این نهرها به نهرهای بهشت شباهت دارند. به عبارت دیگر از نظر شهرت، سود، گوارایی به هم شباهت داده شده‌اند و در مورد وجه سوم نیز باید گفت که وجه شباهت آن، مجاورت و سودبخشی است.

نظر من این است که ظاهر خبر با دنباله‌ای که در خصال است اشتراک نام دارد و این‌ها هم برای فضل و برکت و پرسودی نام نهرهای بهشت‌اند.و چه بسا مقصود این است که اصل این نهرها از بهشت است و چون به دنیا می‌آمدند، آب نامیده شدند و سرچشمه داشتن آن‌ها با این منافاتی ندارد. زیرا بسا که ظهور نخست آن‌ها برای آب بهشت بوده یا آب بهشت در آن‌ها ریخته می‌شود یا مقصود از بهشت، دنیا است -چنان چه در «کتاب معاد» از نظر گذشت - و آب آن از زیر زمین به این سرچشمه‌ها روان بوده و از آن‌ها پدیدار می‌شود.

مؤیدی که برای این وجوه می‌توان بیان داشت، روایت است که مرحوم کلینی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که «هر روز در فرات چند جهش از بهشت می‌ریزد.» و در روایت دیگری از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل کرده است که فرمود: «این نهر شما - یعنی فرات - در آن دو ناودان از بهشت می‌ریزد.» - . کافی 6 : 388 - در روایت دیگری از امام سجاد علیه السّلام روایت شده است که «در هر شب فرشته‌ای از آسمان پایین می‌آید که سه مثقال مشک بهشت با خود دارد و آن را در فرات می‌ریزد و در شرق و غرب زمین نهری پر برکت‌تر از آن نیست.» - . کافی 6 : 389 -

در مورد اینکه گفته می‌شود اهل این انهار و نوشنده‌هاشان به بهشت می‌روند نیز باید گفت که در خصوص فرات روشن است، زیرا بیشتر مردم اطراف آن شیعه و دوست خاندان پیغمبرند،چنان چه آزموده شده است. مرحوم کلینی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که «گمان نمی‌کنم کسی را با آب فرات کام بردارند، مگر این که خاندان ما را دوست داشته باشد.» و همچنین فرمودند: «اهل کوفه را با فرات سیراب نکردند. مگر به دلیل امری خاص» و فرمود: «دو ناودان از بهشت در آن ریخته می‌شود.»

**[ترجمه]

أقول

قوله علیه السلام لأمر ما أی لرسوخ ولایة أهل البیت علیهم السلام فی قلوب أهلها وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: أَمَا إِنَّ أَهْلَ الْکُوفَةِ لَوْ حَنَّکُوا أَوْلَادَهُمْ بِمَاءِ الْفُرَاتِ لَکَانُوا لَنَا شِیعَةً⁽³⁾.

و أما الأنهار الثلاثة الأخری فلم أر لها فی غیر هذا الخبر فضلا بل

رَوَی الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَاءُ نِیلِ مِصْرَ یُمِیتُ الْقَلْبَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]منظور از «امری خاص» رسوخ ولایت اهل بیت در دل آنان است. و از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده است که «اگر مردم کوفه با آب فرات کام نوزادان خود را بردارند، شیعیان ما می‌باشند.» - . کافی 6 : 386 -

البته برای سه نهر دیگر در این خبر فضیلتی ندیدم، بلکه کلینی در کافی از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت کرده است که «آب رود نیل در مصر، دل را می‌میراند.» - . کافی 6 : 361 -

**[ترجمه]

«4»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَی الْأَرْضِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ سَیْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ الْهِنْدِ وَ جَیْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ بَلْخَ وَ دِجْلَةَ وَ الْفُرَاتَ وَ هُمَا نَهْرَا الْعِرَاقِ وَ النِّیلَ وَ هُوَ نَهَرُ مِصْرَ أَنْزَلَهَا اللَّهُ مِنْ عَیْنٍ وَاحِدَةٍ مِنْ عُیُونِ الْجَنَّةِ مِنْ أَسْفَلِ دَرَجَةٍ مِنْ دَرَجَاتِهَا عَلَی جَنَاحَیْ جَبْرَائِیلَ فَاسْتَوْدَعَهَا الْجِبَالَ وَ أَجْرَاهَا فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَهَا مَنَافِعَ لِلنَّاسِ فِی أَصْنَافِ مَعَایِشِهِمْ فَذَلِکَ قَوْلُهُ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ‌⁽⁵⁾فَإِذَا کَانَ عِنْدَ خُرُوجِ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ أَرْسَلَ اللَّهُ جَبْرَئِیلَ فَرُفِعَ مِنَ الْأَرْضِ الْقُرْآنُ وَ الْعِلْمُ کُلُّهُ وَ الْحَجَرُ مِنْ رُکْنِ الْبَیْتِ وَ مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ وَ تَابُوتُ مُوسَی بِمَا فِیهِ وَ هَذِهِ الْأَنْهَارُ الْخَمْسَةُ فَیُرْفَعُ کُلُّ ذَلِکَ إِلَی السَّمَاءِ فَذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ فَإِذَا رُفِعَتْ هَذِهِ الْأَشْیَاءُ مِنَ الْأَرْضِ فَقَدَ أَهْلُهَا خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: خدا پنج نهر از بهشت به زمین فرو می‌آورد: سیحون، نهر هند، جیحون، نهر بلخ. دجله و فرات دو نهر در عراق و نیل نهر مصر است. خدا آن‌ها را از یک چشمه‌ای در پایین‌ترین درجه‌های بهشت بر دو بال جبرئیل فرو آورد و در کوه‌ها سپرد که برای زندگی مردم بسیار سودمند است. - . الدُر المنثور 5 : 8 - و به همین جهت خداوند در قرآن کریم فرموده است: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْض» - . مومنون / 18 - {و از آسمان، ابی به اندازه [معین] فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم}چون هنگام خروج یاجوج و مأجوج، خدا جبرئیل را می‌فرستد تا از زمین قرآن و همه دانش و حجرالاسود و مقام ابراهیم و تابوت موسی و هر چه دارد و نیز این پنج نهر را به آسمان بالا می‌برد .

و به همین جهت خداوند متعال فرموده است: «وَ إِنَّاعَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ.»{و ما برای از بین بردن آن مسلماً تواناییم.} و چون این چیزها از زمین بالا روند، اهل زمین خبر دنیا و دیگر سرا را از دست دهند.

**[ترجمه]

«5»

شَرْحُ النَّهْجِ، [نهج البلاغة لِابْنِ مِیثَمٍ]: قَالَ لَمَّا فَرَغَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ حَرْبِ الْجَمَلِ خَطَبَ النَّاسَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ اسْتَغْفَرَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ ثُمَّ قَالَ یَا أَهْلَ الْبَصْرَةِ یَا أَهْلَ الْمُؤْتَفِکَةِ ائْتَفَکَتْ

بِأَهْلِهَا ثَلَاثاً وَ عَلَی اللَّهِ تَمَامُ الرَّابِعَةِ وَ سَاقَ الْخُطْبَةَ کَمَا مَرَّ فِی کِتَابِ الْفِتَنِ وَ سَیَأْتِی إِلَی قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ سَخَّرَ لَکُمُ الْمَاءَ یَغْدُو عَلَیْکُمْ وَ یَرُوحُ صَلَاحاً لِمَعَاشِکُمْ وَ الْبَحْرَ سَبَباً لِکَثْرَةِ أَمْوَالِکُمْ.

**[ترجمه]شرح نهج البلاغه ابن میثم: هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السّلام از جنگ جمل فارغ شد، برای مردم خطبه‌ای خواند که در آن ابتدا خدا را سپاس گفت و ستایش نمود و بر پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله درود فرستاد و برای مرد و زن مؤمن و مسلمان آمرزش خواست. آنگه فرمود: ای مردم بصره! ای مردم سرزمین انقلاب! که سه بار بر اهلش منقلب گشته‌اید و خدا چهارم را به خیر گذراند. و خطبه را چنان چه که در «کتاب فتن» گذشت ادامه داد و گفت: برای بهسازی زندگی شما آب را بامداد و شام مسخر شما کرده است و دریا را وسیله فزونی اموال شما نموده است.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام الماء یغدو علیکم و یروح إشارة إلی المدّ و الجزر و قوله صلاحا لمعاشکم إلی فائدتهما إذ لو کان الماء دائما علی حد النقصان و لم یصل إلی حد المد لما سقی زروعهم و نخیلهم و لو کان دائما علی حد الزیادة لغرقت أراضیهم بأنهارهم و فی نقص الأنهار بعد زیادتها فائدة أخری هی غسل الأقذار و إزالة الخبائث عن شطوطها و ربما کان فیهما فوائد أخری کتأثیرهما فی حرکة السفن و نحو ذلک.

**[ترجمه]منظور از این جمله که فرمود «الماء یغدو علیکم و یروح.»(آب بر شما بام و شام کند) اشاره به مد و جزر است و بهسازی زندگی سود آن است، زیرا اگر همیشه آب کم بود و به حد مدّ نمی‌رسید، زراعت سخت می‌شد و نخلستان‌ها سیراب نمی‌شدند. و اگر همیشه زیاد بود، زمین‌های آن‌ها غرق می‌شد. و در کم و زیاد آب سود دیگری است که می‌توان به شستن پلیدی‌ها و ازاله خبائث از کناره نهرها اشاره کرد و چه بسا در سودهای دیگر همانند حرکت کشتی‌ها و مانند آن اثر داشته باشند.

**[ترجمه]

«6»

إِعْلَامُ الْوَرَی، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ حَیَّانَ السَّرَّاجِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْکِسَائِیِ‌⁽¹⁾

عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ قَالَ: سَأَلَ فِی أَوَّلِ خِلَافَةِ عُمَرَ یَهُودِیٌّ مِنْ أَوْلَادِ هَارُونَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ أَوَّلِ قَطْرَةٍ قَطَرَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ‌⁽²⁾

وَ أَوَّلِ عَیْنٍ فَاضَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ‌⁽³⁾

وَ أَوَّلِ شَجَرٍ اهْتَزَّ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ‌⁽⁴⁾

فَقَالَ علیه السلام یَا هَارُونِیُّ أَمَّا أَنْتُمْ فَتَقُولُونَ أَوَّلُ قَطْرَةٍ قَطَرَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ حَیْثُ قَتَلَ أَحَدُ ابْنَیْ آدَمَ صَاحِبَهُ وَ لَیْسَ کَذَلِکَ وَ لَکِنَّهُ حَیْثُ طَمِثَتْ حَوَّاءُ وَ ذَلِکَ قَبْلَ أَنْ تَلِدَ ابْنَیْهَا وَ أَمَّا أَنْتُمْ فَتَقُولُونَ أَوَّلُ عَیْنٍ فَاضَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ الْعَیْنُ الَّتِی بِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ لَیْسَ هُوَ کَذَلِکَ وَ لَکِنَّهَا

عَیْنُ الْحَیَاةِ الَّتِی وَقَفَ عَلَیْهَا مُوسَی وَ فَتَاهُ وَ مَعَهُمَا النُّونُ الْمَالِحُ فَسَقَطَ فِیهَا فَحَیِیَ وَ هَذَا الْمَاءُ لَا یُصِیبُ مَیِّتاً إِلَّا حَیِیَ وَ أَمَّا أَنْتُمْ فَتَقُولُونَ أَوَّلُ شَجَرٍ اهْتَزَّ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ الشَّجَرَةُ الَّتِی کَانَتْ مِنْهَا سَفِینَةُ نُوحٍ وَ لَیْسَ کَذَلِکَ وَ لَکِنَّهَا النَّخْلَةُ الَّتِی هَبَطَتْ‌⁽¹⁾

مِنَ الْجَنَّةِ وَ هِیَ الْعَجْوَةُ وَ مِنْهَا تَفَرَّعَ کُلُّ مَا تَرَی مِنْ أَنْوَاعِ النَّخْلِ فَقَالَ صَدَقْتَ وَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّی لَأَجِدُ هَذَا فِی کُتُبِ أَبِی هَارُونَ علیه السلام کِتَابَةَ⁽²⁾

یَدِهِ وَ إِمْلَاءَ عَمِّی مُوسَی علیه السلام ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]إعلام الوری: در آغاز خلافت عمر یک یهودی از نژاد هارون از امیرالمؤمنین علیه السّلام از نخست قطره‌ای که بر زمین چکیده و از نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شده و از اولین درختی که بر آن جنبیده است پرسید.

فرمود: ای هارون زاده! شما می‌گویید نخستین قطره‌ای که بر زمین چکید، آن وقتی بود که یکی از دو پسر آدم دیگری را کشت که البته این چنین نیست. اولین قطره هنگام حیض حواء و پیش از آن که پسرها را بزاید بود. شما می‌گویید: نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شد، چشمه‌ای است که در بیت المقدس است. این نیز غلط است. چرا که اولین چشمه، زندگانی است که موسی و جوانش به همراه ماهی شور خود بر سر آن رسیدند و ماهی در آن افتاده و زنده شد. این آب به هیچ مرده نمی‌رسد، مگر آنکه زنده شود. و اینکه شما می­گویید اولین درختی که بر زمین رویید درختی بود که کشتی نوح از آن ساخته شد درست نیست چرا که اولین درخت نخلی بود که از بهشت فرود آمد و آن خرمای عجوه بود و از ان انواع نخلها پدید آمد. پس او گفت: بله به خدای واحدی که هیچ معبودی جز او نیست راست گفتی و من اینها را در کتاب پدرم هارون که به کتابت وی و املای عمویم موسی می­باشد می بینم.

**[ترجمه]

«7»

إِکْمَالُ الدِّینِ، عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ وَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَیْمَنَ بْنِ مُحْرِزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی یَحْیَی الْمَدَنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ قَالَ الْیَهُودِیُّ أَخْبِرْنِی عَنْ أَوَّلِ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ عَنْ أَوَّلِ عَیْنٍ نَبَعَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ عَنْ أَوَّلِ حَجَرٍ وُضِعَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا أَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّ الْیَهُودَ یَزْعُمُونَ أَنَّهَا الزَّیْتُونَةُ وَ کَذَبُوا وَ إِنَّمَا هِیَ النَّخْلَةُ مِنَ الْعَجْوَةِ هَبَطَ بِهَا آدَمُ علیه السلام مَعَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَغَرَسَهَا وَ أَصْلُ النَّخْلَةِ کُلِّهِ مِنْهَا وَ أَمَّا أَوَّلُ عَیْنٍ نَبَعَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّ الْیَهُودَ یَزْعُمُونَ أَنَّهَا الْعَیْنُ الَّتِی بِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ تَحْتَ الْحَجَرِ وَ کَذَبُوا هِیَ عَیْنُ الْحَیَاةِ الَّتِی مَا انْتَهَی إِلَیْهَا أَحَدٌ إِلَّا حَیِیَ وَ کَانَ الْخَضِرُ عَلَی مُقَدِّمَةِ ذِی الْقَرْنَیْنِ فَطَلَبَ عَیْنَ الْحَیَاةِ فَوَجَدَهَا الْخَضِرُ علیه السلام وَ شَرِبَ مِنْهَا وَ لَمْ یَجِدْهَا ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ أَمَّا أَوَّلُ حَجَرٍ وُضِعَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّ الْیَهُودَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ الْجَحَرُ الَّذِی بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ کَذَبُوا إِنَّمَا هُوَ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ هَبَطَ بِهِ آدَمُ علیه السلام مَعَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَوَضَعَهُ فِی الرُّکْنِ وَ النَّاسُ یَسْتَلِمُونَهُ وَ کَانَ أَشَدَّ بَیَاضاً مِنَ الثَّلْجِ فَاسْوَدَّ مِنْ خَطَایَا بَنِی آدَمَ.

**[ترجمه]اکمال الدین: از امام صادق علیه السّلام مانند این روایت را آورده است، البته به جز گفته یهودی، این را بیان کرده است که گفت: به من از نخستین درختی که بر زمین روییده و از نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شده و از نخستین سنگی که بر زمین نهاده شده است خبر بده. امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: نخستین درختی که بر زمین روییده، به پندار یهود زیتون است و البته این دروغ است، چرا که آن نخله عجوه است که آدم علیه السّلام از بهشت با خود آورد و در زمین کشت و اصل همه نخله‌ها است. نخستین چشمه‌ای که بر زمین روان شد یهود فکر می‌کند چشمه بیت المقدس زیر سنگ است. این را نیز دروغ گفته‌اند،چرا که آن چشمه زندگانی است که کسی به آن نمی‌رسد، مگر آنکه زنده ماند. و خضر در پیش‌قراول ذوالقرنین بود که چشمه زندگانی را می‌جست و خضر آن را یافت و از آن نوشید و ذوالقرنین آن را نیافت. و نخستین سنگی که بر زمین نهاده شده است، یهود پندارد که سنگ بیت المقدس است و دروغ می‌گویند. همانا آن حجرالاسوداست که آدم علیه السّلام آن را با خود از بهشت آورد و بر رکن نهاد و مردمش تبرک می‌جویند.(این سنگ) سپیدتر از برف بود و که البته از گناهان و معاصی آدمیزاده سیاه شد.

**[ترجمه]

أقول

الخبران طویلان أوردتهما بأسانیدهما فی باب نص أمیر المؤمنین علیه السلام علی الاثنی عشر علیهم السلام فی المجلد التاسع.

کتاب الأقالیم و البلدان و الأنهار للفرات فضائل کثیرة.

**[ترجمه]نظر ما در این باره این است که هر دو خبر طولانی هستند و من با سندهایشان در «باب نصّ امیرالمؤمنین بر دوازده امام علیهم السّلام» در جلد نهم آن‌ها را آورده‌ام و باید اضافه کرد که در «کتاب اقالیم و بلدان و انهار»، برای فرات فضائل بسیاری آمده است.

**[ترجمه]

«8»

رُوِیَ: أَنَّ أَرْبَعَةً مِنْ أَنْهَارِ الْجَنَّةِ سَیْحُونُ وَ جَیْحُونُ وَ النِّیلُ وَ الْفُرَاتُ.

**[ترجمه]روایت است که چهار نهر از بهشت هستند: سیحون، جیحون، نیل و فرات.

**[ترجمه]

«9»

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: یَا أَهْلَ الْکُوفَةِ نَهَرُکُمْ هَذَا یَنْصَبُّ إِلَیْهِ مِیزَابَانِ مِنَ الْجَنَّةِ.

**[ترجمه]از علی علیه السّلام روایت شده است که: ای مردم کوفه! در این نهر شما، دو ناودان از بهشت می‌ریزد .

**[ترجمه]

«10»

وَ رُوِیَ عَنْ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ شَرِبَ مِنْ مَاءِ الْفُرَاتِ ثُمَّ اسْتَزَادَ وَ حَمِدَ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ مَا أَعْظَمَ بَرَکَتَهُ لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِیهِ مِنَ الْبَرَکَةِ لَضَرَبُوا عَلَی حَافَتَیْهِ الْقِبَابَ مَا انْغَمَسَ فِیهِ ذُو عَاهَةٍ إِلَّا بَرِئَ.

وَ عَنِ السُّدِّیِّ: أَنَّ الْفُرَاتَ مَدَّ فِی زَمَنِ عُمَرَ فَأَلْقَی رُمَّانَةً عَظِیمَةً مِنْهَا کَرُمَّانِ الْحَبِّ فَأَمَرَ الْمُسْلِمِینَ أَنْ یَقْسِمُوهَا بَیْنَهُمْ فَکَانُوا یَزْعُمُونَ أَنَّهَا مِنَ الْجَنَّةِ.

**[ترجمه]در مورد امام صادق علیه السّلام روایت شده است که از آب فرات نوشید و فزونی خواست و خدا را سپاس گفت و فرمود: چه برکت فراوانی دارد. اگر مردم برکتش را می‌دانستند، بر دو کناره‌اش چادر می‌زدند. و در آن دردمندی فرو نرود، مگر این که بهبود یابد.

و از سدّی روایت شده است که در زمان عمر فرات بالا آمد و انار بزرگی چون انار دانه بیرون انداخت و عمر به مسلمانان گفت آن را میان خود پخش کنند. ایشان معتقد بودند که آن انار از بهشت است.

**[ترجمه]

«11»

وَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: النِّیلُ یَخْرُجُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ لَوِ الْتَمَسْتُمْ فِیهِ حِینَ یَخْرُجُ لَوَجَدْتُمْ مِنْ وَرَقِهَا.

وَ قَالَ فِی وَصْفِ بَعْضِ الْبِحَارِ نَقْلًا عَنْ صَاحِبِ کِتَابِ عَجَائِبِ الْأَخْبَارِ: هَذَا الْبَحْرُ فِیهِ طَائِرٌ مُکْرَمٌ لِأَبَوَیْهِ فَإِنَّهُمَا إِذَا کَبِرَا وَ عَجَزَا عَنِ الْقِیَامِ بِأَمْرِ أَنْفُسِهِمَا یَجْتَمِعُ عَلَیْهِمَا فَرْخَانِ مِنْ فِرَاخِهِمَا فَیَحْمِلَانِهِمَا عَلَی ظُهُورِهِمَا إِلَی مَکَانٍ حَصِینٍ وَ یَبْنِیَانِ لَهُمَا عُشّاً وَ یَتَعَاهَدَانِهِمَا الزَّادُ وَ الْمَاءُ إِلَی أَنْ یَمُوتَا فَإِنْ مَاتَ الْفَرْخَانِ قَبْلَهُمَا یَأْتِی إِلَیْهِمَا فَرْخَانِ آخَرَانِ مِنْ فِرَاخِهِمَا وَ یَفْعَلَانِ بِهِمَا کَمَا فَعَلَ الْفَرْخَانِ الْأَوَّلَانِ وَ هَلُمَّ جَرّاً وَ هَذَا دَأْبُهُمَا.

**[ترجمه]رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: نیل از بهشت می‌جوشد و اگر از در سرچشمه آن نگاه کنید، برگ بهشت را در آن به دست می‌آورید. و به نقل از کتاب عجایب الاخبار در وصف برخی دریاها گفته‌اند: در این دریا پرنده‌ای است که پدر و مادر را ارجمند می‌دارند و وقتی پیر می‌شوند و نمی‌توانند خود را اداره کنند، دو تا از جوجه‌های آن‌ها می‌آیند و آن‌ها را به دوش خود به جای محکمی می‌برند و برایشان آشیانه‌ای می‌سازند و توشه و آب به آن‌ها می‌رسانند تا بمیرنند، و اگر یکی از جوجه‌ها پیش از آن‌ها بمیرد، جوجه دیگرشان می‌آیند و همین کار را انجام می‌دهند و همچنین شیوه آن‌ها این است.

**[ترجمه]

«12»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ‌⁽¹⁾علیهم السلام قَالَ: یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ وَ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ فَإِذَا أُمْطِرَتْ فَفَتَحَتِ‌⁽²⁾

الْأَصْدَافُ أَفْوَاهَهَا فِی الْبَحْرِ فَیَقَعُ فِیهَا مِنْ مَاءِ الْمَطَرِ

فَتُخْلَقُ اللُّؤْلُؤَةُ الصَّغِیرَةُ مِنَ الْقَطْرَةِ الصَّغِیرَةِ وَ اللُّؤْلُؤَةُ الْکَبِیرَةُ مِنَ الْقَطْرَةِ الْکَبِیرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الإسناد: روایت شده است که: «یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ.»{از هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید.} - . الرحمن / 22 - یعنی از آب آسمان و از آب دریا چون ببارد، صدف‌هادر دریا دهن گشایند و آب باران در آن‌ها ریزد و لؤلؤ خرد از قطره خرد است و لؤلؤ درشت از قطره درشت.

**[ترجمه]

«13»

کَامِلُ الزِّیَارَةِ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّیلٍ‌⁽²⁾عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنِ الْجَامُورَانِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَهْرَانِ مُؤْمِنَانِ وَ نَهْرَانِ کَافِرَانِ نَهْرَانِ کَافِرَانِ نَهَرُ بَلْخَ وَ دِجْلَةَ وَ الْمُؤْمِنَانِ نِیلُ مِصْرَ وَ الْفُرَاتُ فَحَنِّکُوا أَوْلَادَکُمْ بِمَاءِ الْفُرَاتِ.

**[ترجمه]کامل الزیاره: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: دو نهر مؤمن و دو نهر کافر می‌باشند. دو نهر کافر عبارتند از نهر بلخ و دجله و دو نهر مؤمن نیز نیل مصر و فرات می‌باشند. فرزندان خود را با آب فرات کام بردارید.

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری فی النهایة فیه نهران مؤمنان و نهران کافران أما المؤمنان فالنیل و الفرات و أما الکافران فدجلة و نهر بلخ جعلهما مؤمنین علی التشبیه لأنهما یفیضان علی الأرض فیسقیان الحرث بلا مئونة و جعل الآخرین کافرین لأنهما لا یسقیان و لا ینتفع بهما إلا بمئونة و کلفة فهذان فی الخیر و النفع کالمؤمنین و هذان فی قلة النفع کالکافرین انتهی و أقول ربما یومئ التفریع بقوله فحنکوا إلی أن المراد أن للأولین مدخلا فی الإیمان و للآخرین‌⁽³⁾

فی الکفر و هو فی الفرات ظاهر کما عرفت و أما فی النیل فلعل شقاوة أهله لسوء تربة مصر کما ورد فی الأخبار فلو جری فی غیره لم یکن کذلک و نهر بلخ هو نهر جیحون و قال البرجندی و یخرج عموده من حدود بدخشان من موضع طوله أربع و تسعون درجة و عرضه سبع و ثلاثون درجة ثم یجتمع معه أنهار کثیرة و یذهب إلی جهة المغرب و الشمال إلی حدود بلخ ثم یجاوزه إلی ترمد ثم یذهب إلی المغرب و الجنوب إلی ولایة زم‌⁽⁴⁾

و طوله تسع و ثمانون درجة و عرضه سبع و ثلاثون ثم یمر إلی المغرب و الشمال إلی موضع

طوله ثمان و ثمانون درجة و عرضه تسع و ثلاثون ثم یمر إلی أن ینصب‌⁽¹⁾

فی بحیرة خوارزم و نهر دجلة مشهور و یخرج من بلاد الروم من شمال میارقین‌⁽²⁾

من تحت حصار ذی القرنین و یذهب من جهة الشمال و المغرب إلی جهة الجنوب و المشرق و یمر بمدینة آمد و الموصل و سرمن‌رأی و بغداد ثم إلی واسط ثم ینصب فی بحر فارس.

**[ترجمه]جزری در نهایه در ذیل حدیثی آورده است که دو نهر مؤمن و دو نهر کافرند: دو مؤمن عبارتند از نیل و فرات و دو کافر دجله و نهر بلخ می‌باشند. این دو را به این جهت به مومن تشبیه کرده‌اند که چون خود به خود و بی رنج بر زمین روان می‌شوند و زراعت را سیراب کنند. و آن دو را کافر دانسته‌اند برای آنکه جز با رنج و زحمت سیراب نمی‌کنند و این دو در خیر و رحمت همچون دو مؤمن می‌باشند و آن دو در کم سودی مانند کافر هستند.

مولف:

چه بسا این که فرمود «کام بردارید» اشاره به این دارد که در ایمان و کفر اثری می‌گذارند که این مطلب در فرات روشن است و اما در نیل مصر بسا شقاوت مردمش بر اثر خاک آن باشد که بد است،چنان چه در اخبار رسیده و اگر در غیر این مکان جریان داشت این چنین نبود.

نهر بلخ همان جیحون است. بیرجندی گفته است: مایه‌اش از حدود بدخشان است. در طول نود و نه درجه و عرض سی و هفت درجه. سپس نهرهای بسیاری با آن گرد می‌شوند و به سمت مغرب و شمال تا حدود بلخ می‌رود و از آن می‌گذرد تا ترمد و آنگه به مغرب و جنوب تا ولایت زمَّ در طول هشتاد و نه درجه و عرض سی و هفت درجه می‌رود. سپس به همان سو می‌رود تا جایی که هشتاد و هشت درجه طول و سی و نه درجه عرض دارد. سپس از آن می‌گذرد تا اینکه به دریاچه خوارزم می‌ریزد و به نهر دجله مشهور است و سرچشمه آن از میافارقین زیر دو دژ ذوالقرنین است و از شمال غربی به جنوب می‌رود و به شهر «آمد» می‌گذرد و به شهر موصل، سامرا و بغداد سپس به واسطه‌ای به دریای فارس می‌ریزد.

**[ترجمه]

«14»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: لَمَّا قَالَ اللَّهُ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی قَالَتِ الْأَرْضُ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَبْلَعَ مَائِی أَنَا فَقَطْ وَ لَمْ أُومَرْ أَنْ أَبْلَعَ مَاءَ السَّمَاءِ قَالَ فَبَلَعَتِ الْأَرْضُ مَاءَهَا وَ بَقِیَ مَاءُ السَّمَاءِ فَصُیِّرَ بَحْراً حَوْلَ الدُّنْیَا⁽³⁾.

**[ترجمه]عیاشی: از یکی از دو امام علیهما السّلام نقل کرده است هنگامی که خداوند متعال فرمود: «یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی» - . هود / 44 - {وگفته شد: «ای زمین! آب خود را فرو بر، و ای آسمان، [ازباران] خودداری کن} زمین گفت: من فرمانبرم تنها آب خودم را فرو می‌دهم و نبایدم آب آسمان را هم فرو کشم، و آب خود را فرو کشید و آب آسمانی به جا ماند و دریای گرد زمین شد.

**[ترجمه]

«15»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام کَرَی بِرِجْلِهِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ وَ لِسَانُ الْمَاءِ یَتْبَعُهُ الْفُرَاتَ وَ دِجْلَةَ وَ نِیلَ مِصْرَ وَ مِهْرَانَ وَ نَهْرَ بَلْخَ فَمَا سَقَتْ أَوْ سُقِیَ مِنْهَا فَلِلْإِمَامِ وَ الْبَحْرُ الْمُطِیفُ بِالدُّنْیَا.

**[ترجمه]کافی: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: جبرئیل با پایش پنج نهر را کند و زبانه آب به دنبالش می‌رفت؛ که عبارتند از فرات، دجله، نیل مصر، مهران و نهر بلخ. هر چه را آبیاری می‌کنند از آن‌ها آبیاری می‌شود. از امام علیه السّلام روایت شده است: و هم دریای دور دنیا. - . کافی 1 : 409 -

**[ترجمه]

بیان

قال البرجندی نهر مهران هو نهر السند یمر أولا فی ناحیة ملتان ثم یمیل إلی الجنوب و یمر بالمنصورة ثم یمر حتی ینصب فی بحر دیبل من جانب المشرق و هو نهر عظیم و ماؤه فی غایة العذوبة و شبیه بنیل مصر و یکون فیه التمساح کالنیل و قیل إذا وصل إلی موضع طوله مائة و سبع درجات و عرضه ثلاث و عشرون درجة ینقسم إلی شعبتین ینصب إحداهما فی بحر الهند و الأخری تمر و تنصب فیه بعد مسافة أیضا فما سقت أی بأنفسها أو سقی منها أی سقی الناس منها و هذا الخبر رواه فی الفقیه بسند صحیح عن أبی البختری‌⁽⁴⁾

و زاد فی آخره

و هو أفسبکون و لعله من الصدوق فصار سببا للإشکال لأن أفسبکون معرب آبسکون و هو بحر الخزر و یقال له بحر جرجان و بحر طبرستان و بحر مازندران و طوله ثمانمائة میل و عرضه ستمائة میل و ینصب فیه أنهار کثیرة منها نهر آتل‌⁽¹⁾و هذا البحر غیر محیط بالدنیا بل محاط بالأرض من جمیع الجوانب و لا یتصل بالمحیط و لعله إنما تکلف ذلک لأنه لا یحصل من المحیط شی‌ء و هو غیر مسلم و قرأ بعض الأفاضل المطیف بضم المیم و سکون الطاء و فتح الیاء اسم مفعول أو اسم المکان من الطواف و لا یخفی ضعفه فإن اسم المفعول منه مطاف بالضم أو مطوف و اسم المکان کالأول أو مطاف بالفتح و ربما یقرأ مطیف بتشدید الیاء المفتوحة و هو أیضا غیر مستقیم لأنه بالمعنی المشهور واوی فالمفعول من باب التفعیل مطوّف و أیضا کان ینبغی أن یقال المطیف به الدنیا نعم قال فی القاموس طیّف تطییفا و طوف أکثر الطواف انتهی لکن حمله علی هذا أیضا یحتاج إلی تکلف شدید و ما فی الکافی أظهر و أصوب و المعنی أن البحر المحیط بالدنیا أیضا للإمام علیه السلام.

**[ترجمه]بیرجندی گفته است: مهران نهر سند از ناحیه ملتان است، اول از ناحیه ملتان گذر می‌کند و به جنوب منحرف می‌شود و به منصوره می‌گذرد تا اینکه به دریای «دیبل» می‌ریزد و آن رود بزرگی است و آب بسیار گوارا چون نیل مصر و نهنگ هم دارد. و گفته‌اند چون به طول یکصد و هفت درجه و عرض بیست و سه درجه می‌رسید دو شعبه می‌شود؛ یکی به دریای هند می‌ریزد و دیگری پیش می‌رود و پس از مسافتی به دریای هند می‌ریزد. این خبر در کتاب من لا یحضره الفقیه از ابی بختری روایت شده است که به آخرش افزوده است که آن «افسیکون» است و شاید از خود صدوق است و مایه اشکال شده است، چون معرب «آبسکون» دریای خزر است و آن را دریای گرگان و دریای طبرستان و مازندران هم می‌گویند. به طول هشتصد و پهنای ششصد میل، که رودهای بسیاری در آن می‌ریزد، مانند رود آتل (آمل). این دریا گرد جهان نیست، بلکه گردش زمین است از هر سو و به بحر محیط پیوسته نیست و شاید آن را چنین تفسیر کرده برای آنکه از محیط چیزی به دست نمی‌آید و آن هم مسلم نیست.

یکی از افاضل «مطیف» را بر وزن «مفحم» خوانده است که اسم مفعول یا اسم مکان از «طواف» می‌باشد. یعنی احاطه شده، ولی نظر ضعیفی است، چون اسم مفعولش مطاف یا مطوف است یا مطاف به فتح میم و بسا «مطیف» به تشدید یاء خوانده‌اند، یعنی فتحه‌دار و آن هم درست نمی‌باشد. باب تفعیل آن طواف و اسم مفعولش مطوّف آمده و باید «مطیّف به الدنیا» گفته شود.آری در قابوس «طیّف» به معنی طوف آمده است، ولی حملش به این معنی هم سخت است و لذا آنچه در کافی آمده بهتر است و مقصود این است که دریای گرد دنیا هم از امام علیه السّلام است.

**[ترجمه]

«16»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: شَرُّ الْیَهُودِ یَهُودُ بَیْسَانَ وَ شَرُّ النَّصَارَی نَصَارَی نَجْرَانَ وَ خَیْرُ مَاءٍ نَبَعَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ زَمْزَمَ وَ شَرُّ مَاءٍ نَبَعَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ بَرَهُوتَ وَادٍ بِحَضْرَمَوْتَ یَرِدُ عَلَیْهِ هَامُ الْکُفَّارِ وَ صَدَاهُمْ.

**[ترجمه]نوادر راوندی: از حضرت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: بدترین یهود، یهود بیسان هستند و بدترین ترسا در نجران؛ بهترین آب که روی زمین جوشید آب زمزم و بدترین آن آب برهوت است، یک وادی در حضرموت که جان کافران در آن وارد شوند.

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس بیسان قریة بالشام و قریة بمرو و موضع بالیمامة و لعل الأول هنا أظهر و نجران موضع بالیمن و فی النهایة فیه لا عدوی و لا هامة الهامة الرأس و اسم طائر و هو المراد فی الحدیث و ذلک أنهم کانوا یتشاءمون بها و هی من طیر اللیل و قیل هی البومة و قیل إن العرب کانت تزعم أن روح القتیل الذی لا یدرک بثأره تصیر هامة فتقول اسقونی اسقونی فإذا أدرک بثأره طارت و قیل کانوا یزعمون أن عظام المیت و قیل روحه تصیر هامة فتطیر و یسمونه الصدی فنفاه الإسلام و نهاهم عنه و فی القاموس الصدی الجسد من الآدمی بعد موته و

طائر یخرج من رأس المقتول إذا بلی بزعم الجاهلیة.

**[ترجمه]در قاموس است که «بیسان» روستایی در شام و مرو است و مکانی در یمامه و احتمال اول در اینجا اظهر است، و نجران موضعی در یمن است. در نهایه آمده است که در حدیث است «نه عدوی است و نه هامه.» هامه سر است و نام پرنده می‌باشد و مقصود حدیث همین است، چون عرب به آن فال بد می‌زدند و آن پرنده شب است و گفته‌اند جغد است. و البته گفته شده که عرب معتقد بودند که جان کشته‌ای که خونخواهی نشده هامه می‌شود و فریاد می‌کشد: «سیرابم کنید، سیرابم کنید!» و چون خونخواهی شد، پرواز می‌کند. گفته شده است پنداشتند استخوان مرده است و گفته‌اند جان او است که هامه می‌شود و می‌پرد و آن را «صدی» می‌نامیدند و اسلام آن را نهی کرد و از آن بازداشت. در قاموس است که «صدی» تن مرده آدمی است و به پندار جاهلیت پرنده‌ای که از سر کشته برمی‌آید چون پوسیده می‌گردد.

**[ترجمه]

«17»

کِتَابُ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ رَفَعَهُ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ أَوَّلِ شَیْ‌ءٍ ضَجَّ عَلَی الْأَرْضِ قَالَ وَادٍ بِالْیَمَنِ هُوَ أَوَّلُ وَادٍ فَارَ مِنْهُ الْمَاءُ.

**[ترجمه]غارات: از اصبغ بن نباته روایت شده است که از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسش شد: نخست چیزی که بر زمین نالید چه بود؟ فرمود: وادی یمن بود که برای اولین بار آب از آن جوشید.

**[ترجمه]

«18»

کِتَابُ النَّوَادِرِ، لِعَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ قَالَ علیه السلام: لَوْ عُدِلَ فِی الْفُرَاتِ لَسَقَی‌⁽¹⁾

مَا عَلَی الْأَرْضِ کُلَّهُ.

**[ترجمه]نوادر راوندی: از علی بن اسباط روایت شده است که اگر در فرات رعایت عدالت شود، همه زمین را سیراب کند.

**[ترجمه]

بیان

یحتمل أن یکون المراد بها الأراضی التی علی شطه و بالقرب منه.

**[ترجمه]شاید مقصود همه زمین‌های کنار و نزدیک به آن است

**[ترجمه]

«19»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: مَاءُ زَمْزَمَ لِمَا شُرِبَ لَهُ مَنْ شَرِبَهُ لِمَرَضٍ شَفَاهُ اللَّهُ أَوْ لِجُوعٍ أَشْبَعَهُ اللَّهُ أَوْ لِحَاجَةٍ قَضَاهَا اللَّهُ.

قال الحکیم الترمذی و حدّثنی أبی قال دخلت الطواف فی لیلة ظلماء فأخذنی من البول ما شغلنی فجعلت أعتصر حتی آذانی و خفت إن خرجت من المسجد أن أطأ بعض تلک الأقذار و ذلک أیام الحاج فذکرت هذا الحدیث فدخلت زمزم فتبلّعت منه فذهب عنی إلی الصباح‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از جابر بن عبدالله روایت شده است که گفت: شنیدم که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله می‌فرمود: آب زمزم برای هر چه منظور شود سود می‌دهد؛ هر که آن را برای بیماری نوشد خدا شفایش می‌دهد و اگر برای گرسنگی بنوشد، خدا او را سیر می‌کند و چنان چه برای حاجت استفاده می‌کند، خدا آن را بر می‌آورد.

حکیم ترمدی گفته است: پدرم برایم باز گفت که شبی تاریک به طواف پرداختم و به سختی بولم گرفت و مرا به رنج انداخت. ترسیدم اگر از مسجد بیرون بیایم پا بر پلیدی گذارم، چون وقت حج بود. در این هنگام به یاد این حدیث آمدم و به زمزم در آمدم و از آن نوش کردم و تا صبح آسوده شدم.

**[ترجمه]

«20»

وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ قَالَ أَرْسَلَ الْبَحْرَیْنِ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ قَالَ حَاجِزٌ لا یَبْغِیانِ قَالَ لَا یَخْتَلِطَانِ.

وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْهُ قَالَ: بَحْرُ السَّمَاءِ وَ بَحْرُ الْأَرْضِ یَلْتَقِیَانِ کُلَّ عَامٍ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ إِذَا مَطَرَتِ السَّمَاءُ فَتَحَتِ الْأَصْدَافُ فِی الْبَحْرِ أَفْوَاهَهَا فَمَا وَقَعَ فِیهَا مِنْ قَطْرِ السَّمَاءِ فَهُوَ اللُّؤْلُؤُ⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: و از همان از ابن عباس روایت شده است که گفت: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ» یعنی فرستاد دو دریا را «و بَیْنَهُما بَرْزَخٌ» یعنی پرده میانشان بود، «لا یَبْغِیانِ» به هم نیامیختند. و از او هم روایت شده که مقصود دریای آسمان و دریای زمین است که هر سال به هم بر می‌خورند. {لؤلؤ و مرجان از آن‌هابرمی‌آید.} چون صدف‌ها ببارد در دریا دهان گشایند و هر چه از قطره‌های باران در آن‌ها فرو چکد لؤلؤ می‌شود. - . الدُر المنثور 6 : 142 -

**[ترجمه]

«21»

وَ عَنِ ابْنِ جُبَیْرٍ قَالَ: إِذَا نَزَلَ الْقَطْرُ مِنَ السَّمَاءِ تَفَتَّحَتْ لَهُ الْأَصْدَافُ فَکَانَ لُؤْلُؤاً⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن جبیر نیز نقل شده است که گفت: هرگاه قطره‌ای از آسمان می‌چکد، برای او صدف‌هایی باز می‌شود که این صدف‌ها لؤلؤ می‌شود. - . الدُر المنثور 6 : 221 -

**[ترجمه]

«22»

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَالَ: الْمَرْجَانُ عِظَامُ اللُّؤْلُؤِ.

و عن ابن عباس: مثله‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از امام علی علیه السّلام است که فرمود: مرجان، لؤلؤ درشت است.

از ابن عباس هم مانند آن روایت شده است.

**[ترجمه]

«23»

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْهُ: الْمَرْجَانُ اللُّؤْلُؤُ الصِّغَارُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: در روایت دیگر از او مرجان لؤلؤ خرد است. - . الدُر المنثور 6 : 142 -

**[ترجمه]

«24»

وَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: الْمَرْجَانُ الْخَرَزُ الْأَحْمَرُ⁽²⁾.

**[ترجمه]از ابن مسعود روایت شده است که مرجان مهره سرخی است.

**[ترجمه]

«25»

وَ عَنْ عُمَیْرِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: کُنَّا مَعَ عَلِیٍّ عَلَی شَطِّ الْفُرَاتِ فَمَرَّتْ سَفِینَةٌ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلامِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از عمیر بن سعد نقل شده است که ما نزد علی علیه السّلام کنار شط فرات بودیم که کشتی گذشت و آن حضرت این آیه را خواند: «وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلام» - . الدُر المنثور 6 : 163 - {و او راست در دریا سفینه‌های بادبان‌دارِ بلند همچون کوه‌ها}

**[ترجمه]

«26»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، رَوَی مُقَاتِلٌ عَنْ عِکْرِمَةَ وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَنْزَلَ مِنَ الْجَنَّةِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ سَیْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ الْهِنْدِ وَ جَیْحُونَ وَ هُوَ نَهَرُ بَلْخَ وَ دِجْلَةَ وَ الْفُرَاتَ وَ هُمَا نَهْرَا الْعِرَاقِ وَ النِّیلَ وَ هُوَ نَهَرُ مِصْرَ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَی مِنْ عَیْنٍ وَاحِدَةٍ وَ أَجْرَاهَا فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ فِیهَا مَنَافِعَ لِلنَّاسِ فِی أَصْنَافِ مَعَایِشِهِمْ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مجمع البیان: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: خدای تعالی پنج نهر از بهشت فرو آورد: سیحون نهر هند، جیحون نهر بلخ، دجله و فرات دو نهر عراق و نیل نهر مصر. همه را از یک چشمه فرو آورد و در زمین روان کرد و سود مردم را در هر نوع زندگی در آن‌ها نهاد. سپس در ادامه فرمود: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ» - . مومنون / 18 - {و از آسمان، آبی به اندازه [معین] فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم، و ما برای از بین بردن آن مسلماً تواناییم.} - . مجمع البیان 7 : 102 -

**[ترجمه]

«27»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ صَالِحِ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ أَوِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا لَکُمْ مِنْ هَذِهِ الْأَنْهَارِ⁽⁵⁾

فَتَبَسَّمَ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی بَعَثَ جَبْرَئِیلَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَخْرِقَ بِإِبْهَامِهِ ثَمَانِیَةَ أَنْهَارٍ فِی الْأَرْضِ مِنْهَا سَیْحَانُ وَ جَیْحَانُ وَ هُوَ نَهَرُ بَلْخَ وَ الْخشوعُ وَ هُوَ نَهَرُ الشَّاشِ وَ مِهْرَانُ وَ هُوَ نَهَرُ الْهِنْدِ وَ نِیلُ مِصْرَ وَ دِجْلَةُ وَ الْفُرَاتُ فَمَا سَقَتْ أَوِ اسْتَقَتْ فَهُوَ لَنَا وَ مَا کَانَ لَنَا فَهُوَ لِشِیعَتِنَا وَ لَیْسَ

لِعَدُوِّنَا مِنْهُ شَیْ‌ءٌ إِلَّا مَا غَصَبَ عَلَیْهِ وَ إِنَّ وَلِیَّنَا لَفِی أَوْسَعَ مِمَّا بَیْنَ ذِهْ إِلَی ذِهْ یَعْنِی بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا الْمَغْصُوبِینَ عَلَیْهَا خالِصَةً لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ بِلَا غَصْبٍ.

**[ترجمه]کافی: از یونس بن ظبیان یا معلی بن خنیس روایت شده است که به امام صادق علیه السّلام گفتم: برای شما از این نهرها چیست؟ لبخندی زد و فرمود: راستش، خداوند بزرگ جبرئیل را فرستاد و به او فرمود با انگشت بزرگ پایش، هشت نهر در زمین بکند چون سیحان و جیحان که نهر بلخ است و خشوع نهر شاش و مهران نهر هند، نیل مصر، دجله و فرات. هر آنچه آب دهند یا از آن‌ها سیراب می‌شوند از ما است و هر چه از ما است، از شیعیان ما است و دشمن ما را از آن بهره نمی‌برد، جز این که غصب می‌کند و به زور می‌برد.و راستی دوست ما را سعه و فراوانی بیش از میان آسمان و زمین است! سپس این آیه را خواند {بگو آن برای کسانی است که گرویدند در زندگی دنیا} که از آن‌ها غصب شده {و مخصوص آن‌هااست روز قیامت و دچار غصب نباشند.}

**[ترجمه]

توضیح

لعل التبسّم لأجل من التبعیضیة یخرق کینصر و یضرب أی

یشقّ و یحفر و منهم من حمل الکلام علی الاستعارة التمثیلیة لبیان أن حدوث الأنهار و نحوها مستندة إلی قدرة الله تعالی ردا علی الفلاسفة الذین یسندونها إلی الطبائع و فی أکثر النسخ هنا جیحان بالألف و فی بعضها بالواو و هو أصوب لما عرفت أن نهر بلخ بالواو و علی الأول إن کان التفسیر من بعض الرواة فیمکن أن یکون اشتباها منه و لو کان من الإمام علیه السلام و صح الضبط کان الاشتباه من اللغویین و الشاش بلد بما وراء النهر کما فی القاموس و نهره علی ما ذکره البرجندی بقدر ثلثی الجیحون و منبعه من بلاد الترک من موضع عرضه اثنتان و أربعون درجة و طوله إحدی و سبعون درجة و یمر إلی المغرب مائلا إلی الجنوب إلی خجند ثم إلی فاراب ثم ینصب فی بحیرة خوارزم و تسمیته بالخشوع غیر مذکور فیما رأینا من کتب اللغة و غیرها فما سقت أی سقته من الأشجار و الأراضی و الزروع أو استقت أی منه أی أخذت الأنهار منه و هو بحر المطیف بالدنیا أو بحر السماء فالمقصود أن أصلها و فرعها لنا أو ضمیر استقت راجع إلی ما باعتبار تأنیث معناه و التقدیر استقت منها و ضمیر منها المقدر للأنهار فالمراد بما سقت ما جرت علیها من غیر عمل و بما استقت ما شرب منها بعمل کالدولاب و شبهه و نسبة الاستسقاء⁽¹⁾

إلیها علی المجاز کذا خطر بالبال و هو أظهر و قیل ضمیر استقت راجع إلی الأنهار علی الإسناد المجازی لأن الاستقاء فعل لمن یخرج الماء منها بالحفر و الدولاب یقال استقیت من البئر أی أخرجت الماء منها و بالجملة یعتبر فی الاستقاء ما لا یعتبر فی السقی من الکسب و المبالغة فی الاعتمال إلا ما غصب علیه علی بناء المعلوم و الضمیر للعدو أی غصبنا علیه أو علی بناء المجهول أی إلا شی‌ء صار مغصوبا علیه یقال غصبه علی الشی‌ء أی قهره و الاستثناء منقطع إن کان اللام للاستحقاق و إن کان للانتفاع فالاستثناء متصل و ذه إشارة إلی المؤنث أصلها ذی قلبت الیاء هاء المغصوبین علیها الحاصل أن خالصة حال مقدرة من قبیل قولهم جاءنی زید صائدا صقره غدا قال فی مجمع البیان قال ابن عباس یعنی أن المؤمنین یشارکون المشرکین فی الطیبات فی الدنیا ثم یخلص الله

الطیبات فی الآخرة للذین آمنوا و لیس للمشرکین فیها شی‌ء⁽¹⁾انتهی.

ثم اعلم أنه علیه السلام ذکر فی الأول ثمانیة و إنما ذکر فی التفصیل سبعة فیحتمل أن یکون ترک واحدا منها لأنه لم یکن فی مقام تفصیل الجمیع بل قال منها سیحان الخبر و قیل لما کان سیحان اسما لنهرین نهر بالشام و نهر بالبصرة أراد هنا کلیهما من قبیل استعمال المشترک فی معنییه و هو بعید و لعله سقط واحد منها من الرواة و کأنه کان جیحان و جیحون فظن بعض النساخ و الرواة زیادة أحدهما فأسقطه و حینئذ یستقیم التفسیر أیضا.

فائدة قال النیسابوری فی تفسیر قوله تعالی وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ قد سلف أن الماء المحیط⁽²⁾بأکثر جوانب القدر المعمور من الأرض فذلک هو البحر المحیط و قد دخل فی ذلک الماء من جانب الجنوب متصلا بالمحیط الشرقی و منقطعا عن الغربی إلی وسط العمارة أربعة خلیجات الأول إذا ابتدأ من المغرب الخلیج البربری لکونه فی حدود بربر من أرض الحبشة طوله من الجنوب إلی الشمال مائة و ستون فرسخا و عرضه خمسة و ثلاثون فرسخا و علی ضلعه الغربی بلاد کفار الحبشة و بعض الزنج و علی الشرقی بلاد مسلمی الحبشة و الثانی الخلیج الأحمر طوله من الجنوب إلی الشمال أربعمائة و ستون فرسخا و عرضه بقرب منتهاه ستون فرسخا و بین طرفه و فسطاط مصر الذی علی شرق النیل مسیرة ثلاثة أیام علی البر و علی ضلعه الغربی بعض بلاد البربر و بعض بلاد الحبشة و علی ضلعه الشرقی سواحل علیها فرضه مدینة الرسول صلی الله علیه و آله لقوافل مصر و الحبشة إلی الحجاز ثم سواحل الیمن ثم عدن علی الذؤابة الشرقیة منه الثالث خلیج فارس طوله من الجنوب إلی الشمال أربعمائة و ستون فرسخا و عرضه قریب من مائة و ثمانین فرسخا و علی سواحل ضلعه الغربی بلاد عمان و لهذا ینسب البحر هناک إلیها و جملة ولایة الغرب و إحیائهم من الحجاز و الیمن و الطائف و غیرها و بوادیهم بین الضلع الغربی من هذا

البحر و الشرقی من الخلیج الأحمر فلهذا سمیت العمارة الواقعة بینهما جزیرة العرب و فیها مکة زادها الله شرفا و علی سواحل ضلعه الشرقی بلاد فارس ثم هرموز ثم مکران ثم سواحل السند الرابع الخلیج الأخضر مثلث الشکل آخذ من الجنوب إلی الشمال ضلعه الشرقی بلاد فارس ثم هرموز ثم مکران متصل بالمحیط الشرقی و ضلعه الغربی خمسمائة فرسخ تقریبا و علی سواحل هذا الضلع ولایات الصین و لهذا یسمی بحر الصین و من زاویته الغربیة إلی زاویة من بحر فارس یسمی بحر الهند لکون بعض ولایتهم علی سواحله و أیضا فقد دخل إلی العمارة من جانب الغرب خلیج عظیم یمر من جانب الجنوب علی کثیر من بلاد المغرب و یحاذی أرض السودان و ینتهی إلی بلاد مصر و الشام و من جانب الشمال علی بلاد الروس و الجلالقة و الصقالبة إلی بلاد الروم و الشام و یتشعب منه شعبة من شمال أرض الصقالبة إلی أرض مسلمی بلغار یسمی بحر ورنک طوله المعلوم مائة فرسخ و عرضه ثلاث و ثلاثون و إذا جاوز تلک النواحی امتد نحو المشرق عما وراء جبال غیر مسلوکة و أرض غیر مسکونة و تتشعب‌⁽¹⁾منه أیضا شعبة یسمی بحر طرابزون فهذه هی البحار المتصلة بالمحیط و أما غیر المتصلة فأعظمها بحر طبرستان و جیلان و باب الأبواب و الخزر و أبسیکون‌⁽²⁾لکون هذه الولایات علی سواحله مستطیل الشکل آخذ من المشرق إلی المغرب بأکثر من مائتین و خمسین فرسخا و من الجنوب إلی الشمال بقرب من مائتین و من عجائب البحار الحیوانات المختلفة الأعظام و الأنواع و الأصناف و منها الجزائر الواقعة فیها فقد یقال فی بحر الهند من الجزائر العامرة ألف و ثلاثمائة و سبعون منها جزیرة عظیمة فی أقصی البحر مقابل أرض الهند فی ناحیة المشرق و عند بلاد الصین تسمی جزیرة سراندیب‌⁽³⁾

دورها ثلاثة آلاف میل فیها جبال عظیمة و أنهار کثیرة و منها یخرج الیاقوت الأحمر و حول هذه الجزیرة تسع عشرة جزیرة عامرة فیها مدائن

و قری کثیرة و من جزائر هذا البحر جزیرة کله التی یجلب منها الرصاص القلعی و جزیرة سریرة التی یجلب منها الکافور و غرائب البحر کثیرة و لهذا قیل حدث عن البحر و لا حرج و سئل بعض العقلاء ما رأیت من عجائب البحر قال سلامتی منه.

تتمة قالت الحکماء فی سبب انفجار العیون من الأرض أن البخار إذا احتبس فی داخل من الأرض لما فیها من ثقب و فرج یمیل إلی جهة فیبرد بها فینقلب میاها مختلطة بأجزاء بخاریة فإذا کثر لوصول مدد متدافع إلیه بحیث لا تسعه الأرض أوجب انشقاق الأرض و انفجرت منها العیون أما الجاریة علی الولاء فهی إما لدفع تالیها سابقها أو لانجذابه إلیه لضرورة عدم الخلاء بأن یکون البخار الذی انقلب ماء و فاض إلی وجه الأرض ینجذب إلی مکانه ما یقوم مقامه لئلا یکون خلاء فینقلب هو أیضا ماء و یفیض و هکذا استتبع کل جزء منه جزء آخر و أما العیون الراکدة فهی حادثة من أبخرة لم تبلغ من کثرة موادها و قوتها أن یحصل منها معاونة شدیدة أو یدفع اللاحق السابق و أما میاه القنی‌⁽¹⁾و الآبار فهی متولدة من أبخرة ناقصة القوة عن أن یشق الأرض فإذا أزیل ثقل الأرض عن وجهها صادفت منفذا تندفع إلیه بأدنی حرکة فإن لم یجعل هناک مسیل فهو البئر و إن جعل فهو القناة و نسبة القنی إلی الآبار کنسبة العیون السیالة إلی الراکدة و یمکن أن تکون هذه المیاه متولدة کما قاله أبو البرکات البغدادی من أجزاء مائیة متولدة من أجزاء متفرقة فی ثقب أعماق الأرض و منافذها إذا اجتمعت بل هذا أولی لکون میاه العیون و الآبار و القنوات تزید بزیادة الثلوج و الأمطار قال الشیخ فی النجاة و هذه الأبخرة إذا انبعثت عیونا أمدت البحار بصب الأنهار إلیها ثم ارتفع من البحار و البطائح و الأنهار و بطون الجبال خاصة أبخرة أخری ثم قطرت ثانیا إلیها فقامت بدل ما یتحلل منها علی الدور دائما.

**[ترجمه]شاید لبخند امام از این جهت است که سهمی را از آن‌ها دانسته است نه همه را. و برخی این سخن را نمونه افسانه‌ای دانسته‌اند برای بیان پدید شدن نهرها در زمین و بیان این که به قدرت خدای تعالی است و این ردّ بر فلاسفه است که آن‌ها را مستند به طبیعت می‌دانند. در برخی نسخه‌ها جیحون با واو و در برخی با الف است و آن در نهر بلخ درست‌تر است، و تعبیر به جیحان از اشتباه راویان است و اگر از خود امام علیه السّلام باشد، اشتباه از لغویین است. و شاش طبق گفته قاموس، شهری در ماوراء النهر استو این نهر چنان چه بیرجندی گفته است به اندازه دو سوم جیحون بوده و سرچشمه‌اش در بلاد ترک در عرض چهل و دو درجه و طول هفتاد و یک درجه است و از مغرب جنوبی به خجند می‌گذرد، وانگه به فاراب و به دریای خزر می‌ریزد و نام خشوع در کتب لغت و جز آن برایش نیامده است.

«او استقت» یعنی آنچه این نهرها از آن آب می‌گیرند که دریای گرد جهان یا دریای آسمان از ما است و مقصود اصل و فرع نهرها است، یا مقصود آنچه از آن‌ها آب داده می‌شود به وسیله ابزار و چاه است و هر چه هم آب بر آن‌ها روان می‌شود و این اظهر است.

در مجمع البیان در تفسیر آیه آمده است: ابن عباس می‌گوید: یعنی مؤمنان شریک مشرکان در خوشی‌های دنیا هستند و در آخرت خاص مؤمنان می‌شود و مشرکان از آن بهره‌ای نمی‌برند. - . مجمع البیان 4 : 413 -

باید دانسته شود که یکی از دو نهر را شرح نداده است، برای آنکه در مقام تفصیل همه نبوده چنان چه از واژه «منها»می‌فهماند. و گفته شده است چون سیحان نام دو نهر یکی در شام و دیگری در بصره است، از آن هر دو را اراده کرده و لفظ مشترک را برای دو معنا آورده است. البته این بعید است و چه بسا که یکی را راویان انداخته باشند. لفظ خبر جیحان و جیحون می‌باشد و برخی نسخه برادران یا راویان گمان کردند یکی فزونی است و آن را انداخته‌اند و بنابراین شرح تمام است.

یک فایده:

نیشابوری در تفسیر این قول خدای تعالی « وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاس.» - . بقره / 164 - {و کشتی‌هایی که در دریا روانند با آنچه به مردم سود می‌رساند}گفته است: آبی که گرد معموره زمین است و آن را دریای محیط گویند، از سمت جنوب شرقی جدا از غربی چهار خلیج به میان معموره زمین دارد.

اول: خلیج بربری در حدود بربر از زمین حبشه (دریای مدیترانه) با طول یکصد و شصت فرسخ و پهنای سی و پنج فرسخ، که در گوشه غرب آن بلاد کفار حبشه و برخی زنگیان قرار گرفته و بر شرق آن بلاد مسلمانان حبشه می‌باشد .

دوم: دریای احمر به طول چهارصد و شصت فرسخ از جنوب تا شمال و پهنای نزدیک پایان شصت فرسخ و میان کناره آن تا فسطاط مصر بر شرق نیل، به اندازه سه روز راه در خشکی است و در ضلع غربی آن برخی بلاد بربر و حبشه و بر ضلع شرقی آن راه مدینه پیغمبر است. برای کاروان‌های مصر و حبشه تا حجاز و تا سواحل یمن و عدن بر دنباله شرقی آن قرار دارد.

سوم: خلیج فارس به طول چهارصد و شصت فرسخ از جنوب به شمال و پهنای تقریبی یکصد و هشتاد فرسخ و در کناره‌های ضلع غربی آن بلاد عمان است، از این رو آن را دریای عمان می‌گویند و همه ولایت عرب و تیره‌هایش از حجاز، یمن، طائف و جز آن و بیابان هاشان میان گوشه غربی این دریا و شرق دریای سرخ است و از این رو معموره میانشان را جزیره العرب می‌گویند که مکه (زادها اللَّه شرفا) در آن است و سواحل شرقی آن بلاد فارس وانگه هرموز و مکران است و سپس سواحل سند قرار دارد.

چهارم: دریای سبز به شکل سه گوش، که از جنوب به شمال قرار دارد و ضلع شرقی آن بلاد فارس است و سپس هرموز و مکران و پیوسته است به دریای محیط، ضلع شرقی و غربی آن در حدود پانصد فرسخ است و بر سواحل آن ولایات چین است و از این رو آن را دریای چین می‌خوانند. و از گوشه غربی آن تا گوشه دریای فارس را دریای هند می‌نامند،به این دلیل که برخی بلاد هند در کناره آن قرار دارد و از گوشه غربی آن خلیج بزرگی از سمت جنوب به بسیاری از بلاد مغرب می‌گذرد و در برابر سرزمین سودان می‌باشد و به بلاد مصر و سودان پایان می‌یابد و از سوی شمال به بلاد روس و جلالقه و صقالبه تا بلاد روم [و شام] می‌گذرد، و تنگه‌ای از شمال آن جدا تا سرزمین مسلمانان بلغار به نام دریای (ورنک) به طول یکصد فرسخ و پهنای سی و سه فرسخ می‌شود. چون از آن نواحی گذشت، از پشت کوه‌ها و زمین‌هایی که نه راه و نه سکنه دارند به سوی مشرق کشیده می‌شود و تنگه دیگر به نام دریای (طرابزون، آبسکون) از آن جدا می‌شود.

این‌ها دریاهای متصل به دریای محیط هستند و آنچه به آن متصل نیست،بزرگ‌ترشان دریای طبرستان، گیلان، باب الابواب، خزر و آبسکون است که این ولایات در کنارش می‌باشند. شکل آن مستطیل بوده که از مشرق به مغرب بیش از دویست و پنجاه فرسخ و از جنوب به شمال در حدود دویست فرسخ می‌باشد و از عجایب دریاها، جانوران گوناگون به لحاظ بزرگی و نوع و صنف هستند و هم جزیره‌هایی در آن‌ها است که گفته‌اند در دریای هند هزار و سیصد و هفتاد جزیره است که جزیره بزرگی از آن‌ها در پایان دریا برابر زمین هند در ناحیه مشرق است و نزد بلاد چین «سراندیب» نام دارد که پیرامون آنسه هزار میل است، در آن کوه‌های بزرگ و رودهای بسیار است و یاقوت سرخ از آن به دست می‌آید و گردش نوزده جزیره آبادان است که در آن‌ها شهرها و آبادی‌های بسیاری است و از جزایر این دریا یکی کله است که معدن قلع است و دیگری سریره که معدن کافور است و غرائب دریا بسیار است و از این رو گفته‌اند: از دریا بگو و از ترسی نداشته باش. از یک خردمند پرسیدند از عجایب دریا چه دیدی؟ گفت سلامت ماندن خود من.

مطلب پایانی:

حکماء در سبب جوشیدن چشمه‌ها گفته‌اند: هنگامی که بخار از سوراخ‌های زمین در درونش زندانی شد، به سویی رفته و خنک می‌شود و آب می‌گردد و با بخار مخلوط می‌شود و به واسطه تراکم و فشار بخارهای تازه که بیش از گنجایش زمین است، زمین را می‌شکافد و چشمه از آن بیرون می‌آید و ادامه جریانش یا به واسطه فشار دنباله‌های آن است یا به واسطه کششی است که نبودن خلاء پدید می‌آورد. هنگامی که بخار آب شد و به روی زمین آمد، باید جایگزینی پیدا کند تا خلأ نشود و آن هم باز آب می‌شود و بر می‌آید و هر جزئی به دنبال جزئی می‌باشد. و اما چشمه‌های ایستاده، از بخارهایی می‌باشند که مایه و نیروی بسیاری ندارند تا به هم فشار آورند. و اما آب کاریزها و چاه‌ها از بخارهای کمی می‌باشند که نمی‌توانند زمین را بشکافند و برآیند و چون سنگینی زمین از جلوی آن‌ها برداشته شود، در پی هم می‌آیند و اگر راه بیرون شدن ندارند، چاه بوده و در غیر این صورت قنات می‌باشند و قنات چون چشمه‌های روان است و چاه چشمه‌های ایستاده می‌باشد.

و چه بسا این گونه آب‌ها چنان چه ابو البرکات بغدادی گفته است، از ذره‌های آبی می‌باشند که در سوراخ‌های زمین به هم می‌پیوندند و پدید می‌آیند و که البته این نظر بهتر است، زیرا آب چشمه‌ها، چاه‌ها و کاریزها بر اثر برف و باران افزایش می‌یابند. شیخ در نجات گفته است: چون ابن بخارها و چشمه‌ها گشودند، آب دریاها به واسطه ریختن آن‌ها بالا می‌آیند و از دریاها، دشت‌ها، رودها و دره‌های کوه بخارهای دیگری بر می‌آیند و جاگزین آنچه آب شده می‌گردد و پیوسته این جریان ادامه پیدا می‌کند .

**[ترجمه]

باب 31 الأرض و کیفیتها و ما أعدّ الله للناس فیها و جوامع أحوال العناصر و ما تحت الأرضین

الآیات

البقرة: یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

الرعد: وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‌⁽²⁾

إبراهیم: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ⁽³⁾

الحجر: وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَیْنا فِیها رَواسِیَ وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْزُونٍ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ‌⁽⁴⁾

النحل: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلًا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ إلی قوله تعالی وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ‌⁽¹⁾

الکهف: إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا⁽²⁾

طه: لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری‌⁽³⁾و قال تعالی الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری‌⁽⁴⁾

الأنبیاء: وَ جَعَلْنا فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِیها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ‌⁽⁵⁾

الشعراء: أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ‌⁽⁶⁾و قال تعالی أَ تُتْرَکُونَ فِی ما هاهُنا آمِنِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیمٌ وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً فارِهِینَ‌⁽⁷⁾

النمل: أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

لقمان: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِی ما ذا خَلَقَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ‌⁽²⁾

فاطر: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُودٌ وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِکَ إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ⁽³⁾

یس: وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ وَ جَعَلْنا فِیها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِیها مِنَ الْعُیُونِ لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلا یَشْکُرُونَ سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا یَعْلَمُونَ‌⁽⁴⁾

المؤمن: اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً⁽⁵⁾

السجدة: وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتی إِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽⁶⁾

حمعسق: وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِیهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلی

جَمْعِهِمْ إِذا یَشاءُ قَدِیرٌ⁽¹⁾

الزخرف: الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ‌⁽²⁾

الجاثیة: وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ‌⁽³⁾

ق: وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَیْنا فِیها رَواسِیَ وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ تَبْصِرَةً وَ ذِکْری لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ‌⁽⁴⁾

الذاریات: وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ‌⁽⁵⁾

الرحمن: وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ فِیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ‌⁽⁶⁾

الحدید: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ‌⁽⁷⁾

الطلاق: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً⁽⁸⁾

الملک: هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ⁽⁹⁾

نوح: وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُکُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً⁽¹⁾

المرسلات: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً أَحْیاءً وَ أَمْواتاً وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ‌⁽²⁾

النبأ: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَ الْجِبالَ أَوْتاداً وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً⁽³⁾

الطارق: وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ‌⁽⁴⁾

الغاشیة: أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ‌⁽⁵⁾

الشمس: وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها⁽⁶⁾

<meta info="- یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ‌ - . بقره / 21-22 -

{همان [خدایی] که زمین رابرای شما فرشی [گسترده]، و آسمان را بنایی [افراشته] قرارداد و از آسمان آبی فرود آورد و بدان از میوه‌ها رزقی برای شما بیرون آورد پس برای خدا همتایانی قرار ندهید، در حالی که خود می‌دانید.}

{و اوست کسی که زمین را گسترانید و در آن، کوه‌ها و رودها نهاد، و از هر گونه میوه‌ای در آن، جُفت جُفت قرار داد. روز را به شب می‌پوشاند. قطعاً در این [امور] برای مردمی که تفکر می‌کنند نشانه‌هایی وجود دارد. و در زمین قطعاتی است کنار هم، و باغهایی از انگور و کشتزارها و درختان خرما، چه از یک ریشه و چه از غیر یک ریشه، که با یک آب سیراب می‌گردند، و [با این همه] برخی از آنها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخی دیگر برتری می‌دهیم. بی گمان در این [امر نیز] برای مردمی که تعقّل می‌کنند دلایل [روشنی] است.}

{خداست که آسمانها و زمین را آفرید، و از آسمان آبی فرستاد، و به وسیله آن از میوه‌ها برای شما روزی بیرون آورد، و کشتی را برای شما رام گردانید تا به فرمان او در دریا روان شود، و رودها را برای شما مسخّر کرد. و خورشید و ماه را- که پیوسته روانند- برای شما رام گردانید و شب و روز را [نیز] مسخّر شما ساخت. و از هر چه از او خواستید به شما عطا کرد، و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی‌توانید آن را به شمار درآورید. قطعاً انسان ستم‌پیشه ناسپاس است.}

{و زمین را گسترانیدیم و در آن کوه‌های استوار افکندیم و از هر چیز سنجیده‌ای در آن رویانیدیم. و برای شما و هر کس که شما روزی‌دهنده او نیستید، در آن وسایل زندگی قرار دادیم.}

{به وسیله آن، کشت و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات [دیگر] برای شما می‌رویاند. قطعاً در اینها برای مردمی که اندیشه می‌کنند نشانه‌ای است. و شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید، و ستارگان به فرمان او مسخّر شده‌اند. مسلماً در این [امور] برای مردمی که تعقل می‌کنند نشانه‌هاست. و [همچنین] آنچه را در زمین به رنگهای گوناگون برای شما پدید آورد [مسخّر شما ساخت]. بی‌تردید، در این [امور] برای مردمی که پند می‌گیرند نشانه‌ای است. و اوست کسی که دریا را مسخّر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید، و پیرایه‌ای که آن را می‌پوشید از آن بیرون آورید. و کشتیها را در آن، شکافنده [آب] می‌بینی، و تا از فضل او بجویید و باشد که شما شکر گزارید. و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نجنباند، و رودها و راهها [قرار داد] تا شما راه خود را پیدا کنید. و نشانه‌هایی [دیگر نیز قرار داد]، و آنان به وسیله ستاره [قطبی] راه‌یابی می‌کنند... و اگر نعمت [های] خدا را شماره کنید، آن را نمی‌توانید بشمارید. قطعاً خدا آمرزنده مهربان است.}

{در حقیقت، ما آنچه را که بر زمین است، زیوری برای آن قرار دادیم، تا آنان را بیازماییم که کدام یک از ایشان نیکوکارترند.}

{آنچه در آسمانها و آنچه در زمین و آنچه میان آن دو و آنچه زیر خاک است از آنِ اوست.} - الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری‌ - . طه / 53 - 55 -

{همان کسی که زمین را برایتان گهواره‌ای ساخت، و برای شما در آن، راهها ترسیم کرد و از آسمان آبی فرود آورد، پس به وسیله آن رُستنیهای گوناگون، جفت جفت بیرون آوردیم. بخورید و دامهایتان را بچرانید که قطعاً در اینها برای خردمندان نشانه‌هایی است. از این [زمین] شما را آفریده‌ایم، در آن شما را بازمی‌گردانیم و بار دیگر شما را از آن بیرون می‌آوریم.}

{و در زمین کوه‌هایی استوار نهادیم تا مبادا [زمین] آنان [مردم] را بجنباند، و در آن راههایی فراخ پدید آوردیم، باشد که راه یابند.}

{مگر در زمین ننگریسته‌اند که چه قدر در آن از هر گونه جفتهای زیبا رویانیده‌ایم؟ قطعاً در این [هنرنمایی] عبرتی است و [لی] بیشترشان ایمان‌آورنده نیستند.}

{آیا شما را در آنچه اینجا دارید آسوده رها می‌کنند؟ در باغها و در کنار چشمه‌ساران، و کشتزارها و خرمابُنانی که شکوفه‌هایشان لطیف است؟ و هنرمندانه [برای خود] از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید.}

{[آیا آنچه شریک می‌پندارند بهتر است] یا آن کس که آسمانها و زمین را خلق کرد و برای شما آبی از آسمان فرود آورد، پس به وسیله آن، باغهای بهجت‌انگیز رویانیدیم. کار شما نبود که درختانش را برویانید. آیا معبودی با خداست؟ [نه،] بلکه آنان قومی منحرفند. [آیا شریکانی که می‌پندارند بهتر است] یا آن کس که زمین را قرارگاهی ساخت و در آن رودها پدید آورد و برای آن، کوه‌ها را [مانند لنگر] قرار داد، و میان دو دریا برزخی گذاشت؟ آیا معبودی با خداست؟ [نه،] بلکه بیشترشان نمی‌دانند.}

{آسمانها را بی‌هیچ ستونی که آن را ببینید خلق کرد و در زمین کوه‌های استوار بیفکند تا [مبادا زمین] شما را بجنباند، و در آن از هر گونه جنبنده‌ای پراکنده گردانید، و از آسمان آبی فروفرستادیم و از هر نوع [گیاه] نیکو در آن رویانیدیم. این، خلق خداست. [اینک] به من نشان دهید کسانی که غیر از اویند چه آفریده‌اند؟ [هیچ!] بلکه ستمگران در گمراهی آشکارند.} - أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُودٌ وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدواب وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِکَ إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ - . فاطر / 27 - 28 -

{آیا ندیده‌ای که خدا از آسمان، آبی فرود آورد و به [وسیله] آن میوه‌هایی که رنگهای آنها گوناگون است بیرون آوردیم؟ و از برخی کوه‌ها، راهها [و رگه‌ها] ی سپید و گلگون به رنگهای مختلف و سیاه پر رنگ [آفریدیم]. و از مردمان و جانوران و دامها که رنگهایشان همان گونه مختلف است [پدید آوردیم]. از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‌ترسند. آری، خدا ارجمندِ آمرزنده است.}

{و زمین مرده، برهانی است برای ایشان، که آن را زنده گردانیدیم و دانه از آن برآوردیم که از آن می‌خورند. و در آن [زمین] باغهایی از درختان خرما و تاک قرار دادیم و چشمه‌ها در آن روان کردیم. تا از میوه آن و [از] کارکردِ دستهایِ خودشان بخورند، آیا باز [هم] سپاس نمی‌گزارند؟ پاک [خدایی] که از آنچه زمین می‌رویاند و [نیز] از خودشان و از آنچه نمی‌دانند، همه را نر و ماده گردانیده است.}

{خدا [همان] کسی است که زمین را برای شما قرارگاه ساخت و آسمان را بنایی [گردانید].}

{و از [دیگر] نشانه‌های او این است که تو زمین را فسرده می‌بینی و چون باران بر آن فروریزیم به جنبش درآید و بردَمَد. آری، همان کسی که آن را زندگی بخشید قطعاً زنده کننده مردگان است. در حقیقت، او بر هر چیزی تواناست.}

{و از نشانه‌های [قدرتِ] اوست آفرینش آسمانها و زمین و آنچه از [انواع] جنبنده در میان آن دو پراکنده است، و او هر گاه بخواهد بر گردآوردنِ آنان تواناست.}

{همان کسی که این زمین را برای شما گهواره‌ای گردانید و برای شما در آن راهها نهاد، باشد که راه یابید.}

{و آنچه را در آسمانها و آنچه را در زمین است به سود شما رام کرد همه از اوست. قطعاً در این [امر] برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌هایی است.}

{و زمین را گستردیم و در آن لنگر [آسا کوه] ها فرو افکندیم و در آن از هر گونه جُفت دل‌انگیز رویانیدیم. [تا] برای هر بنده توبه‌کاری بینش‌افزا و پندآموز باشد.} - وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون - [1]. الذاریات / 48 - 49 -

{و زمین را گسترانیده‌ایم و چه نیکو گسترندگانیم. و از هر چیزی دو گونه [یعنی نر و ماده] آفریدیم، امید که شما عبرت گیرید.}

{بدانید که خدا زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند. به راستی آیات [خود] را برای شما روشن گردانیده‌ایم، باشد که بیندیشید.}

{خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آنها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] در میان آنها فرود می‌آید، تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست، و به راستی دانش وی هر چیزی را در بر گرفته است.}

{اوست کسی که زمین را برای شما رام گردانید، پس در فراخنای آن رهسپار شوید و از روزی [خدا] بخورید و رستاخیز به سویِ اوست.}

{و خدا زمین را برای شما فرشی [گسترده] ساخت، تا در راههای فراخ آن بروید.».}

{مگر زمین را محلّ اجتماع نگردانیدیم؟ چه برای مردگان چه زندگان. و کوه‌های بلند در آن نهادیم و به شما آبی گوارا نوشانیدیم. آن روز وای بر تکذیب‌کنندگان!}

{آیا زمین را گهواره‌ای نگردانیدیم؟ و کوه‌ها را [چون] میخهایی [نگذاشتیم]؟ و شما را جفت آفریدیم. و خواب شما را [مایه] آسایش گردانیدیم. و شب را [برای شما] پوششی قرار دادیم. و روز را [برای] معاش [شما] نهادیم. و بر فرازِ شما هفت [آسمان] استوار بنا کردیم. و چراغی فروزان گذاردیم. و از ابرهای متراکم، آبی ریزان فرود آوردیم، تا بدان دانه و گیاه برویانیم، و باغهای درهم‌پیچیده و انبوه. قطعاً وعدگاه [ما با شما] روز داوری است: روزی که در «صور» دمیده شود، و گروه گروه بیایید}

{سوگند به زمین شکافدار [آماده کشت].}

{آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده؟ و به آسمان که چگونه برافراشته شده؟ و به کوه‌ها که چگونه برپا داشته شده؟ و به زمین که چگونه گسترده شده است؟}

{سوگند به زمین و آن کس که آن را گسترد.}

**[ترجمه]

تفسیر

الَّذِی خَلَقَکُمْ قیل إنه تعالی عدّد فی هذا المقام علیهم خمسة دلائل اثنین من الأنفس و هما خلقهم و خلق أصولهم و ثلاثة من الآفاق بجعل الأرض فراشا و السماء بناء و الأمور الحاصلة من مجموعهما و هی إنزال الماء من السماء و إخراج الثمرات بسببه و سبب هذا الترتیب ظاهر لأن أقرب الأشیاء إلی الإنسان نفسه ثم مأمنه و منشؤه و أصله ثم الأرض التی هی مکانه و مستقرّه یقعدون علیها و ینامون و یتقلّبون کما یتقلّب أحدهم علی فراشه ثم السماء التی کالقبّة المضروبة و الخیمة المبنیة علی هذا القرار ثم ما یحصل من شبه الازدواج بین المقلّة و المظلّة من إنزال الماء علیها و الإخراج به من بطنها أشباه النسل من الحیوان ألوان الغذاء

و أنواع الثمار رزقا لبنی آدم و أیضا خلق المکلفین أحیاء قادرین أصل لجمیع النعم و أما خلق الأرض و السماء فذلک إنما ینتفع به بشرط حصول الخلق و الحیاة و القدرة و الشهوة و ذکر الأصول مقدّم علی ذکر الفروع و أیضا کل ما کان فی السماء و الأرض من الدلائل علی وجود الصانع فهو حاصل فی الإنسان بزیادة الحیاة و القدرة و الشهوة و العقل و لما کانت وجوه الدلالة فیه أتم کان تقدیمه فی الذکر أهم.

و الفراش اسم لما یفرش کالبساط لما یبسط و لیس من ضرورات الافتراش أن یکون سطحا مستویا کالفراش علی ما ظنّ فسواء کانت کذلک و علی شکل الکرة فالافتراش غیر مستنکر و لا مدفوع لعظم جرمها و تباعد أطرافها و لکنه لا یتم الافتراش علیها ما لم تکن ساکنة فی حیزها الطبیعی و هو وسط الأفلاک لأن الأثقال بالطبع تمیل إلی تحت کما أن الخفاف بالطبع تمیل إلی فوق و الفوق من جمیع الجوانب ما یلی السماء و التحت ما یلی المرکز فکما أنه یستبعد حرکة الأرض فی ما یلینا إلی جهة السماء فکذلک یستبعد هبوطها فی مقابلة ذلک لأن ذلک الهبوط صعود أیضا إلی السماء فإذن لا حاجة فی سکون الأرض و قرارها فی حیزها إلی علاقة من فوقها و لا إلی دعامة من تحتها بل یکفی فی ذلک ما أعطاها خالقها و رکز فیها من المیل الطبیعی إلی الوسط الحقیقی بقدرته و اختیاره إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ و مما من الله علی عباده فی خلق الأرض أن لم تجعل فی غایة الصلابة کالحجر و لا فی غایة اللین و الانغمار کالماء لیسهل النوم و

المشی علیها و أمکنت الزراعة و اتخاذ الأبنیة منها و یتأتی حفر الآبار و إجراء الأنهار و منها أن لم تخلق فی نهایة اللطافة و الشفیف لتستقر الأنوار علیها و تتسخن منها فیمکن جوازها⁽¹⁾.

و منها أن جعلت بارزة بعضها من الماء مع أن طبعها الغوص فیها لتصلح لتعیش الحیوانات البریة علیها و سبب انکشاف ما برز منها و هو قریب من ربعها إن لم تخلق صحیحة الاستدارة بل خلقت هی و الماء بمنزلة کرة واحدة یدل علی ذلک فی ما بین الخافقین

تقدم طلوع الکواکب و غروبها للمشرقیین علی طلوعها و غروبها للمغربیین و فی ما بین الشمال و الجنوب ازدیاد ارتفاع القطب الظاهر و انحطاط الخفی للواغلین فی الشمال و بالعکس للواغلین فی الجنوب و ترکب الاختلافین لمن یسیر علی سمت بین السمتین إلی غیر ذلک من الأعراض الخاصة بالاستدارة یستوی فی ذلک راکب البر و راکب البحر و هذه الجبال و إن شمخت لا تخرجها عن أصل الاستدارة لأنها بمنزلة الخشونة القادحة فی ملاسة الکرة لا فی استدارتها.

و منها الأشیاء المتولدة فیها من المعادن و النبات و الحیوان و الآثار العلویة و السفلیة و لا یعلم تفاصیلها إلا موجدها و منها اختلاف بقاعها فی الرخاوة و الصلابة و الدماثة و الوعورة بحسب اختلاف الحاجات و الأغراض وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ و منها اختلاف ألوانها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُودٌ و منها انصداعها بالنبات وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ و منها جذبها للماء المنزل من السماء وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ و منها العیون و الأنهار العظام التی فیها وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها و منها أن لها طبع الکرم و السماحة تأخذ واحدة و ترد سبعمائة کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ و منها حیاتها و موتها وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها و منها الدواب المختلفة وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ و منها النباتات المتنوعة وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ فاختلاف ألوانها دلالة و اختلاف طعومها دلالة و اختلاف روائحها دلالة فمنها قوت البشر و منها قوت البهائم کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ و منها الطعام و منها الإدام و منها الدواء و منها الفواکه و منها کسوة البشر نباتیة کالقطن و الکتان و حیوانیة کالشعر و الصوف و الإبریسم و الجلود و منها الأحجار المختلفة بعضها للزینة و بعضها للأبنیة فانظر إلی الحجر الذی تستخرج منه النار مع کثرته و انظر إلی الیاقوت الأحمر مع عزته و انظر إلی کثرة النفع بذلک الحقیر و قلة النفع بهذا الخطیر و منها ما أودع الله تعالی فیها من المعادن الشریفة کالذهب و الفضة.

ثم تأمل أن البشر استنبطوا الحرف الدقیقة و الصنائع الجلیلة و استخرجوا

السمک من قعر البحر و استنزلوا الطیر من أوج الهواء و عجزوا عن اتخاذ الذهب و الفضة و السبب فیه أن معظم فائدتهما ترجع إلی الثمنیة و هذه الفائدة لا تحصل إلا عند العزة و القدرة علی اتخاذهما تبطل هذه الحکمة فلذلک ضرب الله دونهما بابا مسدودا و من هاهنا اشتهر فی الألسنة من طلب المال بالکیمیاء أفلس.

و منها ما یوجد علی الجبال و الأراضی من الأشجار الصالحة للبناء و السقف و الحطب و ما اشتد إلیه الحاجة فی الخبز و الطبخ و لعل ما ترکناه من الفوائد أکثر مما عددناه فإذا تأمل العاقل فی هذه الغرائب و العجائب اعترف بمدبر حکیم و مقدر علیم إن کان ممن یسمع و یبصر و یعتبر.

و أما منافع السماء فإن الله تعالی زینها بمصابیح وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ و بالقمر وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً و بالشمس وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً و بالعرش رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ و بالکرسی وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ و باللوح فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ و بالقلم ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ و سماها سقفا محفوظا و سبعا طباقا و سبعا شدادا و ذکر أن خلقها مشتمل علی حکم بلیغة و غایات صحیحة رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا و جعلها مصعد الأعمال و مهبط الأنوار و قبلة الدعاء و محل الضیاء و الصفاء و جعل لونها أنقع الألوان و هو المستنیر و شکلها أفضل الأشکال و هو المستدیر و نجومها رجوما للشیاطین و علامات یهتدی بها فی ظلمات البر و البحر و قیض للشمس طلوعا و سهل معه التقلب لقضاء الأوطار فی الأطراف و غروبا یصلح معه الهدء و القرار فی الأکناف لتحصیل الراحة و انبعاث القوة الهاضمة و تنفیذ الغذاء إلی الأعضاء و أیضا لو لا الطلوع لانجمدت المیاه و غلبت البرودة و الکثافة و أفضت إلی جمود الحرارة الغریزیة و انکسار سورتها و لو لا الغروب لحمیت الأرض حتی یحترق کل من علیها من حیوان و نبات فهی بمنزلة السراج یوضع لأهل بیت بمقدار حاجتهم ثم یرفع عنهم لیستقروا و یستریحوا فصار النور و الظلمة مع تضادهما متظاهرین علی ما فیه صلاح قطان الأرض.

و أما ارتفاع الشمس و انحطاطها فقد جعله الله تعالی سببا لإقامة الفصول الأربعة ففی الشتاء تغور الحرارة فی الشجر و النبات فیتولد منه مواد الثمار و یستکثف الهواء فیکثر السحاب و المطر و تقوی أبدان الحیوانات بسبب احتقان الحرارة الغریزیة فی البواطن و فی الربیع تتحرک الطبائع و تظهر المواد المتولدة فی الشتاء و ینور الشجر و یهیج الحیوان للسفاد و فی الصیف یحتدم الهواء فتنضج الثمار و تتحلل فضول الأبدان و یجف وجه الأرض و یتهیأ للعمارة و الزراعة و فی الخریف یظهر البرد و الیبس فتدرک الثمار و تستعد الأبدان قلیلا قلیلا للشتاء.

و أما القمر فهو تلو الشمس و خلیفتها و به یعلم عدد السنین و الحساب و تضبط المواقیت الشرعیة و منه یحصل النماء و الرواء و قد جعل الله فی طلوعه مصلحة و فی غیبته مصلحة یحکی أن أعرابیا نام عن جمله لیلا ففقده فلما طلع القمر وجده فنظر إلی القمر و قال إن الله صورک و نورک و علی البروج دورک فإذا شاء نورک و إذا شاء کورک فلا أعلم مزیدا أسأله لک فإن أهدیت إلی سرورا فقد أهدی الله إلیک نورا ثم أنشأ فی ذلک أبیاتا.

و قال الجاحظ إذا تأملت فی هذا العالم وجدته کالبیت المعد فیه کل ما یحتاج إلیه فالسماء مرفوعة کالسقف و الأرض ممدودة کالبساط و النجوم منضودة کالمصابیح و الإنسان کما لک البیت المتصرف فیه و ضروب النبات مهیأة لمنافعه و صنوف الحیوان متصرفة فی مصالحه فهذه جملة واضحة دالة علی أن العالم مخلوق بتدبیر کامل و تقدیر شامل و حکمة بالغة و قدرة غیر متناهیة.

ثم إنهم اختلفوا فی أن السماء أفضل أم الأرض قال بعضهم السماء أفضل لأنها معبد الملائکة و ما فیها بقعة عصی الله فیها و لما أتی آدم بالمعصیة أهبط من الجنة و قال الله لا یسکن فی جواری من عصانی و قال تعالی وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً و قال تَبارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجاً و ورد فی الأکثر ذکر السماء مقدما علی ذکر الأرض و السماوات مؤثرة و الأرضیات متأثرة و المؤثر أشرف من المتأثر.

و قال آخرون بل الأرض أفضل لأنه تعالی وصف بقاعا من الأرض بالبرکة إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً و فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِی بارَکْنا فِیها یعنی أرض الشام و وصف جملة الأرض بالبرکة وَ بارَکَ فِیها وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَةِ أَیَّامٍ فإن قیل أی برکة فی المفاوز المهلکة قلت إنها مساکن الوحوش و مراعیها و مساکن الناس إذا احتاجوا إلیها و مساکن خلق لا یعلمهم إلا الله تعالی فلهذه البرکات قال فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ تشریفا لهم لأنهم هم المنتفعون بها کما قال هُدیً لِلْمُتَّقِینَ و خلق الأنبیاء منها مِنْها خَلَقْناکُمْ و أودعهم فیها وَ فِیها نُعِیدُکُمْ و أکرم نبیه المصطفی فجعل الأرض کلها له مسجدا و طهورا.

و معنی إخراج الثمرات بالماء و إنما خرجت بقدرته و مشیته أنه جعل الماء سببا فی خروجها و مادة لها کالنطفة فی خلق الولد و هو قادر علی إنشاء الأشیاء بلا أسباب و مواد کما أنشأ نفوس الأسباب و المواد و لکن له فی هذا التدریج و التسبیب حکما یتبصر بها من یستبصر و یتفطن لها من یعتبر و من فی مِنَ الثَّمَراتِ للتبعیض کما أنه قصد بتنکیر السَّماءَ و رِزْقاً معنی البعضیة فکأنه قیل و أنزلنا من السماء بعض الماء فأخرجنا به بعض الثمرات لیکون بعض رزقکم و یجوز أن یکون للبیان کقولک أنفقت من الدراهم ألفا و الند المثل المناوی وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ حال من ضمیر فَلا تَجْعَلُوا و مفعول تَعْلَمُونَ مطروح أی حالکم أنکم من أهل العلم و النظر و أصابه الرأی فلو تأملتم أدنی تأمل اضطر عقلکم إلی إثبات موجد للممکنات منفرد بوجود الذات متعال عن مشابهة المخلوقات أو منوی و هو أنها لا تماثله و لا تقدر علی مثل ما یفعله.

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ قال الرازی أی جعل الأرض‌⁽¹⁾بذلک المقدار المعین الحاصل لا أزید و لا أنقص و الدلیل علیه هو أن کون الأرض أزید مقدارا مما هو الآن أو أنقص منه أمر جائز فاختصاصه بذلک المقدار المعین لا بد و أن یکون

بتخصیص مخصص و بتقدیر مقدر و قال أبو بکر الأصم المد البسط إلی ما یدرک منتهاه أی جعل حجمها عظیما و إلا لما کمل الانتفاع بها و قال قوم کانت الأرض مدورة فمدها و دحاها من مکة من تحت البیت فذهبت کذا و کذا و هذا إنما یتم إذا کانت الأرض مسطحة لا کرة و هو خلاف ما ثبت بالدلیل و مد الأرض لا ینافی کونها کرة و لأن الکرة إذا کانت فی غایة الکبر کان کل قطعة منها تشاهد کالسطح‌⁽¹⁾.

وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ أی جبالا ثابتة باقیة فی أحیازها غیر منتقلة عن أمکنتها و الاستدلال بها علی وجود الصانع القادر الحکیم من وجوه الأول أن طبیعة الأرض طبیعة واحدة فحصول الجبل فی بعض جوانبها دون البعض لا بد و أن یکون بتخلیق القادر الحکیم قال‌⁽²⁾

الفلاسفة هذه الجبال إنما تولدت لأن البحار کانت فی هذا الجانب من العالم فکان یتولد من البحر طین لزج ثم یقوی تأثیر الشمس فیها فینقلب حجرا کما نشاهد فی کوز الفقاع ثم إن الماء کان یغور و یقل فیتحجر البقیة فلهذا السبب تولدت هذه الجبال قالوا و إنما کانت البحار حاصلة فی هذا الجانب من العالم لأن أوج الشمس و حضیضها متحرکان ففی الدهر الأقدم کان حضیض الشمس فی جانب الشمال و الشمس متی کانت فی حضیضها کانت أقرب إلی الأرض فکان التسخین أقوی و شدة السخونة توجب انجذاب الرطوبات فحین کان الحضیض فی جانب الشمال کانت البحار فی جانب الشمال و الآن لما انتقل الأوج إلی جانب الشمال و الحضیض إلی جانب الجنوب انتقلت البحار إلی جانب الجنوب فبقیت هذه الجبال فی الشمال هذا حاصل کلام القوم فی هذا الباب و هو ضعیف من وجوه الأول أن حصول الطین فی البحر أمر عام فلم حصل الجبل فی بعض الجوانب دون بعض‌⁽³⁾.

الثانی هو أنا نشاهد فی بعض الجبال کأن تلک الأحجار موضوعة سافا⁽⁴⁾

فسافا کان البناء بناه من لبنات کثیرة موضوع بعضها علی بعض و یبعد حصول مثل هذا الترکیب من السبب الذی ذکروه.

الثالث أن أوج الشمس الآن قریب من أول السرطان فعلی هذا من الوقت الذی انتقل أوج الشمس إلی الجانب الشمالی مضی قریبا من تسعة آلاف سنة و بهذا التقدیر إن الجبال کانت فی هذه المدة الطویلة فی التفتت فوجب أن لا یبقی من الأحجار شی‌ء لکن لیس الأمر کذلک فعلمنا أن السبب الذی ذکروه ضعیف.

و الوجه الثانی من الاستدلال بأحوال الجبال علی وجود الصانع ذی الجلال ما یحصل فیها من معادن الفلزات السبعة و مواضع الجواهر النفیسة و قد یحصل منها معادن الزاجات و الأملاح و قد تحصل معادن النفط و القیر و الکبریت فکون الأرض واحدة

فی الطبیعة و کون الجبل واحدا فی الطبیعة⁽¹⁾

و کون تأثیر الشمس واحدا فی الکل یدل دلالة ظاهرة علی أن الکل بتقدیر قادر قاهر متعال عن مشابهة الممکنات و المحدثات.

و الوجه الثالث أن بسببها تتولد الأنهار علی وجه الأرض و ذلک لأن الحجر جسم صلب فإذا تصاعدت الأبخرة من قعر الأرض و وصلت إلی الجبل احتبست هناک و لا یزال یتکامل الأمر⁽²⁾

فیحصل تحت الجبال میاه کثیرة ثم إنها لکثرتها و قوتها تنقب‌⁽³⁾

و تخرج و تسیل علی وجه الأرض فمنفعة الجبال فی تولد الأنهار هو من هذا الوجه و لهذا السبب فی أکثر الأمر أینما ذکر الله تعالی الجبال قرن بها ذکر الأنهار مثل هذه الآیة و مثل قوله وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً ثم استدل سبحانه بعجائب خلقة النبات بقوله وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إلخ فإن الحبة إذا وقعت‌⁽⁴⁾فی أرض و أثرت فیها نداوة الأرض ربت و کبرت و بسبب

ذلک ینشق أعلاها و أسفلها فیخرج من الشق الأعلی الشجرة الصاعدة و من الشق الأسفل العروق الغائصة فی أسفل الأرض و هذا من العجائب‌⁽¹⁾أن طبیعة تلک الحبة واحدة و تأثیر الطبائع و الأفلاک و الکواکب فیها واحد ثم إنه خرج من الجانب الأعلی من تلک الحبة جرم صاعد إلی الهواء و من الجانب الأسفل منه جرم غائص فی الأرض و من المحال أن یتولد من الطبیعة الواحدة طبیعتان متضادتان فعلمنا أن ذلک کان بسبب تدبیر المدبر الحکیم و المقدر القدیم لا بسبب الطبع و الخاصیة. ثم إن الشجرة النابتة فی تلک الحبة بعضها یکون خشبة و بعضها نورا و بعضها ثمرة ثم إن تلک الثمرة أیضا تحصل فیها أجسام مختلفة الطبائع فالجوز له أربعة أنواع من القشور القشر الأعلی و تحته القشرة الخشبیة و تحته القشرة المحیطة باللب و تحت تلک القشرة قشرة أخری فی غایة الرقة تمتاز عما فوقها حال کون الجوز و اللوز رطبا و أیضا فقد تحصل فی الثمرة الواحدة الطبائع المختلفة فالأترج قشره حار یابس و لحمه حار رطب و حماضه بارد یابس و بذره حار یابس و کذلک العنب قشره و عجمه باردان یابسان و لحمه و ماؤه حار رطب‌⁽²⁾

فتولد هذه الطبائع المختلفة من الحبة الواحدة مع تساوی تأثیرات الطبائع و تأثیرات الأنجم و الأفلاک لا بد و أن یکون لأجل الحکیم القدیم‌⁽³⁾.

و المراد بزوجین اثنین صنفین اثنین و الاختلاف إما من حیث الطعم کالحلو و الحامض أو الطبیعة کالحار و البارد أو اللون کالأبیض و الأسود و فائدة قوله اثنین بیان أن کل نوع حصل من فردین کالإنسان من آدم و حواء و هکذا. إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ

لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ إنما قال ذلک لأن الفلاسفة یسندون الحوادث إلی اختلاف الأشکال الکوکبیة فما لم تقم الدلالة علی دفع هذا السؤال لا یتم المقصود و دفعه بوجهین الأول أنه إن سلمنا جواز ذلک فلا بد من استناد

الأفلاک و أوضاعها إلی واجب الوجود بالذات القادر الحکیم و الثانی ما یذکر فی الآیات الآتیة حیث قال وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ الآیة و تقریره من وجهین الأول أنه حصل فی الأرض قطع مختلفة بالطبیعة و هی مع ذلک متجاورة فبعضها تکون سبخة و بعضها حرة و بعضها صلبة و بعضها حجریة أو رملیة و بعضها طینا لزجا ثم إنها متجاورة و تأثیر الشمس و سائر الکواکب فی تلک القطع علی السویة و دل هذا علی اختلافها فی صفاتها بتقدیر المقدر العلیم.

و الثانی أن القطعة الواحدة من الأرض تسقی بماء واحد یکون تأثیر الشمس فیها متشابها⁽¹⁾ثم إن تلک الثمار تجی‌ء مختلفة فی الطعم و اللون و الطبیعة و الخاصیة حتی إنک قد تأخذ عنقودا من العنب و تکون جمیع حباته حلوة نضیجة إلا الحبة الواحدة فإنها بقیت حامضة یابسة و نحن نعلم بالضرورة أن نسبة الطبائع و الأفلاک إلی الکل علی السویة بل نقول هاهنا ما یعد أعجب منه و هو أنه یوجد فی بعض أنواع الورد ما یکون أحد وجهیه فی غایة الحمرة و الوجه الثانی فی غایة السواد مع أن ذلک الورد فی غایة الرقة و النعومة فیستحیل أن یقال وصل تأثیر الشمس إلی أحد طرفیه دون الثانی و هذا یدل دلالة قطعیة علی أن الکل بتقدیر الفاعل المختار لا بسبب الاتصالات الفلکیة و هو المراد من قوله تعالی یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ فبهذا تمت الحجة فإن هذه الحوادث السفلیة لا بد لها من مؤثر و بینا أن ذلک المؤثر لیس هو الکواکب و الأفلاک و الطبائع فعند هذا یجب القطع بأنه لا بد من فاعل مختار آخر سوی هذه الأشیاء فعند هذا یتم الدلیل و لا یبقی بعده للتفکر مقام فلهذا قال هاهنا إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ لأنه لا دافع لهذه الحجة إلا أن یقال إنها حدثت لا لمؤثر و لا یقوله عاقل و الجنة البستان الذی یحصل فیه النخل و الکرم و الزرع و الصنوان جمع صنو مثل قنوان و قنو و الصنو أن یکون الأصل واحدا و تنبت منه النخلتان و الثلاثة و أکثر فکل واحد صنو و عن ابن الأعرابی الصنو المثل أی متشابهة و غیر متشابهة و عن الزجاج الأکل الثمر الذی

یؤکل و عن غیره الأکل المهیأ للأکل‌⁽¹⁾.

و اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مبتدأ و خبر وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ امتن علی عباده بتسخیر الفلک لأن انتفاع العباد یتوقف‌⁽²⁾

علیها لأنه تعالی خص کل طرف من أطراف الأرض بنوع آخر من النعمة حتی أن نعمة هذا الطرف إذا نقلت إلی الجانب الآخر من الأرض أو بالعکس کثر الربح فی التجارات و لا یمکن هذا إلا بسفن البر و هی الجمال أو بسفن البحر و هی الفلک و نسبة التسخیر إلی نفسه لأنه سبحانه خلق الأشجار الصلبة التی منها یمکن ترکیب السفن و لو لا

خلقه الحدید و سائر الآلات و لو لا تعریفه العباد کیف یتخذونه و لو لا أنه تعالی خلق الماء علی صفة السلاسة⁽³⁾التی باعتبارها یصح جری السفینة و لو لا خلقه تعالی الریاح و خلق الحرکات القویة فیها و لو لا أنه وسع الأنهار و جعل لها من العمق ما یجوز جری السفن فیها لما وقع الانتفاع بالسفن فصار لأجل أنه تعالی هو الخالق لهذه الأحوال و هو المدبر لهذه الأمور و المسخر لها حسنت إضافته إلیه و أضاف التسخیر إلی أمره لأن الملک العظیم قل ما یوصف أنه فعل و إنما یقال فیه إنه أمر بکذا تعظیما لشأنه.

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ لما کان ماء البحر قل ما ینتفع فی الزراعات لعمقه و ملوحته ذکر تعالی إنعامه علی الخلق بتفجیر الأنهار و العیون حتی ینبعث الماء منها إلی مواضع الزروع و النباتات و أیضا ماء البحر لا یصلح للشرب وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ قیل أی بلسان حالکم بحسب استعداداتکم و قابلیاتکم وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها قال الرازی اعلم أن الإنسان إذا أراد أن یعرف أن الوقوف علی أقسام نعم الله ممتنع فعلیه أن یتأمل فی شی‌ء واحد لیعرف عجز نفسه و نحن نذکر منه مثالین المثال الأول أن الأطباء ذکروا أن الأعصاب قسمان منها دماغیة و منها

نخاعیة أما الدماغیة فإنها سبعة ثم أتعبوا أنفسهم فی معرفة الحکم الناشئة من کل واحد من تلک الأرواح السبعة ثم مما لا شک فیه أن کل واحد من تلک الأرواح السبعة تنقسم إلی شعب کثیرة و کل واحد من تلک الشعب أیضا إلی شعب دقیقة أدق من الشعر و لکل واحد منها ممر إلی الأعضاء و لو أن شعبة واحدة اختلت إما بسبب الکمیة و الکیفیة أو بسبب الوضع لاختلت مصالح البنیة ثم إن تلک الشعب الدقیقة تکون کثیرة العدد جدّا و لکل واحد منها حکمة مخصوصة فإذا نظر الإنسان فی هذا المعنی عرف أن لله بحسب کل شظیة من تلک الشظایا العصبیة علی العبد نعمة عظیمة لو فاتت لعظم الضرر علیه و عرف قطعا أنه لا سبیل له إلی الوقوف علیها و الاطلاع علی أحوالها و عند هذا یقطع بصحة قوله تعالی وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها و کما اعتبرت هذا فی الشظایا العصبیة فاعتبر مثله فی الشرایین و الأوردة فی کل واحد من الأعضاء البسیطة و المرکبة بحسب الکمیة و الکیفیة و الوضع و الفعل و الانفعال و أقسام هذا الباب بحر لا یساحل و إذا اعتبرت هذا فی بدن الإنسان الواحد فاعرف أقسام نعم الله تعالی فی نفسه و فی روحه فإن عجائب عالم الأرواح أکثر من عجائب عالم الأجساد ثم لما اعتبرت حال الحیوان الواحد فعند ذلک اعتبر أحوال عالم الأفلاک و الکواکب و طبقات العناصر و عجائب البر و البحر و النبات و الحیوان و عند هذا تعرف أن عقول جمیع الخلائق لو رکبت و جعلت عقلا واحدا ثم بذلک العقل یتأمل الإنسان فی عجائب حکمة الله تعالی فی أقل الأشیاء لما أدرک منها إلا القلیل فسبحانه و تقدس عن أوهام المتوهمین.

المثال الثانی أنه إذا أخذت اللقمة الواحدة لتضعها فی الفم فانظر إلی ما قبلها و ما بعدها أما الأمور التی قبلها إن‌⁽¹⁾

تلک اللقمة من الخبز لا تتم و لا تکمل إلا إذا کان هذا العالم بکلیته قائما علی الوجه الأصوب لأن الحنطة لا بد منها و إنها لا تنبت إلا

بمعونة الفصول الأربعة و ترکیب الطبائع و ظهور الأریاح و الأمطار و لا یحصل شی‌ء منها إلا بعد دوران الأفلاک و اتصال بعض الکواکب ببعض علی وجوه مخصوصة

فی الحرکات و فی کیفیتها فی الجهة و فی السرعة و البطء ثم بعد تکون الحنطة لا بد من آلات الطحن و الخبز و هی لا تحصل إلا عند تولد الحدید فی أرحام الجبال ثم إن الآلات الحدیدیة لا یمکن إصلاحها إلا بآلات أخری حدیدیة سابقة علیها و لا بد من انتهائها إلی آلة حدیدیة هی أول هذه الآلات فتأمل أنها کیف تکونت علی الأشکال المخصوصة ثم إذا حصلت تلک الآلات فانظر أنه لا بد من اجتماع العناصر الأربعة و هی الأرض و الماء و الهواء و النار حتی یمکن طبخ الخبز من ذلک الدقیق فهذا هو النظر فی ما تقدم علی هذه اللقمة.

أما النظر فی ما بعد حدوثها فتأمل فی ترکیب بدن الحیوان و هو أنه تعالی کیف خلق هذه الأبدان حتی یمکنها الانتفاع بتلک اللقمة و أنه کیف یتضرر الحیوان فی الأکل‌⁽¹⁾و فی أی الأعضاء تحدث تلک المضار و لا یمکنک أن تعرف القلیل من هذه الأشیاء إلا بمعرفة علم التشریح و علم الطب بالکلیة فظهر بما ذکرنا أن الانتفاع باللقمة الواحدة لا یمکن معرفته إلا بمعرفة جملة هذه الأمور و العقول قاصرة عن إدراک ذرة من هذه المباحث فظهر بالبراهین‌⁽²⁾الباهرة صحة قوله تعالی وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها⁽³⁾انتهی کلامه.

و أقول یمکن سلوک طریق آخر فی ذلک أدق و أوسع مما ذکره بأن یقال بعد أن عرفت النعم التی علی إنسان واحد کزید مثلا من السماوات و الکواکب و العرش و الکرسی و جمیع الأرضیات فإن لها جمیعا مدخلا فی وجوده و بقائه و نموه فنقول جمیع هذه النعم متعلقة بعمرو أیضا لمدخلیتها فی وجوده و بقائه أیضا و کل هذه أیضا نعمة لزید لتوقف وجود زید و بقائه علی وجود عمرو لکون الإنسان مدنیا بالنوع و کذا بالنسبة إلی بکر و خالد و کذا کل نعمة لله علی کل حیوان من الحیوانات التی لها مدخل فی نظام أحوال الإنسان فهی نعمة علی زید مرة

بذاته و مرة باعتبار کونها نعمة علی کل واحد واحد من أفراد البشر لمدخلیة وجودهم فی وجوده و نظام أحواله فیضرب عدد تلک النعم فی عدد الأشخاص و الحیوانات مرات لا تتناهی.

ثم لما کان وجود زید موقوفا علی وجود أبویه فکل نعمة علی کل من أبویه و علی کل من کان فی عصر أبویه نعمة علیه و کذا کل نعمة علی والدی بکر و خالد نعمة علیه لتوقف وجوده و بقائه و نظام أحواله علی وجود بکر و وجوده متوقف علی وجود والدیه و وجودهما و بقاؤهما و سائر أمورهما متوقفة علی جمیع النعم علی أهل عصرهما فمن هذه الجهة أیضا جمیعها نعمة علیه

فیضرب جمیع هذه الأعداد الغیر المتناهیة فی جمیع تلک الأعداد الغیر المتناهیة مرات غیر متناهیة ثم ننقل الکلام فی کل عصر من الأعصار و آباء کل منهم إلی أن ینتهی إلی آدم و حواء علیهما السلام و یضرب کل من تلک المراتب فی ما حصل من المراتب السابقة و هذا حساب لا یحیط به علم البشر و لو اجتمع جمیع المحاسبین من الثقلین و أرادوا استیفاء حساب مرتبة من هذه المراتب لا یقدرون علیه مع أن کل قطرة من قطرات البحار و کل ذرة من ذرات الجو و الأرض نعمة علی کل شخص من الأشخاص فسبحان من لا یقدر علی إحصاء شعبة واحدة من شعب نعمه الغیر المتناهیة إلا هو و له الحمد بعدد کل نعمة له علینا و علی کل خلق من مخلوقاته.

إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ یظلم النعمة بإغفال شکرها أو یظلم نفسه بأن یعرضها للحرمان کَفَّارٌ شدید الکفران و قیل ظلوم فی الشدة یشکو و یجزع کفار فی النعمة یجمع و یمنع.

مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْزُونٍ قیل أی بمیزان الحکمة و مقدر بقدر الحاجة و ذلک أن الوزن سبب معرفة المقدار فأطلق اسم السبب علی المسبب و قیل أی له وزن و قدر فی أبواب النعمة و المنفعة و قیل أراد أن مقادیرها من العناصر معلومة و کذا مقدار تأثیر الشمس و الکواکب فیها و قیل أی متناسب محکوم علیه عند العقول السلیمة بالحسن و اللطافة یقال کلام موزون أی متناسب و فلان موزون الحرکات و قیل أراد ما یوزن من نحو الذهب و الفضة و النحاس و غیرها من الموزونات کأکثر الفواکه و النبات.

وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها أی فی الأرض أو فی الجبال أو فی تلک الموزونات مَعایِشَ ما یتوصل به إلی المعیشة وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ عطف علی محل لکم أو علی معایش أی و جعلنا لکم من لستم له برازقین و أراد بهم العیال و الممالیک و الخدم الذین رازقهم فی الحقیقة هو الله وحده لا الآباء و السادات و المخادیم و یدخل فیه بحکم التغلیب غیر ذوی العقول من الأنعام و الدواب و الوحوش و الطیر کقوله وَ ما مِنْ دَابَّةٍ ... إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ الذی هو الغذاء الأصلی وَ الزَّیْتُونَ الذی هو فاکهة من وجه و غذاء من وجه لکثرة ما فیه من الدهن وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ اللتین هما أشرف الفواکه ثم أشار إلی سائر الثمرات بقوله وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ قال الزمخشری إنما لم یقل و کل الثمرات لأن کلها لا تکون إلا فی الجنة و قیل قدم الغذاء الحیوانی فی قوله سبحانه وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ علی الغذاء النباتی لأن النعمة فیه أعظم لأنه أسرع تشبها ببدن الإنسان و فی ذکر الغذاء النباتی قدم غذاء الحیوان و هو الشجر علی غذاء الإنسان و هو الزرع و غیره بناء علی مکارم الأخلاق و هو أن یکون اهتمام الإنسان بحال من تحت یده أکمل من اهتمامه بحال نفسه.

وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ أی خلق فیها من حیوان و شجر و ثمر و غیر ذلک مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ فإن ذرء هذه الأشیاء علی حاله اختلاف الألوان و الأشکال مع تساوی الکل فی الطبیعة الجسمیة و فی تأثیر الفلکیات فیها آیة علی وجود الصانع تعالی شأنه.

رَواسِیَ أی جبالا ثوابت أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ أی کراهة أن تمید بکم و تضطرب وَ أَنْهاراً أی و جعل فیها أنهارا لأن ألقی فیه معناه وَ سُبُلًا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ لمقاصدکم أو إلی معرفة الله وَ عَلاماتٍ أی معالم تستدل بها السابلة من جبل و منهل و ریح و نحو ذلک وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ باللیل فی البراری و البحار إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ حیث یتجاوز عن تقصیرکم فی أداء شکرها رَحِیمٌ لا یقطعها لتفریطکم فیه و لا یعاجلکم

بالعقوبة علی کفرانها.

إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها قیل ما علی الأرض الموالید الثلاثة المعادن و النباتات و الحیوانات و أشرفها الإنسان و قیل لا یدخل المکلف فیه لأن ما علی الأرض لیس زینة لها علی الحقیقة و إنما هو لأهلها لغرض الابتلاء فالذی له الزینة یکون خارجا عن الزینة لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا فی تعاطیه و هو من زهد فیه و لم یغتر به و قنع منه بالکفاف.

لَهُ ما فِی السَّماواتِ قال الرازی مالک لما فی السماوات من ملک و نجم و غیرهما و مالک لما فی الأرض من المعادن و الفلزات و مالک لما بینهما من الهواء و مالک لما تحت الثری فإن قیل الثری هو السطح الأخیر من العالم فلا یکون تحته شی‌ء فکیف یکون الله تعالی مالکا له قلنا الثری فی اللغة هو التراب الندی فیحتمل أن تکون تحته شی‌ء فهو إما الثور أو الحوت أو الصخرة أو البحر أو الهواء علی اختلاف الروایات‌⁽¹⁾انتهی.

و قال الطبرسی رحمه الله الثری التراب الندی یعنی و ما واری الثری من کل شی‌ء و قیل یعنی ما فی ضمن الأرض من الکنوز و الأموات‌⁽²⁾.

الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً أی کالمهد تتمهدونها وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا أی و حصل لکم فیها سبلا بین الجبال و الأودیة و البراری تسلکونها من أرض إلی أرض لتبلغوا منافعها وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً أی مطرا فَأَخْرَجْنا بِهِ قیل عدل من لفظ الغیبة إلی التکلم علی الحکایة لکلام الله تعالی تنبیها علی ظهور ما فیه من الدلالة علی کمال القدرة و الحکمة و إیذانا بأنه مطاع تنقاد الأشیاء المختلفة بمشیّته أَزْواجاً أی أصنافا مِنْ نَباتٍ بیان و صفة لأزواجا و کذلک شَتَّی و یحتمل أن یکون صفة للنبات فإنه من حیث إنه مصدر فی الأصل یستوی فیه الواحد و الجمع و هو جمع شتیت کمریض و مرضی أی متفرقات فی الصور و الأعراض و المنافع

یصلح بعضها للناس و بعضها للبهائم فلذلک قال کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ و هو حال من ضمیر فَأَخْرَجْنا علی إرادة القول أی أخرجنا أصناف النبات قائلین کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ و المعنی معدّیها لانتفاعکم بالأکل و العلف آذنین فیه لِأُولِی النُّهی أی لذوی العقول الناهیة عن اتباع الباطل و ارتکاب القبائح جمع نهیة

وَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: نَحْنُ أُولُو النُّهَی.

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خِیَارُکُمْ أُولُو النُّهَی قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أُولُو النُّهَی قَالَ هُمْ أُولُو الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَةِ وَ الْأَحْلَامِ الرَّزِینَةِ وَ صِلَةِ الْأَرْحَامِ وَ الْبَرَرَةُ بِالْأُمَّهَاتِ وَ الْآبَاءِ وَ الْمُتَعَاهِدُونَ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْجِیرَانِ وَ الْیَتَامَی وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ وَ یُفْشُونَ السَّلَامَ فِی الْعَالَمِ وَ یُصَلُّونَ وَ النَّاسُ نِیَامٌ غَافِلُونَ.

مِنْها خَلَقْناکُمْ فإن التراب أصل خلقه أول آبائکم و أول مواد أبدانکم و سیأتی وجه آخر فی الخبر إن شاء الله وَ فِیها نُعِیدُکُمْ بالموت و تفکیک الأجزاء وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری بتألیف أجزائکم المتفتتة المختلطة بالتراب علی الصور السابقة و رد الأرواح فیها.

وَ جَعَلْنا فِیها أی فی الأرض أو فی الرواسی فِجاجاً سُبُلًا مسالک واسعة و إنما قدم فِجاجاً و هو وصف له لیصیر حالا یدل علی أنه حین خلقها کذلک أو لیبدل منها سُبُلًا فیدل ضمنا علی أنه خلقها و وسعها للسابلة مع ما یکون فیه من التأکید لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ إلی مصالحهم.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ أی أ و لم ینظروا فی عجائبها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ أی محمود کثیر المنفعة و هو صفة لکل ما یحمد و یرضی قیل و هاهنا یحتمل أن تکون مقیدة لما یتضمن الدلالة علی القدرة و أن تکون مبینة منبهة علی أنه ما من نبت إلا و له فائدة إما وحده أو مع غیره و کل لإحاطة الأزواج و کم لکثرتها إِنَّ فِی ذلِکَ أی فی إثبات‌⁽¹⁾

تلک الأصناف أو فی کل واحد لَآیَةً علی أن منبتها تام القدرة و الحکمة سابغ النعمة و الرحمة.

أَ تُتْرَکُونَ إنکار لأن یترکوا کذلک أو تذکیر بالنعمة فی تخلیة الله إیاهم و أسباب تنعمهم آمنین ثم فسر بقوله فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیمٌ أی لطیف لین للطف التمر أو لأن النخل أنثی و طلع إناث النخل ألطف و هو یطلع منها کنصل السیف فی جوفه شماریخ القنو أو متدل منکسر من کثرة الحمل فارِهِینَ أی حاذقین أو بطرین حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ أی ذات منظر حسن یبتهج به من رآه و لم یقل ذوات بهجة لأنه أراد تأنیث الجماعة و لو أراد تأنیث الأعیان لقال ذوات قَوْمٌ یَعْدِلُونَ أی یشرکون بالله غیره قَراراً أی مستقرا لا تمیل و لا تمید بأهلها وَ جَعَلَ خِلالَها أی فی وسط الأرض و فی مسالکها و نواحیها أَنْهاراً جاریة ینبت بها الزرع و یحیی به الخلق وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ أی ثوابت أثبتت بها الأرض وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً أی مانعا من قدرته بین العذب و المالح فلا یختلط أحدهما بالآخر مُخْتَلِفاً أَلْوانُها قیل أی أجناسها أو أوصافها علی أن کلا منها لها أصناف مختلفة أو هیأتها من الصفرة و الخضرة و نحوهما وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ أی ذو جدد و خطوط و طرائق یقال جدة الحمار للخطة السوداء علی ظهره مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها بالشدة و الضعف وَ غَرابِیبُ سُودٌ عطف علی بیض أو علی جدد کأنه قیل و من الجبال ذو جدد مختلف اللون و منها غرابیب متحدة اللون و هو تأکید مضمر یفسره فإن الغربیب تأکید للأسود و حق التأکید أن یتبع المؤکد مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِکَ أی کاختلاف الثمار و الجبال إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إذ شرط الخشیة معرفة المخشی و العلم بصفاته و أفعاله فمن کان

أعلم به کان أخشی منه إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ تعلیل لوجوب الخشیة لدلالته علی أنه معاقب للمصر علی طغیانه غفور للتائب عن عصیانه.

وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا المراد جنس الحب فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ قیل قدم الصلة للدلالة علی أن الحب معظم ما یؤکل و یعاش به مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ أی من أنواع النخل و العنب مِنَ الْعُیُونِ أی شیئا من العیون و من مزیدة عند الأخفش مِنْ ثَمَرِهِ أی من ثمر ما ذکر و هو الجنات و قیل الضمیر لله علی طریقة الالتفات و

الإضافة إلیه لأن الثمر مخلوقة وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ عطف علی الثمر و المراد ما یتخذ منه العصیر و الدبس و نحوهما و قیل ما نافیة و المراد أن الثمر بخلق الله لا بفعلهم أَ فَلا یَشْکُرُونَ أمر بالشکر من حیث إنه إنکار لترکه خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها أی الأنواع و الأصناف مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ من النبات و الشجر وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ الذکر و الأنثی وَ مِمَّا لا یَعْلَمُونَ أی و أزواجا مما لم یطلعهم الله علیه و لم یجعل لهم طریقا إلی معرفته.

تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَةً أی یابسة متطأمنة مستعار من الخشوع بمعنی التذلل اهْتَزَّتْ أی تحرکت بالنبات وَ رَبَتْ أی انتفخت و ارتفعت قبل أن تنبت و قیل اهتزت بالنبات و ربت بکثرة ریعها وَ ما بَثَ عطف علی السماوات أو الخلق مِنْ دابَّةٍ قیل أی من حی علی إطلاق اسم السبب علی المسبب أو مما یدب علی الأرض و ما یکون فی أحد الشیئین یصدق أنه فیهما فی الجملة إِذا یَشاءُ أی فی أی وقت یشاء قَدِیرٌ متمکن منه.

وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً بأن خلقها نافعة لکم مِنْهُ حال من ما أی سخر هذه الأشیاء کائنة منه أو خبر لمحذوف أی هی جمیعا منه أو لما فی السماوات و سَخَّرَ لَکُمْ تکریر للتأکید أو لما فی الأرض مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ أی من کل صنف حسن لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ أی راجع إلی ربه متفکر فی بدائع صنعه.

وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها أی مهدناها لیستقروا علیها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ أی نحن وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ أی نوعین لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ فتعلموا أن التعدد من خواص الممکنات و أن الواجب بالذات لا یقبل الانقسام و التعدد

وَ رُوِیَ عَنِ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی خُطْبَةٍ طَوِیلَةٍ قَدْ تَقَدَّمَ فِی کِتَابِ التَّوْحِیدِ مَشْرُوحاً: وَ بِمُضَادَّتِهِ بَیْنَ الْأَشْیَاءِ عُرِفَ أَنْ لَا ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَیْنَ الْأَشْیَاءِ عُرِفَ أَنْ لَا قَرِینَ لَهُ ضَادَّ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ وَ الْیُبْسَ بِالْبَلَلِ وَ الْخَشِنَ بِاللَّیِّنِ وَ الصَّرْدَ بِالْحَرُورِ مُؤَلِّفاً بَیْنَ مُتَعَادِیَاتِهَا مُفَرِّقاً بَیْنَ مُتَدَانِیَاتِهَا دَالَّةً بِتَفْرِیقِهَا عَلَی مُفَرِّقِهَا وَ بِتَأْلِیفِهَا عَلَی مُؤَلِّفِهَا وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ وَ مِنْ کُلِ

شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ.

وَ الْأَرْضَ وَضَعَها أی حفظها مدحوّة لِلْأَنامِ للخلق و قیل الأنام کل ذی روح فِیها فاکِهَةٌ أی ضروب مما یتفکّه به وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ هی أوعیة التمر جمع کمّ أو کل ما یکمّ أی یغطّی من لیف و سعف و کفرّی‌⁽¹⁾

فإنه ینتفع به کالمکموم و کالجذع وَ الْحَبُ کالحنطة و الشعیر سائر ما یتغذّی به ذُو الْعَصْفِ هو ورق النبات الیابس کالتین وَ الرَّیْحانُ یعنی المشموم أو الرزق من قولهم خرجت أطلب ریحان الله

وَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ قَالَ لِلنَّاسِ فِیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ قَالَ یَکْبُرُ ثَمَرُ النَّخْلِ فِی الْقَمْعِ ثُمَّ یَطْلُعُ مِنْهُ قَوْلُهُ وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ قَالَ الْحَبُّ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِیرُ وَ الْحُبُوبُ وَ الْعَصْفُ التِّینُ وَ الرَّیْحَانُ مَا یُؤْکَلُ مِنْهُ.

فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ المخاطبة للثقلین

وَ فِی الْحَدِیثِ: أَنَّهُ فِی الْبَاطِنِ مُخَاطَبَةٌ لِلْأَوَّلِینَ وَ الْمَعْنَی فَبِأَیِّ النِّعْمَتَیْنِ تَکْفُرَانِ بِمُحَمَّدٍ أَمْ بِعَلِیٍّ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ بِالنَّبِیِّ أَمْ بِالْوَصِیِّ.

وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ قال الطبرسی رحمه الله و فی‌⁽²⁾الأرض خلق مثلهن فی العدد لا فی الکیفیة لأن کیفیة السماء مخالفة لکیفیة الأرض و لیس فی القرآن آیة تدل علی أن الأرضین سبع مثل السماوات إلا هذه الآیة و لا خلاف فی السماوات أنها سماء فوق سماء و أما الأرضون فقال قوم إنها سبع أرضین طباقا بعضها فوق بعض کالسماوات لأنها لو کانت مصمتة لکانت أرضا واحدة و فی کل أرض خلق خلقهم الله تعالی کیف شاء

و روی أبو صالح عن ابن عباس أنها سبع أرضین لیس بعضها فوق بعض تفرق بینهن البحار و تظل جمیعهن السماء و الله سبحانه أعلم بصحة ما استأثر بعلمه و اشتبه علی خلقه.

وَ قَدْ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: بَسَطَ کَفَّیْهِ ثُمَّ وَضَعَ الْیُمْنَی عَلَیْهَا فَقَالَ هَذِهِ الْأَرْضُ الدُّنْیَا وَ السَّمَاءُ

الدُّنْیَا عَلَیْهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّانِیَةُ فَوْقَ سَمَاءِ⁽¹⁾الدُّنْیَا السَّمَاءُ الثَّانِیَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّالِثَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّانِیَةِ وَ السَّمَاءُ الثَّالِثَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ حَتَّی ذَکَرَ الرَّابِعَةَ وَ الْخَامِسَةَ وَ السَّادِسَةَ فَقَالَ وَ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ عَرْشُ

الرَّحْمَنِ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَ وَ إِنَّمَا صَاحِبُ الْأَمْرِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ إِنَّمَا یَنْزِلُ‌⁽²⁾الْأَمْرُ مِنْ فَوْقُ مِنْ بَیْنِ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ.

فعلی هذا یکون المعنی تتنزّل الملائکة بأوامره إلی الأنبیاء و قیل معناه ینزل‌⁽³⁾الأمر بین السماوات و الأرضین من الله سبحانه بحیاة بعض و موت بعض و سلامة حی و هلاک آخر و غنی إنسان و فقر آخر و تصریف الأمور علی الحکمة⁽⁴⁾انتهی.

و قال الرازی قال الکلبی خلق سبع سماوات بعضها فوق بعض مثل القبة وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ فی کونها طبقات‌⁽⁵⁾

متلاصقة کما هو المشهور أن الأرض ثلاث طبقات طبقة أرضیة محضة و طبقة طینیة و هی غیر محضة و طبقة منکشفة بعضها فی البر و بعضها فی البحر و هی المعمورة و لا یبعد من قوله وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ کونها سبعة أقالیم علی‌⁽⁶⁾

سبع سماوات و سبعة کواکب فیها و هی السیارة فإن لکل واحد من هذه الکواکب خواص تظهر آثار تلک الخواص فی کل أقالیم الأرض فتصیر سبعة بهذا الاعتبار فهذه هی الوجوه التی لا یأباها العقل و ما عداها من الوجوه المنقولة من أهل التفسیر فمما یأباه العقل مثل ما یقال السماوات السبع أولها موج مکفوف و ثانیها سخر و ثالثها حدید و رابعها نحاس و خامسها فضة و سادسها ذهب و سابعها یاقوت و قول من قال بین کل واحدة منها و بین الأخری مائة⁽⁷⁾عام و غلظ

کل واحد منها کذلک فذلک غیر معتبر عند أهل التحقیق و یمکن أن یکون أکثر من ذلک و الله أعلم بأنه ما هو و کیف هو⁽¹⁾انتهی.

و أقول و قد مر بعض الوجوه فی الأرضین السبع فی باب الهواء.

لِتَعْلَمُوا علة الخلق أو یتنزل‌⁽²⁾

أو یعمها فإن کلا منهما یدل علی کمال قدرته و علمه.

ذَلُولًا قیل أی لینة فسهل‌⁽³⁾لکم السلوک فیها فَامْشُوا فِی مَناکِبِها أی فی جوانبها و جبالها و هو مثل لفرط التذلیل فإن منکب البعیر ینبو عن أن یطأه الراکب و لا یتذلل له فإذا جعل الأرض فی الذل بحیث یمشی فی مناکبها لم یبق شی‌ء لم یتذلل وَ کُلُوا

مِنْ رِزْقِهِ أی و التمسوا من نعم الله وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ أی المرجع فیسألکم عن شکر ما أنعم علیکم بِساطاً أی مبسوطة لیمکنکم المشی علیها و الاستقرار فیها سُبُلًا فِجاجاً أی طرقا واسعة و قیل طرقا مختلفة عن ابن عباس و قیل سبلا فی الصحاری و فجاجا فی الجبال.

کِفاتاً قال الطبرسی رحمه الله کفت الشی‌ء یکفته کفتا و کفاتا إذا ضمه و منه الحدیث اکفتوا صبیانک أی ضموهم إلی أنفسکم و یقال للوعاء کفت و کفیت قال أبو عبید کفاتا أی أوعیة و المعنی جعلنا الأرض کفاتا للعباد تکفتهم أحیاء علی ظهرها فی دورهم و منازلهم و تکفتهم أمواتا فی بطنها أی تحوزهم و تضمهم

وَ رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی الْجَبَّانَةِ⁽⁴⁾فَقَالَ هَذِهِ کِفَاتُ الْأَمْوَاتِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَی الْبُیُوتِ فَقَالَ هَذِهِ کِفَاتُ الْأَحْیَاءِ.

و قوله أَحْیاءً وَ أَمْواتاً أی منها ما ینبت و منها ما لا ینبت فعلی هذا یکون أحیاء و أمواتا نصبا علی الحال و علی القول الأول علی المفعول به رَواسِیَ شامِخاتٍ أی جبالا ثابتة عالیة وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً أی

و جعلنا لکم سقیا من الماء العذب عن ابن عباس وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ بهذه النعم و أنها من جهة الله‌⁽¹⁾.

مِهاداً أی وطاء و قرارا و مهیأ للتصرف فیه من غیر أذیة و المصدر بمعنی المفعول أو الحمل علی المبالغة أو المعنی ذات مهاد وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً أی أشکالا کل واحد شکل للآخر أو ذکرانا و إناثا حتی یصح منکم التناسل و یتمتع بعضکم ببعض أو أصنافا أبیض و أسود و صغیرا و کبیرا إلی غیر ذلک وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً أی راحة و دعة لأجسادکم أو قطعا لأعمالکم و تصرفکم أی سباتا لیس بموت علی الحقیقة و لا مخرج عن الحیاة و الإدراک وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً أی غطاء و سترة یستر کل شی‌ء بظلمته و سواده وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً أی مطلب معاش أو وقت معاشکم وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً أی سبع سماوات محکمة أحکمنا صنعها و أوثقنا بناءها وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً یعنی الشمس جعلها سبحانه سراجا للعالم وقادا متلألئا بالنور یستضیئون بها و قیل الوهج مجمع‌⁽²⁾

النور و الحر وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ أی من الریاح ذات الأعاصیر و ذلک أن الریح یستدر المطر و قیل المعصرات السحائب إذا أعصرت أی شارفت أن تعصرها الریاح فتمطر کقولهم أحصد الزرع أی حان له أن یحصد ماءً ثَجَّاجاً أی منصبا بکثرة لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً فالحب کل ما تضمنه کمام الزرع الذی یحصد و النبات الکلأ من الحشیش و الزروع و نحوها قیل حبا یأکله الناس و نباتا تنبته الأرض مما تأکله الأنعام وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً أی بساتین ملتفة بالشجر أو بعضها ببعض و إنما سمیت جنة لأن الشجر تجنها أی تسترها.

ذاتِ الصَّدْعِ أی ما یتصدع عنه الأرض من النبات أو الشق بالنبات و العیون.

أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ خلقا دالا علی کمال قدرته و حسن

تدبیره حیث خلقها لجرّ الثقال إلی البلاد النائیة فجعلها عظیمة بارکة للحمل ناهضة به منقادة لمن اقتادها طوال الأعنان لتنوء بالأوقار ترعی کل نابت و تحمل العطش إلی عشر فصاعدا لیتأتی لها قطع البراری و المفاوز مع ما لها من منافع أخر فلذا خصت بالذکر و لأنها أعجب ما عند العرب من هذا النوع و قیل المراد بها السحاب علی الاستعارة وَ إِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَتْ بلا عمد وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ فهی راسخة لا تمیل وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ أی بسطت حتی صارت مهادا وَ ما طَحاها أی و من طحیها أو مصدریة و طحوها تسطیحها و بسطها.

**[ترجمه]«الذی خلقکم» در این باره گفته شده است خدا در این جا پنج دلیل برایشان بر شمرده است؛ دو تا از انفس که آفرینش خود و پدرانشان می‌باشد و سه مورد از آفاق که گستردن زمین و بر پا کردن آسمان و امور حاصله از آن دو است. که آن نزول باران از آسمان و روییدن زراعات و میوه­ها از زمین به سبب آن. و دلیل این ترتیب در بیان روشن است. زیرا نزدیک‌ترین چیزها به آدمی خود او است و آن گاه اصل او و سپس زمین که جای او است و قرارگاهی که بر آن نشینند و می‌خوابند و جابجا می‌گردند. سپس آسمانی که مانند گنبد این قرارگاه است، وآن گاه آنچه از شبه آمیزش این زمین و آسمان برمی‌آید یعنی باران و انواع غذاها و میوه هایی که روزی آدمیزاده‌اند - و شبیه به نسل حیوانات - از شکم زمین برمی‌آیند. و نیز آفریدن مردم مکلّف زنده و توانا اصل همه نعمت‌ها است. و اما آفریدن زمین و آسمان تنها به شرط وجود انسان و حیات و قدرت و شهوت از آن بهره برده می­شود. پس باید اصل را پیش از فرع نام برد. بعلاوه هر دلالتی که در آسمان و زمین بر وجود صانع هست در آدمی هم هست، به اضافه زندگی، نیرو، شهوت و خرد و چون دلیلی کامل‌تر است تقدیمش مهم­تر است.

فراش نام آنچه که گسترده می­شود است همچون بساط که نام آنچه که پهن می­شود است. و ضرورت ندارد برای گسترده بودن و فرش نامیده شدن، حتما سطحی صاف باشد همانند فرش خانه - چنان چه بعضی گمان کرده­اند - بلکه می­تواند صاف باشد یا به شکل کره باشد که در این صورت هم می‌توان آن را فرش و بستر نامید چون بزرگ و اطرافش بسیار از هم فاصله دارد، ولی آنچه که مهم است این است که بستر بودنش وابسته به آن است که در جای طبیعی خود که میانه افلاک است آرام است، چون هر جسم سنگین به طبع خود به زیر می‌رود و هر جسم سبک به بالا. و بالا برای زمین از هر طرف سمت آسمان است و زیر زمین یعنی به سمت مرکز آن. پس چنان چه صعود زمین زیر پای ما به سوی آسمان، بعید است، سقوط آن در جهت مخالف نیز بعید است، چون این سقوط نیز در واقع همان صعود به سمت آسمان می‌باشد. پس زمین برای آرامش در جای خودش، نیازی به آویزه‌ای از بالا یا ستونی از زیرش ندارد و همان طبیعت میل به مرکز حقیقی، که خدا - به قدرت و اختیارش - به او داده برایش بس است.

«إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِه» و از نعمت خدا بر بنده‌اش این است که زمین را سخت مانند سنگ نساخته و از طرف دیگر نرم و فروکش مانند آب نیز به وجود نیاورده است تا خواب کردن و راه رفتن بر آن آسان باشد و زراعت و مسکن‌سازی و کندن چاه و کشیدن نهرها در آن میسر شود، و از جهت دیگر این که آن را لطیف نساخته تا پرتو در آن بماند و گرمی دهد و عبور بر آن میسر باشد.

و دیگر این که پاره‌ای از آن را از آب که باید درون آن باشد برآورده تا برای زندگی جانوران و مردم آماده باشد و سبب بیرون افتادن آن که نزدیک یک چهارم است این است که کره تمام نیست و با آب یک کره می‌شود که البته چند دلیل دارد: این که اختران بر مردم مشرق زودتر طلوع و غروب دارند تا بر مردم مغرب؛ هر چه به سمت شمال نزدیک‌تر شوی، قطب ظاهر سمت جدی بالاتر می‌آید و قطب برابرش پایین‌تر می‌رود و در جنوب به عکس است و برای کسانی که میانه این دو سمت باشند، این اختلاف ترکیب شود. و نشانه‌های دیگر کره بودن که مردم خشکی و دریانشینان در آن‌ها موافقند و کوه‌های بلند آن را از کره بودن بیرون نمی‌برند، زیرا اگر زبری باشند با نرمی کره منافات دارند نه با شکل دایره آن .

و نعمت دیگر این است که همه چیزها که در زمین پدید می‌آیند از معادن، گیاه، جانور و آثار آسمانی و زمینی که تفصیل آن‌ها را جز آفریننده آن‌ها نمی‌داند.و دیگر این است که زمین قطعه های گوناگون از سست و سخت و نرم و ناهنجار دارد که هر کدام حاجتی را برآورده می‌کنند و سودی دارند که در زمین قطعه‌هایی کنار هم است: «وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ ». و نعمت و نشانه دیگر اختلاف رنگ‌های آن است که می­فرماید: «وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُود»{و از برخی کوه‌ها، راه‌ها [ورگه‌ها]ی سپید و گلگون به رنگ‌های مختلف وسیاه پر رنگ [آفریدیم].} - . فاطر / 27 -

و دیگر شکاف داشتن آن برای رویش گیاه: «وَالْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ.» و جذب آب باران به درون خود: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْض » و چشمه‌ها و رودهای بزرگ که در آن روان است: «وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها» و دیگر طبع کریم و پر بخشش زمین است که یک دانه بگیرد و هفتصد دانه پس می‌دهد: «کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّة»{همانند دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه‌ای صد دانه باشد} و نشانه دیگر زندگی و مرگ آن است: «وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها» و جانوران گوناگون است: «وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّة» و اینکه در آن انواع نباتات روییده می‌شود: «وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیج». چند رنگی آن‌ها خود دلیلی است و مزه‌های گوناگونشان و بوهای چندشان هر کدام دلیلی است. برخی خوراک آدم هستند و برخی خوراک بهائم می‌باشند: «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُم»{بخورید و دام‌هایتان را بچرانید} - . طه / 54 - خوراک و نانخورش و دارو و میوه‌های زیاد از زمین است، و جامه تن آدمی از پنبه، کتان، مو، پشم جانوران، ابریشم و پوست از آن است .

نعمت دیگرِ زمین، سنگ‌های گوناگون است که برخی زیور می‌باشند و برخی برای ساختمان و سنگ‌های بسیار که برای آتش‌گیره هستند. بنگر به یاقوت سرخ که کمیاب و کم سود و گران است و آن‌ها که سود زیاد دارند فراوان و ارزان هستند.

دیگر اینکه آنچه خدا در آن سپرده است از معدنی‌های خوب مانند طلا و نقره است.سپس بیندیش که آدمیان پیشه‌های دقیق و صنعت و هنر درآوردند تا ماهی را از تک دریا و پرنده را از اوج هوابه دست آوردند و نمی‌توانستند طلا و نقره بسازند برای آنکه سودش به توانگران برسد و عزت و قدرت آن را بطلبد و حکمت آفرینش باطل شود و از این رو خدا در آن را بست و زبانزد شد که هر که از کیمیا مال جوید مفلس می‌شود.

دیگر اینکه درختان شایان برای ساختمان، سقف و هیزم است که در کوه و جنگل وجود دارد و چه نیازی به آن‌ها برای نان پختن و طبخ غذا است.و بسا آنچه از سودها را نگفتیم بیش از آن است که بر شمردیم و هنگامی که خردمند در این غرائب و عجایب بیندیشد، به وجود حکیم و تقدیرساز دانا اعتراف می‌کند، البته اگر گوش شنوا و چشم بینا و دل عبرت‌گیر داشته باشد.

و اما سودهای آسمان خدا این است که آن‌ها را با چراغ‌ها آراسته است: «وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیح» و هم به ماه آراسته کرده است: «وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً» و به خورشید نیز زینت داد: «وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً» و همچنین به عرش: «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» و به کرسی: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» و به لوح « فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ» و به قلم: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُون» و آن را سقف محفوظ و هفت طبقه و هفت محکم نامید و یادآور شد که آفریدنش حکم رسا و هدف‌های درست دارد. «رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا» - . آل عمران / 191 - {پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریده‌ای منزهی تو! پس ما را از عذابِ آتش دوزخ در امان بدار} «وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا» - . ص / 27 - {و آسمان و زمین و آنچه را که میان این دو است به باطل نیافریدیم، این گمان کسانی است که کافر شده [و حق‌پوشی کرده] اند، پس وای از آتش بر کسانی که کافر شده‌اند.}.

اعمال در آسمان بالا می‌روند و انوار از آن به زیر بر می‌آیند؛ قبله دعا است و مرکز ضیاء و صفا؛ بهترین رنگ‌ها که پرتوافکنی از آن او کرده است و نیکوترین شکل مستدیر را؛ ستارگان رجوم دیوان او هستند و نشانه‌ها که به آن در ظلمات خشکی و دریا راه می‌یابند. برای خورشید طلوعی فراهم کرد و آن را برای برآوردن نیازها به هر طرف چرخانید و غروبی برای آن آورد تا آرامش و سکون در هر جا حکمفرما شوند و نیروی هاضمه به کار افتد و غذا را به هر جا برساند.

و همچنین اگر طلوع نداشت، آب‌ها یخ می‌زدند و سردی و کثافت غلبه می‌کردند و حرارت غریزیه، خرده خرده به خاموشی می‌گرایید. و اگر غروب نداشت،زمین و هر چه دارد می‌سوخت و چون چراغی است که برای اهل خانه به اندازه نیاز افروخته می‌شود و خموش می‌گردد تا بیارامند و نور و ظلمت با همه جدایی در مصلحت ساکنان زمین یار و همکارند.

و از بالا رفتن و پایین کشیدن زمین در مدار خود، خدا چهار فصل پدید آورد، و در زمستان گرما در درون درخت و گیاه بجوشد تا مایه بار و بر در آن پدید گردد، و هوا در هم می‌شود و ابر و باران فراهم می‌آید و تن جانداران با کشیدن حرارت در درونشان نیرومند می‌گردد. در بهار طبایع به جنبش می‌آیند و مواد متولد شده در زمستان آشکار می­شوند. درخت گل می‌دهد و حیوان برای جفت گیری آماده می­شود. و در تابستان هوا گرم می‌شود تا میوه‌ها برسند و زائدهای تن تحلیل می‌روند و روی زمین خشک می‌شود و آماده آبادی و زراعت می‌گردد. در پاییز سرما و خشکی پدید می‌آید و میوه­ها می­رسند و بدنها اندک اندک آماده زمستان می‌گردند.

و اما ماه دنبال خورشید و جایگزین آن است و شماره سال و حساب با آن است و اوقات شرعی با آن مضبوط می‌گردد و نموّ و سیرابی از آن بر می‌آید. خدا در برآمدنش مصلحتی و در نهان شدن آن مصلحتی نهاده است. حکایت است که یک اعرابی شب خوابید و شترش را گم کرد. هنگامی که ماه بر آمد آن را پیدا کرد و رو به ماه کرد و گفت: خدایت نقش بست و روشن کرد و در هر برجت چرخانید و هنگامی که خواست برافروخت و وقتی که خواست خموش کرد و چیزی کم نداری تا برایت بخواهم اگر به من شادی بخشیدی خدا به تو روشنی بخشیده و در این باره اشعاری سرود.

جاحظ گفته است: هنگامی که درباره این جهان بیندیشی، می‌بینی همچون خانه‌ای آماده برای برآوردن هر نیاز است و آسمان سقف افراشته خانه و زمین فرش گسترده آن و اختران رشته کشیده‌اش همچون چراغ افروخته و آدمی صاحب آن خانه و متصرف در آن است. هر گیاهی آماده برای سود او و هر نوع جاندار در خدمت او است. این جمله روشنی است در این که جهان با تدبیر کامل و حکمت رسایی آفریده شده و نیرویی بی‌اندازه دارد.

وانگه اختلاف دارند که آسمان برتر است یا زمین. برخی گفته‌اند آسمان چون عبادتگاه فرشته‌ها و پاک از هر گناه است و هنگامی که آدم گنه کرد از بهشت بیرون شد و خدایش فرمود که نافرمان من در کنار من نباشد. و خدا فرموده است: «وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً» - . انبیاء / 32 - {و آسمان را سقفی محفوظ قرار دادیم} و فرمود: «الَّذِی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجا» - . فرقان / 61 - {آن کسی که درآسمان برج‌هایی نهاد.} و در بیشتر موارد نام آسمان پیش از زمین است؛ آسمان‌ها اثر می‌بخشند و زمین اثرپذیر و اثر بخش‌برتر است.

برخی دیگر گفته‌اند: بلکه زمین برتر است، زیرا خدا چند مکان زمین را به برکت یاد کرده و فرموده است: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً» - . آل عمران / 96 - {در حقیقت، نخستین خانه‌ای که برای [عبادت] مردم، نهاده شده،همان است که در مکه است و مبارک}و «فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ» - . قصص / 30 - {و در آن جایگاه مبارک} و «إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ» - . اسراء / 1 - {به سوی مسجد الأقصی- که پیرامون آن را برکت داده‌ایم} و «مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِی بارَکْنا فِیها» - . اعراف / 137 - {[بخشهای] باختر و خاوری سرزمین [فلسطین] را- که در آن برکت قرار داده بودیم} که مقصود سرزمین شام است و همه زمین را هم با برکت شمرده است همان گونه که بیان داشته است: «وَ بارَکَ فِیها وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَةِ أَیَّام» - . فصلت / 10 - {و در آن خیر فراوان پدید آورد، و مواد خوراکی آن را در چهار روز اندازه‌گیری کرد.}

اگر بگویند: در بیابان‌های بی‌آب هلاکت بار چه برکتی است؟ گویم: آن‌ها مساکن وحوش و چراگاه و در صورت نیاز مسکن مردم است و مسکن خلقی که جز خدای تعالی آن‌ها را نداند و برای همین برکت‌ها است که خدا فرموده است: «و فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِین» - . ذاریات / 20 - {و روی زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی [متقاعدکننده] است.} در شرافت آن‌ها که از آن سود می‌برند فرموده است: «هُدیً لِلْمُتَّقِین» - . بقره / 7 - {مایه هدایت تقوا پیشگان است.} پیغمبران را از آن آفرید؛ و در آن بازگرداند «مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُم» - . طه / 55 - {ازاین [زمین] شما را آفریده‌ایم، در آن شما را باز می‌گردانیم} و پیغمبرش مصطفی را گرامی داشت و همه زمین را برایش مسجد و طهور نمود.

و مقصود از این که میوه‌ها را به آب بر آورده است به این که بر اثر نیرو و خواست او پدید شدند، این است که آب را مایه آن‌ها نموده، چون نطفه برای فرزند است، با این کهمی‌تواند هر چیز را بی‌مایه و سبب چنان چه خود اسباب و مایه‌ها را بیافریند، ولی در این تدریج و سبب‌سازی حکمتی است که روشنفکران از آن بینا می‌شوند و هوشمندان از آن عبرت می‌گیرند.

و مقصود این است که جزئی از آب را از آسمان فرو نمودیم و برخی میوه‌ها از آن برآوردیم و شما که این‌ها را می‌دانید همتا برای خدا نسازید، زیرا اگر بیندیشید خرد شما وادارتان می‌کند که این‌ها آفریننده یگانه‌ای دارند که به آن‌ها می‌نماند و کسی کار او را نمی‌تواند.

«وَ هُوَ الَّذی مَدَّ الْأَرْض» - . رعد / 3 - {و اوست کسی که زمین را گسترانید.} رازی در این باره به طور خلاصه گفته است: زمین را به این اندازه معین نه بیش و نه کم ساخت با این که می‌شد کمتر یا بیشتر باشد و برای این اندازه معین را مخصّصی و اندازه‌گیری باید باشد. و ابوبکر اصمّ گفته است: مدّ، پهن کردن تا آن جاست که به درک آید یعنی حجم زمین را بزرگ کرده وگرنه سود کامل نداشت.

و قومی گفته‌اند که زمین گرد بود و خدا آن را از زیر خانه کعبه پهن تا اینجا و آنجا کردو این در صورتی است که زمین مسطح باشد نه کره. البته این خلاف دلیل است و کشش زمین با کره بودن آن مخالفت ندارد، زیرا در کره بزرگ برای هر قطعه سطحی می‌باشد. - . مفاتیح الغیب 19 : 2 -

«وَ جَعَلَ فیها رَواسِی» - . رعد / 3 - {و در آن، کوه‌ها نهاد.} یعنی کوه های پایداری که جا به جا نشوند و دلیل بودن آن‌ها به وجود صانع قادر حکیم به چند وجه است:

وجه اول: طبع زمین یکی است و بر آمدن کوه در یکجایش باید به آفرینش توانای حکمتدار باشد. فلاسفه در این باره گفته‌اند: پیدایش کوه از دریاهای این سوی زمین است که گلی چسبنده برآوردند و خورشید به تابش خود آن را چون کوزه‌های آبجو سنگ کرده است،وانگه آب ته کشیده و بقیه چنین شده و کوه پدید گردیده است. و در دوران قدیم بر اثر این که حضیض خورشید در شمال بوده که با اوج آن حرکتی دارند و نزدیک زمین بوده و بیشتر آن را داغ کرده و آب‌ها را در آن کشیده و دریاها را به ربع شمالی آورده و چون اوج و حضیض خورشید به جنوب منتقل شدند، خرده خرده دریاها را به آن سو کشیدند و این کوه‌ها در شمال به جا ماندند. این مطلب خلاصه سخن آن‌ها است. البته به دلایلی این مطلب غیر صحیح است:

هر دریایی گل دارد، پس چرا یکسو کوه بر آمده و در یک سو بر نیامده است؟

برخی کوه‌ها را مشاهده می‌کنیم که سنگ‌هایش مانند ساختمان روی هم رده بر رده چیده شده‌اند و مانند خشتی که بنّا می‌سازد و این ترکیب از تاثیر خورشید در گل بعید است که به وجود آید.

اکنون اوج خورشید نزدیک اول سرطان است و باید نه هزار سال پیش از شمال به جنوب آمده باشد و باید در این مدت طولانی کوه‌ها از هم پاشیده و فرو ریخته باشند و همچنین باید سنگی برجا نمانده باشد. که البته چنین نیست و دانستیم که سببی که آن‌ها ذکر کرده‌اند ضعیف است.

وجه دوم: کان‌های هفتگانه فلزات و معادن جواهر نفیس کوه‌ها،دلیل بر وجود صانع هستند. بعلاوه از معادن زاج و نمک و نفت و قیر و کبریت چون زمین و کوه یک طبع دارند و خورشید یک اثر و این خود دلیل روشنی است بر خدا و نیروی او که مانند ممکن و پدیده نمی‌باشد.

وجه سوم: کوه‌ها سبب پدید آمدن نهرهای آب بر زمین هستند، چون سنگ سخت است و وقتی بخارهای درون زمین بالا آمدند، زیر کوه ماندند و به دنبال هم تکامل یابند و آب‌ها بسیار زیر کوه پدید می‌شود و با فشار خود کوه‌ها را می‌شکافند و بر زمین روان می‌شوند و فایده کوه در پدید آمدن نهرها از این راه است . از این رو بیشتر جاها که خدا نام کوه را برده، به دنبالش أنهار آورده است، چنانکه در این آیه فرموده است: «وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتا» - . مرسلات / 27 - {و کوه‌های بلند در آن نهادیم و به شما آبی گوارا نوشانیدیم.}سپس خدا آفرینش عجیب گیاه را دلیل آورده و بیان داشته است: «وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرات» - . رعد / 3 - زیرا هنگامی که دانه در زمین می‌افتد و خیسی زمین در آن اثر می‌کند، بر می‌آید و بزرگ می‌شود و زبر و زیرش می‌شکافد و از زبر جوانه گیاه بر می‌آید و از زیر در زمین ریشه می‌کند و این خود شگفتی دارد، برای آنکه دانه یک طبع دارد و اثر طبع و فلک و اختر هم در آن یکی و با این از زبرش جرمی بالا رو پدید می‌شود و از زیرش ریشه‌ای در تک زمین دارد و پدید شدن دو طبع ضد از یک طبع نشدنی است و می‌دانیم که این تدبیر خداوند حکیم و مقدر قدیم است نه اثر طبع و خاصیّت ماده.

وآن گاه درختی که می‌روید از یک دانه که برخی چوب می‌شود و برخی گل و برخی میوه. و در یک میوه چند طبع جدا است، مانند گردو که چهار نوع پوست دارد، دو پوسته رو که چوب هستند و پوست گرد مغز که زیرش پوست نازک دیگری است. و مانند نارنج که پوستش گرم و خشک و گوشتش گرم و ترشی‌اش سرد و خشک و دانه‌اش گرم و خشک است. و همچنین مانند انگور که پوست و هسته‌اش سرد و خشک و گوشت و آبش گرم و تر است و تولید چند طبع جدا از یک دانه با این که اثر طبع و فلک و اختر یکی است باید به قدرت خدای حکیم و قدیم باشد.

و مقصود از زوجین اثنین دو صنف است و اختلاف و دوئیت یا در مزه است چون شیرین و ترش یا طبع، چون گرم و سرد، یا رنگ چون سپید و سیاه. و لفظ (دو تا) اشاره است به این که هر فردی از دو اصل به وجود می‌آید، چون آدمی که از آدم و حواء است و اینکه بیان داشته است: «إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْم یَتَفَکَّرُون»{قطعاً در این [امور] برای مردمی که تفکر می‌کنند نشانه‌هایی وجود دارد»، اشاره به ردّ فلاسفه است که پدیده‌ها را با اختلاف اشکال کواکب وابسته می‌دانند. پس تا وقتی این شبهه دفع نشده مقصود تمام نشده است. و دفع این شبهه به دو وجه است:

به فرض که بپذیریم این مطلب درست است، راهی نمی­ماند جز اینکه این افلاک و اوضاع مختلفه آن‌ها اثر واجب الوجود ذاتی قادر حکیم باشند .

آنچه در آیه‌های بعد یاد آورده که «وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِرات»{و در زمین قطعاتی است کنار هم} دو بیان می‌توان در این داشت: اولا: در زمین چند قطعه با طبع جدا کنار هم هستند؛ یکی شوره‌زار و یکی خاک خالص؛ یکی سخت و یکی سنگزار یا ریگزار؛ و یکی گل چسبنده و همه در کنار هم و اثر خورشید و اختران در آن‌ها برابر می‌باشد، و این دلیل است که اختلاف اوصاف آن‌ها به قدرت خدا است. ثانیا: یک قطعه زمین که یک آب می‌خورد و زیر یک آفتاب است و میوه‌های زیاد می‌آورد که مزه و رنگ و طبع و خاصیت آن‌ها از هم جدا است، تا آنجا که در یک خوشه انگور همه دانه‌ها شیرین و رسیده است و یکی ترش و نارس با این که اثر طبع و فلک در همه یکی است.

در اینجا نمونه عجیب‌تری هست که برخی گل‌ها می‌باشند که یک روی آن‌ها بسیار سرخ و روی دیگر بسیار سیاه است با این که گل بسیار نازک و نرم است و نمی‌شود گفت اثر خورشید به یک سوی آن رسیده و به طرف دیگر نرسیده است. و این دلیل قطعی است به این که همه به تقدیر خدا است نه اثر اتصالات اختران و این مقصود خداوند بزرگ است که فرموده است: «یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُل.»{با یک آب سیراب می‌گردند، و [بااینهمه] برخی از آن‌ها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخی دیگر برتری می‌دهیم.}

و با این مطلب حجت تمام است، زیرا این پدیده‌های زمینی عامل مؤثری می‌خواهد که گفتیم این مؤثر اختر و فلک و طبع نیستند و دانسته می‌شود که فاعلی مختار جز این چیزها است، در اینجا دلیل تمام است و جای اندیشه نیست و در اینجا فرمود: «إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُون» - . رعد / 4 - {بی گمان در این [امر نیز] برای مردمی که تعقّل می‌کنند دلایل [روشنی] است.} زیرا این حجت را جوابی نیست، جز این که گفته شود این‌ها بی‌مؤثر پدید می‌شدند، که البته خردمند این مطالب را نمی‌گوید. و «الجنّه»: منظور از آن باغی است که در آن نخل، انگور و گندم می‌روید. «الصنوان»: جمع الصنوا می‌باشد؛ درختی که اصل آن ثابت است و از آن دو، سه یا بیشتر نخل می‌روید. از ابن عربی در این باره نقل شده است که الصنو: المثل به معنای متشابه و غیر متشابه می‌باشد و از زجاج در این باره نقل شده است که به معنای میوه است، یعنی ثمری که خورده می‌شود. و از غیر ایشان در این باره نقل شده است که الاکل به معنای مهیا برای خوردن می‌باشد.

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْض»{خداست که آسمان‌ها و زمین را آفرید.} این جمله مبتدا و خبر است. «و سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ»{و کشتی را برای شما رام گردانید.} - . ابراهیم / 32 - به این بر بنده‌هایش منت نهاد، چون خدا به هر گوشه زمین نعمت خاصی داده است و نقل آن به جای دیگر سود بازرگانی دارد و باید با کشتی خشکی باشد که شتر است یا کشتی دریا و آن را خدا به خود وابسته دانسته است. برای این که ابزار کشتی و فن کشتی سازی را او به وجود آورده است و او است که آب را آماده کشتیرانی آفریده و باد کشتی را آفریده، وگرنه کشتیرانی امکان نداشت و چون خدا آن‌ها را آفرید کشتی را از آن خود دانسته و مسخر امر خود معرفی کرده که شأن بزرگان است.

«وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهار»{و رودها را برای شما مسخّر کرد.} چون آب دریا شور است و از این جهت برای زراعت کم سود است. خدا به گشودن نهرها و چشمه‌ها نعمت خود را تمام نمود تا آب به زراعت و گیاه روان می‌شود و نیز نوشیدن آب دریا امکان ندارد. «وَآتاکُمْ مِنْ کُلِّ ماسَأَلْتُمُوه»{و از هر چه از او خواستید به شما عطا کرد.} گفته شده است به زبان حال و آمادگی خود این مطلب بیان شده است. «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» - . ابراهیم / 34 - {و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی‌توانید آن را به شمار در آورید.} رازی در تفسیرش گفته است: چون آدم می‌خواهد بداند که نمی‌شود همه نعمت‌های خدا را بر شمرد، باید در یک رشته آن بیندیشد تا درماندگی خود را بفهمد و البته در این باره ما دو نمونه می‌آوریم: مثال اول: پزشک‌ها گفته‌اند پی‌ها دو بخش دارند، یکی در مغز و دیگری در استخوان‌های پشت. در مغز هفت پی باشند و رنج می‌بردند تا حکمت هر کدام را بدانند و شک ندارد که هر کدام از آن هفت پره‌های بسیاری دارند و هر کدام آن‌ها هم رشته‌هایی نازک‌تر از مو دارند که به اندام گذر می‌کنند و اگر یک رشته ناساز شود، بیماری رخ می‌دهد. این رشته‌های نازک فراوانند و هر کدام را وظیفه‌ای است. چون آدمی در این باره بیندیشد، درمی‌یابد که هر کدام از این رشته‌های پی نعمتی بزرگ است که اگر از دست برود، زیان بزرگی دارد. و می‌فهمد که راهی ندارد که آن‌ها را به خوبی بشناسد و درستی گفته خدا را که «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» می‌فهمد.

همین ملاحظه را در رگ‌های خون و در رگ‌های تنفس بکن که هر کدام از اعضاء تک و مرکبی است به حسب کیف و کم و وضع و فعل و پذیرش فعل و در اینجا دریایی بی‌کناره است و چون این را در تن یک آدمی ملاحظه کردی، نعمت‌های خدا را در جان و روحش بسنج، زیرا عجایب عالم ارواح بیش از عالم اجساد است.چون احوال عالم جانداران را ملاحظه کردی به احوال افلاک، اختران، طبقات عناصر، عجایب خشکی، دریا، گیاه و حیوان می‌پردازد تا بدانی که اگر همه خردها با هم یکی شوند و به آن کس در عجایب حکمت خدا بیندیشد، نسبت به کمترین چیزها از آن جز اندکی نمی‌فهمد. فسبحانه و تقدس عن اوهام المتوهمین.

مثال دوم: یک لقمه خوراک که برداری و به دهن گذاری، ببین از کجا آمده و به کجا می‌رود. این یک لقمه نان فراهم نشده مگر در کالبد همه جهان به روش هر چه درست‌تر. زیرا گندمی باید و آن نمی‌روید مگر اینکه در چهار فصل می‌باشد و طبایع ترکیب می‌شوند و بادها می‌وزند و باران‌ها بیایند و این‌ها جز با چرخش افلاک و پیوند اختران به هم به وضع خاصی از حرکت و کیفیت و جهت و نظمی در تندی و کندی نمی‌شوند. و پس از وجود گندم، ابزار آرد کردن و پختن باید و برای آن ابزار آهنین از درون کوه‌ها لازم است و برای ساخت آن‌ها ابزار آهنین دیگر به کار رفته است تا به نخست ابزار آهنی رسیده و آن چگونه شکل گرفته و پس از این همه باید چهار عنصر زمین و آب و هوا و آتش فراهم باشند تا بتوان از آرد نان پخت .

این‌ها همه بررسی پیش از لقمه است و بررسی پس از آن این است که خداوند چگونه تنها را آفریده که از این لقمه سود برند و چه زیانی از آن به تن حیوان برسد و در کدام عضو باشد. و این‌ها را جز با علم تشریح و طب کامل نمی‌دانی. و روشن شد که سود یک لقمه را نمی‌توان جز با فهمیدن همه این امور فهمید که خرد از درک یک ذره از این مباحث در ماند و از این جهت معنای این آیه که «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» روشن می‌شود. - . مفاتیح الغیب 19 : 129 - 130 -

مولف:

روش دیگری دقیق‌تر و پهناورتر از آنچه او گفته است وجود دارد و آن این است که چون نعمت‌های فراهم آمده برای یک آدمی چون زید را فهمیدی، از آسمان‌ها و اختران و عرش و کرسی و همه ارضیات که در وجود و بقایش اثر دارند، همه آن‌ها به عمرو هم تعلق دارند. این هم باز نعمتی بر زید است، زیرا وجودش وابسته به او است، چون آدمی در منش خود اجتماعی همچنان نسبت به دیگران است و نعمت بر جانوران هم که در وجود انسان اثر دارند، نعمتی است بر زید به حساب خودش و به حساب این که نعمت است بر هر فرد از بشر که وجودشان در او اثر دارد. و باید شماره این نعمت‌ها را در شماره اشخاص و جانوران به اندازه نامتناهی ضرب کرد و از آن پس چون وجود زید وابسته به پدر و مادر است، هر نعمت بر آن‌ها و معاصرانشان و پدران آن‌ها نعمت بر او است و همه این شماره‌های بی‌پایان را در شماره بی‌پایان بارهای ناپایان در هم ضرب کنیم و به همه اعصار گذشته بپردازیم تا آدم و حوا و هر کدام از این مراتب را در مراتب حاصله پیش ضرب کنیم و این حساب از گنجایش علم بشر بیرون است و اگر همه حسابرسان جن و انس جمع شوند، بررسی به حساب یک مرتبه را هم نمی‌توانند، با این که هر قطره دریا و هر ذره هوا و زمین نعمت بر هر شخص می‌باشند. منزه است خدایی که حساب یک شعبه از نعمت بی‌پایانش را جز خودش نمی‌داند، سپاس بر او بشمار هر نعمت که به ما و دیگران داده است .

«إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُوم کَفّار» - . ابراهیم / 34 - {قطعاً انسان ستم‌پیشه و ناسپاس است.} به نعمت های خدا با غفلت از شکر نعمت‌های خداوند ظلم می‌کند. یا بر نفس خودش ظلم می‌کند، به این طریق که در معرض حرمت‌ها قرار می‌گیرد. «کفّار» به معنای کسی است که شدید کفران نعمت می‌کند و گفته شده است که «ظلوم» به کسی گفته می‌شود که بسیار شکایت و جزع می‌کند.

«مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْزُون» - . حجر / 19 - {و از هر چیز سنجیده‌ای در آن رویانیدیم.} به ترازوی حکمت و به اندازه نیاز چون سنجش وسیله شناخت اندازه است و هر چیزی از نعمت و سود وزن و اندازه دارد و مقداری از عناصر و اثر خورشید و اختران در آن معلوم است و تناسب در زیبایی و لطافت دارد. و گفته‌اند مقصود چیزهایی است که وزن می‌شوند، مانند طلا، مس و نقره و مانند آن.

«ِوَ جَعَلْنا لَکُمْ فیها» یعنی در زمین و کوه‌ها است و یا در آن چیزهای موزون «معایش» اسباب زندگی. «وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقین»{و هر کس که شما روزی‌دهنده او نیستید.}از عیال، بنده و خدمتکار که روزی‌ده حقیقی آن‌ها خدا است نه پدران و آقایان و مخدومان و به حکم تغلیب، انعام و جانوران و پرنده‌ها در آن واردند به این دلیل که خداوند فرموده است: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها»{و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر [این که] روزیش بر عهده خداست.} - . هود / 6 -

«یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ» که غذای اصلی است «وَ الزَّیْتُون» که میوه و غذاست چون روغن بسیار دارد «وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْناب»{خرما و انگور} که بهترین میوه هستند «وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرات»{و از همه میوه­ها}.

نکته دیگر اینکه زمخشری در این باره گفته، این است که «من» آورده و نفرموده است همه میوه‌ها، چون همه میوه‌ها جز در بهشت وجود ندارند. و گفته‌اند غذای حیوانی را پیش داشت که فرمود « وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُون» - . نحل / 5 - {و چارپایان را برای شما آفرید: در آن‌ها برای شما [وسیله] گرمی وسودهایی است، و از آن‌ها می‌خورید.} بر غذای گیاهی، برای این که نعمت در آن بزرگ‌تر است و به بدن انسان شبیه‌تر است. و در بیان غذای حیوان درخت را مقدم بر غذای انسان که زرع و جز آن است کرده است، چرا که بر طبق مکارم اخلاق توجه آدمی به زیر دست خود باید بیش از خودش باشد.

«وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْض»{و آنچه در زمین برای شما روییده است.}از جانور و درخت و میوه و مانند آن «مُخْتَلِفاً أَلْوانه»{به رنگ‌های گوناگون.} که برابری همه در طبع و تأثیر فلک نشانه وجود صانع تعالی است. «رواسی» کوه‌های پایدار، «أَن ْتَمیدَ بِکُمْ» - . نحل / 15 - {تا شما را نجنباند.} یعنی نخواست که شما را بلرزاند. «وَ أَنْهارا» یعنی افکند به آن رودها «وَ سُبُلًا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون» راههایی که هدایت شوید به مقاصد خود و یا به شناخت خدا. «وَ عَلاماتٍ» که رهنمای رهگذران است از کوه و دره و باد و مانند آن « وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُون» در خشکی و دریا به هنگام شب. «إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ» که از تقصیر شما در ادای شکر این نعمتها می­گذرد.«رَحِیمٌ» که نعمتها را به خاطر کوتاهی شما قطع نمی­کند و نیز در عذاب شما به خاطر کفران نعمت عجله نمی­کند.

«إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها»{درحقیقت، ما آنچه را که بر زمین است، زیوری برای آن قرار دادیم.} از موالید سه‌گانه که معادن و گیاهان و جانورانند و اشرف همه انسان است. و گفته‌اند مقصود مکلفین نیستند، چون آنچه بر زمین است زیور حقیقی نیست، بلکه برای آزمایش مردم است و شامل خود مردم نیست، چرا که در ادامه فرموده است: « لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلا»{تا آنان را بیازماییم که کدام یک ازایشان نیکوکارترند.}یعنی در برخورد با این زینتها. و کسی نیکوتر عمل می­کند که در آن زهد بورزد و به روزی کفاف قناعت کند .

«لَهُ ما فِی السَّماوات»{آنچه در آسمان‌ها است، از آنِ اوست.} رازی در تفسیرش در این باره گفته است: مالک است آنچه را در آسمان است، از فرشته و ستاره و مانند آن و آنچه در زمین از معدن و فلز است و آنچه در هواست و مالک آنچه زیر خاک است. اگر گفته شود «ثری» سطح زیرین جهان است و زیرش چیزی نیست که از خدا باشد، می‌گوییم: نظر به اختلاف روایات، باید گفت که ثری در لغت خاک نمدار است و بسا زیر جهان زمین چیزی باشد چون گاو یا ماهی یا صخره یا هوا. - . مفاتیح الغیب 22 : 8 -

طبرسی در مجمع البیان گفته است: ثری خاک نم‌دار است و مقصود نهفته‌های زیر آن است از گنج‌ها و مرده‌ها. - . مجمع البیان 7 : 2 - «الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً»{همان کسی که زمین را برایتان گهواره‌ای ساخت.} که چون گهواره در آن بیاسایید، «وَسَلَکَ لَکُمْ فیها سُبُلا»{و برای شما در آن، راه‌ها ترسیم کرد.} میان کوه‌ها و درّه‌ها و بیابان‌ها که سفر کنید و سود برید، «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء»{و از آسمان آبی فرود آورد.} یعنی باران. «فَأَخرَجنا بِهِ»گفته‌اند در این جمله از لفظ غایب به خطاب عدول کرد تا کلام خدا را حکایت کند به این دلیل که به آشکار بودن دلالت آن(رویانیدن گیاه و...) به کمال قدرت و حکمت تذکر دهد و اعلام کند که خداوند اطاعت می­شود و اشیاء گوناگون را به مشیت خود راه می­برد. «أزواجا» یعنی انواعی «مِن نَبات» بیان و صفت برای أزواجا است.«شَتّی» نیز صفت أزواجا است و احتمال دارد صفت نبات باشد. زیرا از آنجا که نبات در اصل مصدر است صفتش می­تواند مفرد یا جمع بیاید و شَتّی جمع شتیت است، مثل مَرضَی که جمع مریض است. معنای عبارت آن است که گیاهان اشکال و خواص و منافع گوناگون دارند که برخی برای انسان و برخی برای چهارپایان مفید است و از این رو فرمود: «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُم»{بخورید و دام‌هایتان را بچرانید} که این جمله حال از ضمیر «فأخرجنا» است بنا بر اراده قول. یعنی انواع گیاهان را از زمین رویاندیم در حالی که می­گوییم: {بخورید و دام‌هایتان را بچرانید} یعنی آماده برای خوردن شما و چهارپایان است. «لِأُولِی النُّهی.»یعنی برای صاحبان خردی که آنها را از پیروی باطل و انجام بدیها باز می­دارد.

امام صادق علیه السّلام فرمود: «اولو النهی» ما هستیم. و از امام باقر علیه السّلام است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: بهترین شما اولو النهی هستند. گفته شد: یا رسول اللَّه! اولو النهی کیانند؟ فرمود: صاحبان اخلاق نیک و آرمان‌های سنگین و صله ارحام و خوشرفتاران با مادران و پدران و احوال پرسان از بینوایان و همسایگان و یتیمان که اطعام کنند و صلح و سلامت در جهان فاش کنند و نماز بخوانند آن زمان که مردم با غفلت در خوابند.

«مِنْها خَلَقْناکُم»{ازاین [زمین] شماراآفریده‌ایم.} زیرا که خاک اصل خلقت اولین پدر شما و نیز اصل مواد بدنتان است. و وجه دیگری هم برای آن در خبر بیاید. «وَ فیها نُعیدُکُمْ»{در آن شما را باز می‌گردانیم.} با مرگ و تفکیک اجزاء. «وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری»{و بار دیگر شما را از آن بیرون می‌آوریم.} با قرار دادن دوباره اجزاء پراکنده شده در خاک در کنار هم و به صورت قبلی و قرار دادن روح در آن.

«أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْض»{مگر در زمین ننگریسته‌اند} و عجایبش، «مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَریم» یعنی ستوده شده و پر منفعت. زیرا «کریم» صفت هر چیزی است که مورد رضایت و ستایش باشد. و احتمال دارد در اینجا مقید باشد به آنچه که متضمن دلالت بر قدرت است و مبنی بر این اساس باشد که هر گیاهی سودی دارد یا به تنهایی و یا همراه با دیگری. و همه به خاطر فراگیری ازواج گیاهان است که بسیار زیادند. «إن فی ذلک» یعنی در رویش انواع گیاهان و یا در هر یک از آنها«لآیة» یعنی نشانه­ای است که رویاننده آن در حکمت و قدرت کامل و نعمت و رحمتش فراوان است.

«أَ تُترَکون» انکار رها کردن ایشان است و یا تذکر آنها به این نعمت است که خداوند چگونه اسباب آسایش و امنیت آنها را فراهم آورده است. سپس این نعمت را اینگونه تفسیر می­فرماید که: «فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیم» هضیم یعنی نرم و لطیف به خاطر لطافت خرما و یا به این دلیل که نخل مؤنث است و شکوفه آن لطیف تر است. و شکوفه از نخل برمی­آید همچون برآمدن تیزی شمشیر از غلافش. شاخه شاخه و یا خم شده از زیادی بارَش.

«فارهین» یعنی با مهارت و یا از روی سرمستی. «حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ» یعنی دارای منظره زیبایی که هر کس ان را ببیند به وجد آید. و چون تأنیث جماعت را اراده کرد نفرمود «ذوات بهجة» و اگر تأنیث اعیان را اراده کرده بود چنین می­فرمود.

« قَوْمٌ یَعْدِلُون» یعنی به خدا شرک می­ورزند. «قَراراً» یعنی پابرجا و آرام که ساکنانش را نمی­لرزاند. « وَ جَعَلَ خِلالَها» یعنی در وسط زمین و در راهها و اطراف آن.«أنهارا» رودهایی که گیاه با آن می­روید و مردمان حیات می­یابند. «وَ جَعَلَ لَها رَواسِی» یعنی چیزهای ثابتی که زمین به آنها ثبات می­گیرد. «وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزا» یعنی به قدرتش مانعی بینشان قرار می­دهد تا آب شور و شیرین با هم مخلوط نشوند. «مُخْتَلِفاً أَلْوانُها» گفته شده یعنی انواع آنها بنا بر اینکه هر یک از آنها انواع مختلفی دارد. یا اینکه منظور شکل ظاهری آنها همچون زردی و سبزی و ...است.

«وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَد» یعنی دارای رگه ها و خطها و راهها. چنانچه «جدة الحمار» یعنی خطی سیاه بر پشت آن. «مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها» یعنی از جهت شدت و ضعف. « وَ غَرابِیبُ سُود» عطف بر بیض یا بر جدد. چنانچه گفته شده: بعضی کوهها دارای رگه های با رنگهای مختلف هستند و بعضی متراکم و یک رنگ هستند. و آن تأکید برای صاحب ضمیری است که تفسیرش می­کند. چرا که غربیب تأکید برای أسود است و حق تأکید آن است که بعد از مؤکد بیاید.

« مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِک» یعنی دارای انواع رنگها هچون میوه­ها و کوهها. «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء» زیرا شرط خشیت از چیزی شناختن او و صفات و افعالش می­باشد پس هر کس علمش به او بیشتر باشد خشیتش از او بیشتر است.

«إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُور» تعلیلی برای وجوب خشیت از خداست. زیرا خداوند مصرّ بر طغیان را عذاب می­کند و توبه کننده از عصیان را می­بخشد.

«وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا» یعنی جنس حبوبات. « فَمِنْهُ یَأْکُلُون» گفته شده به این دلیل صله مقدم شده است که نشان دهد حبوبات بیشترین چیزی است که خورده می­ شود. «مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْناب» از انواع خرما و انگور. «مِنَ الْعُیُون» و چیزی از چشمه ها. « مِنْ ثَمَرِه» یعنی از ثمره آنچه ذکر شد یعنی باغها. و گفته شده ضمیر به خدا برمی­گردد بنا بر التفات و اضافه به او. زیرا ثمره مخلوق اوست. «وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِم» عطف بر ثمر است و منظور چیزهایی همچون روغن و شیره است که از آن می­گیرند. و گفته شده که مای نافیه است یعنی ثمرات به خلق خداست و نه به فعل آنها. «أَ فَلا یَشْکُرُون» امر به شکر است زیرا ترکش را انکار فرموده است.

«خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها» یعنی انواع و اصناف را. «مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْض» از گیاه و درخت. «وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» از مذکر و مونث. «وَ مِمَّا لا یَعْلَمُون» و از آن انواعی که خداوند نسبت به آنها آگاهشان نکرده و راهی برای دانستن آنها قرار نداده است.

«تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَة» یعنی خشک و ساکن که از خشوع به معنای تذلل و خواری استعاره گرفته شده است. « اهْتَزَّت» یعنی با روییدن به حرکت آید. «وَ رَبَت» یعنی سطح زمین قبل از رویش باد می­کند و برآید. و گفته شده منظور بعد از رویش و با افزایش رویش است. «و ما بثّ» عطف بر سماوات یا خلق است. «من دابّة» یعنی از هر زنده­ای، بنا بر اطلاق اسم سبب بر مسبب. یا از آنچه که بر روی زمین می­جنبد. و آنچه که در یکی از دو چیز باشد صادق است که اجمالا بگوییم در هر دو چیز است. «إذا یشاء قدیر» یعنی در هر وقت که بخواهد قدرت بر آن دارد.

«وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعا» به اینکه آنها را مفید برای شما آفرید، «منه» حال از«ما» است یعنی اینها را مسخر شما کرد در حالی که هستیشان از اوست. یا اینکه خبر برای مبتدای محذوف است یعنی «هی جمیعا منه»، یا خبر برای «ما فی السماوات» است. «سخّر لکم» تکرار برای تأکید است و یا برای «لما فی الارض» است.

«مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیج» از هر گونه نیکو. «لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ» هر بنده­ای که به سوی پروردگارش توجه کند و در تازه­های خلقتش تفکر کند.

«وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها» تا بر آن قرار گیرید، «فَنِعمَ المَاهِدُون» یعنی ما. «وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْن» یعنی دو نوع، «لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون» و بدانید تعدد از خواص ممکنات است و واجب بالذات تعدد و قسمت نمی‌پذیرد .

از امام رضا علیه السّلام در خطبه طولانی که در کتاب توحید شرح آن گذشت آمده است که: از ضدّ ساختن خداوند اشیاء را با هم مشخص شد که ضد ندارد و از مقارن و همتا ساختن آن‌ها با یکدیگر دانسته شد که همتا ندارد. روشنی را ضد تاریکی و خشکی را ضد تری و زبری را ضد نرمی و سردی را ضد گرمی قرار داد. در حالی که بین دورهایشان الفت بخشید و نزدیکهایشان را جدا کرد تا تفرقه آن‌ها دلیل بر مفرّق و تألیف آن‌ها دلیل بر مؤلف باشد و از این جهت خداوند متعال فرموده است که «وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْن».

«وَ الْأَرْضَ وَضَعَها» به صورت گسترده شده محافظتش نمود. «للأنام» یعنی برای مردمان و گفته شده أنام یعنی هر صاحب روحی. «فیهافاکِهَةٌِ» یعنی انواع میوه­هایی که از آن لذت می­برند. «و النخل ذات الأکمام» منظور پوشش های خرما است از لیف و سعف و ظرف غنچه که همه سودمندند، مانند شکوفه­ها و تنه نخل. « و الحبُّ» مثل گندم و جو و سایر دانه­های غذایی. «ذو العصف» برگ خشکیده گیاه مثل انجیر. «و الریحان» یعنی گیاه بوییدنی یا به معنای رزق و روزی است، چنانچه می‌گویند: برای پیدا کردن ریحان اللَّه بیرن شدم، یعنی برای پیدا کردن روزی خدا. و از امام رضا علیه السّلام روایت شده است که «وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ» یعنی زمین را برای مردم نهاد. و «فِیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ» خرما ابتدا در غلاف بزرگ می‌شود و سپس از آن برمی‌آید. و می‌فرماید: «وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحان» حب، گندم است و جو و هر دانه و عصف انجیر است و ریحان آنچه از آن بخورند.

«فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان»{پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان رامنکرید؟} - . الرحمن / 13 - خطاب با جن و انس است، و در حدیث است که در باطن خطاب به دو خلیفه غاصب است و مقصود این است که به کدام از دو نعمت ناسپاس هستید؛ به محمد یا علی؟ و در خبر دیگر آمده است به پیغمبر یا وصیّ.

«وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ»{وهمانند آن‌ها زمین را آفرید.} طبرسی در مجمع البیان در این باره گفته است: یعنی زمین در تعداد مانند آسمان‌ها است نه در کیفیت، زیرا وصف آسمان مخالف وصف زمین است. و در قرآن آیه‌ای نیست که دلالت کند زمین هم مانند آسمان هفت عدد است جز این آیه. و خلافی نیست در این که آسمان‌ها بر روی یکدیگرند، ولی در مورد زمین‌ها برخی می‌گویند مانند آسمان‌ها بر روی یکدیگرند، زیرا اگر متراکم و پر بودند تنها یک زمین می­شد. و در هر زمین خلقی باشند که خدا آن‌ها را چنان چه خواسته آفریده است.

ابو صالح از ابن عباس روایت کرده است که هفت زمین بر روی هم نیستند، دریاها میانشان فاصله است و آسمان بر همه سایه دارد و خدا داناتر است به آن چه علمش را ویژه خود ساخته و بر بنده‌هایش نامعلوم است.

عیاشی به سندش از ابی الحسن علیه السّلام روایت کرده که دو کفش را گشود و راست را بر چپ نهاد و فرمود: این زمین دنیا است و آسمان دنیا گنبد آن است. زمین دوم بالای آسمان دنیا است و آسمان دوم گنبد آن است و زمین سوم بالای آسمان دوم است و آسمان سوم گنبد آن می‌باشد و به همین صورت تا چهارم و پنجم و ششم را بیان کرد و فرمود: زمین هفتم بالای آسمان ششم است و آسمان هفتم گنبدی بر آن است و عرش رحمان بالای آسمان هفتم است. و این معنای قول خداوند بزرگ است که فرمود: «سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنّ‌ّّّ» - . طلاق / 12 - {خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] درمیان آن‌ها فرود می‌آید.} و صاحب امر، پیغمبر است که روی زمین است و امر از بالا از میان آسمان‌هاو زمین می‌آید.

بنابراین معنا این است که فرشته‌ها فرمان‌های خدا را برای پیغمبران می‌آورند. و گفته شده مقصود این است که فرمان زندگی برخی و مرگ برخی یا سلامت زنده‌ای و نابودی دیگری و توانگری آدمی و درویشی دیگری و گردش کارها وفق حکمت از سوی خدا میان آسمان‌ها و زمین‌ها پایین می‌آیند. - . مجمع البیان 10 : 310 -

رازی در تفسیرش بیان داشته که کلبی در این باره گفته است: هفت آسمان را بر روی هم چون گنبد آفرید؛ «وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ» یعنی شبیه به آسمان در طبقات به هم چسبیده بودن. چنان چه مشهور می‌باشد که زمین سه طبقه دارد؛ یکی زمین خالص و دیگری زمین گل و سومی رو باز که بخشی در خشکی و بخشی در دریا است و آن قسمت آبادان زمین است و دور نیست که بر اساس این آیه گفته شود که زمین هفت اقلیم دارد که وابسته به هفت آسمان و هفت سیاره هستند، زیرا هر سیاره‌ای را خواصی است که در اقلیمی آثارش پدیدار می‌شود و به این اعتبار تعداد زمین هفت است. این وجوهی است که مورد پذیرش عقل است و البته وجوه دیگر تفسیر عقل ناپذیرند. مثل این که گفته‌اند: هفت آسمان اولین آن‌ها موجی است نگه داشته شده و دومی شکر است و سومی آهن و چهارم مس و پنجمی نقره و ششم طلا و هفتم یاقوت. یا آن قول که گفته است: میان هر دو آسمان صد سال راه است و ضخامت هر کدام هم صد سال راه است که نزد اهل تحقیق معتبر نیست و ممکن است بیش از آن باشد و خدا داناتر است که چیست و چگونه است. - . مفاتیح الغیب 30 : 40 -

در این باره می‌گویم که برخی از وجوه در زمین های هفتگانه در «باب هوا» از نظر گذشت.

«لِتَعْلَمُوا» علت آفرینش را یا علت تنزل امر و یا شامل هر دو است. زیرا هر کدام دلیل کمال قدرت و دانش اویند «ذَلُولا» رام و هموار برای راه یافتن شما است. «فَامْشُوا فی مَناکِبِها» یعنی در اطراف و کوههایش. و این مثل برای نهایت زبونی است، زیرا شانه شتر راکب ناپذیر است. پس وقتی خدا زمین را چنان رام کرده که همچون شانه شتر می­توان سوارش شد دیگر چیزی نمی­کاند که رام خدا نشود.

«وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ» از نعمتهای خدا درخواست کنید. «وَ إِلَیْهِا النُّشُور» یعنی بازگشت؛ پس از شما درباره شکر نعمتهایش سؤال کند. «بساطا» یعنی پهن و گسترده به گونه­ای که بتوانید بر آن راه بروید و مستقر شوید. «سبلا فجاجا» یعنی راههای وسیع. و از ابن عباس نقل شده یعنی راههای گوناگون. و گفته شده به راههای صحرای سبل و به راههای کوهستانی فجاج گفته می­شود.

«کفاتا» در مجمع البیان گوید: کفت الشی‌ء یکفته کفتا و کفاتا یعنی او را گرفت و چسباند. و اینکه گفته می­شود «اکفتوا صبیانک» یعنی کودکانت را به خود بچسبان و در پناه خود گیر. و به ظرف گفته می­شود: کفت و کفیت. از ابی عبیده نقل شده است که کفاتا یعنی ظرف. و معنا آن است که زمین در زندگی، مردم را در خانه­هاشان بر پشت خود جا داده و می‌گیرد و پس از مردن، در درون خود قرار می‌دهد و به خود می‌چسباند. و از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل شده است که نگاهی به گورستان کرد و فرمود: این در برگیرنده مرده‌ها است. نگاهی به خانه‌ها نمود و گفت: این در بردارنده زنده‌ها است.

«أَحْیاءً وَ أَمْواتا» یعنی از آنها چیزهایی است که می­روید و چیزهایی که نمی­روید. بر این اساس این دو کلمه بنا بر حال منصوبند و بنا بر قول اول بنا بر مفعول بودن منصوبند. «رَواسِیَ شامِخات» کوههای ثابت و بلند. «وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتا» برای شما از آب گوارا محل نوشیدن قرار دادیم. «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِین» تکذیب کنندگان به این نعمتها و اینکه از جهت خدا هستند. «مهادا» یعنی برای راه رفتن و قرار گرفتن و آماده برای تصرف بدون اذیت در آن. و مصدر به معنای مفعول است یا حمل بر مبالغه می­شود یا معنا «ذات مهاد» است.

«وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً» یعنی شکل­هایی مانند هم که هر یک شکلی برای دیگری است. یا نر و ماده تا نژاد از شما بر آید و از هم بهره برید یا اصنافی از سفید و سیاه و خرد و درشت و مانند آن.«وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً» یعنی آسایش و راحتی برای بدنهایتان یا بریدن از کارهای روزانه و اشتغالات، یعنی «سبات»ی است که مرگ حقیقی نیست و شما را از حیات و ادراک خارج نمی­کند. «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباسا» که مانند پرده با تاریکی خود شما را بپوشاند. «وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً» محل معاش یا وقت معاش شما قرار داده‌ایم. «وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدادا» منظور هفت آسمان محکم است که بنای آن را استوار قرار داده‌ایم. «وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً» یعنی خداوند خورشید را برای روشنی جهان قرار داد که از آن نور می­گیرند. گفته شده «الوهج» مجمع نور و حرارت است.

«وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً» یعنی بادهای دارای عصاره. زیرا بادها ابرها را به حرکت در آورده و باعث باران می­شوند. و گفته شده معصرات همان ابرها هستند که در شرف حرکت توسط بادها هستند تا باران تولید شود. مثل اینکه گویند: أحصد الزرع یعنی وقت درو رسید. «ماء ثجّاجا» یعنی ریخته شده با شدت. «لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتا» دانه(حب) هر چیزی است که کشتهای قابل درو در غلاف خود دارد و روییدنی(نبات)، ساقه و شاخه خشکیده زراعتهاست. گفته شده حب را انسانها می­خورند و نبات را چهارپایان. «وَ جَنَّاتٍ أَلْفافا» باغهای پوشیده با درخت یا بعضی با دیگری و به این دلیل جنت نامیده شده که درختان آن را پنهان می­کنند.

«وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْع» یعنی شکاف بردار، برای بر آمدن گیاه و چشمه‌سار. «أَفَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَت»{آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده؟} که دلیل کمال قدرت و حسن تدبیر خداست که بارهای سنگین را به سرزمین‌های دور می‌کشد و با بزرگی خود برای مهاردارش فرمانبردار است، هر گیاهی را می‌خورد و تا ده روز تاب تشنگی دارد تا بتواند بیابان‌های دور را بپیماید و البته فواید دیگری هم دارد و خصوص آن را یاد آورده برای آنکه عجیب‌ترین چیزی که عرب داشته، از نوع شتر است. گفته شده است: مقصود از آن ابر است بنا بر استعاره.

«وَ إِلَی السَّماءِ کَیْفَ رُفِعَت»{و به آسمان که چگونه برافراشته شده؟} بدون ستون و پایه. «وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَت»{و به کوه‌ها که چگونه برپا داشته شده؟}محکم و پایدار و از این رو به آن منحرف نمی‌شوند. «وَ إِلَی الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَت» آن چنان گسترده شده است که مایه آرامش قرار گرفته است. «وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها.» یعنی کسی که آن را گسترانده. طحوها یعنی مسطح کردن و گستراندنش.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

الْإِحْتِجَاجُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: سَأَلَ الزِّنْدِیقُ فِی مَا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَقَالَ النَّهَارُ قَبْلَ اللَّیْلِ فَقَالَ نَعَمْ خَلَقَ النَّهَارَ قَبْلَ اللَّیْلِ وَ الشَّمْسَ قَبْلَ الْقَمَرِ وَ الْأَرْضَ قَبْلَ السَّمَاءِ وَ وُضِعَ الْأَرْضُ عَلَی الْحُوتِ وَ الْحُوتُ فِی الْمَاءِ وَ الْمَاءُ فِی صَخْرَةٍ مُجَوَّفَةٍ وَ الصَّخْرَةُ عَلَی عَاتِقِ مَلَکٍ وَ الْمَلَکُ عَلَی الثَّرَی وَ الثَّرَی عَلَی الرِّیحِ‌⁽¹⁾

وَ الرِّیحُ عَلَی الْهَوَاءِ وَ الْهَوَاءُ تُمْسِکُهُ الْقُدْرَةُ وَ لَیْسَ تَحْتَ الرِّیحِ الْعَقِیمِ إِلَّا الْهَوَاءُ وَ الظُّلُمَاتُ وَ لَا وَرَاءَ ذَلِکَ سَعَةٌ وَ لَا ضِیقٌ وَ لَا شَیْ‌ءٌ یُتَوَهَّمُ ثُمَّ خَلَقَ الْکُرْسِیَّ فَحَشَاهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ الْکُرْسِیُّ أَکْبَرُ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَ‌⁽²⁾ثُمَّ خَلَقَ الْعَرْشَ فَجَعَلَهُ أَکْبَرَ مِنَ الْکُرْسِیِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]احتجاج: شخص کافری از امام صادق علیه السّلام پرسید: آیا روز پیش از شب است؟ ایشان فرمود: آری، روز پیش از شب آفریده شده و خورشید پیش از ماه و زمین پیش از آسمان خلق شده است. زمین بر ماهی است، ماهی در آب، آب در صخره‌ای تهی، صخره بر شانه فرشته، فرشته بر ثری، ثری بر باد، باد بر هوا که قدرتش نگهدار است و زیر باد عقیم جز هوا نباشد و ظلمات پس از آن می‌باشد، نه تنگی است، نه گشادی و نه چیزی که داخل هم شود.سپس کرسی را آفرید و آسمان‌هاو زمین را در درونش جا داد، کرسی از هر چه آفریده بزرگ‌تر بود، سپس عرش را بزرگ‌تر از کرسی آفرید. - . احتجاج: 193 -

**[ترجمه]

«2»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عَلَاءٍ الْمَکْفُوفِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْأَرْضِ عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هِیَ قَالَ [عَلَی] الْحُوتِ فَقِیلَ لَهُ فَالْحُوتُ عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَی الْمَاءِ فَقِیلَ لَهُ فَالْمَاءُ عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَی الثَّرَی قِیلَ لَهُ فَالثَّرَی عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عِنْدَ ذَلِکَ انْقَضَی عِلْمُ الْعُلَمَاءِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: علی بن ابراهیم به نقل شده است از امام صادق علیه السّلام پرسیده شد که زمین بر چه قرار گرفته است؟ فرمود: بر ماهی. گفتند: ماهی بر چیست؟ فرمود: بر آب. گفتند: آب بر چیست؟ فرمود: بر ثری. پرسیدند: ثری بر چیست؟ فرمود: دانش دانشمندان در اینجا پایان یابد و از آن نگذرد. - . تفسیر قمی: 418 -

**[ترجمه]

«3»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْأَرْضِ عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هِیَ قَالَ عَلَی الْحُوتِ قُلْتُ فَالْحُوتُ عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَی الْمَاءِ قُلْتُ فَالْمَاءُ عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هُوَ قَالَ عَلَی الصَّخْرَةِ قُلْتُ فَالصَّخْرَةُ عَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ هِیَ قَالَ عَلَی قَرْنِ ثَوْرٍ أَمْلَسَ قُلْتُ فَعَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ الثَّوْرُ قَالَ عَلَی الثَّرَی قُلْتُ فَعَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ الثَّرَی فَقَالَ هَیْهَاتَ عِنْدَ ذَلِکَ ضَلَّ عِلْمُ الْعُلَمَاءِ⁽¹⁾.

الکافی، عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن ابن محبوب: مثله‌⁽²⁾

**[ترجمه]تفسیر قمی: از همان، از ابان بن تغلب روایت شده است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: زمین بر چه قرار گرفته است؟ فرمود: بر ماهی. گفتم: ماهی بر چیست؟ فرمود: بر آب. گفتم: آب بر چیست؟ فرمود: بر صخره. گفتم: صخره بر چیست؟ فرمود: بر شاخ نرّه گاوی املس. گفتم: آن نرّه گاو بر چیست؟ فرمود: بر ثری. گفتم: ثری بر چیست؟ فرمود: هیهات! در اینجا دانش علماء گم شده است. - . تفسیر قمی: 418 - در کافی نیز مانند این روایت آورده شده است. - . کافی 8 : 89 -

**[ترجمه]

بیان

الأملس الصحیح الظهر و لعل المراد هنا أنه لم یلحقه من هذا الحمل دبر و جراحة فی ظهره و فی القاموس الثری الندی و التراب الندی أو الذی إذا بلّ لم یصر طینا و الخیر انتهی ضلّ علم العلماء أی غیر المعصومین أو المراد بالعلماء هم و المعنی أنهم أمروا بکتمانه عن سائر الخلق فکأنه ضل علمهم عن الخلق و قد یقال المراد بالثری هنا الخیر الکامل یعنی القدرة فإن استقرار جمیع الأشیاء علی قدرة الله تعالی و قیل المراد بالثری هنا ما هو منتهی الموجودات و لما کان تعقل النفی الصرف صعبا علی الأفهام قال عند ذلک ضل علم العلماء لإلف الناس بالأبعاد القارّة و جسم خلف جسم و لذا ذهب بعض المتکلمین إلی أبعاد موهومة غیر متناهیة و قالوا بالخلإ.

**[ترجمه]«املس» یعنی پشتش سالم است و شاید مقصود این است که از این بار دچار زخم پشت نشده است. در قاموس گفته شده است: «ثری» خاک نم‌دار است یا خاکی که تر شده و گل نشود. «علم علما گم شد» یعنی جز معصومین یا خود آنان چون دستور کتمان داشتند از دیگران و مردم علم آن‌ها را گم کردند. و چه بسا گفته شود مقصود از ثری، خیر کامل است، یعنی قدرتی است که همه موجودات به آن پا برجایند. و گفته شده: ثری پایان موجودات است و چون تعقّل نفی صرف بر فهم مردم سخت بوده، به گمراهی علم تعبیر کرده است. زیرا ذهن مردم با ابعاد ادامه دار و جسمی پشت جسم دیگر مأنوس است و به همین دلیل بعضی متکلمین به ابعاد نا متناهی موهوم و به خلأ قائل شده­اند.

**[ترجمه]

«4»

التَّفْسِیرُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: قُلْتُ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ فَقَالَ هِیَ مَحْبُوکَةٌ إِلَی الْأَرْضِ وَ شَبَّکَ بَیْنَ أَصَابِعِهِ فَقُلْتُ کَیْفَ تَکُونُ مَحْبُوکَةً إِلَی الْأَرْضِ وَ اللَّهُ یَقُولُ رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ أَ لَیْسَ یَقُولُ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها قُلْتُ بَلَی فَقَالَ فَثَمَّ عَمَدٌ وَ لَکِنْ لَا تَرَوْنَهَا قُلْتُ کَیْفَ ذَلِکَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ قَالَ فَبَسَطَ

کَفَّهُ الْیُسْرَی ثُمَّ وَضَعَ الْیُمْنَی عَلَیْهَا فَقَالَ هَذِهِ أَرْضُ الدُّنْیَا وَ السَّمَاءُ الدُّنْیَا عَلَیْهَا⁽¹⁾فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّانِیَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الدُّنْیَا وَ السَّمَاءُ الثَّانِیَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الثَّالِثَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّانِیَةِ وَ السَّمَاءُ الثَّالِثَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الرَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ وَ السَّمَاءُ الرَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ الْخَامِسَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ السَّمَاءُ الْخَامِسَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ السَّادِسَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّادِسَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ وَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ فَوْقَهَا قُبَّةٌ وَ عَرْشُ الرَّحْمَنِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَ فَأَمَّا صَاحِبُ الْأَمْرِ⁽²⁾فَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْوَصِیُّ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَائِمٌ هُوَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّمَا یَنْزِلُ الْأَمْرُ إِلَیْهِ مِنْ فَوْقِ السَّمَاءِ مِنْ بَیْنِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ قُلْتُ فَمَا تَحْتَنَا إِلَّا أَرْضٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ مَا تَحْتَنَا إِلَّا أَرْضٌ وَاحِدَةٌ وَ إِنَّ السِّتَّ لَهُنَ‌⁽³⁾

فَوْقَنَا⁽⁴⁾.

العیاشی، عن الحسین بن خالد: مثله

**[ترجمه]تفسیر قمی: از حسین بن خالد نقل شده است که از امام رضا علیه السّلام در مورد آیه «وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ» - . ذاریات / 7 - {سوگند به آسمان مشبّک.}پرسیدیم. فرمود: آسمان‌ها به زمین وابسته هستند، و انگشتان خود را در هم کرد. گفتم: چگونه وابسته به زمین‌اند، با این که خدا می‌فرماید: «خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها» - . لقمان / 10 - {آسمان‌ها را بی‌هیچ ستونی که آن را ببینید خلق کرد.} فرمود: سبحان اللَّه! آیا نمی‌فرماید بی‌ستون دیدنی؟ گفتم: بلی. فرمود: پس ستونی هست، ولی دیده نشود.گفتم: قربانت! این چگونه باشد؟ گفت: کف چپ خود را گشود و کف راستش را بر آن نهاد و فرمود: این زمین دنیا است که آسمان دنیا بالایش گنبد است و زمین دوم بالای آسمان دنیا است و آسمان دوم بالایش گنبد است و زمین سوم بالای آسمان دوم است و آسمان سوم بالایش گنبد است و زمین چهارم بالای آسمان سوم است و آسمان چهارم بالایش گنبد است و زمین پنجم بالای آسمان چهارم است و آسمان پنجم بالایش گنبد است و زمین ششم بالای آسمان پنجم است و آسمان ششم بالایش گنبد است، و زمین هفتم بالای آسمان ششم است و آسمان هفتم بالایش گنبد است و عرش رحمان تبارک و تعالی بالای آسمان هفتم است و آن است قول خدا «ِالَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُن» - . طلاق / 10 - {خدا همان کسی است که هفت آسمان و از زمین همانند آن‌ها آفرید. امر [خدا] در میان آن‌ها فرودمی‌آید.} و اما صاحب الامر رسول خدا و وصی پس از او که بر روی زمین بر پاست می‌باشد و همانا امر از بالای آسمان‌ها و زمین‌ها به او فرود می‌آید. گفتم: زیر پای ما جز یک زمین نیست؟ فرمود: زیر پای ما جز یک زمین نیست و به راستی، شش زمین دیگر بالای سر ما هستند. - . تفسیر قمی: 646. -

عیاشی از حسین بن خالد مانند این روایت را آورده است.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الْحُبُکِ الشدّ و الإحکام و تحسین أثر الصنعة فی الثوب یحبکه و یحبکه فهو حبیک و محبوک و الحبک من السماء طرائق النجوم و التحبیک التوثیق و التخطیط انتهی فالمراد بکونها محبوکة أنها متصلة بالأرض معتمدة علیها و أن کل سماء علی کل أرض کالقبة الموضوعة علیها و لما کان هذا ظاهرا مخالفا للحس و العیان فیمکن تأویله بوجهین أولهما و هو أقربهما و أوفقهما للشواهد العقلیة أن یکون المراد بالأرض ما سوی السماء من العناصر و

یکون المراد نفی توهم أن بین السماء و الأرض خلا بل هو مملو من سائر العناصر و المراد بالأرضین السبع هذه الأرض و ستة من السماوات التی فوقنا فإن الأرض ما یستقر علیه

الحیوانات و سائر الأشیاء و السماء ما یظلهم و یکون فوقهم فسطح هذه الأرض أرض لنا و السماء الأولی سماء لنا تظلنا و السطح المحدب للسماء الأولی أرض للملائکة المستقرین علیها و السماء الثانیة سماء لهم و هکذا محدب کل سماء أرض لما فوقها و مقعر السماء الذی فوقها سماء بالنسبة إلیها إلی السماء السابعة فإنها سماء و لیست بأرض و الأرض التی نحن علیها أرض و لیست بسماء و السماوات الستة الباقیة کل منها سماء من جهة و أرض من جهة و ثانیهما أن یکون المعنی أن السماوات سبع کرات فی جوف کل سماء أرض و لیست السماوات بعضها فی جوف بعض کما هو المشهور بل بعضها فوق بعض معتمدا بعضها علی بعض فالمراد بقوله إلی الأرض أی مع الأرض أو إلی أن ینتهی إلی هذه الأرض التی نحن علیها قوله علیه السلام فأما صاحب الأمر أی الذی ینزل هذا الأمر إلیه.

**[ترجمه]فیروزآبادی در این باره گفته است: «الحبک» به معنی بستن و محکم کردن و خوب ساختن جامه است. حبک آسمان، راه‌های اختران است و «تحبیک»، توثیق و نقشه کشی است. مقصود از این که آسمان محبوک به زمین است، این است که به آن وابسته می‌باشد و هر آسمانی گنبد زمینی است و چون این مخالف حس و عیان است، ممکن است آن را به دو وجه تاویل کرد:

اول: که به باور نزدیک‌تر و به شواهد عقلیه موافق‌تر است، این است که مقصود از زمین، هر عنصری جز آسمان است و مقصود نفی این توهم است که میان آسمان و زمین خلا می‌باشد، بلکه پر از عناصر دیگر است و مقصود از هفت زمین، این زمین و شش آسمان بالای سر ما می‌باشد. زیرا زمین قرارگاه ما است و آسمان سایه سر و بالای ما. پس روی این زمین، زمین ما است و آسمان یکم سایه سر ما و سطح محدّب آسمان یکم قرارگاه و زمینِ فرشته‌های پایدار آن و آسمان دوم سایه سر آن‌ها، و همین گونه سطح محدّب هر آسمان، زمین برای بالاتر از آن است و سطح مقعر آسمان بالاترش، برای آن، آسمان محسوب می­شود تا به آسمان هفتم برسد که دیگر زمین نیست، چنان چه زمین ما آسمان و سایه سر دیگران نیست ولی شش آسمان میانه از نظری زمین و از نظری آسمان هستند.

دوم: مقصود این باشد که هفت آسمان کره‌های جدا از هم هستند و میان هر کدام زمینی است و آسمان‌ها- چنان چه مشهور است - داخل هم نیستند، بلکه بالای یکدیگرند و به هم تکیه دارند. و منظور از «إلی الارض» همراهی با زمین است یا ممکن است منظور این باشد که منتهی به زمینی است که ما در آن قرار داریم. اما «صاحب الامر» یعنی کسی که این امر به سوی او نازل می‌شود و باید به او برسد .

**[ترجمه]

«5»

الْعُیُونُ، وَ الْعِلَلُ، فِی خَبَرِ الشَّامِیِّ: أَنَّهُ سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنِ الْأَرْضِ مِمَّ خُلِقَ قَالَ مِنْ زَبَدِ الْمَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا و علل الشرایع: شامی از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسید که زمین از چه آفریده شده؟ فرمود: از کف آب. - . عیون اخبار الرضا 1 : 241 ، علل الشرایع 2 : 280 -

**[ترجمه]

«6»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنِ الْخَطَّابِ الْأَعْوَرِ رَفَعَهُ إِلَی أَهْلِ الْعِلْمِ وَ الْفِقْهِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَالَ: وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ یَعْنِی هَذِهِ الْأَرْضُ الطَّیِّبَةُ یُجَاوِرُهَا هَذِهِ الْمَالِحَةُ وَ لَیْسَتْ مِنْهَا کَمَا یُجَاوِرُ الْقَوْمُ الْقَوْمَ وَ لَیْسُوا مِنْهُمْ.

**[ترجمه]عیاشی: از معصوم علیه السّلام روایت کرده است که «وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِرات» - . رعد / 4 - {و در زمین قطعاتی است کنار هم.} یعنی زمین خوب، پهلوی زمین شوره‌زار است و از آن نیست، مانند بیگانه‌ای در یک قبیله.

**[ترجمه]

«7»

الْإِخْتِصَاصُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: سَأَلَ ابْنُ سَلَّامٍ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَا السِّتُّونَ قَالَ الْأَرْضُ لَهَا سِتُّونَ عِرْقاً وَ النَّاسُ خُلِقُوا عَلَی سِتِّینَ لَوْناً⁽²⁾.

**[ترجمه]اختصاص: ابن سلام از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله پرسید: شصت چیست؟ فرمود: زمین است که شصت ریشه و رگ دارد و مردم به شصت رنگ آفریده شدند. - . اختصاص: 4 -

**[ترجمه]

«8»

مَعَانِی الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی الْمَقَابِرِ فَقَالَ یَا حَمَّادُ هَذِهِ کِفَاتُ الْأَمْوَاتِ وَ نَظَرَ إِلَی الْبُیُوتِ فَقَالَ هَذِهِ کِفَاتُ الْأَحْیَاءِ ثُمَّ تَلَا أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً أَحْیاءً وَ أَمْواتاً⁽³⁾وَ رُوِیَ أَنَّهُ دَفَنَ الشَّعْرَ وَ الظُّفُرَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: از حماد بن عیسی روایت شده است که امام صادق علیه السّلام نگاهی به گورها کرد و فرمود: ای حماد! این‌ها نگهدار مرده‌هایند. و نگاهی به خانه‌ها کرد و فرمود: این‌ها نگهدار زنده‌هایند. و سپس این آیه را خواند: «أ َلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً * أَحْیاءًوَأَمْواتا.» - . مرسلات / 25 - 26 - {مگر زمین را محلّ اجتماع نگردانیدیم؟ چه برای مردگان چه زندگان.} و روایت است که مو و ناخن هم زیر خاک می‌شوند. - . معانی الاخبار: 342 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المعنی أن دفن الشعر و الظفر فی الأرض لما کان مستحبا فهذا أیضا داخل فی کفات الأحیاء أو فی کفات الأموات لعدم حلول الحیاة فیهما و الأول أظهر.

**[ترجمه]به نظر می‌رسد مقصود این است که چون دفن کردن مو و ناخن مستحب می‌باشد پس جزء کفات زمین برای زندگان است (یعنی زمین آنها را هم هنگام حیات انسانها در خود نگه می­دارد). یا اینکه جزء کفات مردگان هستند چون روح ندارند. اما احتمال اول آشکارتر است.

**[ترجمه]

«9»

الْعُیُونُ، عَنِ الْمُفَسِّرِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام: فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً⁽¹⁾قَالَ جَعَلَهَا مُلَائِمَةً لِطَبَائِعِکُمْ مُوَافِقَةً لِأَجْسَادِکُمْ وَ لَمْ یَجْعَلْهَا شَدِیدَةَ الْحَمْیِ وَ الْحَرَارَةِ فَتُحْرِقَکُمْ وَ لَا شَدِیدَةَ الْبُرُودَةِ فَتُجْمِدَکُمْ وَ لَا شَدِیدَةَ طِیبِ الرِّیحِ فَتُصَدَّعَ هَامَاتُکُمْ وَ لَا شَدِیدَةَ النَّتْنِ فَتُعْطِبَکُمْ وَ لَا شَدِیدَةَ اللِّینِ کَالْمَاءِ فَتُغْرِقَکُمْ وَ لَا شَدِیدَةَ الصَّلَابَةِ فَتَمْتَنِعَ عَلَیْکُمْ فِی دُورِکُمْ‌⁽²⁾وَ أَبْنِیَتِکُمْ وَ قُبُورِ⁽³⁾

مَوْتَاکُمْ وَ لَکِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ فِیهَا مِنَ الْمَتَانَةِ مَا تَنْتَفِعُونَ بِهِ وَ تَتَمَاسَکُ عَلَیْهَا أَبْدَانُکُمْ وَ بُنْیَانُکُمْ وَ جَعَلَ فِیهَا⁽⁴⁾مَا تَنْقَادُ بِهِ لِدُورِکُمْ وَ قُبُورِکُمْ وَ کَثِیرٍ مِنْ مَنَافِعِکُمْ فَذَلِکَ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً ثُمَّ قَالَ وَ السَّماءَ بِناءً سَقْفاً⁽⁵⁾مَحْفُوظاً مِنْ فَوْقِکُمْ یُدِیرُ فِیهَا شَمْسَهَا وَ قَمَرَهَا وَ نُجُومَهَا لِمَنَافِعِکُمْ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً یَعْنِی الْمَطَرَ یُنْزِلُهُ مِنْ عَلًی‌⁽⁶⁾لِیَبْلُغَ قُلَلَ جِبَالِکُمْ وَ تِلَالَکُمْ وَ هِضَابَکُمْ وَ أَوْهَادَکُمْ ثُمَّ فَرَّقَهُ رَذَاذاً وَ وَابِلًا وَ هَطْلًا وَ طَلًّا لِتَنْشَفَهُ أَرَضُوکُمْ وَ لَمْ یَجْعَلْ ذَلِکَ الْمَطَرَ نَازِلًا عَلَیْکُمْ قِطْعَةً وَاحِدَةً فَیُفْسِدَ أَرَضِیکُمْ وَ أَشْجَارَکُمْ وَ زُرُوعَکُمْ وَ ثِمَارَکُمْ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ یَعْنِی مِمَّا یُخْرِجُهُ مِنَ الْأَرْضِ رِزْقاً لَکُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً أَیْ أَشْبَاهاً وَ أَمْثَالًا مِنَ الْأَصْنَامِ الَّتِی لَا تَعْقِلُ وَ لَا تَسْمَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَقْدِرُ عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهَا لَا تَقْدِرُ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنْ هَذِهِ النِّعَمِ الْجَلِیلَةِ الَّتِی أَنْعَمَهَا عَلَیْکُمْ رَبُّکُمْ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی‌⁽⁷⁾.

الاحتجاج، بالإسناد إلی أبی محمد علیه السلام: مثله‌⁽⁸⁾

تفسیر الإمام علیه السلام: مثله

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: از امام سجاد علیه السّلام است که در مورد این آیه که می‌فرماید: «الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناء» - . بقره / 22 - {همان [خدایی] که زمین را برای شما فرشی [گسترده]، و آسمان را بنایی [افراشته] قرارداد.} فرمود: زمین را طبع پسند و هماهنگ تن‌های شماست؛ بسیار گرمش نساخت تا شما را بسوزاند و بسیار سردش نساخت تا شما یخ نزنید و باد تند نوزید تا سر شما را درد آورد و بوی بد تند نداد تا شما را بکشد و نه نرم و فروکش تا غرقه‌تان کند و نه سخت و سنگین تا نتوانید خانه بسازید و گور مرده‌ها را بکنید،بلکه آن را به اندازه‌ای که سود برید متین و خوددار نمود که تن و ساختمان شما را نگهدارد و آن را آماده خانه سازی و گورپردازی شما و بسیاری سودها کرد و این است که زمین را بستر شما نموده است.

سپس فرمود: آسمان را چون سقفی بالای سر شما بر پا داشت که خورشید و ماهش و اخترانش به سود شما گردانند. سپس خداوند عزّ و جلّ فرمود: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء»{و از آسمان آبی فرود آورد.} یعنی باران که از بالا فروآورد تا به همه قله کوه‌ها و تپه‌ها و درّه‌های شما برسد و آن را قطره‌های خرد و تند و نرم و تند نمود تا زمین‌های شما آن را بمکد و آن را یک تکّه نفرستاد تا زمین و درخت و زراعت و میوه شما را تباه کند.

سپس خدای عزّ و جلّ فرمود: «فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُم»{و بدان ازمیوه‌ها رزقی برای شما بیرون آورد.} یعنی آنچه از زمین برآورد روزی شما است. «فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً»{پس برای خدا همتایانی قرار ندهید.} و نمونه‌هایی از بت‌ها که نه بفهمند، نه بشنوند و نه بنگرند و نه توانی دارند، و «وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُون» - . بقره / 22 - {درحالی که خود می‌دانید.} که اینان توانایی بر این نعمت‌های بزرگ که خداوند تبارک و تعالی به شما داده ندارند. - . عیون اخبار الرضا 1 : 137 -

در کتاب احتجاج از ابی محمّد علیه السّلام مانند این روایت آمده است.

در تفسیر امام نیز این روایت آمده است.

**[ترجمه]

بیان

فتصدع علی بناء التفعیل من الصداع و أعطبه أهلکه و الرذاذ کسحاب المطر الضعیف أو الساکن الدائم الصغار القطر کالغبار و الوابل المطر الشدید الضخم و الهطل المطر الضعیف الدائم و الطل المطر الضعیف أو أخف المطر و أضعفه و الندی أو فوقه و دون المطر کل ذلک ذکره الفیروزآبادی.

**[ترجمه]«فتصدع» بنا بر صیغه تفعیل از صداع (سر درد) است. «أعطبه» یعنی هلاکش کرد. «الرِذاذ» باران ضعیف یا باران ساکن دائمی ریز قطره(مه) همچون غبار. «الوابل» باران شدید درشت. «الهطل» باران ضعیف دائم. «الطل» باران ضعیف یا ضعیف­ترین باران یا رطوبت یا بیشتر از رطوبت و کم­تر از باران. همه اینها را فیروزآبادی گفته است.

**[ترجمه]

«10»

التَّوْحِیدُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَتْ زَیْنَبُ الْعَطَّارَةُ الْحَوْلَاءُ إِلَی نِسَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بَنَاتِهِ وَ کَانَتْ تَبِیعُ مِنْهُنَّ الْعِطْرَ فَدَخَلَ‌⁽¹⁾رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هِیَ عِنْدَهُنَّ فَقَالَ إِذَا أَتَیْتِنَا طَابَتْ بُیُوتُنَا فَقَالَتْ بُیُوتُکَ بِرِیحِکَ أَطْیَبُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ إِذَا بِعْتِ فَاحْشِی‌⁽²⁾وَ لَا تَغُشِّی فَإِنَّهُ أَتْقَی وَ أَبْقَی لِلْمَالِ فَقَالَتْ مَا جِئْتُ‌⁽³⁾لِشَیْ‌ءٍ مِنْ بَیْعِی وَ إِنَّمَا جِئْتُکَ أَسْأَلُکَ عَنْ عَظَمَةِ اللَّهِ قَالَ جَلَّ جَلَالُهُ سَأُحَدِّثُکِ عَنْ بَعْضِ ذَلِکِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ بِمَنْ فِیهَا⁽⁴⁾وَ مَنْ عَلَیْهَا عِنْدَ الَّتِی تَحْتَهَا کَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ⁽⁵⁾فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ هَاتَانِ وَ مَنْ فِیهِمَا وَ مَنْ عَلَیْهِمَا عِنْدَ الَّتِی تَحْتَهُمَا کَحَلْقَةٍ⁽⁶⁾فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ الثَّالِثَةُ حَتَّی انْتَهَی إِلَی السَّابِعَةِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ وَ السَّبْعُ‌⁽⁷⁾

وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ مَنْ عَلَیْهِنَّ عَلَی ظَهْرِ الدِّیکِ کَحَلْقَةٍ⁽⁸⁾

فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ الدِّیکُ لَهُ جَنَاحٌ بِالْمَشْرِقِ وَ جَنَاحٌ بِالْمَغْرِبِ وَ رِجْلَاهُ فِی التُّخُومِ وَ السَّبْعُ وَ الدِّیکُ بِمَنْ فِیهِ وَ مَنْ عَلَیْهِ عَلَی الصَّخْرَةِ کَحَلْقَةٍ⁽⁹⁾

فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّیکُ وَ الصَّخْرَةُ بِمَنْ فِیهَا وَ مَنْ عَلَیْهَا عَلَی ظَهْرِ الْحُوتِ کَحَلْقَةٍ⁽¹⁰⁾

فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّیکُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ عِنْدَ الْبَحْرِ الْمُظْلِمِ کَحَلْقَةٍ⁽¹¹⁾فِی فَلَاةٍ

قِیٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّیکُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ عِنْدَ الْهَوَاءِ کَحَلْقَةٍ⁽¹⁾

فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ السَّبْعُ وَ الدِّیکُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ وَ الْهَوَاءُ عِنْدَ الثَّرَی کَحَلْقَةٍ⁽²⁾

فِی فَلَاةٍ قِیٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری‌⁽³⁾ثُمَّ انْقَطَعَ الْخَبَرُ⁽⁴⁾

وَ السَّبْعُ وَ الدِّیکُ وَ الصَّخْرَةُ وَ الْحُوتُ وَ الْبَحْرُ الْمُظْلِمُ وَ الْهَوَاءُ وَ الثَّرَی بِمَنْ فِیهِ وَ مَنْ عَلَیْهِ عِنْدَ السَّمَاءِ الْأُولَی کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ هَذَا وَ السَّمَاءُ⁽⁵⁾

الدُّنْیَا وَ مَنْ فِیهَا وَ مَنْ عَلَیْهَا عِنْدَ الَّتِی فَوْقَهَا کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ هَذَا وَ هَاتَانِ السَّمَاوَانِ عِنْدَ الثَّالِثَةِ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ هَذَا وَ هَذِهِ الثَّلَاثُ عِنْدَ الرَّابِعَةِ بِمَنْ فِیهِنَّ وَ مَنْ عَلَیْهِنَّ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ حَتَّی انْتَهَی إِلَی السَّابِعَةِ وَ هَذِهِ السَّبْعُ‌⁽⁶⁾

وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ مَنْ عَلَیْهِنَّ عِنْدَ الْبَحْرِ الْمَکْفُوفِ عَنْ أَهْلِ الْأَرْضِ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَکْفُوفُ

عِنْدَ جِبَالِ الْبَرَدِ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَدٍ⁽⁷⁾وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَکْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ⁽⁸⁾

عِنْدَ حُجُبِ النُّورِ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ هُوَ سَبْعُونَ أَلْفَ حِجَابٍ یَذْهَبُ نُورُهَا بِالْأَبْصَارِ وَ هَذَا وَ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَکْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ وَ الْحُجُبُ عِنْدَ الْهَوَاءِ الَّذِی تَحَارُ فِیهِ الْقُلُوبُ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ وَ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَکْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ⁽⁹⁾

وَ الْحُجُبُ فِی الْکُرْسِیِّ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ‌⁽¹⁰⁾وَ هَذِهِ السَّبْعُ وَ الْبَحْرُ الْمَکْفُوفُ وَ جِبَالُ الْبَرَدِ وَ الْهَوَاءُ وَ الْحُجُبُ وَ الْکُرْسِیُّ عِنْدَ الْعَرْشِ کَحَلْقَةٍ فِی فَلَاةٍ قِیٍ

ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی‌⁽¹⁾مَا تَحْمِلُهُ الْأَمْلَاکُ إِلَّا بِقَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ‌⁽²⁾.

الکافی، عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن عبد الرحمن بن أبی نجران عن صفوان عن خلف بن حماد: مثله

**[ترجمه]توحید: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: زینب عطر فروش حولاء(لوچ) نزد زنان و دختران رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله می‌آمد و به آن‌ها عطر می‌فروخت. روزی نزد آن‌ها بود که رسول خدا وارد شد و فرمود: چون بیایی خانه‌های ما خوشبو می‌شود. گفت: یا رسول اللَّه! خانه‌ات به بوی خودت خوشبوتر است. فرمود: وقتی می‌فروشی پر کن و غش و دغلی نکن که با تقواتر و با برکت‌تر است. گفت: نیامدم فروش کنم، همانا آمدم بزرگی خدا را از شما بپرسم. فرمود: جلّ جلاله، برخی از آن را به تو می‌گویم.

فرمود: این زمین و هر چه در آن و بر آن است، در بر آنچه زیر آن است، چون حلقه‌ای است که در دشت پهناور تهی افتاده و این هر دو و هر چه در آن‌ها و بر آن‌ها است، برابر آسمان برتر خود چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی می‌باشند و آسمان سوم تا هفتم نیز این چنین است. و آنگه این آیه را خواند: «خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُن» - . طلاق / 12 - {خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید.}

و این هفت با آنچه در آن‌ها و بر آن‌ها است، بر پشت خروس چون حلقه‌ای در دشتی پهناور و تهی باشند. خروس دو بال دارد، یکی در مشرق و یکی در مغرب و دو پایش در تک است. این هفت با خروس و هر چه در او و بر او است، بر صخره چون حلقه‌ای بر دشت پهناور تهی است و همه این‌ها با آنچه در آن‌ها و بر آن‌ها است، بر پشت ماهی چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی می‌باشند و این همه با ماهی در برابر دریای تاریک، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و همه این‌ها با دریای تاریک در برابر هوا، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و همه این‌ها با هوا در برابر ثری، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است. سپس این آیه را خواند: « لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّری» - . طه / 6 - {آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین و آنچه میان آن دو و آنچه زیر خاک است از آنِ اوست.}سپس علم [نزد ثری] قطع شده است. همه این‌ها با ثری و آنچه در آن و بر آن است در برابر آسمان یکم چون حلقه ای در دشت پهناور تهی است و این آسمان دنیا و آنچه در آن و بر آن است نزد آنکه بالای آن است چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و این دو آسمان نزد سومی، چون حلقه‌ای در بیابان پهناور تهی است و این و این سه نزد چهارم با هر چه در آن و بر آن است، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است، تا به آسمان هفتم رسید و این هفت و هر چه بر آن و در آن است نزد دریای خوددار از مردم زمین، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و این هفت و آن دریای خوددار برابر کوه‌های تگرگ، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است. سپس این آیه را خواند: «و یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَد» - . نور / 43 - {و [خداستکه] ازآسمان از کوه‌هایی [از ابر یخ‌زده] که در آنجاست تگرگی فرو می‌ریزد.} و این هفت بحر مکفوف و کوه‌های تگرگ نزد حجب نور، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است که هفتاد هزار حجابند و نورشان دیده رباست. و همه این‌ها نزد هوا که دل‌ها را سرگردان می‌سازد، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است و همه با هوا و حجب در کرسی، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است. سپس این آیه را خواند: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ» - . بقره / 255 - {کرسیِ او آسمان‌ها و زمین را در برگرفته، و نگهداری آن‌ها بر او دشوار نیست، و اوست والایِ بزرگ.} و همه این‌ها با کرسی در برابر عرش، چون حلقه‌ای در دشت پهناور تهی است. و آن گاه این آیه را خواند: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی»{خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است.} و بر ندارند آن را فرشته‌ها مگر با گفتن: «لا اله الا اللَّه و لا حول و لا قوة الّا باللَّه العلیّ العظیم.» - . توحید: 199 -

کافی از حماد بن خلف مانند این روایت را آورده است. - . کافی 8 : 153. -

**[ترجمه]

بیان

فإنه أتقی أی أقرب إلی التقوی و أنسب بها أو احفظ لصاحبه عن مفاسد الدنیا و الآخرة و قال الجوهری الفلاة المفازة و قال القیّ بالکسر و التشدید فعل من القواء و هی الأرض القفر الخالیة و قال التخم منتهی کلّ قریة أو أرض یقال فلان علی تخم من الأرض و الجمع تخوم قوله علیه السلام ثم انقطع الخبر و فی الکافی عند الثری و المعنی أنا لم نخبر به أو لم نؤمر بالإخبار به قوله المکفوف عن أهل الأرض أی ممنوع عنهم لا ینزل منه ماء إلیهم و فی الکافی بعد قوله مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَدٍ هکذا و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد عند الهواء الذی تحار فیه القلوب کحلقة فی فلاة قی و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد و الهواء عند حجب النور کحلقة فی فلاة قی و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد و الهواء عند حجب النور کحلقة فی فلاة قی و هذه السبع و البحر المکفوف و جبال البرد و الهواء و حجب النور عند الکرسی إلی قوله و تلا هذه الآیة الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی ثم قال و فی روایة الحسن الحجب قبل الهواء الذی تحار فیه القلوب أی کانت الروایة فی کتاب الحسن بن محبوب هکذا موافقا لما نقله الصدوق.

ثم اعلم أن الخبر یدل علی أن الأرضین طبقات بعضها فوق بعض و قد یستشکل فیما اشتمل علیه هذا الخبر من أن الأرضین السبع و الدیک و الصخرة و الحوت و البحر المظلم و الهواء و الثری عند السماء الأولی کحلقة فی فلاة قی فیدل علی أن جمیع ذلک لیس لها قدر محسوس عند فلک القمر مع أن الأرض وحدها لها قدر محسوس

عنده بدلالة الخسوف و اختلاف المنظر و غیر ذلک مما علم فی الأبعاد و الأجرام و قد یجاب عن ذلک بأنه لما لم یمکن أن تحمل النسب التی ذکرت بین هذه الموجودات فی هذا الحدیث علی النسب المقداریة التی اعتبر مثلها بین الحلقة و الفلاة اللتین هما المشبه بهما فی جمیع المراتب فإنه خلاف ما دل علیه العقول الصحیحة السلیمة بعد التأمل فی البراهین الهندسیة و الحسابیة التی لا یحوم حولها الشک أصلا و لا تعتریها الشبهة قطعا فیمکن أن یأول و یحمل علی أن المعنی أن نسبة الحکم و المصالح المرعیة فی خلق کل من تلک المراتب إلی ما روعی فیما ذکر بعده کنسبة مقدار الحلقة إلی الفلاة لیدل علی أن ما یمکننا أن نشاهد أو ندرک من آثار صنعه و عجائب حکمته فی الشواهد لیس له نسبة محسوسة إلی أدنی ما هو محجوب عنا فکیف إلی ما فوقه و أجاب آخرون بأن المعنی ارتفاع ثقل کل من تلک الموجودات عما اتصل به فالطبقة الأولی من الأرض رفع الله ثقلها عن الطبقة الثانیة فلیس ثقلها علیها إلا کثقل حلقة علی فلاة سواء کانت أکبر منها حجما أو أصغر و أقول علی ما احتملنا سابقا من کون جمیع الأفلاک أجزاء من السماء الدنیا داخلة فیها کما هو ظاهر الآیة الکریمة یمکن حمل هذا التشبیه علی ظاهره من غیر تأویل و الله یعلم حقائق الموجودات.

**[ترجمه]«فإنه أتقی» یعنی نزدیک­تر به تقوی و با آن مناسب­تر است. یا اینکه صاحبش را بیشتر از مفاسد دنیا و آخرت حفظ می­کند. جوهری گفته: «الفلاة» یعنی بیابان و «القِیّ» فعل از «القواء» است و آن زمین خالی از سکنه است. «التخم» یعنی انتهای هر قریه یا زمین. گفته می­شود «فلان علی تخم من الأرض» و جمع آن «تخوم» است. «ثم انقطع الخبر» و در کافی «عند الثری» یعنی از آن به ما خبر داده نشده یا اینکه مأمور به خبر دادن از آن نیستیم. «المکفوف عن أهل الأرض» یعنی برای آنها ممنوع است و آبی از آن برای آنان نازل نمی­شود.

و در کافی بعد از «مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَد» فرمود: و این هفت آسمان و دریای پنهان و کوههای تگرگ در برابر آن هوائی که دلها در آن سرگردانند چون حلقه‌ای است در دریای تهی و پهناور، و این هفت آسمان و دریای پهناور و کوههای تگرگ و هوا در برابر پرده‌های نور چون حلقه‌ای است در بیابانی تهی و پهناور، و این هفت آسمان و دریای پنهان و کوههای تگرگ و هواء و پرده‌های نور در برابر کرسی ...تا اینجا که این آیه را خواند: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» و آنگاه گفته: در روایت حسن آمده است: حجب پیش از هوا است که دل‌ها در آن سرگردانند، یعنی روایت در کتاب حسن بن محبوب چنین است و موافق نقل صدوق است.

بدان که این خبر دلالت دارد بر این که زمین‌ها بر روی هم چند طبقه‌اند و چه بسا به این خبر اعتراض شود که اگر هفت زمین و خروس و ماهی و دریای تیره و هوا و ثری در برابر آسمان یکم چون حلقه‌ای باشند در بیابان تهی، باید همه روی هم در برابر فلک ماه اندازه محسوسی نباشند، با این که خود زمین در برابر آن به دلیل گرفتن ماه و اختلاف منظر و جز آن، قدر محسوسی دارد که در علم ابعاد و اجرام روشن است. و چه بسا جواب گفته‌اند که نسبت میان این موجودات در زبان این حدیث از نظر جرم نیست، چون مخالف عقل و براهین قطعی هندسه و حساب است، بلکه منظور تناسب در حکم و مصالح وجود و آفرینش آن‌ها است که با عقل درک نمی‌شوند. و مقصود این است که آنچه ما می‌توانیم از آثار صنع و عجایب حکمتش [در زمین] درک کنیم، نسبت محسوسی با آنچه که در نزدیک­ترین فاصله از ما پوشیده است(آسمان دنیا) ندارد چه رسد به چیزهای بالاتر از آن. و دیگران جواب داده‌اند که منظور، سنجش از نظر ارتفاع ثقل هر یک از این طبقات از طبقات بالاتر است. یعنی طبقه یکم که زمین است بر طبقه دوم سنگینی ندارد، جز مانند حلقه‌ای بر بیابان پهناور، خواه حجمش کمتر از آن باشد خواه بیشتر.

مولف:

بنا بر احتمالی که در پیش گفتیم که تمام افلاک جزء آسمان دنیا هستند - چنان چه ظاهر آیه کریمه است - این تشبیه وارد در خبر را می­توان بر ظاهرش حمل کرد و نیاز به تأویل ندارد و خدا به حقایق موجودات داناتر است.

**[ترجمه]

«11»

تَوْحِیدُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: فَکِّرْ یَا مُفَضَّلُ فِیمَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ هَذِهِ الْجَوَاهِرَ الْأَرْبَعَةَ لِیَتَّسِعَ مَا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ مِنْهَا فَمِنْ ذَلِکَ سَعَةُ هَذِهِ الْأَرْضِ وَ امْتِدَادُهَا فَلَوْ لَا ذَلِکَ کَیْفَ کَانَتْ تَتَّسِعُ لِمَسَاکِنِ النَّاسِ وَ مَزَارِعِهِمْ وَ مَرَاعِیهِمْ وَ مَنَابِتِ أَخْشَابِهِمْ وَ أَحْطَابِهِمْ وَ الْعَقَاقِیرِ الْعَظِیمَةِ وَ الْمَعَادِنِ الْجَسِیمَةِ غَنَاؤُهَا وَ لَعَلَّ مَنْ یُنْکِرُ هَذِهِ الْفَلَوَاتِ الْخَالِیَةَ⁽¹⁾وَ الْقِفَارَ الْمُوحِشَةَ یَقُولُ مَا الْمَنْفَعَةُ فِیهَا فَهِیَ مَأْوَی هَذِهِ الْوُحُوشِ وَ مَحَالُّهَا وَ مَرْعَاهَا ثُمَّ فِیهَا بَعْدُ مُتَنَفَّسٌ وَ مُضْطَرَبٌ لِلنَّاسِ إِذَا احْتَاجُوا إِلَی الِاسْتِبْدَالِ بِأَوْطَانِهِمْ وَ کَمْ بَیْدَاءَ وَ کَمْ فَدْفَدٍ حَالَتْ قُصُوراً وَ جِنَاناً بِانْتِقَالِ النَّاسِ إِلَیْهَا وَ حُلُولِهِمْ فِیهَا وَ لَوْ لَا سَعَةُ الْأَرْضِ وَ فُسْحَتُهَا لَکَانَ النَّاسُ کَمَنْ هُوَ فِی حِصَارٍ ضَیِّقٍ لَا یَجِدُ

مَنْدُوحَةً عَنْ وَطَنِهِ إِذَا أَحْزَنَهُ‌⁽¹⁾أَمْرٌ یَضْطَرُّهُ إِلَی الِانْتِقَالِ عَنْهُ ثُمَّ فَکِّرْ فِی خَلْقِ هَذِهِ الْأَرْضِ عَلَی مَا هِیَ عَلَیْهِ حِینَ خُلِقَتْ رَاتِبَةً رَاکِنَةً فَیَکُونُ مُوَطَّناً مُسْتَقَرّاً لِلْأَشْیَاءِ فَیَتَمَکَّنُ النَّاسُ مِنَ السَّعْیِ عَلَیْهَا فِی مَآرِبِهِمْ وَ الْجُلُوسِ عَلَیْهَا لِرَاحَتِهِمْ وَ النَّوْمِ لِهُدُوئِهِمْ وَ الْإِتْقَانِ لِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهَا لَوْ کَانَتْ رَجْرَاجَةً مُتَکَفِّئَةً لَمْ یَکُونُوا یَسْتَطِیعُونَ أَنْ یُتْقِنُوا الْبِنَاءَ وَ التِّجَارَةَ وَ الصِّنَاعَةَ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ بَلْ کَانُوا لَا یَتَهَنَّئُونَ بِالْعَیْشِ وَ الْأَرْضُ تَرْتَجُّ مِنْ تَحْتِهِمْ وَ اعْتَبِرْ ذَلِکَ بِمَا یُصِیبُ النَّاسَ حِینَ الزَّلَازِلِ عَلَی قِلَّةِ مَکْثِهَا حَتَّی یَصِیرُوا إِلَی تَرْکِ مَنَازِلِهِمْ وَ الْهَرَبِ عَنْهَا فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَلِمَ صَارَتْ هَذِهِ الْأَرْضُ تُزَلْزَلُ قِیلَ لَهُ إِنَّ الزَّلْزَلَةَ وَ مَا أَشْبَهَهَا مَوْعِظَةٌ وَ تَرْهِیبٌ یُرَهَّبُ بِهَا النَّاسُ لِیَرْعُوا عَنِ الْمَعَاصِی وَ کَذَلِکَ مَا یَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ فِی أَبْدَانِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ یَجْرِی فِی التَّدْبِیرِ عَلَی مَا فِیهِ صَلَاحُهُمْ وَ اسْتِقَامَتُهُمْ وَ یُدَّخَرُ لَهُمْ إِنْ صَلَحُوا مِنَ الثَّوَابِ وَ الْعِوَضِ فِی الْآخِرَةِ مَا لَا یَعْدِلُهُ شَیْ‌ءٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْیَا وَ رُبَّمَا عُجِّلَ ذَلِکَ فِی الدُّنْیَا إِذَا کَانَ ذَلِکَ

فِی الدُّنْیَا صَلَاحاً لِلْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ ثُمَّ إِنَّ الْأَرْضَ فِی طِبَاعِهَا الَّذِی طَبَعَهَا اللَّهُ عَلَیْهِ بَارِدَةٌ یَابِسَةٌ وَ کَذَلِکَ الْحِجَارَةُ وَ إِنَّمَا الْفَرْقُ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ الْحِجَارَةِ فَضْلُ یُبْسٍ فِی الْحِجَارَةِ أَ فَرَأَیْتَ لَوْ أَنَّ الْیُبْسَ أَفْرَطَ عَلَی الْأَرْضِ قَلِیلًا حَتَّی تَکُونَ حَجَراً صَلْداً أَ کَانَتْ تُنْبِتُ هَذَا النَّبَاتَ الَّذِی بِهِ حَیَاةُ الْحَیَوَانِ وَ کَانَ یُمْکِنُ بِهَا حَرْثٌ أَوْ بِنَاءٌ أَ فَلَا تَرَی کَیْفَ نَقَصَتْ عَنْ‌⁽²⁾یُبْسِ الْحِجَارَةِ وَ جُعِلَتْ عَلَی مَا هِیَ عَلَیْهِ مِنَ اللِّینِ وَ الرَّخَاوَةِ وَ لِیَتَهَیَّأَ لِلِاعْتِمَادِ وَ مِنْ تَدْبِیرِ الْحَکِیمِ جَلَّ وَ عَلَا فِی خَلْقِهِ الْأَرْضَ أَنَّ مَهَبَّ الشَّمَالِ أَرْفَعُ مِنْ مَهَبِّ الْجَنُوبِ فَلَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ کَذَلِکَ إِلَّا لِتَنْحَدِرَ الْمِیَاهُ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَتَسْقِیَهَا وَ تَرْوِیَهَا ثُمَّ یُفِیضَ آخِرَ ذَلِکَ إِلَی الْبَحْرِ فَکَمَا یُرْفَعُ أَحَدُ جَانِبَیِ السَّطْحِ وَ یُخْفَضُ‌⁽³⁾

الْآخَرُ لِیَنْحَدِرَ الْمَاءُ عَنْهُ وَ لَا تَقُومَ عَلَیْهِ کَذَلِکَ جُعِلَ مَهَبُّ الشَّمَالِ أَرْفَعَ مِنْ مَهَبِّ الْجَنُوبِ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ بِعَیْنِهَا وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَبَقِیَ الْمَاءُ مُتَحَیِّراً عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَکَانَ یَمْنَعُ النَّاسَ مِنْ أَعْمَالِهَا وَ یَقْطَعُ الطُّرُقَ وَ الْمَسَالِکَ ثُمَّ الْمَاءُ لَوْ لَا کَثْرَتُهُ وَ تَدَفُّقُهُ فِی الْعُیُونِ وَ الْأَوْدِیَةِ وَ الْأَنْهَارِ لَضَاقَ عَمَّا یَحْتَاجُ النَّاسُ

إِلَیْهِ لِشُرْبِهِمْ وَ شُرْبِ أَنْعَامِهِمْ وَ مَوَاشِیهِمْ وَ سَقْیِ زُرُوعِهِمْ وَ أَشْجَارِهِمْ وَ أَصْنَافِ غَلَّاتِهِمْ وَ شُرْبِ مَا یَرِدُهُ مِنَ الْوُحُوشِ وَ الطَّیْرِ وَ السِّبَاعِ وَ تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْحِیتَانُ وَ دَوَابُّ الْمَاءِ وَ فِیهِ مَنَافِعُ أُخَرُ أَنْتَ بِهَا عَارِفٌ وَ عَنْ عِظَمِ مَوْقِعِهَا غَافِلٌ فَإِنَّهُ سِوَی الْأَمْرِ الْجَلِیلِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَنَائِهِ فِی إِحْیَاءِ جَمِیعِ مَا عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْحَیَوَانِ وَ النَّبَاتِ یُمْزَجُ بِالْأَشْرِبَةِ فَتَلِینُ وَ تَطِیبُ لِشَارِبِهَا وَ بِهِ تُنَظَّفُ الْأَبْدَانُ وَ الْأَمْتِعَةُ مِنَ الدَّرَنِ الَّذِی یَغْشَاهَا وَ بِهِ یُبَلُّ التُّرَابُ فَیَصْلُحُ لِلِاعْتِمَالِ وَ بِهِ نَکُفُّ عَادِیَةَ النَّارِ إِذَا اضْطَرَمَتْ وَ أَشْرَفَ النَّاسُ عَلَی الْمَکْرُوهِ وَ بِهِ یَسْتَحِمُّ الْمُتْعِبُ الْکَالُّ فَیَجِدُ الرَّاحَةَ مِنْ أَوْصَابِهِ إِلَی أَشْبَاهِ هَذَا مِنَ الْمَآرِبِ الَّتِی تَعْرِفُ عِظَمَ مَوْقِعِهَا فِی وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَیْهَا فَإِنْ شَکَکْتَ فِی مَنْفَعَةِ هَذَا الْمَاءِ الْکَثِیرِ الْمُتَرَاکِمِ فِی الْبِحَارِ وَ قُلْتَ مَا الْإِرْبُ فِیهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ مُکْتَنَفٌ وَ مُضْطَرَبٌ مَا لَا یُحْصَی مِنْ أَصْنَافِ السَّمَکِ وَ دَوَابِّ الْبَحْرِ وَ مَعْدِنِ اللُّؤْلُؤِ وَ الْیَاقُوتِ وَ الْعَنْبَرِ وَ أَصْنَافٍ شَتَّی تُسْتَخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ وَ فِی سَوَاحِلِهِ مَنَابِتُ الْعُودِ الْیَلَنْجُوجِ وَ ضُرُوبٌ مِنَ الطِّیبِ وَ الْعَقَاقِیرِ ثُمَّ هُوَ بَعْدُ مَرْکَبُ النَّاسِ وَ مَحْمِلٌ لِهَذِهِ التِّجَارَاتِ الَّتِی تُجْلَبُ مِنَ الْبُلْدَانِ الْبَعِیدَةِ کَمِثْلِ مَا یُجْلَبُ مِنَ الصِّینِ إِلَی الْعِرَاقِ وَ مِنَ الْعِرَاقِ إِلَی الْعِرَاقِ فَإِنَّ هَذِهِ التِّجَارَاتِ لَوْ لَمْ یَکُنْ لَهَا مَحْمِلٌ إِلَّا عَلَی الظَّهْرِ لَبَارَتْ‌⁽¹⁾

وَ بَقِیَتْ فِی بُلْدَانِهَا وَ أَیْدِی أَهْلِهَا لِأَنَّ أَجْرَ حَمْلِهَا کَانَ یُجَاوِزُ أَثْمَانَهَا فَلَا یَتَعَرَّضُ أَحَدٌ لِحَمْلِهَا وَ کَانَ یَجْتَمِعُ فِی ذَلِکَ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا فَقْدُ أَشْیَاءَ کَثِیرَةٍ تَعْظُمُ الْحَاجَةُ إِلَیْهَا وَ الْآخَرُ انْقِطَاعُ مَعَاشِ مَنْ یَحْمِلُهَا وَ یَتَعَیَّشُ بِفَضْلِهَا وَ هَکَذَا الْهَوَاءُ لَوْ لَا کَثْرَتُهُ وَ سَعَتُهُ لَاخْتَنَقَ هَذَا الْأَنَامُ مِنَ الدُّخَانِ وَ الْبُخَارِ الَّتِی یَتَحَیَّرُ فِیهِ وَ یَعْجِزُ عَمَّا یُحَوَّلُ إِلَی السَّحَابِ وَ الضَّبَابِ أَوَّلًا أَوَّلًا وَ قَدْ تَقَدَّمَ مِنْ صِفَتِهِ مَا فِیهِ کِفَایَةٌ وَ النَّارُ أَیْضاً کَذَلِکَ فَإِنَّهَا لَوْ کَانَتْ مَبْثُوثَةً کَالنَّسِیمِ وَ الْمَاءِ کَانَتْ تُحْرِقُ الْعَالَمَ وَ مَا فِیهِ وَ لَمْ یَکُنْ بُدٌّ مِنْ ظُهُورِهَا فِی الْأَحَایِینِ لِغَنَائِهَا فِی کَثِیرٍ مِنَ الْمَصَالِحِ فَجُعِلَتْ کَالْمَخْزُونَةِ فِی الْأَخْشَابِ تُلْتَمَسُ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَیْهَا وَ تُمْسَکُ بِالْمَادَّةِ وَ الْحَطَبِ مَا احْتِیجَ إِلَی بَقَائِهَا لِئَلَّا تَخْبُوَ فَلَا هِیَ تُمْسَکُ بِالْمَادَّةِ وَ الْحَطَبِ فَتَعْظُمُ الْمَئُونَةُ فِی ذَلِکَ وَ لَا هِیَ تَظْهَرُ مَبْثُوثَةً فَتُحْرِقُ کُلَّمَا هِیَ فِیهِ بَلْ هِیَ عَلَی تَهْیِئَةٍ وَ تَقْدِیرٍ اجْتَمَعَ فِیهَا الِاسْتِمْتَاعُ بِمَنَافِعِهَا

وَ السَّلَامَةُ مِنْ ضَرَرِهَا ثُمَّ فِیهَا خَلَّةٌ أُخْرَی وَ هِیَ أَنَّهَا مِمَّا خُصَّ بِهِ الْإِنْسَانُ دُونَ جَمِیعِ الْحَیَوَانِ لِمَا لَهُ فِیهَا مِنَ الْمَصْلَحَةِ فَإِنَّهُ لَوْ فَقَدَ النَّارَ لَعَظُمَ مَا یَدْخُلُ عَلَیْهِ مِنَ الضَّرَرِ فِی مَعَاشِهِ فَأَمَّا الْبَهَائِمُ فَلَا تَسْتَعْمِلُ النَّارَ وَ لَا تَسْتَمْتِعُ بِهَا وَ لَمَّا قَدَّرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَکُونَ هَذَا هَکَذَا خَلَقَ لِلْإِنْسَانِ کَفّاً وَ أَصَابِعَ مُهَیَّأَةً لِقَدْحِ النَّارِ وَ اسْتِعْمَالِهَا وَ لَمْ یُعْطِ الْبَهَائِمَ مِثْلَ ذَلِکَ لَکِنَّهَا أُغْنِیَتْ بِالصَّبْرِ عَلَی الْجَفَاءِ وَ الْخَلَلِ فِی الْمَعَاشِ لِکَیْلَا یَنَالَهَا فِی فَقْدِ النَّارِ مَا یَنَالُ الْإِنْسَانَ وَ أُنَبِّئُکَ مِنْ مَنَافِعِ النَّارِ عَلَی خَلَّةٍ صَغِیرَةٍ عَظِیمٍ مَوْقِعُهَا وَ هِیَ هَذَا الْمِصْبَاحُ الَّذِی یَتَّخِذُهُ النَّاسُ فَیَقْضُونَ بِهِ حَوَائِجَهُمْ مَا شَاءُوا مِنْ لَیْلِهِمْ وَ لَوْ لَا هَذِهِ الْخَلَّةُ لَکَانَ النَّاسُ تُصْرَفُ أَعْمَارُهُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ فِی الْقُبُورِ فَمَنْ کَانَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَکْتُبَ أَوْ یَحْفَظَ أَوْ یَنْسِجَ فِی ظُلْمَةِ اللَّیْلِ وَ کَیْفَ کَانَتْ حَالُ مَنْ عُرِضَ لَهُ وَجَعٌ فِی وَقْتٍ مِنْ أَوْقَاتِ اللَّیْلِ فَاحْتَاجَ إِلَی أَنْ یُعَالِجَ ضِمَاداً أَوْ سَفُوفاً أَوْ شَیْئاً یَسْتَشْفِی بِهِ فَأَمَّا مَنَافِعُهَا فِی نَضْجِ الْأَطْعِمَةِ وَ دف‌ء [دَفَاءِ] الْأَبْدَانِ وَ تَجْفِیفِ أَشْیَاءَ وَ تَحْلِیلِ أَشْیَاءَ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ فَأَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی وَ أَظْهَرُ مِنْ أَنْ تُخْفَی.

**[ترجمه]توحید: مفضل از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود: ای مفضل! بیندیش در آنچه خدا عزّ و جلّ این چهار اصل را بر آن آفریده تا به خوبی نیاز برآور باشند، مانند پهناوری این زمین و اگر آن نبود، کافی نبود برای نشیمن و مزارع و چراگاه مردم و برای جنگل چوب و هیزم و گیاهان دارویی و معدن‌های پرسود. و بسا کسی این بیابان‌های تهی و دشت‌های هراس آور را بیهوده می‌داند و بگوید این‌ها چه سودی دارند، مأوای جانداران وحشی و چراگاه آن‌ها هستند و آماده برای نوسازی شهرها و مساکن مردم که به آن نیاز دارند، چه بسیار بیابان‌ها و دشت‌ها که کاخ و باغ شدند به واسطه نقل مکان مردم و اگر زمین پهناور نبود، مردم در تنگنا بودند و جز ماندن در وطن چاره‌ای نداشتند، در صورتی که مایه غم آنها بود و چاره‌ای جز نقل مکان نداشت.

ببین چگونه این زمین پایدار و آرام و وطن و قرارگاه همه چیز است و مردم می‌توانند برای مقاصد خود در آن بکوشند، برای آسایش بر آن نشینند و برای آرامش در آن بخوابند و اگر لرزان و وارونه‌گر بود، نمی‌توانستند در آن خانه بسازند و تجارت به راه بیندازند و به صنعت و جز آن بپردازند و با لرزش زمین خوشی نداشتند، چنان چه هنگام زمین لرزه اندکی از خانه‌ها بگریزند.

اگر می‌گویند: چرا زمین‌لرزه می‌شود؟ باید گفت: برای پند و بیم مردم تا از گناه خودداری کنند و بلا چنین در تن و مالشان است که به مصلحت آن‌ها است و ذخیره آن‌ها می‌شود اگر خوب باشند و در آخرت ثواب دارند که در امور دنیا برابر آن نیست و بسا مزد آن را در دنیا ببیند اگر به مصلحت عامه و خاصّه باشد.

زمین به طبع خدادادش مانند سنگ سرد و خشک است و فرق میان آن‌ها این است که سنگ خشک‌تر است. ببین اگر همه زمین مانند سنگ سخت بود، گیاهی که زندگی جانداران است می‌رویید؟ و زراعت و خانه‌سازی می‌شد؟ آیا نبینی مانند سنگ سخت نیست و نرم و سست است و اعتماد را شاید و یک تدبیر خداوند حکیم این است که: در آفرینش زمین وزشگاه شمال را بلندتر از وزشگاه جنوب ساخته است و خدایش چنین نساخته مگر برای این که آب‌ها به روی زمین روان می‌باشند و آن را سیراب می‌کنند و فزونی‌اش به دریا می‌ریزد و چنان چه سطحی را شیب دهند تا آب بر آن نماند. به همین جهت وزشگاه شمال از جنوب بالاتر است، وگرنه آب بر زمین می‌ماند و جلوی کار مردم را می‌گرفت و راه را می‌برید و می‌بست.و اگر آب فراوان نبود و از چشمه‌ها و رودخانه‌ها نمی‌جوشید، تنگ می‌شد و نیاز برآور مردم برای نوشیدن خود و حیوانات و زراعتکاری و درخت و وحوش و پرنده و درنده و ماهیان و جانوران دریا نبود. و البته در آن سودهای دیگر است که تو می‌دانی و از بزرگداشت آن غافل هستی.بعلاوه از آنچه معروف است که زندگی همه چیز زمین است از جاندار و گیاه از آن شربت می‌سازند که نرم و خوش‌نوش است، تن را تمییز می‌کنند و اثاث را از چرک با آن گل می‌سازند و به کار می‌زنند و آتش نشانی می‌نمایند و خسته با آن حمام می‌گیرند و آسایش از خستگی می‌بینند و مقاصد دیگری که هنگام نیاز به آن قدرش معلوم می‌شود.

اگر در سود این آب‌ها و دریاهای پهناور تردید داری و گفته شود چه نیازی به آن است، باید بدانی که آن‌ها پایگاه و جولانگاه اصناف ماهی و جانور دریایی، و معدن لؤلؤ و یاقوت و عنبر است و انواع دیگری که از دریا بر می‌آورند و در کناره‌های دریا عود خوشبو و انواعی از عطر و گیاهان دارویی می‌روید. پس از آن دریا مرکب مردم است و وسیله حمل کالاهای بازرگانی که از شهرهای دور می‌آورند، مانند حمل از چین به عراق، اگر این کالاهای تجارتی جز بر دوش حمل نمی‌شدند، کساد می‌شدند و به دست صاحبانش در شهر خود می‌ماندند، زیرا هزینه حمل آن از بهایش بالا می‌زد و کسی به دور آن نمی‌گردید و دو فساد پیدا می‌شد: یکی نبودن این چیزهای مورد نیاز و دیگری قطع معاش کارگران آن.

همچنین اگر هوا فراوان نبود، مردم از دود و بخار زمین و دریا خفه می‌شدند و به ابر و شبنم تبدیل نمی‌گردیدند و وصفش به اندازه کفایت گذشت.

آتش نیز به همین صورت است، اگر مانند هوا همه پراکنده بود، جهان و آنچه در آن است می‌سوخت، ولی چاره نبود که گاهی باید وجود داشته باشد. چون در بسیاری حوائج سودمند است و آن در درون چوب‌ها سپرده م‌شد تا هر گاه بخواهند آن را بجویند و با مایه و هیزمش نگهدارند تا نیاز خود را برآورند و خاموش نشود ولی همیشه در هیزم و مایه نگه داشته نشود که در این صورت هزینه­اش بسیار می­شد. و پخش نمی‌شود تا همه را بسوزاند، بلکه خرده خرده در آن در می‌گیرد تا بهره‌ای سالم بی‌زیان بدهد.

وصف دیگرش آن است که ویژه نیاز آدمیزاد است نه جانداران دیگر، اگر آدمی آتش نداشته باشد، بسیار در زندگی زیان می‌بیند، ولی حیوانات آن را به کار نبرند و سودی از آن ندارند. و چون خدا چنین مقدّر کرده، به آدمی کف و انگشت داده که برای گیراندن آتش و به کار زدنش آماده باشد و مانند آن را به بهائم نداده و آن‌ها را سازگار با غذای خام کرده و بردبار در برابر سرما قرار داده است تا مانند آدمی،زیانی از نبود آتش نکشند.

فایده کوچک دیگر آتش عین چراغ است که مردم بر می‌گیرند و هر نیازی در شب دارند با آن بر می‌آورند و اگر این فایده در آتش نبود، مردم چون اهل قبور زندگی کردند و چه کسی می‌توانست در شب بنویسد یا حفظ کند یا چیزی ببافد و چه حالی داشت کسی که شب دچار دردی می‌شد و می‌خواست آن را با ضماد یا گرد یا داروی دیگر درمان کند. و اما سودش در پخت غذا و گرم شدن و خشک کردن و تحلیل همه چیزها و مانند آن بسیارتر است از شماره و روشن‌تر است از این که نهان باشد.

**[ترجمه]

تبیان

‌⁽¹⁾العقاقیر أصول الأدویة و الغناء بالفتح المنفعة و الخاویة الخالیة و الفدفد الفلاة و المکان الصلب الغلیظ و المرتفع و الأرض المستویة و الفسحة بالضم السعة و یقال لی عن هذا الأمر مندوحة و منتدح أی سعة و حزبه أمر أی أصابه و الراتبة الثابتة و الراکنة الساکنة و هدأ هدءا و هدوءا سکن و قوله علیه السلام رجراجة أی متزلزلة متحرکة و التکفی الانقلاب و التمایل و التحریک و الارتجاج الاضطراب و الارعواء الرجوع عن الجهل و الکف عن القبیح و الصلد و یکسر الصلب الأملس قوله علیه السلام إن مهب الشمال أرفع أی بعد ما خرجت الأرض من الکرویة الحقیقیة صار ما یلی الشمال منها فی أکثر المعمورة أرفع مما یلی الجنوب و لذا تری أکثر الأنهار کدجلة و الفرات و غیرهما تجری من الشمال إلی الجنوب و لما کان الماء الساکن فی جوف الأرض تابعا للأرض فی ارتفاعه و انخفاضه فلذا صارت العیون المنفجرة تجری هکذا من الشمال إلی الجنوب حتی

تجری علی وجه الأرض و لذا حکموا بفوقیة الشمال علی الجنوب فی حکم اجتماع البئر و البالوعة و إذا تأملت فیما ذکرنا یظهر لک ما بینه علیه السلام من الحکم فی ذلک و أنه لا ینافی کرویة الأرض و التدفق التصبب قوله علیه السلام فإنه سوی الأمر الجلیل الضمیر راجع إلی الماء و هو اسم إن و یمزج خبره أی للماء سوی النفع الجلیل المعروف و هو کونه سببا لحیاة کل شی‌ء منافع أخری منها أنه یمزج مع الأشربة و قال الجوهری الحمیم الماء الحار و قد استحممت إذا اغتسلت به ثم صار کل اغتسال استحماما بأی ماء کان انتهی و الوصب محرکة المرض و المکتنف بفتح النون من الکنف بمعنی الحفظ و الإحاطة و اکتنفه أی أحاط به و یظهر منه أن نوعا من الیاقوت یتکون فی البحر و قیل أطلق علی المرجان مجازا و یحتمل أن یکون المراد ما یستخرج منه بالغوص و إن لم یتکون فیه و الیلنجوج عود البخور و من العراق أی البصرة إلی العراق أی الکوفة أو بالعکس قوله علیه السلام و یعجز أی لو لا کثرة الهواء لعجز الهواء عما یستحیل الهواء إلیه من السحاب و الضباب التی تتکون من الهواء أولا أولا أی تدریجا أی کان الهواء لا یفی بذلک أو لا یتسع لذلک و الضباب بالفتح ندی کالغیم أو سحاب رقیق کالدخان و الأحایین جمع أحیان و هو جمع حین بمعنی الدهر و الزمان قوله علیه السلام فلا هی تمسک بالمادة و الحطب أی دائما بحیث إذا انطفت لم یمکن إعادتها و المادة الزیادة المتصلة و المراد هنا الدهر و مثله و دفاء الأبدان‌⁽¹⁾

بالکسر دفع البرد عنها.

**[ترجمه]«العقاقیر» یعنی گیاهان دارویی. «الغَناء» منفعت. «الخاویة» خالی. «الفدفد» فلات و زمین محکم و ضخیم و مرتفع و زمین صاف. «الفسحة» یعنی گشایش. و گفته می­شود «لی عن هذا الأمر مندوحة و منتدح» یعنی گشایش. «حزبه أمر» به او اصابت کرد. «الراتبة» ثابت. «الراکنة» ساکن. «الرجراجة» یعنی لرزان و متحرک. «التکفی» واژگون شدن، تمایل و تحریک. «الارتجاج» اضطراب. «الارعواء» رجوع از جهل و زشتی. «الصلد» سخت و هموار.

این که فرمود: «وزشگاه شمال بالاتر است» یعنی چون زمین کره حقیقی و صاف نیست، در اکثر معموره آن، شمال بلندتر از جنوب است، از این رو بیشتر رودها چون دجله و فرات و مانند آن از شمال به جنوب روانند و چون آب درون زمین هم در پستی و بلندی تابع زمین است، چشمه‌ها هم همچنین از شمال به جنوب روانند تا بر زمین روان شده و متحول گردند. به همین دلیل در اجتماع بئر و بالوعه حکم به بلندتر بودن شمال داده‌اند و چون در آنچه گفتم اندیشه می‌کنی، حکم امام علیه السّلام را در این باره می‌فهمی و بدانی که با کره بودن زمین منافات ندارد.

«التدفق» ریخته شدن. «فإنه سوی الأمر الجلیل» ضمیر به آب برمی­گردد و اسم إن است که خبرش «یمزج» است. یعنی آب علاوه بر آن منفعت معروفش که مایه حیات هر جانداری است منافع دیگری هم دارد مثل اینکه با نوشیدنیها مخلوط می­شود. جوهری می­گوید «الحمیم» یعنی آب داغ، «و قد استحممت» یعنی با آب داغ شستشو کردم. سپس هر شستشویی با هر آبی استحمام نامیده شد. «الوَصَب» مرض. «المکتنف» از کنف به معنای حفظ و احاطه است. «اکتنفه» یعنی آن را در برگرفت.

و از این خبر دانسته می‌شود که نوعی یاقوت در دریا پدید می‌آید و گفته‌اند: منظور از آن مرجان است و شاید مقصود هر آنچه است که با غواصی از دریا بر می‌آورند، اگرچه در آن پدید نیاید .

«الیلنجوج» چوب بخور. «من العراق» یعنی از بصره به سمت عراق یعنی کوفه یا برعکس. «یعجز» یعنی اگر کثرت هوا نبود به علت تبدیل به ابر و مه ناتوان می­شد. «اولا اولا» یعنی تدریجا. یعنی هوا کافی نبود و کم می­آورد. «الضباب» رطوبتی همچون ابر(مه) یا ابر رقیقی همچون دود. «الاحایین» جمع أحیان که خود جمع حین است به معنای زمان و روزگار. «فلا هی تمسک بالمادة و الحطب» یعنی دائما با ماده و چوب نگه داشته نشود به گونه­ای که وقتی خاموش شود نتوان آن را دوباره ایجاد کرد. «المادة» یعنی زیادی متصل و منظور از آن در اینجا زمان و مانند آن است. «دفاء الأبدان» یعنی دفع سرما از آنها.

**[ترجمه]

«12»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ،: سُئِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَلْ تَحْتَ الْأَرْضِ خَلْقٌ قَالَ نَعَمْ أَ لَا تَرَی إِلَی قَوْلِهِ تَعَالَی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس پرسیده شد: آیا زیر زمین آفریده‌ای قرار دارد؟ گفت: آری، آیا به قول خدای تعالی که فرمود: «خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُن» - . طلاق / 12 - {هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] در میان آن‌ها فرود می‌آید.} نمی‌نگری و به آن توجه نداری؟ - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«13»

وَ عَنْ قَتَادَةَ: فِی قَوْلِهِ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ قَالَ فِی کُلِّ سَمَاءٍ وَ کُلِّ أَرْضٍ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِهِ وَ أَمْرٌ مِنْ أَمْرِهِ وَ قَضَاءٌ مِنْ قَضَائِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: و از قتاده در تفسیر همان آیه روایت شده است که در هر آسمان و هر زمین خلقی از او، فرمانی از او، قضایی از او است. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«14»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ: فِی قَوْلِهِ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَ قَالَ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَی الْأَرْضِ السَّابِعَةِ مَلْفُوفَةً⁽²⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از مجاهد در مورد این آیه «یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَ» روایت شده است که از آسمان هفتم تا زمین هفتم پر است. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«15»

وَ عَنِ الْحَسَنِ: فِی الْآیَةِ قَالَ بَیْنَ کُلِّ سَمَاءٍ وَ أَرْضٍ خَلْقٌ وَ أَمْرٌ⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از حسن در تفسیر آیه آمده است که میان هر آسمانی و هر زمینی خلقی و امری است. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«16»

وَ عَنِ ابْنِ جَرِیحٍ قَالَ: بَلَغَنِی أَنَّ عَرْضَ کُلِّ سَمَاءٍ⁽⁴⁾مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ وَ أَنَّ بَیْنَ کُلِّ أَرْضَیْنِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ وَ أُخْبِرْتُ أَنَّ الرِّیحَ بَیْنَ الْأَرْضِ الثَّانِیَةِ وَ الثَّالِثَةِ وَ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ فَوْقَ الثَّرَی وَ اسْمُهَا تُخُومٌ وَ أَنَّ أَرْوَاحَ الْکُفَّارِ فِیهَا فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أَلْقَتْهُمْ إِلَی بَرَهُوتَ وَ الثَّرَی فَوْقَ الصَّخْرَةِ الَّتِی قَالَ اللَّهُ فِی صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ عَلَی الثَّوْرِ لَهُ قَرْنَانِ وَ لَهُ ثَلَاثُ قَوَائِمَ یَبْتَلِعُ مَاءَ الْأَرْضِ کُلَّهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ الثَّوْرُ عَلَی الْحُوتِ وَ ذَنَبُ الْحُوتِ عِنْدَ رَأْسِهِ مُسْتَدِیرٌ تَحْتَ الْأَرْضِ السُّفْلَی وَ طَرَفَاهُ مُنْعَقِدَانِ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ یُقَالُ الْأَرْضُ السُّفْلَی عُمُدٌ⁽⁵⁾

بَیْنَ قَرْنَیِ الثَّوْرِ وَ یُقَالُ بَلْ عَلَی ظَهْرِهِ وَ اسْمُهَا یهموت‌⁽⁶⁾

وَ أُخْبِرْتُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَلَی مَا الْحُوتُ قَالَ عَلَی مَاءٍ أَسْوَدَ وَ مَا أُخِذَ مِنْهُ الْحُوتُ إِلَّا کَمَا أُخِذَ حُوتٌ مِنْ حِیتَانِکُمْ مِنْ بَحْرٍ مِنْ هَذِهِ الْبِحَارِ وَ حُدِّثْتُ أَنَّ إِبْلِیسَ یُغَلْغِلُ إِلَی الْحُوتِ فَیُعْظِمُ‌⁽⁷⁾

لَهُ نَفْسَهُ وَ قَالَ لَیْسَ خَلْقٌ بِأَعْظَمَ مِنْکَ عِزّاً⁽⁸⁾

وَ لَا أَقْوَی مِنْکَ فَوَجَدَ الْحُوتُ فِی نَفْسِهِ فَتَحَرَّکَ

فَمِنْهُ تَکُونُ الزَّلْزَلَةُ إِذَا تَحَرَّکَ فَبَعَثَ اللَّهُ حُوتاً صَغِیراً فَأَسْکَنَهُ فِی أُذُنِهِ فَإِذَا ذَهَبَ یَتَحَرَّکُ تَحَرَّکَ الَّذِی فِی أُذُنِهِ فَیَسْکُنُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن جریج به من رسیده است که پهنای هر آسمانی پانصد سال راه است و میان هر دو زمینی پانصد سال. و به من خبر رسید که باد میان زمین دوم و سوم است، زمین هفتم بالای ثری است که نامش تخوم است و ارواح کفار در آنند و چون روز قیامت می‌شود، آن‌ها را به برهوت می‌افکند و ثری بالای آن سنگ است که خدا فرمود: «فی‌صَخْرَةٍ» - . لقمان / 16 - و صخره بر نرّه گاوی است که دو شاخ و سه پا دارد و روز قیامت همه آب زمین را می‌بلعد. نرّه گاو بر ماهی گرد سرش چرخیده، زیر هفتم زمین و دو سویش زیر عرش بسته است و گفته‌اند فروتر زمین بر میان دو شاخ گاو تکیه دارد و گفته‌اند بلکه بر پشتش و نامش یهموت است. و در روایت دیگری آمده است که عبدالله بن سلام از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله پرسید حوت بر چه چیزی قرار دارد؟

فرمود: بر آبی سیاه و ماهی در آن چون یک ماهی شما در این دریاها است و بازگو شدم که شیطان خود را به ماهی رساند و او را بزرگ می‌کند و به او می‌گوید،که آفریده‌ای عزیزتر و قوی‌تر از تو نیست و ماهی آن را به خود می‌گیرد و می‌جنبد و زمین می‌لرزد و خدا ماهی خردی می‌فرستد و در گوش او جا می‌دهد و چون می‌خواهد می‌جنبد، آن ماهی در گوشش می‌جنبد و او آرام می‌گیرد. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«17»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ قَالَ سَبْعُ أَرَضِینَ فِی کُلِّ أَرْضٍ نَبِیٌّ کَنَبِیِّکُمْ وَ آدَمُ کَآدَمَ وَ نُوحٌ کَنُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمُ کَإِبْرَاهِیمَ وَ عِیسَی کَعِیسَی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس درباره «وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ» روایت شده است که هفت زمین و در هر زمینی پیغمبری چون پیغمبر شما، آدمی چون آدم شما، نوحی چون نوح شما، ابراهیمی چون ابراهیم شما و عیسایی چون عیسای شما است. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«18»

وَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْأَرَضِینَ بَیْنَ کُلِّ أَرْضٍ وَ الَّتِی تَلِیهَا مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ الْعُلْیَا مِنْهَا عَلَی ظَهْرِ حُوتٍ قَدِ الْتَقَی طَرَفَاهُ فِی السَّمَاءِ وَ الْحُوتُ عَلَی صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ بِیَدِ مَلَکٍ وَ الثَّانِیَةُ مَسْجَنُ الرِّیحِ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُهْلِکَ عَاداً أَمَرَ خَازِنَ الرِّیحِ أَنْ یُرْسِلَ عَلَیْهِمْ رِیحاً یَهْلِکُ عَاداً فَقَالَ یَا رَبِّ أُرْسِلُ عَلَیْهِمْ مِنَ الرِّیحِ قَدْرَ مَنْخِرِ الثَّوْرِ فَقَالَ لَهُ الْجَبَّارُ إِذَنْ تُکْفَأَ الْأَرْضُ وَ مَنْ عَلَیْهَا وَ لَکِنْ أَرْسِلْ عَلَیْهِمْ بِقَدْرِ خَاتَمٍ فَهِیَ الَّتِی قَالَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ وَ الثَّالِثَةُ فِیهَا حِجَارَةُ جَهَنَّمَ وَ الرَّابِعَةُ فِیهَا کِبْرِیتُ جَهَنَّمَ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لِلنَّارِ کِبْرِیتٌ قَالَ نَعَمْ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ إِنَّ فِیهَا لَأَوْدِیَةٌ مِنْ کِبْرِیتٍ لَوْ أَرْسَلَ فِیهَا الْجِبَالَ الرَّوَاسِیَ لَمَاعَتْ وَ الْخَامِسَةُ فِیهَا حَیَّاتُ جَهَنَّمَ إِنَّ أَفْوَاهَهَا کَالْأَوْدِیَةِ تَلْسَعُ الْکَافِرَ اللَّسْعَةَ فَلَا یَبْقَی مِنْهُ لَحْمٌ عَلَی وَضَمٍ وَ السَّادِسَةُ فِیهَا عَقَارِبُ جَهَنَّمَ إِنَّ أَدْنَی عَقْرَبَةٍ مِنْهَا کَالْبِغَالِ الْمُؤْکَفَةِ تَضْرِبُ الْکَافِرَ ضَرْبَةً یُنْسِیهِ ضَرْبُهَا حَرَّ جَهَنَّمَ وَ السَّابِعَةُ فِیهَا سَقَرٌ وَ فِیهَا إِبْلِیسُ مُصَفَّدٌ بِالْحَدِیدِ یَدٌ أَمَامَهُ وَ یَدٌ خَلْفَهُ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُطْلِقَهُ لِمَا یَشَاءُ أَطْلَقَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عمر روایت شده است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: میان زمین و زمینی که پهلوی آن است، مسافت پانصد سال راه است و بالاتر زمین بر یک ماهی است که دو سویش در آسمان به هم برخورده‌اند؛ ماهی بر صخره به دست فرشته است. دوم زمین جای باد است و چون خدا خواست عاد را هلاک کند، به دربان باد فرمود که بر عاد باد بفرستد. گفت: پروردگارا! به اندازه سوراخ بینی گاو باد به آن‌ها فرستم؟ خدا فرمود: در این صورت زمین و هر که بر آن است واژگون شوند، بلکه به اندازه انگشتری بفرست و همان است که خدا در کتابش فرموده است: « ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیم» - . ذاریات / 42 - {به هر چه می‌وزید آن را چون خاکسترِ استخوان مرده می‌گردانید.}

در زمین سوم سنگ دوزخ است، و در چهارم کبریت دوزخ. گفتند: یا رسول اللَّه! دوزخ کبریت دارد؟ فرمود: آری، به آن که جانم به دست او است در آن وادی‌ها از کبریت است که اگر کوه‌های بلند به آن فرستاده شوند آب می‌گردند. در زمین پنجم مارهای دوزخند که دهانشان چون وادی است و کافر را می‌گزند و گوشتی از او بر تخته گوشت نماند. در زمین ششم عقرب‌های دوزخند، که کوچک‌ترشان چون استران پالان‌دار است و به کافر نیشی می‌زند که سوزش دوزخ را فراموش می‌کند. در زمین هفتم سقر است و در آن ابلیس در غل آهن از پیش و پس است و چون خدا می‌خواهد برای آنچه می‌خواهد، او را آزاد می‌کند. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«19»

وَ عَنْ أَبِی الدَّرْدَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَنَفُ الْأَرْضِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ الثَّانِیَةُ مِثْلُ ذَلِکَ وَ مَا بَیْنَ کُلِّ أَرْضٍ أَرْضَیْنِ مِثْلَ ذَلِکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابی درداء روایت شده است که رسول خدا فرمود: کناره زمین پانصد سال راه است و زمین دوم هم چنین است و میان هر دو زمین هم چنین است. - . الدُر المنثور 6 : 239 -

**[ترجمه]

«20»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَیِّدُ السَّمَاوَاتِ السَّمَاءُ الَّتِی فِیهَا الْعَرْشُ وَ سَیِّدُ

الْأَرَضِینَ الْأَرْضُ الَّتِی نَحْنُ فِیهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که آقای آسمان‌هاآن است که عرش در آن قرار دارد و آقای زمین‌ها،زمین ما است. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«21»

وَ عَنْ کَعْبٍ قَالَ: الْأَرَضُونَ السَّبْعُ عَلَی صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ فِی کَفِّ مَلَکٍ وَ الْمَلَکُ عَلَی جَنَاحِ الْحُوتِ وَ الْحُوتُ فِی الْمَاءِ⁽²⁾

عَلَی الرِّیحِ وَ الرِّیحُ عَلَی الْهَوَاءِ رِیحٌ عَقِیمٌ لَا تُلْقِحُ وَ إِنَّ قُرُونَهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْعَرْشِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از کعب است که گفت: هفت زمین بر صخره‌اند و صخره بر کف فرشته و فرشته بر بال ماهی و ماهی در آب که بر باد است و باد بر هوا قرار گرفته است. ریح عقیمی که آبستن نسازد و راستی که شاخ‌هایش به عرش آویزان است. - . الدُر المنثور 6 : 238 -

**[ترجمه]

«22»

وَ عَنْ أَبِی مَالِکٍ قَالَ: الصَّخْرَةُ الَّتِی تَحْتَ الْأَرْضِ مُنْتَهَی الْخَلْقِ عَلَی أَرْجَائِهَا أَرْبَعَةُ أَمْلَاکٍ رُءُوسُهُمْ تَحْتَ الْعَرْشِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابی مالک است که گفت: صخره زیر زمین پایان خلق است و بر چهار گوشه‌اش چهار فرشته است که سرشان زیر عرش است. - . الدُر المنثور 6 : 239 -

**[ترجمه]

«23»

وَ عَنْهُ قَالَ: الصَّخْرَةُ تَحْتَ الْأَرَضِینَ عَلَی حُوتٍ وَ السِّلْسِلَةُ فِی أُذُنِ الْحُوتِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: و از او است که گفت: صخره زیر زمین‌ها بر پشت ماهی است و زنجیر بر گوش ماهی است. - . الدُر المنثور 6 : 239 -

**[ترجمه]

«24»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ اللَّهُ الْقَلَمُ فَقَالَ لَهُ اکْتُبْ قَالَ یَا رَبِّ وَ مَا أَکْتُبُ قَالَ اکْتُبِ الْقَدَرَ یَجْرِی‌⁽⁶⁾

مِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ بِمَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ ثُمَّ طَوَی الْکِتَابَ وَ رَفَعَ الْقَلَمَ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ فَارْتَفَعَ بُخَارُ الْمَاءِ فَفُتِقَتْ مِنْهُ السَّمَاوَاتُ ثُمَّ خُلِقَ النُّونُ فَبُسِطَتْ عَلَیْهِ الْأَرْضُ وَ الْأَرْضُ عَلَی ظَهْرِ النُّونِ فَاضْطَرَبَ النُّونُ فَمَادَّتِ الْأَرْضُ فَأَثْبَتَتْ بِالْجِبَالِ فَإِنَّ الْجِبَالَ لَتَفْخَرُ عَلَی الْأَرْضِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که گفت: نخستین چیزی که خدا آفرید قلم بود و به او فرمود: بنویس! گفت: خدایا! چه بنویسم؟ فرمود: بنویس تقدیر از امروز جاری است به آنچه تا روز قیامت باشد. سپس نامه را پیچید و قلم را برداشت و عرشش بر سر آب بود و بخار بر آمد و از آن‌ها آسمان‌هابه در آمد. و سپس نون را آفرید و زمین را بر آن پهن کرد و زمین بر نون است، نون جنبید و زمین لرزید و کوه‌ها را بر آن کوبید، کوه‌ها تا قیامت بر زمین می‌بالند. سپس ابن عباس خواند: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ.» - . قلم / 1 - {نون، سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند.}

**[ترجمه]

«25»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمُ وَ الْحُوتُ وَ قَالَ مَا أَکْتُبُ قَالَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ کَائِنٍ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ قَرَأَ ن وَ الْقَلَمِ فَالنُّونُ الْحُوتُ.

**[ترجمه]الدُر المنثور: و از ابن عباس روایت شده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نخستین آفریده خدا قلم و ماهی است و گفت چه بنویسم؟ فرمود: همه چیز را تا روز قیامت. سپس خواند و القلم، و نون همان ماهی است.

**[ترجمه]

«26»

وَ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: النُّونُ السَّمَکَةُ الَّتِی عَلَیْهَا قَرَارُ الْأَرَضِینَ وَ الْقَلَمُ الَّذِی خَطَّ بِهِ رَبُّنَا عَزَّ وَ جَلَّ الْقَدَرَ خَیْرَهُ وَ شَرَّهُ وَ نَفْعَهُ وَ ضَرَرَهُ وَ ما یَسْطُرُونَ قَالَ الْکِرَامُ الْکَاتِبُونَ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: و همچنین از او روایت شده است که رسول خدا فرمود: نون آن ماهی است که زمین بر آن استوار است و قلم آنچه خدای عزّ و جلّ از تقدیرات خوب و بد و سود و زیان نگاشته‌است. «وَ ما یَسْطُرُونَ.» یعنی کرام کاتبون. - . الدُر المنثور 6 : 250 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس ماع الشی‌ء یمیع جری علی وجه الأرض منبسطا فی هینة

و السمن ذاب و قال الوضم محرکة ما وقیت به اللحم عن الأرض من خشب و حصیر و قال إکاف الحمار ککتاب و غراب و وکافه برذعته و آکف الحمار إیکافا و أکفه تأکیفا شده علیه.

**[ترجمه]در قاموس آمده «ماع الشیء یمیع» بر روی زمین به صورت پخش و به آرامی جاری شد. «ماع السمن» روغن ذوب شد. «الوَضَم» چوب یا حصیری که گوشت را از زمین محافظت کند. «إکاف الحمار» بر وزن کِتاب و غُراب و «وکافه» یعنی افسارش. «آکف الحمار إیکافا و أکفه تأکیفا» یعنی او را سخت بست .

**[ترجمه]

«27»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیُّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: أَقْبَلَ رَجُلَانِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اجْلِسْ عَلَی اسْمِ اللَّهِ تَعَالَی وَ الْبَرَکَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اجْلِسْ عَلَی اسْتِکَ فَأَقْبَلَ یَضْرِبُ الْأَرْضَ بِعَصًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا تَضْرِبْهَا فَإِنَّهَا أُمُّکُمْ وَ هِیَ بِکُمْ بَرَّةٌ.

**[ترجمه]نوادر راوندی: دو مرد نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمدند. یکی به دیگری گفت: به نام خدا و برکت بنشین! رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: بنشین بر ما تحت خود! آن مرد عصا بر زمین می‌زد. رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: آن را مزن که مادر مهربانی به شما است.

**[ترجمه]

«28»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَمَسَّحُوا بِالْأَرْضِ فَإِنَّهَا أُمُّکُمْ وَ هِیَ بِکُمْ بَرَّةٌ.

**[ترجمه]به همین سند روایت شده است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: دست به زمین بکشید که مادر شما است و به شما مهربان است.

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فی الحدیث تمسحوا بالأرض فإنها بکم برة أی مشفقة علیکم کالوالدة البرة بأولادها یعنی أن منها خلقکم و فیها معاشکم و إلیها بعد الموت معادکم و التمسح أراد به التیمم و قیل أراد مباشرة ترابها بالجباه فی السجود من غیر حائل انتهی.

و أقول یحتمل أن یراد به ما یشمل الجلوس علی الأرض بغیر حائل و الأکل علی الأرض من غیر مائدة بقرینة الخبر الأول.

**[ترجمه]در نهایه گفته است: در حدیث آمده است که دست به زمین بکشید و او را نوازش دهید که به شما مهربان است. یعنی چون مادر نسبت به فرزند؛ چون از آن آفریده شدید و در آن زندگی می‌کنید و پس از مرگ به آن بازمی‌گردید. و مقصود از دست کشیدن تیمم به آن است و گفته‌اند مقصود پیشانی نهادن در حال سجده بر روی خاک بدون حائل است. پایان

می­گویم: چه بسابه قرینه خبر یکم، شامل نشستن بر روی زمین بی‌فرش و غذا خوردن بر آن بی‌سفره هم بشود.

**[ترجمه]

«29»

الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: الْعِلَّةُ فِی أَنَّ الْأَرْضَ لَا تَقْبَلُ الدَّمَ أَنَّهُ لَمَّا قَتَلَ قَابِیلُ أَخَاهُ هَابِیلَ غَضِبَ آدَمُ عَلَی الْأَرْضِ فَلَا تَقْبَلُ الدَّمَ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ.

**[ترجمه]علل الشرایع: از محمّد بن علی بن ابراهیم روایت شده است که علت فرو نکشیدن خون توسط زمین این است که چون قابیل برادرش هابیل را کشت، آدم بر زمین خشم کرد و به این سبب زمین خون را نمی‌پذیرد.

**[ترجمه]

«30»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الدَّقَّاقِ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلَّانٍ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ قَالَ: أَتَی عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ یَهُودِیٌّ فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ فِیمَا سَأَلَهُ أَخْبِرْنِی عَنْ قَرَارِ هَذِهِ الْأَرْضِ عَلَی مَا هُوَ فَقَالَ علیه السلام قَرَارُ هَذِهِ الْأَرْضِ لَا یَکُونُ إِلَّا عَلَی عَاتِقِ مَلَکٍ وَ قَدَمَا ذَلِکَ الْمَلَکِ عَلَی صَخْرَةٍ وَ الصَّخْرَةُ عَلَی قَرْنِ ثَوْرٍ وَ الثَّوْرُ قَوَائِمُهُ عَلَی ظَهْرِ الْحُوتِ فِی الْیَمِّ الْأَسْفَلِ وَ الْیَمُّ عَلَی الظُّلْمَةِ وَ الظُّلْمَةُ عَلَی الْعَقِیمِ وَ الْعَقِیمُ عَلَی الثَّرَی وَ مَا یَعْلَمُ تَحْتَ الثَّرَی إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: یک یهودی از امیرالمؤمنین علیه السّلام در ضمن مسائلی پرسید: به من بگو قرارگاه زمین چیست؟ فرمود: جز شانه فرشته نیست و دو گام آن فرشته بر صخره است و صخره بر شاخ گاو، پاهای گاو بر پشت ماهی در دریای فروتر، دریا بر تاریکی است و تاریکی بر عقیم و عقیم بر ثری و جز خدا عزّ و جلّ کسی نمی‌داند زیر ثری چیست. - . علل الشرایع 1 : 1- 2 -

**[ترجمه]

«31»

النهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَةِ التَّوْحِیدِ: لَا یَجْرِی عَلَیْهِ السُّکُونُ وَ الْحَرَکَةُ وَ کَیْفَ یَجْرِی عَلَیْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ وَ یَعُودُ فِیهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ وَ یَحْدُثُ فِیهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ کُنْهُهُ وَ لَامْتَنَعَ مِنَ الْأَزَلِ مَعْنَاهُ وَ لَکَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ وَ لَالْتَمَسَ التَّمَامَ إِذْ لَزِمَهُ النُّقْصَانُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السّلام در خطبه توحید می‌فرماید: سکون و حرکت بر او روا نیست. چگونه بر او روا باشد آنچه را او به وجود آورده، و به او باز می‌گردد آنچه را او آغاز کرده و در او پدید می‌شود آنچه را او پدید کرده است، در این صورت ذاتش تفاوت می‌پذیرد و اصلش تجزیه می‌گردد و نمی‌تواند که ازلی باشد و باید پس داشته باشد چون پیش دارد و کمال می‌جوید، چرا که کاستی در او پدید آمده است. - . نهج البلاغه 1 : 365 -

**[ترجمه]

بیان

قال بعض شراح النهج فی قوله علیه السلام و لتجزأ کنهه إشارة إلی نفی الجوهر الفرد و قال قوله علیه السلام و لکان له وراء إذ کان له أمام یؤکد ذلک لأن من أثبته یقول یصح أن تحله الحرکة و لا یکون أحد وجهیه غیر الآخر.

فائدة

اعلم أن الطبیعیین و الریاضیین اتفقوا علی أن الأرض کرویة بحسب الحس و کذا الماء المحیط بها و صارا بمنزلة کرة واحدة فالماء لیس بتام الاستدارة بل هو علی هیئة کرة مجوفة قطع بعض منها و ملئت الأرض علی وجه صارت الأرض مع الماء بمنزلة کرة واحدة و مع ذلک لیس شی‌ء من سطحیه صحیح الاستدارة أما المحدب فلما فیه من الأمواج و أما المقعر فللتضاریس فیه من الأرض و قد أخرج الله تعالی قریبا من الربع من الأرض من الماء بمحض عنایته الکاملة أو لبعض الأسباب المتقدمة لتکون مسکنا للحیوانات المتنفسة و غیرها من المرکبات المحوجة إلی غلبة العنصر الیابس الصلب لحفظ الصور و الأشکال و ربط الأعضاء و الأوصال و مما یدل علی کرویة الأرض ما أومأنا إلیه سابقا من طلوع الکواکب و غروبها فی البقاع الشرقیة قبل

طلوعها و غروبها فی الغربیة بقدر ما تقتضیه أبعاد تلک البقاع فی الجهتین علی ما علم من إرصاد کسوفات بعینها لا سیما القمریة فی بقاع مختلفة فإن ذلک لیس فی ساعات متساویة البعد من نصف النهار علی الوجه المذکور و کون الاختلاف متقدرا بقدر الأبعاد دلیل علی الاستدارة المتشابهة السائرة بحدبتها المواضع التی یتلو بعضها بعضا علی قیاس واحد بین الخافقین و ازدیاد ارتفاع القطب و الکواکب الشمالیة و انحطاط الجنوبیة للسائرین

إلی الشمال و بالعکس للسائرین إلی الجنوب بحسب سیرهما دلیل علی استدارتها بین الجنوب و الشمال و ترکب الاختلافین یعطی الاستدارة فی جمیع الامتدادات و یؤیده مشاهدة استدارة أطراف المنکسف من القمر الدالة علی أن الفصل المشترک بین المستضی‌ء من الأرض و ما ینبعث منه الظل دائرة و کذلک اختلاف ساعات النهر⁽¹⁾

الطوال و القصار فی مساکن متفقه الطول إلی غیر ذلک و لو کانت أسطوانیة قاعدتاها نحو القطبین لم یکن لساکنی الاستدارة کوکب أبدی الظهور بل إما الجمیع طالعة غاربة أو کانت کواکب یکون من کل واحد من القطبین علی بعد تستره القاعدتان أبدیة الخفاء و الباقیة طالعة غاربة و لیس کذلک و أیضا فالسائر إلی الشمال قد یغیب عنه دائما کواکب کانت تظهر له و تظهر له کواکب کانت تغیب عنه بقدر إمعانه فی السیر و ذلک یدل علی استدارتها فی هاتین الجهتین أیضا و مما یدل علی استدارة سطح الماء الواقف طلوع رءوس الجبال الشامخة علی السائرین فی البحر أولا ثم ما یلی رءوسها شیئا بعد شی‌ء فی جمیع الجهات و قالوا التضاریس التی علی وجه الأرض من جهة الجبال و الأغوار لا تقدح فی کرویتها الحسیة إذ ارتفاع أعظم الجبال و أرفعها علی ما وجدوه فرسخان و ثلث فرسخ و نسبتها إلی جرم الأرض کنسبة جرم سبع عرض شعیرة إلی کرة قطرها ذراع بل أقل من ذلک و یظهر من کلام أکثر المتأخرین أن عدم قدح تلک الأمور فی کرویتها الحسیة معناه أنها لا تخل بشکل جملتها کالبیضة ألزقت بها حبات شعیر لم یقدح ذلک فی شکل جملتها و اعترض علیه بأن کون الأرض أو البیضة حینئذ علی الشکل الکروی أو البیضی عند الحس ممنوع و کیف یمکن دعوی ذلک مع ما یری علی کل منهما ما یخرج به الشکل مما اعتبروا فیه و عرفوه به و ربما یوجه بوجه آخر و هو أن الجبال و الوهاد الواقعة علی سطح الأرض غیر محسوسة عادة عند الإحساس بجملة کرة الأرض علی ما هی علیه فی الواقع بیانه أن رؤیة الأشیاء تختلف بالقرب و البعد فیری القریب أعظم مما هو الواقع و البعید أصغر منه و هو ظاهر و قد أطبق القائلون بالانطباع و بخروج الشعاع کلهم علی أن هذا الاختلاف

فی رؤیة المرئی بسبب القرب و البعد إنما هو تابع لاختلاف الزاویة الحاصلة عند مرکز الجلیدیة فی رأس المخروط الشعاعی بحسب التوهم أو بحسب الواقع عند انطباق قاعدته علی سطح المرئی فکلما قرب المرئی عظمت تلک الزاویة و کلما بعد صغرت و قد تقرر أیضا بین محققیهم أن رؤیة الشی‌ء علی ما هو علیه إنما هو⁽¹⁾فی حالة یکون البعد بین الرائی و المرئی علی قدر یقتضی أن تکون الزاویة المذکورة قائمة فبناء علی ذلک إذا فرضت الزاویة المذکورة بالنسبة إلی مرئی قائمة یجب أن یکون البعد بین رأس المخروط و قاعدته المحیطة بالمرئی بقدر نصف قطر قاعدته علی ما تقرر فی الأصول فلما کان قطر الأرض أزید من

ألفی فرسخ بلا شبهة لا تکون مرئیة علی ما هی علیه من دون ألف فرسخ و معلوم أن الجبال و الوهاد المذکورة غیر محسوسة عادة عند هذا البعد من المسافة فلا یکون لها قدر محسوس عند الأرض بالمعنی الذی مهدنا.

ثم إنهم استعلموا بزعمهم مساحة الأرض و أجزاءها و دوائرها فی زمان المأمون و قبله فوجدوا مقدار محیط الدائرة العظمی من الأرض ثمانیة آلاف فرسخ و قصرها ألفین و خمسمائة و خمسة و أربعین فرسخا و نصف فرسخ تقریبا و مضروب القطر فی المحیط مساحة سطح الأرض و هی عشرون ألف ألف و ثلاثمائة و ستون ألف فرسخ و ربع ذلک مساحة الربع المسکون من الأرض و أما القدر المعمور من الربع المسکون و هو ما بین خط الاستواء و الموضع الذی عرضه بقدر تمام المیل الکلی فمساحته ثلاثة آلاف ألف و سبعمائة و خمسة و ستین ألفا و أربعمائة و عشرین فرسخا و هو قریب من سدس سطح جمیع الأرض و سدس عشره و الفرسخ ثلاثة أمیال بالاتفاق و کل میل أربعة آلاف ذراع عند المحدثین و ثلاثة آلاف عند القدماء و کل ذراع أربع و عشرون إصبعا عند المحدثین و اثنان و ثلاثون عند القدماء و کل إصبع بالاتفاق مقدار ست شعیرات مضمومة بطون بعضها إلی ظهور بعض من الشعیرات المعتدلة.

و ذکروا أن للأرض ثلاث طبقات الأولی الأرض الصرفة المحیط بالمرکز

الثانیة الطبقة الطینیة و هی المجاورة للماء الثالثة الطبقة المنکشفة من الماء و هی التی تحتبس فیها الأبخرة و الأدخنة و تتولد منها المعادن و النباتات و الحیوانات و زعموا أن البسائط کلها شفافة لا تحجب عن أبصار ما وراءها ما عدا الکواکب و أن الأرض الصرفة المتجاورة⁽¹⁾

للمرکز أیضا شفافة و الطبقتان الأخریان لیستا بسیطتین فهما کثیفتان فالأرض جعل الله الطبقة الظاهرة منها ملونة کثیفة غبراء لتقبل الضیاء و خلق ما فوقها من العناصر مشفة لطیفة بالطباع لینفذ فیها و یصل إلی غیرها ساطع الشعاع فإن الکواکب و سیما الشمس و القمر أکثر تأثیراتها فی العوالم السفلی بوسیلة أشعتها المستقیمة و المنعطفة و المنعکسة بإذن الله تعالی و قالوا الأرض فی وسط السماء کالمرکز فی الکرة فینطبق مرکز حجمها علی مرکز العالم و ذلک لتساوی ارتفاع الکواکب و انحطاطها مدة ظهورها و ظهور النصف من الفلک دائما و تطابق أظلال الشمس فی وقتی طلوعها و غروبها عند کونها علی المدار الذی یتساوی فیه زمان ظهورها و خفائها علی خط مستقیم أو عند کونها فی جزءین متقابلین من الدائرة التی یقطعها بسیرها الخاص بها و انخساف القمر فی مقاطراته‌⁽²⁾الحقیقیة للشمس فإن الأول یمنع میلها إلی أحد الخافقین و الثانی إلی أحد السمتین الرأس و القدم و الثالث إلی أحد القطبین و الرابع إلی شی‌ء منها أو من غیرها من الجهات کما لا یخفی و کما أن مرکز حجمها منطبق علی مرکز العالم فکذا مرکز ثقلها و ذلک لأن الثقال تمیل بطبعها إلی الوسط کما دلت علیه التجربة فهی إذن لا تتحرک عن الوسط بل هی ساکنة فیه متدافعة بأجزائها من جمیع الجوانب إلی المرکز تدافعا متساویا فلا محالة ینطبق مرکز ثقلها الحقیقی المتحد بمرکز حجمها التقریبی علی مرکز العالم و مستقرها عند وسط العالم لتکافؤ القوی بلا تزلزل و اضطراب یحدث فیها لثباتها

بالسبب المذکور و لکون الأثقال المنتقلة من جانب منها إلی الآخر فی غایة الصغر بالقیاس إلیها لا یوجب انتقال مرکز ثقلها من نقطة إلی أخری بحرکة شی‌ء منها و کذا الأجزاء

المباینة لها تهوی إلیها و هی تقبلها من جمیع نواحیها من دون اضطراب هذا ما ذکروه فی هذا المقام و لا نعرف من ذلک إلا کون الجمیع بقدرة القادر العلیم و إرادة المدبر الحکیم کما ستعرف ذلک إن شاء الله تعالی و قال الشیخ المفید قدس سره فی کتاب المقالات أقول إن العالم هو السماء و الأرض و ما بینهما و فیهما من الجواهر و الأعراض و لست أعرف بین أهل التوحید خلافا فی ذلک أقول لعل مراده قدس سره بالسماوات ما یشمل العرش و الکرسی و الحجب و غرضه نفی الجواهر المجردة التی تقول بها الحکماء ثم قال رحمه الله و أقول إن الفلک هو المحیط بالأرض الدائر علیها و فیه الشمس و القمر و سائر النجوم و الأرض فی وسطه بمنزلة النقطة فی وسط الدائرة و هذا مذهب أبی القاسم البلخی و جماعة کثیرة من أهل التوحید و مذهب أکثر القدماء و المنجمین و قد خالف فیه جماعة من بصریة المعتزلة و غیرهم من أهل النحل و أقول إن المتحرک من الفلک إنما یتحرک حرکة دوریة کما یتحرک الدائر علی الکرة و إلی هذا ذهب البلخی و جماعة من أهل التوحید و الأرض علی هیئة الکرة فی وسط الفلک و هی ساکنة لا تتحرک و علة سکونها أنها فی المرکز و هو مذهب أبی القاسم و أکثر القدماء و المنجمین و قد خالف فیه الجبائی و ابنه و جماعة غیرهما من أهل الآراء و المذاهب من المقلدة و المتکلمین ثم قال و أقول إن العالم مملوءة من الجواهر و إنه لا خلا فیه و لو کان فیه خلا لما صح فرق بین المجتمع و المتفرق من الجواهر و الأجسام و هو مذهب أبی القاسم خاصة من البغدادیین و مذهب أکثر القدماء من المتکلمین و خالف فیه الجبائی و ابنه و جماعة متکلمی أهل الحشو و الجبر و التشبیه ثم قال و أقول إن المکان هو ما أحاط بالشی‌ء من جمیع جهاته و لا یصح تحرک الجواهر إلا فی الأماکن و الوقت هو ما جعله الموقت وقتا للشی‌ء و لیس بحادث مخصوص و الزمان اسم یقع علی حرکات الفلک فلذلک لم یکن الفعل محتاجا فی وجوده إلی وقت و لا زمان و علی هذا القول سائر الموحدین.

و سئل السید المرتضی رحمه الله الفراغ له نهایة و القدیم تعالی یعلم

منتهی نهایته و هذا الفراغ أی شی‌ء هو و کذلک الطبقة الثامنة من الأرض و الثامنة من السماء نقطع أن هناک فراغا أم لا فإن قلت لا طالبتک بما وراء الملإ القدیم تعالی یعلم أن هناک نهایة فإن قلت نعم طالبتک أی شی‌ء وراء النهایة.

فأجاب رحمه الله أن الفراغ لا یوصف بأنه منته و لا أنه غیر منته علی وجه الحقیقة و إنما یوصف بذلک مجازا و اتساعا و أما قوله و هذا الفراغ أی شی‌ء هو فقد علمنا⁽¹⁾أنه لا جوهر و لا عرض و لا قدیم و لا محدث و لا هو ذات و لا هو معلوم

کالمعلومات و أما الطبقة الثامنة من الأرض فما نعرفها و الذی نطق به القرآن سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ فأما غیر ذلک فلا سبیل للقطع به من عقل و لا شرع انتهی.

و أقول بسط الکلام فی هذه الأمور خروج عن مقصود الکتاب و محله علم الکلام.

**[ترجمه]یکی از شارحان نهج البلاغه در بیان این مطلب گفته است: اینکه حضرت علیه السّلام گفته است: «کنه‌اش تجزیه پذیر باشد» به نفی جوهر فرد اشاره دارد. و همچنین اینکه بیان داشته است: «باید پس داشته باشد چون پیش دارد» تأیید آن است، زیرا هر که به جوهر فرد معتقد است حرکت را بر آن روا می‌دارد با این که می­گوید دو سو ندارد.

فایده:

مادیین و مهندسان ریاضی همه می‌گویند زمین و آبی که بر آن گرد آمده، در دورنمای خود کره است و هر دو مانند یک کره شدند. آب دایره کاملی نیست و مانند کره‌ای تهی است که بخشی از آن را بریده‌اند و زمین را درونش نهاده‌اند تا با آب یک کره شدند. و با این وضع، سطح زیر و روی آب صاف نیستند، چون سطح رو دچار امواج است و سطح زیرین دچار دندانه‌های سطح زمین. خدا نزدیک یک چهارم کره زمین را از آب بر آورده - به محض عنایت خود یا به اسبابی که گذشت - تا جای جانوران نفس کش و برخی ترکیباتی باشد که برای حفظ خود نیاز به غلبه عنصر خشک و سخت و پیوند اندام و بند دارند. دلیل بر کره بودن زمین چند چیز است:

آنچه در مطالب پیش گفتیم که طلوع و غروب اختران در بخش شرقی پیش از طلوع و غروب آن‌ها در بخش غربی به تناسب بعد آن‌ها در این دو سو است، چنان چه از بررسی کسوف‌ها به ویژه در ماه در بخش‌های مختلف دانسته شده است، زیرا کسوف در ساعات برابر در بعد نصف النهار نیستند و اختلاف آن‌ها به اندازه ابعاد بخش‌ها،دلیل بر کروی بودن زمین بوده که برابر برآمدگی آن در هر جا دنبال هم بر یک سنجش میان شرق و غرب است .

افزایش ارتفاع قطب و اختران شمالی و فرو شدن هر چه بیشتر اختران جنوبی برای کسانی که به شمال می‌روند و بر عکس برای کسانی که به سوی جنوب می‌روند، به اندازه راهی که طی می‌کنند روشن می‌کند که میان جنوب و شمال دایره‌ای بر زمین است و اگر نقل مکان از هر جهت باشد، یعنی به جنوب غربی یا شمال غربی،دایره بودن در همه امتدادها است.

ماه که بگیرد دایره وار می‌نماید و این دلیل بر این است که بخش روشن و تاریک زمین دایره است.

اختلاف ساعات روزهای بلند و کوتاه در مکان‌هایی می‌باشد که طول آن‌ها برابر و مانند آن است، و اگر زمین به شکل استوانه‌ای بود که دو قاعده آن بر دو قطب قرار داشتند، ستاره ابدی الظهور نبوده بلکه یا همه اختران طلوع و غروب داشتند یا همه ستاره‌ها در پشت دایره قاعده آن ابدی الخفاء بودند و یا ستاره‌های خارج از قاعده استوانه طلوع و غروب داشتند که البته چنین نیست.

کسی که به سوی شمال می‌رود، پیوسته ستاره‌هایی که در شمال برای او پیدا است ناپدید می‌گردند و اختران ناپدید، به اندازه‌ای که راه را طی کندبر او پدید می‌شوند و این دلیل است که زمین از شمال به جنوب هم گرد است.

دلیل بر گرد بودن سطح آب دریاهای ایستاده این است که کشتی سواران دریا نخست سر کوه‌ها را بینند و چون نزدیک‌تر شوند، خرده خرده پایین‌تر تا بن کوه را مشاهده کنند.

گفتند دندان‌هایی که بر اثر کوه و دره به روی زمین است، آن را از کره بودن جسمی بیرون نمی‌برد، زیرا بلندترین کوه‌ها دو و یک سوم فرسخ است و نسبتش به جرم زمین مانند نسبت یک دوم پهنای جو است به کره‌ای که قطرش یک ذراع است و باز هم کمتر. و از سخن بیشتر متاخران بر می‌آید که منظور از عدم اخلال این چیزها به دورنمای کره بودن زمین این است که شکل کروی آن به هم نمی‌خورد، مانند تخم مرغی که دانه­های جو به روی آن بچسبد که شکل آن را تغیر نمی‌دهد. اشکال شده که ما نمی‌پذیریم زمین با این دندانه‌ها یا تخم مرغ با دانه­های جو که بر آن می‌چسبند، به شکل کروی یا بیضی بماند، زیرا نمود این‌ها روی آن‌ها شکل را از حد کرویت یا بیضی بودن خارج می‌کند و چه بسا برای کره بودن زمین، با وجود این دندانه‌ها و دره‌ها، به وجه دیگری دلیل آورده شود و بیان گردد که کره زمین از نظر واقع به کره بودن حسی می‌ماند. به این که دید چیزها به دوری و نزدیکی مختلف می‌شود، نزدیک بزرگ‌تر از حجم واقعی و دور خردتر دیده می‌شود و این روشن است و مورد اتفاق معتقدین به انطباع و خروج شعاع هر دو است مبتنی بر این که این اختلاف ناشی از دید مرئی از نزدیک و دور بر اثر اختلاف زاویه دید است که در مرکز جلیدیه و در رأس مخروط شعاعی پدید می‌آید. به حسب بیننده یا به حسب واقع، هنگام انطباق قاعده شعاع بر سطح مرئی، هر چه مرئی نزدیک‌تر باشد، زاویه شعاعی گشاده‌تر است و هر چه دورتر باشد، تنگ‌تر است. محققان فلاسفه بر این باورند که دید مطابق حجم واقعی هر چیز، هنگامی است که زاویه شعاعی به اندازه قائمه و نود درجه باشد و بنابراین چون فرض شود که زاویه شعاعی نسبت به قاعده مخروط شعاع قائمه باشد، باید بعد میان رأس مخروط و قاعده برابر نصف قطر قاعده باشد -چنان چه در اصول هندسه ثابت شده است - و چون قطر زمین بی‌تردید بیش از دو هزار فرسخ است، به حجم واقعی خود در مسافت کمتر از هزار فرسخ دیده نمی‌شود و بسیار واضح است که کوه‌ها و دره‌های زمین به حسب عادت از این مسافت دور محسوس نباشند و شکل زمین در این دید کره کامل نشان می‌دهد.

سپس باید این نکته در نظر گرفته شود که آن‌ها زمین و اجزای زمین و دایره‌های زمین را در زمان مأمون و پیش‌تر - به گمان خود - مساحت کردند. دایره عظیمه زمین هشت هزار فرسخ است و قطرش تقریبا 5/ 2545 و حاصل ضرب قطر در محیط مساحت سطح زمین است که 20360000 فرسخ می‌شود که یک چهارم آن مساحت ربع مسکون زمین است.

ولی اندازه معموره ربع مسکون می‌باشد که از خط استوا تا تمام میل کلی است (در حدود شصت و شش درجه) و مساحتش 3765420 فرسخ است. فرسخ نزد همه سه میل و هر میل چهار هزار ذارع نزد محدثین و سه هزار ذراع نزد قدماء است؛ هر ذراع چهل و چهار انگشت نزد محدثین و سی و دو نزد قدماء؛ هر انگشت نزد همه به اندازه شش جو معتدل است که شکم هر یک به پشت دیگری می‌باشد .

گفته‌اند که زمین سه طبقه دارد: اول: زمین خالص گرد؛ دوم: مرکز طبقه گل مجاور آب؛ و سوم: طبقه باز و بیرون از آب که بخار و دود در آن حبس می‌شوند و معادن و گیاهان و جانوران در آن پدید می‌گردند. و می‌پندارند که همه عناصر بسیطه زلال هستند و پرده از دید پس خود جز اختران نمی‌شوند و زمین صرف گرد و مرکز هم زلال است و دو طبقه دیگر بسیط نیستند و از این رو تیره‌اند. و خدا طبقه آشکار زمین را تیره و غبارگون ساخته تا نور بپذیرد و عناصر فراز آن را زلال و لطیف نموده تا نور از آن‌ها بگذرد و پرتوش جز به آن‌ها نرسد، زیرا بیشتر اثربخشی خورشید و ماه و اختران دیگر به واسطه پرتو مستقیم و منعطف و برگردان آن‌ها به اذن خدای تعالی است. گفته‌اند که زمین در میانه آسمان چون مرکز کره است و مرکز، حجمش با مرکز عالم یکی است که البته این نیز به چند دلیل است:

ارتفاع کواکب و انحطاط آن‌ها در مدت ظهورشان برابر است.

همیشه نیمی از فلک پدید و نیمی نهان است.

سایه آفتاب از هنگام طلوع و هنگام غروب، هنگامی که در مداری باشد که شب و روز برابر است، یا در دو جزء برابر از دایره‌ای که به حرکت خاصه خود آن را طی می‌کند باشد برابر است.

ماه گرفتگی هنگامی است که دو قطر خورشید و ماه برابر هم باشند.

از دلیل یکم فهمیده می‌شود که زمین سمت شرق یا غرب عالم نیست و از دلیل دوم دانسته می‌شود که سمت بالا سر یا پایین پا نیست و از دلیل سوم فهمیده فهمیده می‌شود که به سوی یکی از دو قطب نزدیک‌تر نیست و از دلیل چهارم فهمیده می‌شود که به یکی از این جهات یا جهات دیگر متمایل نیست. چنان چه مرکز حجم زمین با مرکز عالم یکی باشد، مرکز ثقل آن نیز این چنین است، برای این که هر سنگینی به طبع خود میان زمین کشیده می‌شود،چنان چه آزمایش شده است. بنابراین از میانه حرکت به خارج نداشته و در آن آرام دارد و از همه جهت خود را به سوی مرکز به طور برابر می‌کشاند و به ناچار، مرکز ثقل حقیقی آن با مرکز تقریبی حجم عالم یکی است و در میان جهان استوار است و لرزش و پریشانی ندارد. و چون چیزهای سنگینی که از یکسو به سوی دیگر کشیده می‌شوند نسبت به زمین بسیار اندکند و مرکز ثقل را جابجا نمی‌کنند، هر جزئی از زمین که جدا می‌شود به آن کشش دارد و آن را از هر سو باشد، بی‌پریشانی و تردیدبه خود می‌کشد.

این گفتار فلاسفه در این باره است و ما جز این نمی‌دانیم که همه به قدرت قادر توانا و دانا و خواست مدبر حکیم است، چنان چه به زودی دانسته خواهد شد، ان شاء اللَّه. شیخ مفید(قدس سره) در کتاب مقالات گفته است: من می‌گویم: جهان همان آسمان و زمین است و آنچه میان آن‌ها است از جواهر و اعراض و میان یگانه پرستان در آن خلافی نمی‌شناسم.

مولف:

بسا مقصودش از سماوات، عرش هم با کرسی و حجب باشد و منظورش رد جواهر مجرده است که حکماء به آن عقیده دارند. سپس او (ره) گفته است: می‌گویم فلک گرد زمین است و بر آن می‌چرخد و خورشید و ماه و اختران دیگر در آنند و زمین چون نقطه میان یک دایره در میان است. این عقیده ابی القاسم بلخی و گروهی یگانه پرستان و بسیاری از قدماء و منجمین است. البته جمعی از معتزله بصره و دیگران از مردم مذهبی با آن مخالف هستند، و می‌گویم فلک حرکت گردانی چون دایره بر کره دارد و این مذهب بلخی و جمعی موحدان است و زمین چون کره میان فلک بوده و همیشه آرام و بی حرکت است و علت آرامی آن این است که در مرکز است و مذهب ابی القاسم و بیشتر قدماء و منجمین است و جبّائی و پسرش و دیگران از صاحب‌نظران و مقلّدان و متکلمان با آن مخالف هستند.

سپس گفته است: می‌گویم جهان پر است از عناصر و جواهر و خلاء ندارد و اگر خلاء بود، امتیاز میان مجتمع و پراکنده جواهر جهان و اجسام آن ممتاز نبود و این مذهب خصوص ابی القاسم از بغدادی‌ها است و مذهب اکثر قدماء متکلمان و جبائی و پسرش و جمعی متکلمان حشویه و جبریه و مشبهه با آن مخالف هستند.

سپس گفته است: می‌گویم مکان همان است که بر هر چیزی از هر سو فرا است و حرکت جوهر جز در مکان امکان ندارد. وقت هنگامی است که برای چیزی مشخص شود و پدیده جدایی نیست، زمان نام حرکت فلک است و از این رو فعل در ذات خود نیاز به وقت و زمان ندارد و همه موحدان به آن معتقدند .

از سید مرتضی رحمه اللَّه پرسیدند، آیا فضا پایانی دارد؟ و قدیم تعالی آن را می‌داند؟ این فضا چیست؟ ورای طبقه هشتم زمین و طبقه هشتم آسمان فضا هست یا نه؟ اگر گویی: نه، از تومی‌پرسیم که پس از ملاء چیست؟ و می‌پرسیم خدای تعالی پایان آن را می‌داند؟ اگر گویی: آری، از تو خواهیم که پس از آن پایان چیست؟

ایشان جواب دادند که فضاء به طور حقیقت نه موصوف به تناهی است نه به لاتناهی و توصیف آن به آن بر وجه مجاز و ظاهر گویی است، و می‌دانیم که آن جوهر است نه عرض، نه قدیم، نه حادث، نه ذات و نه معلومی چون معلومات و اما طبقه هشتم زمین را که نمی‌دانیم و آنچه قرآن به آن گویا است، « سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ» - . طلاق / 12 - {هفت آسمان و همانند آن‌ها هفت زمین آفرید. فرمان [خدا] در میان آن‌ها فرود می‌آید.} و جز آن‌ها نمی‌توان دلیل عقلی یا شرعی دیگری دانست.

مولف:

بسط سخن در این امور از مقصود کتاب خارج بوده و جای آن علم کلام است .

**[ترجمه]

باب 32 فی قسمة الأرض إلی الأقالیم و ذکر جبل قاف و سائر الجبال و کیفیة خلقها و سبب الزلزلة و علتها

الآیات

النحل: وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ‌⁽²⁾

الکهف: حَتَّی إِذا بَلَغَ بَیْنَ السَّدَّیْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً إلی قوله وَ کانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا⁽³⁾

الأنبیاء: وَ جَعَلْنا فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِیها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ

یَهْتَدُونَ‌⁽¹⁾و قال تعالی حَتَّی إِذا فُتِحَتْ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ‌⁽²⁾

لقمان: وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ‌⁽³⁾

فاطر: وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُودٌ⁽⁴⁾

ص: إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْراقِ‌⁽⁵⁾

ق: وَ أَلْقَیْنا فِیها رَواسِیَ‌⁽⁶⁾

الطور وَ الطُّورِ⁽⁷⁾و قال تعالی وَ تَسِیرُ الْجِبالُ سَیْراً⁽⁸⁾

المرسلات: وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ‌⁽⁹⁾

النبأ: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَ الْجِبالَ أَوْتاداً⁽¹⁰⁾

الغاشیة: وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ‌⁽¹¹⁾

التین: وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ وَ طُورِ سِینِینَ‌⁽¹²⁾

<meta info="- وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُم‌ - . نحل / 15 -

{و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نجنباند.}

{تا وقتی به میان دو سدّ رسید، در برابر آن دو [سدّ]، طایفه‌ای را یافت} تا آنجا که فرمود {و وعده پروردگارم حق است.}

{و در زمین کوه‌هایی استوار نهادیم تا مبادا [زمین] آنان [مردم] را بجنباند، و در آن راه‌هایی فراخ پدید آوردیم، باشد که راه یابند.}

{تا وقتی که یأجوج و مأجوج [راهشان] گشوده شود و آن‌ها از هر پشته‌ای بتازند.} - وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُم‌ - . لقمان / 10 -

{و در زمین کوه‌های استوار بیفکند تا [مبادا زمین] شما را بجنباند.}

{و از برخی کوه‌ها، راه‌ها [ورگه‌ها] ی سپید و گلگون به رنگ‌های مختلف و سیاه پر رنگ [آفریدیم].}

{ما کوه‌ها را با او مسخّر ساختیم [که] شامگاهان و بامدادان خداوند را نیایش می‌کردند.}

{و در آن لنگر[آساکوه]ها فرو افکندیم.}

{سوگند به طور.}

{و کوه‌ها [جمله] به حرکت درآیند.}

{و کوه‌های بلند در آن نهادیم.}

{آیا زمین را گهواره‌ای نگردانیدیم؟ و کوه‌ها را [چون] میخ‌هایی [نگذاشتیم]؟}

{و به کوه‌ها که چگونه برپاداشته شده؟}

{سوگندبه [کوه] تین و زیتون، وطورسینا.}

**[ترجمه]

تفسیر

أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ قال المبرد أی منع الأرض أن تمید و قیل لئلا تمید و قیل أی کراهة أن تمید و قال بعض المفسرین المید الاضطراب فی الجهات الثلاث و قیل إن الأرض کانت تمید و ترجف رجوف السقف بالوطء فثقلها الله بالجبال الرواسی لیمنع من رجوفها و رووا عن ابن عباس أنه قال إن الأرض بسطت علی الماء فکانت تکفأ بأهلها کما تکفأ السفینة فأرساها الله تعالی بالجبال ثم إنهم

اختلفوا فی أنه لما صارت الجبال سببا لسکون الأرض علی أقوال و ذکروا لذلک وجوها و لنذکر بعضها.

الأول ما ذکره الفخر الرازی فی تفسیره أن السفینة إذا ألقیت علی وجه الماء فإنها تمیل‌⁽¹⁾

من جانب إلی جانب و تضطرب فإذا وقعت الأجرام الثقیلة فیها استقرت علی وجه الماء فکذلک لما خلق الله تعالی الأرض علی وجه الماء اضطربت و مادت فخلق الله تعالی علیها هذه الجبال و وتدها بها فاستقرت علی وجه الماء بسبب ثقل الجبال ثم قال لقائل أن یقول هذا یشکل من وجوه الأول أن هذا المعلل إما أن یقول بأن حرکات الأجسام بطباعها أو یقول لیست بطباعها بل هی واقعة بإیجاد الفاعل المختار إیاها فعلی التقدیر الأول نقول لا شک أن الأرض أثقل من الماء و الأثقل یغوص فی الماء و لا یبقی طافیا علیه فامتنع أن یقال إنها کانت تمید و تضطرب بخلاف السفینة فإنها متخذة من الخشب و فی داخل الخشب تجویفات غیر مملوءة⁽²⁾

فلذلک تمید و تضطرب علی وجه الماء فإذا أرسیت بالأجسام الثقیلة استقرت و سکنت فظهر الفرق و أما علی التقدیر الثانی و هو أن یقال لیس للأرض و الماء طبائع توجب الثقل و الرسوب و الأرض إنما تنزل لأن الله تعالی أجری عادته بجعلها کذلک و إنما صار الماء محیطا بالأرض لمجرد إجراء العادة لیس هاهنا طبیعة للأرض و لا للماء توجب حالة مخصوصة فنقول علی هذا التقدیر علة سکون الأرض هی أن الله تعالی یخلق فیها السکون و علة کونها مائدة مضطربة هو أن الله تعالی یخلق فیها الحرکة فیفسد القول بأن الله تعالی خلق الجبال لتبقی الأرض ساکنة فثبت أن التعلیل مشکل علی کلا التقدیرین.

الإشکال الثانی أن إرساء الأرض بالجبال إنما یعقل لأجل أن تبقی الأرض علی وجه الماء من غیر أن تمید و تمیل من جانب إلی جانب و هذا إنما یعقل إذا کان الذی استقرت الأرض علی وجهه واقفا فنقول فما المقتضی لسکونه فی ذلک الحیز

المخصوص فإن قلت إن طبیعته توجب وقوفه فی ذلک الحیز المعین فحینئذ یفسد القول بأن الأرض إنما وقفت بسبب أن الله تعالی أرساها بالجبال و إن قلت إن المقتضی لسکون الماء فی حیزه المعین هو أن الله تعالی أسکن الماء بقدرته فی ذلک الحیز المخصوص فنقول فلم لا تقول مثله فی سکون الأرض و حینئذ یفسد هذا التعلیل أیضا.

الإشکال الثالث أن مجموع الأرض جسم واحد فبتقدیر أن یمیل بکلیته و یضطرب علی وجه البحر المحیط لم تظهر تلک الحالة للناس فإن قیل أ لیس أن الأرض تحرکها البخارات المحتقنة فی داخلها عند الزلازل و تظهر تلک الحرکات للناس قلنا البخارات احتقنت فی داخل قطعة صغیرة من الأرض فلما حصلت الحرکة فی تلک القطعة ظهرت تلک الحرکة فإن ظهور الحرکة فی تلک القطعة المعینة یجری مجری اختلاج عضو من بدن الإنسان أما لو تحرکت کلیة الأرض لم تظهر أ لا تری أن الساکن فی سفینة لا یحس بحرکة کلیة السفینة و إن کانت علی أسرع الوجوه و أقواها⁽¹⁾

انتهی کلامه.

و یمکن أن یجاب عنها أما عن الإشکال الأول فبأن یختار أنها طالبة بطبعها للمرکز لکن إذا کانت خفیفة کان الماء یحرکها بأمواجه حرکة قسریة و یزیلها عن مکانها الطبیعی بسهولة فکانت تمید و تضطرب بأهلها و تغوص قطعة منها و تخرج قطعة منها و لما أرساها الله تعالی بالجبال و أثقلها قاومت الماء و أمواجه بثقلها فکانت کالأوتاد مثبتة لها و منه یظهر الجواب عن الإشکال الثانی علی أن توقف إرساء الأرض بالجبال علی سکون الماء فی حیز معین ممنوع و أما عن الإشکال الثالث فبأن یقال لیس الامتنان بمجرد عدم ظهور حرکة الأرض حتی یقال أنه علی تقدیر حرکتها بکلیتها لا یظهر للناس بل بخروج البقاع من الماء و عدم غرقها بحرکة الأرض و میدانها بأهلها علی أن الظاهر أن الحرکة التی لا تحس إنما هی إذا کانت فی جهة مخصوصة و علی وضع واحد کحرکة وضعیة مستمرة أو حرکة أینیة علی جهة

واحدة کحرکة السفینة إذا کانت سائرة من غیر اضطراب و أما إذا تحرکت فی جهات مختلفة و اضطربت فیحس بها کحرکة السفینة عند تلاطم البحر و اضطرابه و هذا هو الفرق بین حالة الزلزلة و بین حرکة الأرض فی الظهور و عدمه فإنا لو فرضنا قطعة منها سائرة غیر مضطربة فی سیرها لما أحس بها کما لا یحس بحرکة کلها بل باضطراب الحرکة و کونها فی جهات مختلفة تحس الحرکة سواء کان محلها کل الأرض أو بعضها الوجه الثانی ما ذکره الفاضل المقدم ذکره أیضا فی تفسیره و اختاره حیث قال و الذی عندی فی هذا الموضع المشکل أن یقال أنه ثبت بالدلائل الیقینیة أن الأرض کره و أن هذه الجبال علی سطح هذه الکرة جاریة مجری خشونات و تضریسات تحصل علی وجه هذه الکرة إذا ثبت هذا فنقول إذا فرضنا أن هذه الخشونات ما کانت حاصلة بل کانت الأرض کرة حقیقیة خالیة عن هذه الخشونات و التضریسات لصارت بحیث تتحرک بالاستدارة بأدنی سبب لأن الجرم البسیط المستدیر و إن لم یجب کونه متحرکا بالاستدارة عقلا إلا أنه بأدنی سبب تتحرک علی هذا الوجه أما إذا حصل علی سطح کرة الأرض هذه الجبال و کانت کالخشونات الواقعة علی وجه الکرة فکل واحد من هذه الجبال إنما یتوجه بطبعه إلی مرکز العالم و توجه ذلک الجبل نحو مرکز العالم بثقله العظیم و قوته الشدیدة یکون جاریا مجری الوتد الذی یمنع کرة الأرض من الاستدارة فکان تخلیق هذه الجبال علی الأرض کالأوتاد المغروزة فی الکرة المانعة لها عن الحرکة المستدیرة و کانت مانعة للأرض عن المید و المیل و الاضطراب بمعنی أنها منعت الأرض عن الحرکة المستدیرة فهذا ما وصل إلیه خاطری‌⁽¹⁾

فی هذا الباب و الله أعلم‌⁽²⁾انتهی.

و اعترض علیه بأن کلامه لا یخلو عن تشویش و اضطراب و الذی یظهر من أوائل کلامه هو أنه جعل المناط فی استقرار الأرض الخشونات و التضریسات من حیث إنها خشونات و تضریسات و ذلک إما لممانعة الأجزاء المائیة الملاصقة لتلک التضریسات

لاستلزام حرکة الأرض زوالها عن مواضعها و حینئذ یکون علة السکون هی الجبال الموجودة فی الماء لا ما خلقت فی الربع المکشوف من الأرض و لعله خلاف الظاهر فی معرض الامتنان بخلق الجبال و هو خلاف الظاهر من قوله تعالی وَ جَعَلَ فِیها

رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها و القول بأن ما فی الماء أیضا فوقها فلعل المراد تلک الجبال لا یخلو عن بعد مع أنها ربما کانت معاونة لحرکة الأرض کما إذا تحرکت کرة الماء بتموجها بأجمعها أو تموج أبعاضها المقاربة لتلک الخشونات و إنما یمانعها عن الحرکة أحیانا عند حرکة أبعاضها و إما لممانعة الأجزاء الهوائیة المقارنة للجبال الکائنة علی الربع الظاهر فکانت الأوتاد مثبتة لها فی الهواء مانعة عن تحریک الماء بتموجه إیاها کما یمانع الجبال المخلوقة فی الماء عن تحریک الریاح إیاها و حینئذ یکون وجود الجبال فی کل منهما معاونا لحرکة الأرض فی بعض الصور معاوقا عنها فی بعضها و لا مدخل حینئذ لثقل الجبال و ترکبها فی سکون الأرض و استقرارها و الذی یظهر من قوله لأن الجرم البسیط إلخ أن البساطة توجب حرکة الأرض إما بانفرادها أو بمشارکة عدم الخشونة و لعله استند فی ذلک إلی أن البسیط تتساوی نسبة أجزائه إلی أجزاء المکان و إنما الطبیعة تقتضی انطباق مرکز الثقل من الأرض علی مرکز العالم علی أی وضع کان و الماء لا یقوی علی إخراج الکرة عن مکانها نعم یحرکها بالحرکة المستدیرة بخلاف المرکب فإنه ربما کان بعض أجزائه مقتضیا لوضع خاص کمحاذاة أحد القطبین مثلا حتی تکون الفائدة تحصل بترکب بعض أجزاء الأرض و إن لم یکن هناک جبل و ارتفاع فلا یکون الامتنان بخلق الجبل من حیث إنه جبل بل من حیث إنه مرکب إلا علی تقدیر کون المراد أن المقتضی للسکون هو الحالة المرکبة من الترکب و التضریس و الظاهر من وصف الجبال بالشامخات فی الآیة مدخلیة ارتفاعها فی هذا المعنی إلا أن یکون الوصف لترتب فوائد أخر علیها و حینئذ لا مدخل لثقل الجبال فی سکون الأرض کما یظهر من قوله أخیرا فکل واحد من هذه الجبال إنما یتوجه بطبعه إلی مرکز العالم و توجه ذلک الجبل نحو مرکز العالم بثقله العظیم و قوته الشدیدة یکون جاریا مجری الوتد الذی یمنع کرة الأرض من الاستدارة و مع ذلک لا ینفع فی نفی

الحرکة المشرقیة و المغربیة بل یؤیدها و یمکن أن یکون مراده أن العلة هی المجموع من الأمور الثلاثة و لعله جعل الطبیعیة الأرضیة کافیة فی استقرارها فی مکانها و إنما احتاج إلی المانع عن حرکتها بالاستدارة حرکة وضعیة و لذا قال أخیرا و کانت مانعة للأرض عن المید و الاضطراب بمعنی أنها منعت الأرض عن الحرکة المستدیرة.

الوجه الثالث ما یخطر بالبال و هو أن یکون مدخلیة الجبال لعدم اضطراب الأرض بسبب اشتباکها و اتصال بعضها ببعض فی أعماق الأرض بحیث تمنعها عن تفتت أجزائها و تفرقها فهی بمنزلة الأوتاد المغروزة المثبتة فی الأبواب المرکبة من قطع الخشب الکثیرة بحیث تصیر سببا لالتصاق بعضها ببعض و عدم تفرقها و هذا معلوم ظاهر لمن حفر الآبار فی الأرض فإنها تنتهی عند المبالغة فی حفرها إلی الأحجار الصلبة و أنت تری أکثر قطع الأرض واقعة بین جبال محیطة بها فکأنها مع ما یتصل بها من القطعة الحجریة المتصلة بها من تحت تلک القطعات کالظرف لها تمنعها عن التفتت و التفرق و الاضطراب عند عروض الأسباب الداعیة إلی ذلک.

الوجه الرابع ما ذکره بعض المتعسفین من أنه لما کانت فائدة الوتد أن یحفظ الموتود فی بعض المواضع عن الحرکة و الاضطراب حتی یکون قارا ساکنا و کان من لوازم ذلک السکون فی بعض الأشیاء صحة الاستقرار علی ذلک و التصرف علیه و کان من فائدة وجود الجبال و التضریسات الموجودة فی وجه الأرض أن لا تکون مغمورة بالماء لیحصل للحیوان الاستقرار و التصرف علیها لا جرم کان بین الأوتاد و الجبال الخارجة من الماء فی الأرض اشتراک فی کونهما مستلزمین لصحة استقراره مانعین من عدمه لا جرم حسنت نسبة الإیتاد إلی الصخور و الجبال و أما إشعاره بالمیدان فلأن الحیوان کما یکون صادقا علیه أنه غیر مستقر

علی الأرض بسبب انغمارها فی الماء لو لم یوجد الجبال کذلک یصدق علی الأرض أنه غیر مستقرة تحته و مضطربة بالنسبة إلیه فثبت حینئذ أنه لو لا وجود الجبال فی سطح الأرض لکانت مضطربة و مائدة بالنسبة إلی الحیوان لعدم تمکنه من الاستقرار علیها

الوجه الخامس أن یکون المراد بالجبال الرواسی الأنبیاء و الأولیاء و العلماء و بالأرض الدنیا أما وجه التجوز بالجبال عن الأنبیاء و العلماء فلأن الجبال لما کانت علی غایة من الثبات و الاستقرار مانعة لما یکون تحتها من الحرکة و الاضطراب عاصمة لما یلتجئ إلیها من الحیوان عما یوجب له الهرب فیسکن بذلک اضطرابه و قلقلته أشبهت الأوتاد من بعض هذه الجهات ثم لما کانت الأنبیاء و العلماء هم السبب فی انتظام أمور الدنیا و عدم اضطراب أحوال أهلها کانوا کالأوتاد للأرض فلا جرم صحت استعارة لفظ الجبال لهم و لذلک صح فی العرف أن یقال فلان جبل منیع یأوی إلیه کل ملهوف إذا کان یرجع إلیه فی المهمات و الحوائج و العلماء أوتاد الله فی الأرض.

الوجه السادس أن یکون المقصود من جعل الجبال کالأوتاد فی الأرض أن یهتدی بها إلی طرقها و المقاصد فیها فلا تمید جهاتها المشتبهة بأهلها و لا تمیل بهم فیتیهون فیها عن طرقهم و مقاصدهم و هذه الوجوه الثلاثة ذکرها بعض المتعسفین و هذا دأبه فی أکثر الآیات و الأخبار حیث یئولها بلا ضرورة داعیة و علة مانعة عن القول بظاهرها و هل هذا إلا اجتراء علی مالک یوم الدین و افتراء علی حجج رب العالمین.

الوجه السابع أن یقال المراد بالأرض قطعاتها و بقاعها لا مجموع کرة الأرض و بکون الجبال أوتادا لها أنها حافظة لها عن المیدان و الاضطراب بالزلزلة و نحوها إما لحرکة البخارات المحتقنة فی داخلها بإذن الله تعالی أو لغیر ذلک من الأسباب التی یعلمها مبدعها و منشئها و هذا وجه قریب و یؤیده ما سیأتی فی باب الزلزلة من حدیث ذی القرنین.

**[ترجمه]«أَنْ تَمِیدَ بِکُم» مبرد گفته: یعنی خداوند مانع از لرزش آن شد. و گفته شده یعنی برای اینکه نلرزد و گفته شده یعنی به خاطر کراهت از لرزیدنش. و بعضی مفسرین گفته­اند «المید» یعنی جنبش و لرزش در جهات سه­گانه. و گفته شده: زمین همچون سقف با راه رفتن می­لرزید پس خدا آن را با کوهها سنگین کرد تا نلرزد. از ابن عباس روایت کرده‌اند که گفت: زمین روی آب پهن شد و مانند کشتی اهل خود را بر می‌گرداند و خدا کوه‌ها را فرستاد. سپس اختلاف دارند که برای چه کوه‌ها سبب آرامش زمین شدند و چند وجه گفته‌اند که ما برخی را بیاوریم:

اول: فخر رازی در تفسیرش گفته است: چون کشتی را به روی آب بیاندازند از سویی به سویی خم می‌شود و پریشان می‌باشد و چون اجرام سنگین در آن می‌نهند، روی آب آرام می‌گیرد و چون خدا زمین را روی آب آفرید می‌لرزید. پس برای سنگینی آن‌ها کوه‌ها را آفرید و میخ آن نمود و آرام شد، و جای چند اعتراض هست:

این گوینده یا حرکت اجسام را طبعی یا کار خدا می‌داند. بنا بر اول می‌گوییم بی‌تردید زمین از آب سنگین‌تر است و باید در آن فرو رود نه روی آن بماند تا بلرزد، بر خلاف کشتی که چوبی است تهی و روی آب می‌ماند و می‌لرزد و چون سنگین می‌شود آرام می‌گیرد. بنابراین این دو جدا هستند و قیاس درست نیست. اگر طبع اثر ندارد و سنگینی و فرو رفتن در آب و فراگیری آب به زمین همه کار خداست و آرامش زمین هم کار خداست، نباید گفت: زمین می‌لرزید و خدا به وسیله سنگینی کوه آن را آرام کرد.

معنای لنگر شدن کوه برای زمین این است که زمین روی آب می‌ماند و از این سو به آن سو نمی‌لرزد و این در صورتی است که آبی که زمین بر آن مستقر شده ایستاده و آرام می‌باشد. می‌گوییمدر اینجا به خصوص سبب آرامش خود آن آب چیست؟ اگر گفته شد به طبع خود در اینجا آرام است، دیگر معنا ندارد بیان شود به سبب این که خدا کوه‌ها را لنگر کرده آرام است. و اگر بگویی آرامش آن کار خداست، می‌گوییم چرا آرامش خود زمین را کار خدا ندانیم؟ پس این علت فاسد است.

همه زمین یک جسم است و اگر یک جا به سویی میل کند، حالش برای مردم پدید نمی‌شود. اگر گوییهنگام زمین لرزهچگونه لرزش زمین بر اثر بخار درونش به مردم پدید می‌شود،می‌گوییم بخارها در یک تکه کوچک زمین حبس می‌شوند و چون فشار آورند، حرکت آن پدید می‌شود، مانند جنبش عضوی از تن آدمی، ولی اگر همه زمین بجنبند پدید نمی‌شود. نمی‌بینی مسافر کشتی حرکت کشتی را حسّ نمی‌کند، هر چه هم تند باشد؟ - . مفاتیح الغیب 20 : 8 -

ممکن است پاسخ اشکال اول این باشد که طبع آن میل به مرکز است، ولی چون سبک است موج آب به فشار آن را حرکت می‌دهد و از جای طبیعی خود می‌گرداند و به لرزه می‌افتد و تکه‌ای از آن فرو می‌شود و تکه‌ای بر می‌آید و خدا آن را با کوه‌ها سنگین کرد تا امواج آب مقاومت کرد و آن‌ها چون میخش بر جا داشتند. براین اساس جواب اعتراض دوم هم دانسته شد، زیرا توقف لنگر گرفتن زمین با کوه بر این که آب در جای مشخصی آرام باشد ممنوع است. جواب اعتراض سوّم این است که منظور از منّتی که خدا بر نهاده، تنها این نیست که حرکت پدید نشود تا گفته شود حرکت کلی زمین برای مردم پدید نمی‌شود، بلکه منظور این است که سبب غرق برخی تکه‌های زمین نمی‌شود.بعلاوه ظاهر این است که حرکت نامحسوس در صورتی است که در یک سو و به یک وضع می‌باشد، چون حرکت وضعی پیوست یا حرکت کشتی به یکسو بی‌پریشانی، و اگر حرکت در چند سو باشد و پریشان باشد،مانند کشتی متلاطم احساس می‌شود. این فرق میان حال زمین لرزه و حرکت همه زمین در پدیداری و ناپیدایی است. و اگر فرض کنیم که یک تکه زمین هم به یکسو می‌رود و پریشان نباشد احساس نمی‌شود، چنان چه حرکت همه زمین به یکسو، به هر حال اگر حرکت به چند سو و پریشان باشد احساس می‌شود، خواه در تکه‌ای بوده یا در همه زمین باشد.

دوم: آنچه خود این فاضل در تفسیرش گفته است، در آنجا که بیان داشته است که آنچه در این جای مشکل نزد من است، این است که گفته شود به دلائل یقینی ثابت شده که زمین کره است و کوه‌ها در سطح آن چون پره و دندانه است. اگر این‌ها نبود و صاف بود به کمتر سببی می‌چرخید و می‌لرزید، زیرا جرم بسیط مستدیر گرچه به ذات خود حرکت نمی‌کند، ولی به اندک سبب به حرکت می‌آید و چون این کوه‌ها دندانه دار بر گرد آن هستند و به طبع خود به مرکز کشیده می‌شوند، برای سنگینی به مانند میخ کره زمین را نگه می‌دارند و این کوه‌ها چون میخ‌های کوبیده بر کره‌اند که مانع حرکت آن بوده و از لرزش زمین به طور حرکت مستدیر جلوگیری می‌کند. این مطلبی است که در این باره به خاطرم می‌رسید. - . مفاتیح الغیب 20 : 9 -

به این مطلب نیز اشکال شده است که سخنش دچار پریشانی است، زیرا آغازش این است که خود دندانه‌های کوهین زمین وسیله پایداری و آرامش آن است، برای آنکه آب میان این دندانه‌ها مانع حرکت زمین و جابجا شدن آن است. بنابراین علت آرامش همان کوه‌های درون دریاست به آنچه در ربع بی‌آب مسکون است و این خلاف امتنان در آفرینش کوه‌ها بوده و نیز خلاف قول خدا که می‌فرماید: «وَ جَعَلَ فیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها.»{و در [زمین]، از فراز آن [لنگرآسا] کوه‌ها نهاد.} - . فصلت / 10 - و گفت این که کوه‌های درون آب هم بالای زمین هستند بعید است، با این که چه بسا کوه‌های درون آب کمک بهحرکت زمین می‌باشد نه سبب آرامش آن،چنان چه اگر همه کره آب به موج بیافتد یا آنچه نزدیک به آن است، چه بسا که در موقع حرکت تکه‌هایی از آب مانع حرکت آن بگردند و یا این که هوا مقارن کوه‌های ربع ظاهر مانع شوند که امواج آب زمین را حرکت دهند و میخ‌های هوایی آن باشند، چنان چه کوه‌های درون آب مانع هستند از این که باد آن را بجنباند. بنابراین کوه‌ها در خشکی و دریا گاهی کمک حرکت زمین می‌باشند و گاهی مانع آن هستند و سنگین بودن کوه‌ها و شکل آن‌ها در آرامش زمین اثری ندارند.

ولی از این که گفته (جرم بسیط- الخ) بر می‌آید که ساده بودن، سبب حرکت زمین است و شاید برای این باشد که اجزای بسیط و ساده با اجزای مکان متناسبند و طبع خواستار انطباق مرکز ثقل زمین بر مرکز عالم به هر وضع می‌باشد و آب نمی‌تواند کره زمین را جابجا کند، ولی می‌تواند آن را بچرخاند، به خلاف جسم مرکب و دندانه دار که هر جزئش باید وضع خاصی داشته باشد، مثل برابر بودن یکی از دو قطب و این فایده از ترکیب اجزای زمین برآید، گرچه کوه و برآمدگی هم در میان نباشد.منت‌گذاری به آفرینش خود کوه نیست بلکه از جهت ترکیب است، مگر این که منظور این باشد که سبب سکون حالت ترکیبی و دندانه‌داری است و ظاهر توصیف کوه‌ها به بلندی این است که ارتفاع در این مقصود اثر دارد، مگر این که وصف از نظر فایده‌های دیگر باشد که بر آن بار می‌شود و بنابراین سنگینی کوه‌ها در آرامش زمین اثر ندارند،چنان چه از دنباله کلامش برمی‌آید که هر کدام از این کوه‌ها به طبع خود متوجه مرکز عالم هستند و سنگینی کوه با سختی آن، چون میخی است که مانع گردش کره زمین است و با این حال مانع از حرکت شرقی و غربی نیست، بلکه کمک آن است و چه بسا مقصودش این است که سبب آرامش مستند به کوه، هر سه امر است و بسا که طبع زمین را برای استقرارش در جای خود بس دانسته، ولی مانعی از گردش وضعی آن خواسته است و از این رو در پایان گفته است: و مانع از لرزش و پریشانی زمین یعنی از چرخیدن آن می‌باشند.

سوم: آنچه به خاطر من رسیده که اثر کوه‌ها در آرامش زمین برای درهم شدن ریشه‌های درونی آن‌ها در ژرفای زمین با یکدیگر است، به طوری که نمی‌گذارند از هم بپاشند و پراکنده شوند و به مانند میخ‌ها هستند که در تکه‌های چوبین در می‌کوبند تا آن‌ها را به هم می‌چسبانند و نگه می‌دارند و این برای کسانی که چاه‌های عمیق در زمین می‌کنند روشن است که به سنگ‌های سخت بر خورد می‌کنند،ملاحظه می‌کنید که بیشتر تکه‌های زمین میان کوه‌هایی می‌باشند که بر گرد آن هستند و گویا با پیوست آن‌ها با تکه‌های سنگی، از زیر چون ظرف آن‌ها هستند که نمی‌گذارند از هم بپاشند و جدا شوند.

چهارم: یکی از محققان گفته است فایده میخ این است که در برخی موارد چیزی را از حرکت نگه می‌دارد و آرام می‌سازد و لازمه این آرامش استوار بودن و صحت، تصرف در آن است و فایده کوه‌ها و دندانه‌های زمین این است که زیر آب نرفته و جانوران بر آن استوارند و گردش دارند. از این رو با میخ وجه مشترک دارند که سبب استواری و مانع از بی‌قراری هستند. و میخ گفتن صخور و کوه‌ها خوب است و تعبیر به لرزش و نفی آن، از این نظر است که صحیح است گفته شود اگر جانوران غرق شوند، در صورتی که کوه‌ها نباشند استقراری بر زمین ندارند و بر زمین هم نسبت لرزش و بی‌قراری در این صورت صحیح است و می‌توان گفت اگر کوه‌ها در روی زمین نبودند، زمین دچار لرزه و اضطراب نسبت به جانوران خود بود.

پنجم: مقصود از کوه‌های بلند، پیغمبران، اوصیاء و علماء است و مقصود از زمین، دنیا و تعبیر از ایشان به کوه بلند برای این است که مانند کوه، سنگین و استوار و پناه مردم هستند و چون میخ وسیله آرامش امور جهان و آسایش و جلوگیری از لرزش دل‌ها و لغزش نوع انسانند و مرجع مهمات و حوائج؛ دانشمندان در زمین میخ‌های خدا می‌باشند.

ششم: مقصود از این که کوه‌ها میخ زمین‌اند این است که وسیله راه جستن و به مقصود رسیدنند و از لرزش در اشتباه و گرفتاری جلوگیری می‌کنند. این سه جهت را برخی ناهنجارگویان که شیوه ایشان تاویل بدون سبب و دلیل آیات و اخبار است بیان کرده‌اند و این دلیری بر مالک روز جزا و افترا به حجج پروردگار جهانیان است.

هفتم: مقصود از زمین، قطعه‌های آن است نه کلّ آن و کوه‌ها میخ و نگهدار هر تکه زمین از لرزش هستند به دنبال حبس بخار به فرمان خدا به اسباب دیگر که آفریننده می‌داند. و این وجه نزدیک به باور است و آنچه راجع به زمین لرزه در حدیث ذوالقرنین می‌آید مؤید آن است.

**[ترجمه]

أقول

و أما حدیث ذی القرنین و السد و غیره من أحواله فقد مضی فی المجلد الخامس فی باب أحواله و لنذکر هنا بعض ما مضی

بروایة أخری قال الثعلبی فی العرائس روی وهب بن منبه و غیره من أهل الکتب قالوا

کان ذو القرنین رجلا من الروم ابن عجوز من عجائزهم لیس لها ولد غیره و کان اسمه إسکندروس و یقال کان اسمه عیاش و کان عبدا صالحا فلما استحکم ملکه و استجمع أمره أوحی الله إلیه یا ذا القرنین إنی بعثتک إلی جمیع الخلق ما بین الخافقین و جعلتک حجتی علیهم و هذا تأویل رؤیاک و إنی باعثک إلی أمم الأرض کلهم و هم سبع أمم مختلفة ألسنتهم منهم أمتان بینهما عرض الأرض و أمتان بینهما طول الأرض و ثلاث أمم فی وسط الأرض و هم الجن و الإنس و یأجوج و مأجوج فأما الأمتان اللتان بینهما طول الأرض فأمة عند المغرب یقال لها ناسک و أمة أخری بحیالها عند مطلع الشمس یقال لها منسک و أما اللتان بینهما عرض الأرض فأمة فی قطر الأرض الأیمن یقال لها هاویل و أمة فی قطرة الأرض الأیسر یقال لها قاویل فلما قال الله

سبحانه ذلک قال ذو القرنین إلهی إنک قد ندبتنی إلی أمر عظیم لا یقدر قدره إلا أنت فأخبرنی عن الأمم التی بعثتنی إلیها بأی قوة أکاثرهم أو بأی جمع و حیلة أکابرهم و بأی صبر أقاسیهم و بأی لسان أناطقهم و کیف لی بأن أفهم لغاتهم و بأی سمع أسمع أقوالهم و بأی بصر أنفذهم و بأی حجة أخاصمهم و بأی عقل أعقل عنهم و بأی قلب و حکمة أدبر أمورهم و بأی قسط أعدل بینهم و بأی حلم أصابرهم و بأی معرفة أفصل بینهم و بأی علم أتقن أمورهم و بأی ید أستطیل علیهم و بأی رجل أطأهم و بأی طاقة أحصیهم و بأی جند أقاتلهم و بأی رفق أتألفهم و لیس عندی یا إلهی شی‌ء مما ذکرت یقوم لهم و یقوی علیهم و أنت الرءوف الرحیم الذی لا تکلف نفسا إلا وسعها و لا تکلفها إلا طاقتها فقال الله عز و جل إنی سأطوقک ما حملتک أشرح لک سمعک فتسمع کل شی‌ء و تعی کل شی‌ء و أشرح لک فهمک فتفقه کل شی‌ء و أبسط لک لسانک فتنطق بکل شی‌ء و أفتح لک بصرک فتنفذ کل شی‌ء و أحصی لک فلا یفوتک شی‌ء و أشد لک عضدک فلا یهولک شی‌ء و أشد لک رکنک فلا یغلبک شی‌ء و أشد لک قلبک فلا یفزعک شی‌ء و أشد لک یدک فتسطو فوق کل شی‌ء و أشد لک وطأتک فتهد علی کل شی‌ء و ألبسک الهیبة فلا یروعک شی‌ء و أسخر الظلمة من ورائک فلما قیل له ذلک حدث نفسه بالمسیر و ألح

علیه قومه بالمقام فلم یفعل و قال لا بد من طاعة الله تعالی.

ثم أمرهم أن یبنوا له مسجدا و أن یجعلوا طول المسجد أربعمائة ذراع و أمرهم أن لا ینصبوا فیه السواری قالوا کیف نصنع قال إذا فرغتم من بنیان الحائط فاکبسوها بالتراب حتی یستوی الکبس مع حیطان المسجد فإذا فرغتم فرضتم من الذهب علی الموسر قدره و علی المقتر قدره ثم قطعتموه مثل قلامة الظفر ثم خلطتموه بذلک الکبس و جعلتم خشبا من نحاس و وتدا من نحاس و صفائح من نحاس تذیبون ذلک و أنتم تمکنون من العمل کیف شئتم علی أرض مستویة و جعلتم طول کل خشبة مائتی ذراع و أربعة و عشرین ذراعا مائتا ذراع فی ما بین الحائطین لکل حائط اثنا عشر ذراعا ثم تدعون المساکین لنقل التراب فیتسارعون إلیه لأجل ما فیه من الذهب و الفضة فمن حمل شیئا فهو له ففعلوا ذلک فأخرج المساکین التراب و استقر السقف بما علیه و استغنی المساکین فجندهم أربعین ألفا و جعلهم أربعة أجناد فی کل جند عشرة آلاف ثم عرضهم فوجدهم فی ما قیل ألف ألف و أربعمائة ألف رجل منهم من جنده ثمانمائة ألف و من جند دارا⁽¹⁾ستمائة ألف و من المساکین أربعین ألفا ثم انطلق یؤمّ الأمة التی عند مغرب الشمس فذلک قوله تعالی حَتَّی إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ أی ذات حمأة و من قرأ حَامِیَةٍ بالألف من غیر همز فمعناه حارة فلما بلغ مغرب الشمس وجد جمعا و عددا لا یحصیهم إلا الله تعالی و قوة و بأسا لا یطیقه إلا الله عز و جل و رأی ألسنة مختلفة و أهواء متشتتة و ذلک قول الله تعالی وَ وَجَدَ عِنْدَها قَوْماً یعنی ناسا کثیرة یقال لها ناسک فلما رأی ذلک کاثرهم بالظلمة فضرب حولهم ثلاثة عساکر منها فأحاط بهم من کل مکان حتی جمعهم فی مکان واحد ثم أخذ علیهم بالنور فدعاهم إلی الله عز و جل و عبادته فمنهم من آمن به و منهم من صد عنه فعمد إلی الذین تولوا عنه فأدخل علیهم الظلمة فدخلت فی أفواههم و أنوفهم و آذانهم و أحداقهم و أجوافهم و دخلت فی بیوتهم و دورهم و غشیهم من فوقهم و من کل جانب منهم فهاجوا فیه و تحیروا فلما أشفقوا أن یهلکوا فیها عجوا إلیه بصوت واحد

فکشفها عنهم و أخذهم عنوة فدخلوا فی دعوته فجند من أهل المغرب أمما عظیمة فجعلهم جندا واحدا ثم انطلق بهم یقودهم و الظلمة تسوقهم من خلفهم و تحرسهم من خلفهم و النور أمامهم یقوده و یدله و هو یسیر فی ناحیة الأرض الیمنی و هو یرید الأمة التی فی قطر الأرض الأیمن التی یقال لها هاویل و سخر الله له قلبه و یده و رأیه و عقله و نظره فلا یخطئ إذا عمل عملا فانطلق یقود تلک الأمم و هی تتبعه فإذا هی أتت إلی بحر أو مخاضة بنی سفناً من ألواح صغار أمثال البغال فنظمها فی ساعة ثم حمل فیها جمیع من معه من تلک الأمم و تلک الجنود فإذا هی قطع الأنهار و البحار فتقها ثم دفع إلی کل رجل منهم لوحا فلم یکرثه حمله فلم یزل ذلک دأبه حتی انتهی إلی هاویل فعمل فیها کفعله فی ناسک فلما فرغ منها مضی علی وجهه فی ناحیة الأرض الیمنی حتی انتهی إلی منسک عند مطلع الشمس فعمل فیها و جند جنودا کفعله فی الأمتین قبلهما ثم کر مقبلا حتی أخذ ناحیة الأرض الیسری و هو یرید قاویل و هی الأمة التی بحیال هاویل و هما متقابلتان بینهما عرض الأرض کله فلما بلغها عمل فیها و جند فیها کفعله فی ما قبلها فذلک قوله تعالی حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلی قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً یعنی مسکنا.

قال قتادة لم یکن بینهم و بین الشمس ستر و ذلک أنهم کانوا فی مکان لا یستقر علیه بناء و کانوا یکونون فی أسراب لهم حتی إذا زالت الشمس عنهم خرجوا إلی معایشهم و حروثهم و قال الحسن کانت أرضهم أرضا لا تحتمل البناء فکانوا إذا طلعت علیهم الشمس هووا فی الماء فإذا ارتفعت عنهم خرجوا فتراعوا کما تتراعی البهائم و قال ابن جریح و جاءهم جیش مرة و قال لهم أهلها لا یطلع علیکم الشمس و أنتم بها فقالوا ما نبرح حتی تطلع الشمس فنراها فماتوا و قیل فذهبوا بها هاربین فی الأرض و قال الکلبی هم أمة یقال لها منسک حفاة عماة عن الحق قال و حدثنا عمرو بن مالک بن أمیة قال وجدت رجلا بسمرقند یحدث الناس و هم یجتمعون حوله فسألت بعض من سمع فأخبرنی أنه حدثهم عن القوم الذین تطلع علیهم الشمس

قال قال خرجت حتی إذا جاوزت الصین ثم سألت عنهم فقیل إن بینک و بینهم مسیرة یوم و لیلة فاستأجرت رجلا فسرت بقیة عشیتی و لیلتی حتی صبحتهم فإذا أحدهم یفرش أذنه و یلبس الأخری و کان صاحبی یحسن لسانهم فسألهم و قال جئنا ننظر کیف تطلع الشمس فبینا نحن کذلک إذ سمعنا کهیئة الصلصلة فغشی علی فأفقت و هم یمسحوننی بالدهن فلما طلعت الشمس علی الماء فإذا هو یغلی کهیئة الزیت و إذا طرف السماء کهیئة الفسطاط فلما ارتفعت أدخلونی فی سرب لهم أنا و صاحبی فلما ارتفع النهار خرجوا إلی البحر فجعلوا یصطادون السمک و یطرحونه بالشمس فینضج.

ثم قال

الثعلبی قالت العلماء بأخبار القدماء لما فرغ ذو القرنین من أمر الأمم الذین هم بأطراف الأرض و طاف الشرق و الغرب عطف فیها إلی الأمم التی فی وسط الأرض من الجن و الإنس و یأجوج و مأجوج فلما کان فی بعض الطریق مما یلی منقطع الترک

نحو المشرق قالت له أمة صالحة من الإنس یا ذا القرنین إن بین هذین الجبلین خلقا من خلق الله تعالی لیس فیهم مشابه الإنس و هم مشابه البهائم یأکلون العشب و یفترسون الدواب و الوحش کما تفترسها السباع و یأکلون حشرات الأرض کلها من الحیات و العقارب و کل ذی روح مما خلق الله تعالی فی الأرض و لیست‌⁽¹⁾لله تعالی خلق ینمو نماءهم و لا یزداد کزیادتهم فإن أتت مدة علی ما یری من نمائهم و زیادتهم فلا شک أنهم سیملئون الأرض و یجلون أهلها منها و یظهرون علیها و یفسدون فیها و لیست تمر بنا سنة مذ جاوزناهم إلا و نحن نتوقعهم أن یطلع علینا أولهم من بین هذین الجبلین فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجاً أی جعلا و أجرا عَلی أَنْ تَجْعَلَ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ سَدًّا حاجزا فلا یصلون إلینا فقال لهم ذو القرنین ما مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْرٌ أی ما قوانی علیه خیر من خرجکم و لکن فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ رَدْماً أی حاجزا کالحائط قالوا و ما تلک القوة قال فعله و صناع یحسنون البناء و العمل و آلة⁽²⁾

قالوا و ما تلک الآلة قال آتُونِی زُبَرَ الْحَدِیدِ یعنی قطعا واحدتها

زبرة و آتونی بالنحاس فقالوا و من أین لنا الحدید و النحاس ما یسع هذا العمل قال سأریکم‌⁽¹⁾

علی معادن الحدید و النحاس فضرب لهم فی جبلین حتی فلقهما ثم استخرج منهما معدنین من الحدید و النحاس قالوا بأی قوة نقطع الحدید و النحاس فاستخرج لهم معدنا آخر من تحت الأرض یقال له السامور و هو أشد ما خلق الله تعالی بیاضا و هو الذی قطع به سلیمان أساطین بیت المقدس و صخوره و جواهره ثم قاس ما بین الجبلین ثم أوقد علی جمع‌⁽²⁾

من الحدید و النحاس النار فصنع منه زبرا أمثال الصخور العظام ثم أذاب النحاس فجعله کالطین و الملاط لتلک الصخور من الحدید ثم بنی و کیفیة بنائه علی ما ذکر أهل السیر هو أنه لما قاس ما بین الجبلین وجد ما بینهما مائة فرسخ فلما أنشأ فی عمله حفر له الأساس حتی بلغ الماء ثم جعل عرضه خمسین فرسخا ثم وضع الحطب بین الجبلین ثم نسج علیه الحدید ثم نسج الحطب علی الحدید فلم یزل یجعل الحدید علی الحطب و الحطب علی الحدید حَتَّی إِذا ساوی بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ و هما الجبلان ثم أمر بالنار فأرسلت فیه ثم قالَ انْفُخُوا حَتَّی إِذا جَعَلَهُ ناراً ثم جعل یفرغ القطر علیه و هو النحاس المذاب فجعلت النار تأکل الحطب فیصیر النحاس مکان الحطب حتی لزم الحدید النحاس فصار کأنه برد حبرة من صفرة النحاس و حمرته و سواد الحدید و غبرته فصار سدا طویلا عظیما حصینا کما قال تعالی فَمَا اسْطاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً.

و قال قتادة ذکر لنا أن رجلا قال یا نبی الله قد رأیت سد یأجوج و مأجوج قال انعته لی قال کالبرد الحبر طریقة سوداء و طریقة حمراء قال قد رأیته و یقال إن موضع السد وراء ملاذجرد بقرب مشرق الصیف‌⁽³⁾

بینه و بین الخزرة مسیرة اثنین و سبعین یوما.

وَ رُوِیَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: کَانَ ذُو الْقَرْنَیْنِ قَدْ مَلَکَ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ کَانَ لَهُ خَلِیلٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ اسْمُهُ رَفَائِیلُ یَأْتِیهِ وَ یَزُورُهُ فَبَیْنَمَا هُمَا ذَاتَ یَوْمٍ یَتَحَدَّثَانِ إِذْ قَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ یَا رَفَائِیلُ حَدِّثْنِی عَنْ عِبَادَتِکُمْ فِی السَّمَاءِ

فَبَکَی وَ قَالَ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ وَ مَا عِبَادَتُکُمْ عِنْدَ عِبَادَتِنَا إِنَّ فِی السَّمَاءِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مَنْ هُوَ قَائِمٌ أَبَداً لَا یَجْلِسُ وَ مِنْهُمُ السَّاجِدُ لَا یَرْفَعُ رَأْسَهُ أَبَداً وَ مِنْهُمُ الرَّاکِعُ لَا یَسْتَوِی قَائِماً أَبَداً یَقُولُ سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ رَبِّ الْمَلَائِکَةِ وَ الرُّوحِ رَبَّنَا مَا عَبَدْنَاکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ فَبَکَی ذُو الْقَرْنَیْنِ بُکَاءً شَدِیداً ثُمَّ قَالَ إِنِّی لَأُحِبُّ أَنْ أَعِیشَ فَأَبْلُغَ مِنْ عِبَادَةِ رَبِّی حَقَّ طَاعَتِهِ فَقَالَ رَفَائِیلُ أَ وَ تُحِبُّ ذَلِکَ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ رَفَائِیلُ فَإِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی عَیْناً فِی الْأَرْضِ تُسَمَّی عَیْنَ الْحَیَاةِ فِیهَا مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَزِیمَةٌ أَنَّهُ مَنْ شَرِبَ مِنْهَا لَمْ یَمُتْ أَبَداً حَتَّی یَکُونَ هُوَ الَّذِی یَسْأَلُ رَبَّهُ الْمَوْتَ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنْتُمْ مَوْضِعَ تِلْکَ الْعَیْنِ فَقَالَ لَا غَیْرَ أَنَّا نَتَحَدَّثُ فِی السَّمَاءِ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَی فِی الْأَرْضِ ظُلْمَةً لَا یَطَؤُهَا إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ فَنَحْنُ نَظُنُّ أَنَّ تِلْکَ الْعَیْنِ فِی تِلْکَ الظُّلْمَةِ فَجَمَعَ ذُو الْقَرْنَیْنِ عُلَمَاءَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ أَهْلَ دِرَاسَةِ الْکُتُبِ وَ آثَارِ النُّبُوَّةِ فَقَالَ لَهُمْ أَخْبِرُونِی هَلْ وَجَدْتُمْ فِی مَا قَرَأْتُمْ مِنْ کُتُبِ اللَّهِ تَعَالَی وَ مَا جَاءَکُمُ مِنْ أَحَادِیثِ الْأَنْبِیَاءِ وَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی وَضَعَ فِی الْأَرْضِ عَیْناً سَمَّاهَا عَیْنَ الْحَیَاةِ فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ لَا فَقَالَ عَالِمٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَ اسْمُهُ فتحیز⁽¹⁾إِنِّی قَرَأْتُ وَصِیَّةَ آدَمَ فَوَجَدْتُ فِیهَا إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ فِی الْأَرْضِ ظُلْمَةً لَمْ یَطَأْهَا إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ وَ وَضَعَ فِیهَا عَیْنَ الْخُلْدِ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ صَدَقْتَ ثُمَّ حَشَدَ إِلَیْهِ الْفُقَهَاءَ وَ الْأَشْرَافَ وَ الْمُلُوکَ وَ سَارَ یَطْلُبُ مَطْلَعَ الشَّمْسِ فَسَارَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ سَنَةً إِلَی أَنْ بَلَغَ طَرَفَ الظٌّلْمَةِ فَإِذَا ظُلْمَةٌ تَفُورُ مِثْلَ الدُّخَانِ لَیْسَتْ بِظُلْمَةِ لَیْلٍ فَعَسْکَرَ هُنَاکَ ثُمَّ جَمَعَ عُلَمَاءَ عَسْکَرِهِ فَقَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَسْلُکَ هَذِهِ الظُّلْمَةَ فَقَالَ الْعُلَمَاءُ أَیُّهَا الْمَلِکُ إِنَّهُ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُلُوکِ لَمْ یَطْلُبُوا هَذِهِ الظُّلْمَةَ فَلَا تَطْلُبْهَا فَإِنَّا نَخَافُ أَنْ یَنْفَتِقَ عَلَیْکَ أَمْرٌ تَکْرَهُهُ وَ یَکُونَ فِیهِ فَسَادُ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ أَسْلُکَهَا فَقَالُوا أَیُّهَا الْمَلِکُ کُفَّ عَنْ هَذِهِ الظُّلْمَةِ وَ لَا تَطْلُبْهَا فَإِنَّا لَوْ نَعْلَمُ أَنَّکَ إِنْ طَلَبْتَهَا ظَفِرْتَ بِمَا تُرِیدُ وَ لَمْ یَسْخَطِ اللَّهُ عَلَیْنَا لَاتَّبَعْنَاکَ وَ لَکِنَّا نَخَافُ الْعَنَتَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی وَ فَسَاداً فِی الْأَرْضِ وَ مَنْ عَلَیْهَا فَقَالَ

ذُو الْقَرْنَیْنِ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ أَسْلُکَهَا فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ شَأْنَکَ بِهَا فَقَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ أَیُّ الدَّوَابِّ أَبْصَرُ قَالُوا الْخَیْلُ قَالَ فَأَیُّ الْخَیْلِ أَبْصَرُ قَالُوا الْإِنَاثُ قَالَ فَأَیُّ الْإِنَاثِ أَبْصَرُ قَالُوا الْبِکَارَةُ فَأَرْسَلَ ذُو الْقَرْنَیْنِ فَجُمِعَ لَهُ سِتَّةُ آلَافِ فَرَسٍ أُنْثَی بِکَارَةٌ ثُمَّ انْتَخَبَ مِنْ عَسْکَرِهِ أَهْلَ الْجَلْدِ وَ الْعَقْلِ سِتَّةَ آلَافِ رَجُلٍ فَدَفَعَ إِلَیْهِمْ کُلَّ رَجُلٍ فَرَساً وَ عَقَدَ لِلْخَضِرِ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ عَلَی أَلْفَیْنِ وَ بَقِیَ ذُو الْقَرْنَیْنِ فِی أَرْبَعَةِ آلَافٍ وَ قَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ لِلنَّاسِ لَا تَبْرَحُوا مِنْ مُعَسْکَرِکُمْ هَذَا اثْنَتَیْ عَشْرَةَ سَنَةً فَإِنْ نَحْنُ رَجَعْنَا إِلَیْکُمْ وَ إِلَّا فَارْجِعُوا إِلَی‌⁽¹⁾بِلَادِکُمْ فَقَالَ

الْخَضِرُ أَیُّهَا الْمَلِکُ إِنَّا نَسْلُکُ ظُلْمَةً هُوَ لَا نَدْرِی کَمِ السَّیْرُ⁽²⁾

فِیهَا وَ لَا یُبْصِرُ بَعْضُنَا بَعْضاً فَکَیْفَ نَصْنَعُ بِالضَّلَالِ إِذَا أَصَابَنَا فَدَفَعَ ذُو الْقَرْنَیْنِ إِلَی الْخَضِرِ خَرَزَةً حَمْرَاءَ فَقَالَ حَیْثُ یُصِیبُکُمُ الضَّلَالُ فَاطْرَحْ هَذِهِ فِی الْأَرْضِ فَإِذَا صَاحَتْ فَلْیَرْجِعْ أَهْلُ الضَّلَالِ إِلَیْهَا أَیْنَ صَاحَتْ فَصَارَ الْخَضِرُ بَیْنَ یَدَیْ ذِی الْقَرْنَیْنِ یَرْتَحِلُ الْخَضِرُ وَ یَنْزِلُ ذُو الْقَرْنَیْنِ فَبَیْنَمَا الْخَضِرُ یَسِیرُ إِذْ عَرَضَ لَهُ وَادٍ فَظَنَّ أَنَّ الْعَیْنَ فِی الْوَادِی وَ أُلْقِیَ فِی قَلْبِهِ ذَلِکَ فَقَامَ عَلَی شَفِیرِ الْوَادِی وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ قِفُوا وَ لَا یَبْرَحَنَّ رَجُلٌ مِنْ مَوْقِفِهِ فَرَمَی بِالْخَرَزَةِ فَمَکَثَ طَوِیلًا ثُمَّ أَجَابَتْهُ الْخَرَزَةُ فَطَلَبَ صَوْتَهَا فَانْتَهَی إِلَیْهَا فَإِذَا هِیَ عَلَی جَانِبِ الْعَیْنِ فَنَزَعَ الْخَضِرُ ثِیَابَهُ ثُمَّ دَخَلَ الْعَیْنَ فَإِذَا مَاءٌ أَشَدُّ بَیَاضاً مِنَ اللَّبَنِ وَ أَحْلَی مِنَ الشَّهْدِ فَشَرِبَ وَ اغْتَسَلَ وَ تَوَضَّأَ وَ لَبِسَ ثِیَابَهُ ثُمَّ رَمَی بِالْخَرَزَةِ نَحْوَ أَصْحَابِهِ فَوَقَفَتِ الْخَرَزَةُ فَصَاحَتْ فَرَجَعَ الْخَضِرُ إِلَی صَوْتِهَا وَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَرَکِبَ وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ سِیرُوا بِاسْمِ اللَّهِ وَ مَرَّ ذُو الْقَرْنَیْنِ فَأَخْطَأَ الْوَادِیَ فَسَلَکُوا تِلْکَ الظُّلْمَةَ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ لَیْلَةً ثُمَّ خَرَجُوا إِلَی ضَوْءٍ لَیْسَ بِضَوْءِ شَمْسٍ وَ لَا قَمَرٍ وَ لَا أَرْضٍ حَمْرَاءَ وَ رَمْلَةٍ خَشْخَاشَةٍ أَیْ مُصَوِّتَةٍ فَإِذَا هُوَ بِقَصْرٍ مَبْنِیٍّ فِی تِلْکَ الْأَرْضِ طُولُهُ فَرْسَخٌ فِی فَرْسَخٍ عَلَیْهِ بَابٌ فَنَزَلَ ذُو الْقَرْنَیْنِ بِعَسْکَرِهِ ثُمَّ خَرَجَ وَحْدَهُ حَتَّی دَخَلَ الْقَصْرَ فَإِذَا حَدِیدَةٌ قَدْ وُضِعَتْ طَرَفَاهَا عَلَی جَانِبِ الْقَصْرِ مِنْ هَاهُنَا وَ هَاهُنَا وَ إِذَا بِطَائِرٍ⁽³⁾

أَسْوَدَ شَبِیهٍ بِالْخُطَّافِ مَزْمُومٍ بِأَنْفِهِ إِلَی الْحَدِیدَةِ مُعَلَّقٍ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ

فَلَمَّا سَمِعَ الطَّائِرُ خَشْخَشَةَ ذِی الْقَرْنَیْنِ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ أَنَا ذُو الْقَرْنَیْنِ فَقَالَ الطَّائِرُ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ أَ مَا کَفَاکَ مَا وَرَاکَ حَتَّی وَصَلْتَ إِلَیَّ ثُمَّ قَالَ الطَّائِرُ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ حَدِّثْنِی فَقَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ سَلْ فَقَالَ هَلْ کَثُرَ بِنَاءُ الْآجُرِّ وَ الْجِصِّ فِی الْأَرْضِ قَالَ نَعَمْ فَانْتَفَضَ الطَّائِرُ انْتِفَاضَةً ثُمَّ انْتَفَخَ فَبَلَغَ ثُلُثَ الْحَدِیدَةِ ثُمَّ قَالَ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ هَلْ کَثُرَتِ الْمَعَازِفُ قَالَ نَعَمْ فَانْتَفَضَ الطَّیْرُ وَ امْتَلَأَ حَتَّی مَلَأَ مِنَ الْحَدِیدَةِ ثُلُثَیْهَا ثُمَّ قَالَ هَلْ کَثُرَتْ شَهَادَاتُ الزُّورِ فِی الْأَرْضِ قَالَ نَعَمْ فَانْتَفَضَ الطَّائِرُ انْتِفَاضَةً فَمَلَأَ الْحَدِیدَةَ وَ سَدَّ مَا بَیْنَ جِدَارَیِ الْقَصْرِ فَخَشِیَ‌⁽¹⁾

وَ خَافَ ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ فَرِقَ فَرَقاً شَدِیداً فَقَالَ الطَّائِرُ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ لَا تَخَفْ حَدِّثْنِی قَالَ سَلْ قَالَ هَلْ یَتْرُکُ‌⁽²⁾

النَّاسُ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ لَا قَالَ فَانْضَمَّ الطَّائِرُ ثُلُثاً ثُمَّ قَالَ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ هَلْ تَرَکَ النَّاسُ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ بَعْدُ قَالَ لَا قَالَ فَانْضَمَّ الطَّائِرُ ثُلُثاً ثُمَّ قَالَ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ هَلْ تَرَکَ النَّاسُ غُسْلَ الْجَنَابَةِ بَعْدُ قَالَ لَا قَالَ فَصَارَ الطَّائِرُ کَمَا کَانَ ثُمَّ قَالَ اسْلُکْ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ هَذِهِ الدَّرَجَةَ دَرَجَةً إِلَی أَعْلَی الْقَصْرِ فَسَلَکَهَا ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ هُوَ خَائِفٌ وَجِلٌ لَا یَدْرِی عَلَی مَنْ یَهْجُمُ حَتَّی اسْتَوَی عَلَی صَدْرِ الدَّرَجِ فَإِذَا سَطْحٌ مَمْدُودٌ عَلَیْهِ صُورَةُ رَجُلٍ شَابٍّ قَائِمٍ عَلَیْهِ ثِیَابٌ بِیضٌ رَافِعاً وَجْهَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَاضِعاً یَدَیْهِ عَلَی فِیهِ فَلَمَّا سَمِعَ خَشْخَشَةَ ذِی الْقَرْنَیْنِ قَالَ مَا هَذَا قَالَ أَنَا ذُو الْقَرْنَیْنِ قَالَ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِنَّ السَّاعَةَ قَدِ اقْتَرَبَتْ وَ أَنَا أَنْتَظِرُ أَمْرَ رَبِّی یَأْمُرُنِی أَنْ أَنْفُخَ فَأَنْفُخُ ثُمَّ أَخَذَ صَاحِبُ الصُّورِ شَیْئاً مِنَ بَیْنِ یَدَیْهِ کَأَنَّهُ حَجَرٌ فَقَالَ خُذْهَا یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ فَإِنْ شَبِعَ هَذَا شَبِعْتَ وَ إِنْ جَاعَ هَذَا جُعْتَ فَأَخَذَ ذُو الْقَرْنَیْنِ الْحَجَرَ وَ نَزَلَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَحَدَّثَهُمْ بِأَمْرِ الطَّائِرِ وَ مَا قَالَ لَهُ وَ مَا رَدَّ عَلَیْهِ وَ مَا قَالَ صَاحِبُ الصُّورِ ثُمَّ جَمَعَ عُلَمَاءَ عَسْکَرِهِ فَقَالَ أَخْبِرُونِی عَنْ هَذَا الْحَجَرِ مَا أَمْرُهُ فَقَالُوا أَیُّهَا الْمَلِکُ أَخْبِرْنَا بِمَا قَالَ لَکَ فِیهِ صَاحِبُ الصُّورِ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ إِنَّهُ قَالَ لِی إِنْ شَبِعَ هَذَا شَبِعْتَ وَ إِنْ جَاعَ جُعْتَ فَوَضَعَتِ الْعُلَمَاءُ ذَلِکَ الْحَجَرَ فِی إِحْدَی کَفَّتَیِ الْمِیزَانِ وَ أَخَذُوا حَجَراً مِثْلَهُ فَوَضَعُوهُ فِی الْکِفَّةِ الْأُخْرَی ثُمَ

رَفَعُوا الْمِیزَانَ فَإِذَا الَّذِی جَاءَ بِهِ ذُو الْقَرْنَیْنِ یَمِیلُ فَوَضَعُوا مَعَهُ آخَرَ وَ رَفَعُوا الْمِیزَانَ فَإِذَا هُوَ یَمِیلُ بِهِنَّ فَلَمْ یَزَالُوا یَضَعُونَ حَتَّی وَضَعُوا أَلْفَ حَجَرٍ فَرَفَعُوا الْمِیزَانَ فَمَالَ بِالْأَلْفِ جَمِیعاً فَقَالَتِ الْعُلَمَاءُ انْقَطَعَ عِلْمُنَا دُونَ هَذَا لَا نَدْرِی أَ سِحْرٌ هَذَا أَمْ عِلْمُ مَا لَا نَعْلَمُهُ فَقَالَ الْخَضِرُ وَ کَانَ قَدْ وَافَاهُ نَعَمْ أَنَا أَعْلَمُهُ فَأَخَذَ الْخَضِرُ الْمِیزَانَ بِیَدِهِ ثُمَّ أَخَذَ الْحَجَرَ الَّذِی جَاءَ بِهِ ذُو الْقَرْنَیْنِ فَوَضَعَهُ فِی إِحْدَی الْکِفَّتَیْنِ فَأَخَذَ حَجَراً مِنْ تِلْکَ الْحِجَارَةِ فَوَضَعَهُ فِی الْکِفَّةِ الْأُخْرَی ثُمَّ أَخَذَ کَفّاً مِنْ تُرَابٍ فَوَضَعَهُ عَلَی الْحَجَرِ الَّذِی جَاءَ بِهِ ذُو الْقَرْنَیْنِ ثُمَّ رَفَعَ الْمِیزَانَ فَاسْتَوَی فَخَرَّتِ الْعُلَمَاءُ سُجَّداً لِلَّهِ تَعَالَی وَ قَالُوا سُبْحَانَ اللَّهِ هَذَا عِلْمٌ لَا یَبْلُغُهُ عِلْمُنَا وَ اللَّهِ لَقَدْ وَضَعْنَا أَلْفاً فَمَا اسْتَقَلَّ بِهِ فَقَالَ الْخَضِرُ أَیُّهَا الْمَلِکُ إِنَّ سُلْطَانَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَاهِرٌ لِخَلْقِهِ وَ أَمْرَهُ نَافِذٌ فِیهِمْ وَ حُکْمَهُ جَارٍ عَلَیْهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی ابْتَلَی خَلْقَهُ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ فَابْتَلَی الْعَالِمَ بِالْعَالِمِ وَ الْجَاهِلَ بِالْجَاهِلِ وَ الْعَالِمَ بِالْجَاهِلِ وَ الْجَاهِلَ بِالْعَالِمِ وَ إِنَّهُ ابْتَلَاکَ بِی وَ ابْتَلَانِی بِکَ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ صَدَقْتَ فَأَخْبِرْنَا عَنْ هَذَا الْمَثَلِ فَقَالَ الْخَضِرُ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ لَکَ صَاحِبُ الصُّورِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَکَّنَ لَکَ فِی الْبِلَادِ وَ أَعْطَاکَ مِنْهَا مَا لَمْ یُعْطِ أَحَداً وَ أَوْطَأَکَ مِنْهَا مَا لَمْ یُوطِئْ أَحَداً فَلَمْ تَشْبَعْ فَأَبَتْ نَفْسُکَ شَرَهاً حَتَّی بَلَغْتَ مِنْ سُلْطَانِ اللَّهِ مَا لَمْ یَطَأْهُ إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ فَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ لَکَ صَاحِبُ الصُّورِ إِنَّ ابْنَ آدَمَ لَا یَشْبَعُ أَبَداً دُونَ أَنْ یُحْثَی عَلَیْهِ التُّرَابُ وَ لَا مَلَأَ جَوْفَهُ إِلَّا التُّرَابُ فَبَکَی ذُو الْقَرْنَیْنِ ثُمَّ قَالَ صَدَقْتَ یَا خَضِرُ فِی ضَرْبِ هَذَا الْمَثَلِ لَا جَرَمَ لَا أَطْلُبُ أَثَراً فِی الْبِلَادِ بَعْدَ مَسِیرِی هَذَا حَتَّی أَمُوتَ ثُمَّ انْصَرَفَ رَاجِعاً حَتَّی إِذَا کَانَ فِی وَسَطِ الظُّلْمَةِ وَطَأَ الْوَادِیَ الَّذِی فِیهِ الزَّبَرْجَدُ فَقَالَ مَنْ مَعَهُ لَمَّا سَمِعُوا خَشْخَشَةً تَحْتَ أَقْدَامِهِمْ وَ أَقْدَامِ دَوَابِّهِمْ مَا هَذَا تَحْتَنَا یَا أَیُّهَا الْمَلِکُ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَیْنِ خُذُوا مِنْهُ فَإِنَّهُ مَنْ أَخَذَ نَدِمَ وَ مَنْ تَرَکَ نَدِمَ فَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَ الشَّیْ‌ءَ وَ مِنْهُمْ مَنْ تَرَکَهُ فَلَمَّا خَرَجُوا مِنَ الظُّلْمَةِ إِذَا هُوَ الزَّبَرْجَدُ فَنَدِمَ الْآخِذُ وَ التَّارِکُ قَالَ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ رَحِمَ اللَّهُ أَخِی ذَا الْقَرْنَیْنِ لَوْ ظَفِرَ بِوَادِی الزَّبَرْجَدِ فِی مُبْتَدَاهُ مَا تَرَکَ مِنْهَا شَیْئاً حَتَّی یُخْرِجَهُ إِلَی النَّاسِ لِأَنَّهُ کَانَ رَاغِباً فِی الدُّنْیَا وَ لَکِنَّهُ ظَفِرَ بِهِ وَ هُوَ زَاهِدٌ فِی الدُّنْیَا لَا حَاجَةَ لَهُ فِیهَا ثُمَّ رَجَعَ إِلَی الْعِرَاقِ وَ مَلِکَ مُلُوکَ الطَّوَائِفِ

وَ مَاتَ فِی طَرِیقِهِ بِشَهْرَرُوزَ⁽¹⁾وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ ثُمَّ إِنَّهُ رَجَعَ إِلَی دُومَةِ الْجَنْدَلِ وَ کَانَ مَنْزِلَهُ فَأَقَامَ بِهَا حَتَّی مَاتَ.

انتهی و قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ فسادهم أنهم کانوا یخرجون فیقتلونهم و یأکلون لحومهم و دوابهم و قیل کانوا یخرجون أیام الربیع فلا یدعون شیئا أخضر إلا أکلوه و لا یابس إلا احتملوه عن الکلبی و قیل أراد أنهم سیفسدون فی المستقبل عند خروجهم و

وَرَدَ فِی الْخَبَرِ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ فَقَالَ یَأْجُوجُ أُمَّةٌ وَ مَأْجُوجُ أُمَّةٌ کُلُّ أُمَّةٍ أَرْبَعُمِائَةِ أُمَّةٍ لَا یَمُوتُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ حَتَّی یَنْظُرَ إِلَی أَلْفِ ذَکَرٍ مِنْ صُلْبِهِ کُلٌّ قَدْ حَمَلَ السِّلَاحَ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ صِفْهُمْ لَنَا قَالَ هُمْ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ صِنْفٌ مِنْهُمْ أَمْثَالُ الْأَرَزِ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْأَرَزُ قَالَ شَجَرٌ بِالشَّامِ طَوِیلٌ وَ مِنْهُمْ طُولُهُ وَ عَرْضُهُ‌⁽²⁾

سَوَاءٌ وَ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ لَا یَقُومُ لَهُمْ جَبَلٌ وَ لَا حَدِیدٌ وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَفْتَرِشُ أَحَدُهُمْ إِحْدَی أُذُنَیْهِ وَ یَلْتَحِفُ بِالْأُخْرَی وَ لَا یَمُرُّونَ بِفِیلٍ وَ لَا وَحْشٍ وَ لَا جَمَلٍ وَ لَا خِنْزِیرٍ إِلَّا أَکَلُوهُ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ أَکَلُوهُ مُقَدِّمَتُهُمْ بِالشَّامِ وَ سَاقَتُهُمْ بِخُرَاسَانَ یَشْرَبُونَ أَنْهَارَ الْمَشْرِقِ وَ بُحَیْرَةَ طَبَرِیَّةَ.

قال وهب و مقاتل إنهم من ولد یافث بن نوح أبی الترک و قال السدی الترک سریة من یأجوج و مأجوج خرجت تغیر فجاء ذو القرنین فضرب السد فبقیت خارجته و قال قتادة إن ذا القرنین بنی السد علی إحدی و عشرین قبیلة و بقیت منهم قبیلة دون السد فهم الترک و قال کعب هم نادرة من ولد آدم و ذلک أن آدم احتلم ذات یوم و امتزجت نطفته بالتراب فخلق الله من ذلک الماء و التراب یأجوج و مأجوج فهم متصلون بنا من جهة الأب دون الأم و هذا بعید⁽³⁾.

وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ قال رحمه الله أی من کل نشز من الأرض یسرعون یعنی أنهم متفرقون فی الأرض فلا تری أکمة إلا و قوم منهم یهبطون منها

مسرعین‌⁽¹⁾

و قال رحمه الله فی ق قیل هو اسم الجبل المحیط بالأرض من زمردة خضراء خضرة السماء منها عن الضحاک و عکرمة⁽²⁾و قال رحمه الله فی و الطور أقسم سبحانه بالجبل الذی کلم علیه موسی بالأرض المقدسة و قیل هو الجبل أقسم به لما أودع فیه من أنواع نعمه‌⁽³⁾و فی قوله تعالی وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ أی أ فلا یتفکرون فی خلق الله سبحانه الجبال أوتادا للأرض و مسکنة لها و إنه لولاها لمادت الأرض بأهلها⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اما حدیث ذوالقرنین و سدّ و جز آن از احوال او در جلد پنجم در شرح حالش گذشته است و در اینجا برخی از گذشته را به روایت دیگر بیان می‌کنیم.

ثعلبی در عرایس از قول اهل کتب آورده است که ذوالقرنین رومی و پسر یگانه پیره زنی بود و نام او اسکندروس یا «عیاش» بود. بنده خوبی بود و چون پادشاه شد، خدا به او وحی کرد که ای ذوالقرنین! من تو را بر سراسر مردم مبعوث کردم و حجت بر آن‌ها ساختم. این تعبیر خواب تو است. در روی زمین هفت امت به هفت زبان می‌باشند که تو بر همه مبعوث هستی. میان دو امت پهنای زمین و میان دو امت درازی زمین فاصله است و سه امت در میان زمین می‌باشند و آن‌ها پری، آدمی و یاجوج و مأجوج هستند و دو امت در دو طرف طول زمین می‌باشند. آنکه در مغرب است «ناسک» و آنکه در مشرق است «منسک» و امتی که در کناره جنوب زمین است، «هاویل» و آنکه در کناره شمال است «قاویل» می‌باشند.

وقتی خدا چنین فرمود،ذوالقرنین گفت: معبودا! مرا به کار بزرگی واداشتی که اندازه‌اش را جز خودت نمی‌داند، به من بگو با این همه مردم با چه نیرو برتری جویم؟ با چه سپاه سروری کنم؟ با چه صبری بسازم؟ با چه زبانی سخن بگویم؟ چگونه زبانشان را بفهم؟ با چه گوشی بشنوم؟ با چه دیدی بنگرم؟ با چه دلیلی با آن‌ها مرافعه کنم؟ با چه خردی بر خرد آن‌ها چیره شوم؟ با چه دل و حکمتی آن‌ها را اداره کنم؟ با چه فرمانی میان آن‌ها دادگستری کنم؟ با چه بردباری با آن‌ها شکیبا باشم؟با چه معرفتی میان آن‌ها قضاوت کنم؟ با چه دانشی کارشان را انجام دهم؟ با چه دستی بر آن‌ها بتازم؟ با چه پایی به سرزمین آن‌ها گام بزنم؟ با چه توانی شماره‌شان کنم؟ با چه لشکری به جنگ آن‌ها بروم؟ با چه نرمشی با آن‌ها الفت بگیرم؟

معبودا! از آنچه گفتم چیزی ندارم، تویی مهربانی که کسی را جز به آنچه می‌تواند فرمان ندهی. خدا فرمود: من تاب همه آنچه را که به دوش تو نهاده‌ام به تو می‌دهم؛ گوشت را باز می‌کنم تا هر چه را بشنوی؛ فهمت را باز می‌کنم تا هر چیزی را بفهمی؛ زبانت را به هر چه گویا می‌سازم و چشمت را به هر که بینا؛ برایت شمار گیرم و بازویت را توانا می‌سازم تا به هراس نیفتی و پایه‌ات را محکم می‌سازم تا چیزی بر تو چیره نشود و دلدارت می‌کنم و پهلوان تا بر هر چه بتازی و چیزی نبازی؛ هیبت به تو می‌دهم تا از چیزی نترسی و تاریکی را برایت مسخر می‌نمایم. چون به او چنین گفته شد، خود در مقام حرکت برآمد و مردم با اصرار، او را به اقامت می‌خواندند. او گفت چاره‌ای جز اطاعت خدا نیست.به آن‌ها فرمود: مسجدی به طول چهارصد ذارع برایش بسازند و در آن ستون‌هایی بر پا کنند. گفتند: چگونه آن را بسازیم؟ گفت: هنگامی که دیوارها را ساختید، آن را تا برابر سر دیوارها پر از خاک کنید، آنگه از توانگر و درویش به اندازه توانشان طلا بگیرید و قطعه کنید و میان خاک‌ها بریزید و با تخته‌های چوب و مس و الواح مسین سقف را بزنید، در ازای هر تخته چوب دویست و بیست و چهار ذراع و فاصله دو دیوار دویست ذراع و بلندی دیوار بیست و دو ذراع. سپس مستمندان را بخوانید تا خاک‌ها را بیرون کشند و خرده طلاهای آن را برای خود بردارند و البته به سرعت این کار را به خاطر طلاها انجام دهند.

این کار را کردند؛ مستمندان خاک‌ها را بیرون بردند و سقف بر پا ماند و مستمندان توانگر شدند و چهل هزار لشکر از آن‌ها فراهم کرد و به چهار بخش که شامل هر لشکر ده هزار نفر می‌شد تقسیم کرد، و آن‌ها را سان دید یک میلیون و چهارصد هزار تن بودند؛هشتصد هزار از خودش و ششصد هزار از لشکر دارا، و چهل هزار از مستمندان. پس به سوی ملت مغرب زمین حرکت کرد و این است قول خدای تعالی « حَتَّی إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَة» {تا آن گاه که به غروبگاه خورشید رسید، به نظرش آمد که [خورشید] در چشمه‌ای گِل‌آلود و سیاه غروب می‌کند.} - . کهف / 86 - یا بنا بر قرائت کسی که «حاره» گفته یعنی در چشمه‌ای داغ. هنگامی که به مغرب رسید، جمعیتی را دید که جز خدا تعداد آن‌ها را نمی‌دانست و جز خداوند بزرگ، نیرو و دلیری آن‌ها را نمی‌توانست درک کند. زبان‌های مختلف و نظرهای مختلفی داشتند و این است قول خدای تعالی که فرمود: «وَ وَجَدَ عِنْدَها قَوْماً»{و نزدیک آن طایفه‌ای را یافت.} یعنی مردم بسیاری که به آن‌ها «ناسک» گفته می‌شود.

هنگامی که چنین دید، آن‌ها را ظلمت‌گیر کرد و با سه لشکر آن‌ها را محاصره نمود و آن‌ها را به اطاعت خدای یگانه دعوت کرد. برخی پذیرفتند و برخی سرباز زدند و رو گردانیدند. به همین جهت ظلمت را بر آن‌ها مسلط کرد و ظلمت در دهان و بینی و گوش و چشم و درون آن‌ها رفت و میان خانه‌ها و اتاق‌هاشان در آمد و از بالا و هر سو آن‌ها را فرو گرفت و در آن به جنبش آمدند و سرگردان شدند.

وقتی از این که نابود شوند نگران شدند، هم آواز با او نالیدند و ظلمت را از آن‌ها برداشت و با زور آن‌ها را گرفت و یک سپاه بزرگ از ملت‌های عظیم تشکیل داد و آن‌ها را به دنبال خود کشانید و ظلمت از پس آن‌ها آنان را حرکت می‌داد و پاسبانی می‌کرد و نور در جلو رهبر و رهنمای آن‌ها بود و به سمت راست زمین می‌رفتند تا به ملت جنوب به نام «هاویل» برسند.خدا دل و دست و رأی و خرد و نظر او را مسخر کرد. در هیچ کاری خطا نمی‌کرد و به پیش روی امت‌ها روان می‌شد و همه به دنبالش می‌آمدند. وقتی به دریا یا آبگاهی می‌رسید، کشتی‌هایی از تخته‌های کوچک مانند استر می‌ساخت و آن‌ها را در یک ساعت رده می‌کرد و همه همراهان خود را با آن‌ها می‌گذرانید و چون از دریاها و رودها گذر می‌کرد، کشتی‌ها را باز می‌کرد و هر تخته‌ای را به دست یکی از همراهان می‌داد که بردنش آسان شود و بدین شیوه خود را به «هاویل» رسانید و کار آن را مانند «ناسک» یکسره کرد.

از آن جا به سوی منسک که در مشرق بود رفت و آن را هم مسخر کرد و لشکری هم از آن فراهم نمود و از سمت شمال به سوی «قاویل» رهسپار شد. در آن جا ملتی در برابر «هاویل» بودند و تمام پهنای زمین، میان آن‌ها فاصله بود و چون به آن رسید، کار آن را هم ساخت و لشکری هم از آن فراهم کرد. این است قول خدای تعالی «حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلی قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْرا»{تا آنگاه که به جایگاهِ برآمدنِ خورشید رسید. [خورشید] را [چنین] یافت که بر قومی طلوع می‌کرد که برای ایشان در برابر آن پوششی قرار نداده بودیم.} - . کهف / 90 - یعنی مسکنی که در آن باشند.

قتاده در این باره گفته است: یعنی میان آن‌ها و خورشید پرده نبوده است، برای آنکه در مکانی بودند که ساختمان بر آن استوار نمی‌شد و در سرداب‌ها به سر می‌بردند تا شب که برای زندگی و کشت بیرون می‌آمدند. حسن گفته است: سرزمین آن‌ها ساختمان را نگه نمی‌داشت و چون خورشید بر می‌آمد، زیر آب می‌رفتند و چون غروب می‌کرد، بیرون می‌آمدند و مانند چهار پایان می‌چریدند. ابن جریج گفته است: و یک بار سپاهی بر سر آن‌ها آمدند و مردم آن به آن‌ها گفتند: مبادا خورشید در اینجا بر شما بتابد! گفتند: ما بمانیم تا خورشید بر آید و آن را بنگریم. همه مردند و گفتند: همه از آنجا گریزان شدند.

کلبی گفته است: مردم لخت و نابینایی به نام منسک بودند. مردی به نام عمرو بن مالک بن امیه گفت که در سمرقند مردی دیدم که در جمعی از مردم خود صحبتمی‌کرد. از یکی پرسیدم: چه می‌گوید؟ گفت: از حال مردمی که خورشید به آن‌ها بر می‌آید. گفت من از چین گذشتم و از حالشان پرسیدم. گفتند یک شبانه روز با آن‌ها فاصله داری. راهنمایی را اجاره کردم و شبانه نزد آن‌ها رفتم. ناگهان دیدم هر کدام یک گوش خود را فرش کردند و دیگری را به روی خود کشیده و همراه من زبان آن‌ها را می‌دانست و به آن‌ها گفت: آمدیم بنگریم که چگونه خورشید برمی‌آید.

در این میان آواز زنجیری بلند شد و من از هوش رفتم. وقتی به هوش آمدم، دیدم مرا چرب کرده بودند و چون خورشید روی آب برآمد، به مانند روغن زیتون به جوش آمد و گوشه آسمان چون خیمه‌ای بود و هنگامی که خورشید بیرون آمد، مرا با یارم در سرداب خود در آوردند و هنگامی روز شد، به ماهی گرفتن پرداختند و آن را در آفتاب می‌انداختند و می‌پختند.

ثعلبی گفته است: علمای اخبار قدماء گفته‌اند: وقتی ذوالقرنین از کار امم اطراف زمین فارغ شد و به شرق و غرب چرخید،به سوی امم میانه زمین از پری و آدمی و یأجوج و مأجوج روی آورد. و در میان راه در پایان شرقی سرزمین ترک، امتی خوب از آدمیان به او گفتند: ای ذوالقرنین! میان این دو کوه آفریده‌هایی از خدا می‌باشند که به آدمی نمی‌مانند و به جانوران شبیه هستند. گیاه بیابان می‌خورند و جانداران و وحوش را شکار می‌کنند و همه حشرات زمین را از مار و عقرب و هر جانوری را که خدا آفریده می‌خورند و خدا خلقی مانند آن‌ها ندارد. فزون می‌شوند و اگر مدتی بگذرد، آنقدر افزایش می‌یابند که بی‌تردید روی زمین را پر می‌کنند و مردم آن را بیرون می‌کنند و بر آن‌ها غلبه می‌کنند و تباهی به بار می‌آورند و سالی نمی‌گذرد که ما نگرانیم سر آن‌ها از میان این دو کوه بر ما بتازد. «فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجا» - . کهف / 94 - {آیا [ممکن است] مالی در اختیار تو قرار دهیم؟} یعنی مزد و اجری؟ «عَلی أَنْ تَجْعَلَ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ سَدًّا» برای این که میان ما و آن‌ها سدی بسازیم که جلوگیری باشد و به ما نرسند. در ذیل این آیه شریفه آمده است که ذوالقرنین گفت: «ما مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْر»{گفت: «آنچه پروردگارم به من در آن تمکّن داده، [از کمک مالی شما] بهتراست.}یعنی قوتی که خدا به من داده از خرج شما بهتر است. «فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ رَدْما»{مرا با نیرویی [انسانی] یاری کنید [تا] میان شما و آن‌ها سدّی استوار قرار دهم.} - . کهف / 95 - ولی به من با نیروی خود کمک کنید تا میان شما و آن‌ها دیواری بسازم. گفتند: این نیرو چیست؟ گفت کار کارگر و استاد که خوب بسازد و ابزار کار. گفتند. ابزار کار چیست؟ گفت: «آتُونی زُبَرَ الْحَدید»{برای من قطعات آهن بیاورید.} - . کهف / 96 - و مس بیاورید. گفتند: با چه نیرو آهن و مس را ببریم؟ معدن دیگری از زیر زمین برای آن‌ها به نام «سامور» بیرون آورد که سخت‌ترین و سفیدترین فلزی است که خدا آفریده است و سلیمان ستون‌های بیت المقدس و سنگ‌ها و جواهرش را با آن بریده است. ان گاه میان دو کوه را اندازه گرفت و آهن و مس را با آتش ذوب کرد و قطعه‌هایی چون سنگ‌های بزرگ ساخت. سپس مس را آب کرد و چون گل ملاط آن سنگ‌های آهنین نمود و به ساختن آن پرداخت و نقشه ساختمانش چنان چه مورّخان گفته‌اند همین بوده است. سپس میان دو کوه را اندازه گرفت،یکصد فرسخ بود. پس پایه آن را کند تا به آب رسید. پهنای سد را پنجاه فرسخ گرفت و آن گاه هیزم، میان دو کوه نهاد و آهن روی آن چید و باز هیزم روی آن چید و یک رده آهن و یک رده هیزم روی هم چید. «حَتَّی إِذا ساوی بَیْنَ الصَّدَفَیْن» تا برابر دو کوه دو سمت سد قرار گرفت. آن گاه آتش بر آن قرار داد و «قالَ انْفُخُوا حَتَّی إِذا جَعَلَهُ ناراً» گفت بدمید، تا همه آتش شد و مس آب شده بر آن ریخت و آتش رده هیزم‌ها را بلعید و مس گداخته به جایش آمد تا آهن و مس با هم ترکیب شدند و مانند پارچه بُرد یمنی از زردی و سرخی مس و از سیاهی آهن و مس نمودار شد و سد دراز و محکم و بزرگی شد،چنان چه خدا فرموده است: «فَمَا اسْطاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْبا»{[در نتیجه، اقوام وحشی] نتوانستند از آن [مانع] بالا روند و نتوانستند آن را سوراخ کنند.} - . کهف / 97 -

قتاده گفته است، مردی گفت: یا نبی اللَّه! سد یأجوج و مأجوج را دیدی؟ برای من وصف کن. فرمود: مانند بُرد یمنی است؛ یک رده سیاه و یکی سرخ. فرمود: من آن را دیدم. گفته‌اند: جای سد پشت «ملاذجرد» نزدیک مشرق تابستان و فاصله‌اش تا خزره هفتاد و دو روز راه است.

از علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت شده است که فرمود: ذوالقرنین از مشرق تا مغرب را مالک شد، دوستی از فرشته‌ها به نام «رفائیل» داشت که به دیدن او می‌آمد. یک روز در میان گفتگو ذوالقرنین گفت: ای رفائیل! از عبادت خودتان در آسمان به من بگو. گریست و گفت: ای ذوالقرنین! عبادت شما در برابر عبادت ما چه ارزشی دارد؟ در آسمان فرشته‌های هستند که همیشه ایستاده و نمی‌نشینند و برخی پیوسته به سجده هستند و سر بر نمی‌دارند. برخی در رکوعند و هرگز بلند نمی‌شوند. می‌گویند: «سبحان الملک القدوس رب الملائکه و الروح، ربنا ما عبدناک حق عبادتک.» ذوالقرنین به سختی گریست و گفت: من می‌خواهم زنده بمانم و حق عبادت پروردگارم را ادا کنم. رفائیل گفت: راستی این را می‌خواهی؟ گفت: آری. رفائیل گفت: خدا در زمین چشمه‌ای به نام چشمه زندگی دارد. خدا با خود عهد بسته هر که از آن بنوشد نمیرد، تا وقتی که خودش از خدا مرگش را بخواهد. ذوالقرنین گفت: شما جای این چشمه را می‌دانید: گفت: نه، ولی در آسمان می‌گویند که خدا را در زمین ظلماتی است که پای آدمی و پری به آن نرسیده و ما می‌پنداریم آن چشمه در این ظلمت است.

ذوالقرنین همه علماء مدرس کتب و آثار نبوت را جمع کرد و به آن‌ها گفت: شما در کتب خدا و احادیث انبیاء و گفتار علمای پیش از خود یافتید که خدا در زمین چشمه‌ای به نام چشمه زندگی دارد؟ همه گفتند: نه، جز یکی از آن‌ها به نام «فتخیر» که گفت: من در وصیت‌نامه آدم یافتم که خدا در زمین ظلمتی آفریده که پای آدم و پری به آن نرسیده و در آن چشمه جاوید ساخته است. ذوالقرنین گفت: راست گفتی. سپس فقهاء و اشراف و ملوک را بسیج کرد و دوازده سال به سوی مشرق رفت. تا به گوشه تاریکی رسید و گونه‌ای تاریکی دید که تاریکی شب نبود و در آنجا لشکرگاهی بر پا کردند و همه دانشمندان لشکرش را گرد آورد و گفت: می‌خواهم وارد این ظلمت شوم.گفتند: پادشاه! پیغمبران و شاهان پیش از تو قصد این ظلمت نکردند، تو هم آن را نخواه که می‌ترسم برایت اتفاق بدی بیفتد و مردم زمین تباه شوند. گفت: ناچار باید آن را بپیمایم. گفتند: ای پادشاه! از ظلمت دست بردار و آن را مخواه، زیرا اگر ما دانستیم که در آن به مقصود خود برسی و خدا بر ما خشم نکند به دنبالت می‌آمدیم، ولی ما از خدا ترس داریم که رنج می‌آورد و زمین و آنچه در آن است تباه می‌شوند. ذوالقرنین گفت: من ناچارم از این که در آن بروم. علماء گفتند: خود می‌دانی.

ذوالقرنین گفت: کدام مرکب‌ها تیزبین‌ترند؟ گفتند: اسب. گفت: چه اسبی تیزبین‌تر است؟ گفتند ماده. گفت: از ماده‌ها کدام تیزبین‌ترند؟ گفتند: نزاییده‌ها. ذوالقرنین فرستاد و شش هزار کره اسب ماده فراهم کرد و شش هزار مرد چالاک و خردمند از سپاه خود برگزید و به هر کدام اسبی داد و خضر را فرمانده دو هزار نمود و ذوالقرنین با چهار هزار ماند و به باقی مردم گفت تا دوازده سال در اینجا بمانید؛ اگر ما برگشتیم که بسیار خوب، وگرنه به بلاد خود برگردید. خضر گفت: پادشاه! ما در ظلمت راه می‌رویم و یکدیگر را نمی‌بینم، اگر گم شدیم چه کنیم؟ ذوالقرنین به او یک دانه سرخ داد و گفت: چون گرفتار گم شدن شوید، این مهره را بینداز تا فریاد بزند و گمشده‌ها به آنجا بیایند.

خضر یک منزل پیش از ذوالقرنین بود و از هر جا کوچ می‌کرد،ذوالقرنین بار می‌نهاد. در این میانه که خضر می‌رفت، به دره‌ای رسید و به دلش افتاد که چشمه زندگی در آن است. بر لب آن دره‌ای است. به یارانش گفت: از اینجا حرکت نکنید و آن مهره را انداخت و پس از مدتی طولانی بانک آن را شنید و نزد آن رفت، دید در کنار چشمه است.

خضر جامه در آورد و در چشمه رفت و دید سپیدتر از شیر است و شیرین‌تر از عسل. از آن نوشیده و در آن غسل کرد و وضو ساخت و جامه‌ها را پوشید. آن گاه مهره را به سوی یارانش افکند و فریاد کرد و خضر به دنبال آوازش نزد یاران خود برگشت و سوار شد و گفت: به نام خدا بروید.

ذوالقرنین آن وادی را نیافت و از آن گذشت و چهل شبانه روز در تاریکی رفتند تا به یک روشنایی رسیدند که نه از خورشید بود و نه از ماه. زمین سرخی بود و ریگستان. در آن زمین کاخی به اندازه یک فرسخ در یک فرسخ بود که دری داشت. ذوالقرنین قشون خود را در آن جا فرود آورد و تنها به آن کاخ رفت و دید یک میله آهن بر روی دیوار کاخ است و پرنده سیاهی از بینی به آن مهار شده و میان آسمان و زمین آویزان است. چون خش و خش ذوالقرنین را شنید گفت: این کیست؟ گفت من ذوالقرنینم. گفت: آنچه پشت خود داری تو را بس نبود که خود را به من رساندی؟ آن پرنده گفت: ای ذوالقرنین! برایم حدیث بگو. گفت: بپرس.

گفت: ساختمان آجر و گچ در زمین بسیار شده است؟ گفت: آری. پرنده پری گشود و باد کرد تا یک سوم آن آهن را گرفت. گفت: ای ذوالقرنین! ساز و آواز بسیار شده است؟ گفت: آری. پرنده پر زد و دو سوم آهن را پر کرد و گفت: آیا گواهی به دروغ فراوان شده است؟ گفت: آری. پرنده پری زد و همه آهن را پر کرد و میان دو دیوار کاخ را سد کرد و بر دو زانو نشست.ذوالقرنین سخت ترسید. پرنده گفت: نترس، با من صحبت کن! گفت: بپرس. گفت: آیا مردم از شهادت به یگانگی خدا دست کشیدند؟ گفت: نه. پرنده تا یک سوم به خود پیوست. سپس گفت: ای ذوالقرنین! مردم نماز واجب را ترک کردند؟گفت: نه. پرنده یک سوم دیگر جمع شد. سپس گفت: ای ذوالقرنین! مردم غسل جنابت را وانهادند؟ گفت: نه. پرنده به صورت اول شد.بعد گفت: پله‌های این کاخ را بگیر و بالا برو. او ترسان بالا رفت و نمی‌دانست چه در پیش دارد تا بالای پله‌ها رسید. در آنجا پشت بام پهنی بود که پیکره مرد جوانی ایستاده با جامه سپید در آن بود که رو به آسمان برداشته و دو دست بر دهان نهاده است. چون خش خش ذوالقرنین را شنید گفت: این چیست؟ گفت: من ذوالقرنین هستم. گفت: ای ذوالقرنین! راستی قیامت نزدیک است و من در انتظار فرمان پروردگارم که در صور بدمم.سپس صاحب صور از پیش خود چیزی مانند سنگ برداشت و به ذوالقرنین گفت آن را بگیر، اگر آن سیر شد، تو سیر می‌شوی و اگر گرسنه شد، گرسنه می‌گردی. ذوالقرنین آن سنگ را گرفت و نزد یارانش آمد و هر چه دیده بود به آن‌ها گفت. سپس علماء جماعتش را جمع کرد و گفت: به من خبر دهید از این سنگ که چیست. گفتند: صاحب صور دربارهآن به تو چه گفت؟ گفت: به من گفت اگر این سیر شود تو سیر می‌شوی و اگر گرسنه شود، تو گرسنه می‌شوی. علماء آن سنگ را در یک کفه ترازو نهادند و سنگی مانندش در کفه دیگر و ترازو را بلند کردند. سنگی که ذوالقرنین آورده بود سنگین‌تر بود و باز سنگ دیگر گذاردند و سنگ دیگر تا هزار رسید و آن از همه سنگین‌تر بود. دانشمندان همه گفتند که دانش ما در این باره به جایی نمی‌رسد.در این میان خضر رسید و ترازو را به دست گرفت و سنگی به اندازه آن سنگ در کفه دیگر نهاد و مشتی خاک بر رویش ریخت و ترازو را بلند کرد و برابر در آمد. همه دانشمندان روی بر خاک نهادند و برای خدا سجده کردند و گفتند: سبحان اللَّه! دانش ما به اینجا نرسید. هزار سنگ نهادیم و کم آمد.

خضر گفت: پادشاه! سلطنت خداوند عزّ و جلّ به آفریده‌هایش چیره است و فرمانش بر آن‌ها روان است و حکمش جاری است. خدا خلق خود را به هم آزموده و گرفتار کرده است. دانا را به دانا و نادان را به نادان، دانا را به نادان و نادان را به دانا. تو را به من و مرا به تو آزموده است. ذوالقرنین گفت: راست گفتی، ما را از این مثل آگاه کن.گفت: این مثلی است که صاحب صور برایت زده است که خدایت بر همه بلاد شاهی داده و به تو آنچه به کسی نداده را داده است. گام تو را به زمین‌هایی قرار داده است که به دیگری نکرده است و تو سیر نشدی و هوست کشاند تا از کشور خدا به آن جا رسیدی که قدم آدمی و پری نرسیده است. این مثل است که آدمیزاد هرگز سیر نمی‌شود، جز این که مشتی خاک گور روی او بریزند. ذوالقرنین گریست و گفت: در شرح این مثل راست گفتی. از این رو دیگر به دنبال شهری پس از این سفرم نمی‌روم تا بمیرم.سپس برگشت. چون به میانه ظلمات رسید، گام بر دره «زبرجد» نهاد و همراهانش چون خش خش زیر پای خود و اسب‌هاشان شنیدند گفتند: پادشاه! زیر پای ما چیست؟ گفت: از آن برگیرید که هر که برگیرد پشیمان است و هر که هم برنگیرد پشیمان می‌شود. برخی از آن برگرفتند و برخی نه. چون از تاریکی بر آمدند، دیدند «زبرجد» بود و گیرنده از کمی پشیمان شد و آنکه کم گرفته بود، از این که چرا نگرفته بود پشیمان شد.

می‌گوید: رسول خدا پیوسته می‌فرمود: خدا برادرم ذوالقرنین را رحمت کند. اگر در آغاز کارش به درّه «زبرجد» رسیده بود، چیزی از آن را وا نمی‌گذاشت تا همه را به دسترس مردم رساند، چون دنیا طلب بود. ولی وقتی به آن رسید که ترک دنیا کرده بود و نیازی به آن نداشت، به عراق برگشت و ملوک الطوائف را تأسیس کرد و در میان راه در شهر زور مرد. علی بن ابی طالب علیه السّلام فرمود: تا دومه الجندل برگشت و در آنجا ماند تا مرد.

طبرسی (ره) در مجمع البیان گفته است: در شرح قول خدا «إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْض»{یأجوج و مأجوج سخت در زمین فساد می‌کنند.} - . کهف / 94 - فساد آنها این بود که به مردم خروج می‌کردند و آن‌ها را می‌کشتند و گوشت آن‌ها و گوشت حیواناتشان را می‌خوردند. گفته‌اند: در بهار خروج می‌کردند و همه سبزه‌ها را می‌خوردند و هر چه خشک بود می‌بردند. از کلبی نقل شده است که مقصود این است که در آینده فساد خواهند کرد. و در روایتی از حذیفه آمده است که از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله دربارهیأجوج و مأجوج پرسیدم. فرمود: یأجوج یک امت و مأجوج امت دیگری هستند. هر کدام چهارصد امتند که نمی‌میرد از آن‌ها تنی تا هزار مرد از نژاد خود را ببیند که اسلحه بر دوش است.

گفتم: یا رسول اللَّه! آن‌ها را برای ما وصف کن. فرمود: سه دسته‌اند؛ یک دسته‌شان چون آذر هستند. گفتم: یا رسول اللَّه! آذر چیست؟ فرمود: درختی بلندی در شام است و دسته درازا و پهناشان یکی است و اینانند که هیچ کوه و آهنی برابرشان نایستد. دسته دیگری می‌باشند که یک گوش خود را فرش می‌کنند و دیگری را لحاف و به فیل و هر وحش و شتر و خنزیر بر نمی‌خورند، جز آنکه آن را بخورند. هر کدامشان بمیرد او را بخورند. پیشقراولشان به شام می‌رسد و دنباله‌شان در خراسان می‌باشد. آب رودهای مشرق و آب دریای خزر را می‌نوشند.

وهب و مقاتل گفته‌اند: فرزندان یافث بن نوح، پدر ترک‌ها هستند. سدی گفته است: ترک‌ها دسته‌ای غارتگر از یأجوج و مأجوج بودند. وقتیذوالقرنین سد را بست، بیرون آن ماندند. قتاده گفته است: ذوالقرنین سد را به روی بیست و یک عشیره بست و یکی بیرون سد ماند و آنان ترک هستند. کعب گفته است: نژاد نادری از آدمیزاده‌ها هستند. چون آدم روز محتلم شد و نطفه‌اش با خاک آمیخت و خدا از آن آب و خاک یأجوج و مأجوج را آفرید، از پدر به ما پیوسته‌اند نه از مادر. این دور از باور است.

«وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُون» - . انبیاء / 96 - {و آن‌ها از هر پشته‌ای بتازند.} یعنی از مکان های مرتفع زمین به سوی مردم در حرکت بوند. یعنی در زمین متفرق شدند. - . مجمع البیان 9 : 141 - او در تفسیرش گفته است: نام کوهی است گرد زمین از زمرد سبز و سبزی آسمان از آن است. از ضحاک و عکرمه در تفسیر «و الطور» نقل شده است کهخدا به کوهی سوگند خورده که با موسی در زمین مقدس بر آن سخن گفته است. گفته‌اند: مقصود هر کوهی است، چون خدا انواع نعمت به او سپرده است.

و در مورد قول خدا که فرمود: «وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَت»{و به کوه‌ها که چگونه برپا داشته شده.} - . غاشیه / 19 - آمده است که چرا در خلقت خداوند تفکر نمی‌کنید که کوه‌ها را میخ زمین آفرید و با آن زمین را نگه داشت. - . مجمع البیان 10 : 480 -

**[ترجمه]

روایات

«1»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ إِلَی الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الدُّنْیَا سَبْعَةُ أَقَالِیمَ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ الرُّومُ وَ الصِّینُ وَ الزَّنْجُ وَ قَوْمُ مُوسَی وَ أَقَالِیمُ بَابِلَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خصال: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: دنیا هفت اقلیم است: یأجوج و مأجوج، روم، چین، زنج، قوم موسی و اقلیم­های بابل.

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد هنا بیان أقالیم الدنیا باعتبار أصناف الناس و اختلاف صورهم و ألوانهم و طبائعهم و الغرض إما حصرهم فیها فأقالیم بابل المراد بها ما یشمل أشباههم من العرب و العجم و الصین یشمل جمیع الترک و الزنج یشمل الهنود أو بیان غرائب الأصناف من الخلق و هو أظهر و المراد بقوم موسی أهل جابلقا و جابرسا کما مر.

**[ترجمه]شاید مقصود، بیان اقالیم جهان از نظر ساکنان آن‌ها و بیان اختلاف صورت و رنگ و طبع آن‌ها است. چنان چه منظور حصر بشر در آن‌ها باشد، اقلیم بابل شامل عرب و عجم و اقلیم چین شامل همه ترک‌ها و اقلیم زنج شامل هنود است و چه بسا مقصود بیان اصناف عجیب آدمی است و این روشن‌تر است. و همان گونه که بیان شد، مقصود از قوم موسی اهل جابلقا و جابرسا می‌باشد. - . خصال 2 : 10 -

**[ترجمه]

«2»

الْخِصَالُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَوَیْهِ السَّرَّاجِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ‌⁽⁶⁾سَعِیدٍ الْبَزَّازِ عَنْ حُمَیْدِ⁽⁷⁾بْنِ زَنْجَوَیْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ خَالِدِ بْنِ یَزِیدَ بْنِ صَبِیحٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَمْرٍو الْحَضْرَمِیِّ عَنْ عَطَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مِنَ الْجِبَالِ الَّتِی تَطَایَرَتْ یَوْمَ مُوسَی علیه السلام سَبْعَةُ أَجْبُلٍ فَلَحِقَتْ بِالْحِجَازِ وَ الْیَمَنِ مِنْهَا بِالْمَدِینَةِ أُحُدٌ وَ وَرِقَانُ وَ بِ مَکَّةَ ثَوْرٌ وَ ثَبِیرٌ وَ حَرَی وَ

بِالْیَمَنِ صَبِرٌ وَ حَضُورُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله روایت شده است که فرمود: کوه‌هایی که در روز موسی (هنگامی که می‌خواست خدا را ببییند) از جا پریدند هفت کوه هستند که به حجاز و یمن پیوستند. در مدینه احد و ورقان (به واو کسره‌دار)، در مکه ثور، ثبیر، حری و در یمن، صبر (چون کتف) و حضور (چون صبور) است. - .خصال 2 : 3 -

**[ترجمه]

توضیح

قال الفیروزآبادی ورقان بکسر الراء جبل أسود بین العرج و الرویثة بیمین المصعد من المدینة إلی مکة حرسهما الله تعالی و قال ثور جبل بمکة و قال ثبیر و الأثبرة و ثبیر الخضراء و النصع و الزنج و الأعرج و الأحدب و غنیاء جبال بظاهر مکة و قال حراء ککتاب و کعلی عن عیاض یؤنث و یمنع جبل بمکة فیه غار تحنث فیه النبی صلی الله علیه و آله أی تعبد و اعتزل و قال الصبر ککتف و لا یسکن إلا فی ضرورة شعر جبل مطل علی تعز و قال تعز کتقل قاعدة الیمن و قال حضور کصبور جبل و بلد بالیمن.

**[ترجمه]قال الفیروزآبادی ورقان بکسر الراء جبل أسود بین العرج و الرویثة بیمین المصعد من المدینة إلی مکة حرسهما الله تعالی و قال ثور جبل بمکة و قال ثبیر و الأثبرة و ثبیر الخضراء و النصع و الزنج و الأعرج و الأحدب و غنیاء جبال بظاهر مکة و قال حراء ککتاب و کعلی عن عیاض یؤنث و یمنع جبل بمکة فیه غار تحنث فیه النبی صلی الله علیه و آله أی تعبد و اعتزل و قال الصبر ککتف و لا یسکن إلا فی ضرورة شعر جبل مطل علی تعز و قال تعز کتقل قاعدة الیمن و قال حضور کصبور جبل و بلد بالیمن.

**[ترجمه]

«3»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ زَیْدِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ قَالَ: بَلَغَنِی أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْجَبَلَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ مِنَ الْبَحْرِ الْأَعْظَمِ الْمُحْدِقِ بِالدُّنْیَا وَ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ دُمُوعِ مَلَکٍ یُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِیمُ وَ مِنْ بِئْرِ طَیْبَةَ⁽²⁾وَ الْحَدِیثُ طَوِیلٌ أَخَذْنَا مِنْهُ مَوْضِعَ الْحَاجَةِ.

**[ترجمه]خصال: از حسین بن زید است که گفت: به من خبر رسیده که خدا عزّ و جلّ کوه را از چهار چیز آفریده است؛ از دریای اعظم گرد دنیا، از آتش، از اشک چشم فرشته‌ای به نام ابراهیم و از چاهی خوب. حدیث طولانی است و به اندازه نیاز از آن باز گرفتیم.

**[ترجمه]

بیان

خلق الجبل کذا فی بعض النسخ بالجیم و الباء الموحدة و فی أکثر النسخ بالخاء المعجمة و الیاء المثناة التحتانیة و علی التقدیرین لعل فیه تجوزا و استعارة مع أن الخبر موقوف لم یسند إلی إمام و کان فی البئر أیضا تحریفا.

**[ترجمه]در بیشتر نسخه‌ها به جای «جبل»، «خیل» به معنی اسب آمده است و به هر تقدیر مجاز و استعاره‌ای در آن به کار رفته است و پیوسته به امام نیست و گویا در لفظ «بئر» به معنی چاه تحریفی بوده و واژه دیگر باشد. - .خصال: 123 -

**[ترجمه]

«4»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ،: ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ قَالَ ق جَبَلٌ مُحِیطٌ بِالدُّنْیَا وَرَاءَ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ وَ هُوَ قَسَمٌ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: علی بن ابراهیم در ذیل آیه «ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ» - . ق / 1 - {قاف، سوگند به قرآن باشکوه.} آمده است: ق، کوهی گرد دنیا بالای یأجوج و مأجوج و سوگند است. - . تفسیر قمی: 89 - 642 -

**[ترجمه]

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْجُمْهُورِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ

عَنْ یَحْیَی بْنِ مَیْسَرَةَ الْخَثْعَمِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: عسق عِدَادُ سِنِی الْقَائِمِ‌⁽¹⁾وَ ق جَبَلٌ مُحِیطٌ بِالدُّنْیَا مِنْ زُمُرُّدٍ أَخْضَرَ فَخُضْرَةُ السَّمَاءِ مِنْ ذَلِکَ الْجَبَلِ وَ عِلْمُ عَلِیٍّ کُلُّهُ فِی عسق‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: از علی بن ابراهیم نقل شده است که از ابی جعفر علیه السّلام نقل شده است که می‌فرمود: «عسق» شماره سال‌های امام قائم می‌باشد و «ق» کوهی است گرد دنیا از زمرد سبز که سبزی آسمان از آن است و همه علم علی علیه السّلام در «عسق» قرار گرفته است. - .تفسیر قمی: 595 -

**[ترجمه]

«6»

الْعُیُونُ، وَ الْعِلَلُ، فِی خَبَرِ الشَّامِیِّ: سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِمَّا خُلِقَتِ الْجِبَالُ قَالَ مِنَ الْأَمْوَاجِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا و علل الشرایع: فردی از اهالی شام از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسید: خدا کوه‌ها را از چه آفرید؟ فرمود: از امواج. - .عیون اخبار الرضا 1 : 241 ، علل الشرایع 2 : 280 -

**[ترجمه]

«7»

الْبَصَائِرُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام مَلَکَ مَا فِی الْأَرْضِ وَ مَا تَحْتَهَا فَعَرَضَتْ لَهُ السَّحَابَانِ الصَّعْبُ وَ الذَّلُولُ فَاخْتَارَ الصَّعْبَ فَکَانَ فِی الصَّعْبِ مُلْکُ مَا تَحْتَ الْأَرْضِ وَ فِی الذَّلُولِ مُلْکُ مَا فَوْقَ الْأَرْضِ وَ اخْتَارَ الصَّعْبَ عَلَی الذَّلُولِ فَدَارَتْ بِهِ سَبْعَ أَرَضِینَ فَوَجَدَ ثَلَاثَ خَرَابٍ وَ أَرْبَعَ عَوَامِرَ.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: از ابی جعفر علیه السّلام نقل شده است که فرمود: علی علیه السّلام هر چه را در زمین و زیر آن دارا شد، پس دو ابر سرکش و رام در برابرش قرر گرفتند که از میان آندو سرکش را برگزید. در سرکش دارایی آنچه زیر زمین است و در رام دارایی آنچه بالای زمین است می‌باشد و بر سرکش گردش در هفت زمین کرد، سه را ویران و چهار را آبادان یافت.

**[ترجمه]

«8»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی خَالِدٍ وَ أَبِی سَلَّامٍ عَنْ سَوْرَةَ⁽⁴⁾

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَمَا إِنَّ ذَا الْقَرْنَیْنِ قَدْ خُیِّرَ بَیْنَ السَّحَابَیْنِ فَاخْتَارَ الذَّلُولَ وَ ذَخَرَ لِصَاحِبِکُمُ الصَّعْبَ قَالَ قُلْتُ وَ مَا الصَّعْبُ قَالَ مَا کَانَ مِنْ سَحَابٍ فِیهِ رَعْدٌ وَ صَاعِقَةٌ أَوْ بَرْقٌ فَصَاحِبُکُمْ یَرْکَبُهُ أَمَا إِنَّهُ سَیَرْکَبُ السَّحَابَ وَ یَرْقَی فِی الْأَسْبَابِ أَسْبَابِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ خَمْسٌ عَوَامِرُ وَ اثْنَتَانِ خَرَابَان.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: از ابی جعفر علیه السّلام نقل شده است که فرمود: ذوالقرنین میان دو ابر مخیر شد که رام را برگزید و سرکش را برای مولای شما وانهاد. گفتم سرکش کدام است؟ فرمود: هر ابری که رعد و صاعقه و یا برق دارد مولای شما بر آن سوار شد. همانا او سوار بر ابر می‌شود و بر اسباب آن سوار می‌شود. به اسباب هفت آسمان و هفت زمین بر می‌آید؛ پنج تا آباد و دو تا ویران هستند.

**[ترجمه]

بیان

لعل الخامسة عمارتها قلیلة فعدت فی الخبر السابق من الخراب لذلک.

**[ترجمه]شاید آبادی پنجم اندک است که در خبر پیش از ویران‌ها شمرده شد.

**[ترجمه]

«9»

الْبَصَائِرُ لِلصَّفَّارِ، وَ مُنْتَخَبُ الْبَصَائِرِ لِسَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ سَلَمَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ یَقْطِینٍ الْجَوَالِیقِیِّ عَنْ قَلْقَلَةَ⁽⁵⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ

عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ جَبَلًا مُحِیطاً بِالدُّنْیَا مِنْ زَبَرْجَدٍ أَخْضَرَ وَ إِنَّمَا خُضْرَةُ السَّمَاءِ مِنْ خُضْرَةِ ذَلِکَ الْجَبَلِ وَ خَلَقَ خَلْقاً لَمْ یَفْتَرِضْ عَلَیْهِمْ شَیْئاً مِمَّا افْتَرَضَ عَلَی خَلْقِهِ مِنْ صَلَاةٍ وَ زَکَاةٍ وَ کُلُّهُمْ یَلْعَنُ رَجُلَیْنِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ سَمَّاهُمَا.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: از ابی جعفر علیه السّلام نقل گردیده است که فرمود: خدا گرد دنیا کوهی از زبرجد سبز آفریده که سبزی آسمان از آن است و خلقی آفریده که مکلف به واجبات خلق او از نماز و زکات نیستند و همه دو مرد از این امت را لعن می‌کنند و نام آن‌ها را برد.

**[ترجمه]

«10»

جَامِعُ الْأَخْبَارِ،: سُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْقَافِ وَ مَا خَلْفَهُ قَالَ خَلْفَهُ سَبْعُونَ أَرْضاً مِنْ ذَهَبٍ وَ سَبْعُونَ أَرْضاً مِنْ فِضَّةٍ وَ سَبْعُونَ أَرْضاً مِنْ مِسْکٍ خَلْفَهُ سَبْعُونَ أَرْضاً سُکَّانُهَا الْمَلَائِکَةُ لَا یَکُونُ فِیهَا حَرٌّ وَ لَا بَرْدٌ وَ طُولُ کُلِّ أَرْضٍ مَسِیرَةُ عَشَرَةِ ألف [آلَافِ] سَنَةٍ قِیلَ وَ مَا خَلْفَ الْمَلَائِکَةِ قَالَ حِجَابٌ مِنْ ظُلْمَةٍ قِیلَ وَ مَا خَلْفَهُ قَالَ حِجَابٌ مِنْ رِیحٍ قِیلَ وَ مَا خَلْفَهُ قَالَ حِجَابٌ مِنْ نَارٍ قِیلَ وَ مَا خَلْفَهُ قَالَ حَیَّةٌ مُحِیطَةٌ بِالدُّنْیَا کُلِّهَا تُسَبِّحُ اللَّهَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ هِیَ مَلِکُ الْحَیَّاتِ کُلِّهَا قِیلَ وَ مَا خَلْفَهُ قَالَ حِجَابٌ مِنْ نُورٍ قِیلَ وَ مَا خَلْفَهُ قَالَ عِلْمُ اللَّهِ وَ قَضَاؤُهُ وَ سُئِلَ صلی الله علیه و آله عَنْ عَرْضِ قَافٍ وَ طَوْلِهِ وَ اسْتِدَارَتِهِ فَقَالَ عَرْضُهُ مَسِیرَةُ أَلْفِ سَنَةٍ مِنْ یَاقُوتٍ أَحْمَرَ قَضِیبُهُ مِنْ فِضَّةٍ بَیْضَاءَ وَ زُجُّهُ‌⁽¹⁾

مِنْ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ لَهُ ثَلَاثُ ذَوَائِبَ مِنْ نُورٍ ذُؤَابَةٌ بِالْمَشْرِقِ وَ ذُؤَابَةٌ بِالْمَغْرِبِ وَ الْأُخْرَی فِی وَسَطِ السَّمَاءِ عَلَیْهَا مَکْتُوبٌ ثَلَاثَةُ أَسْطُرٍ الْأَوَّلُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الثَّانِی الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ الثَّالِثُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ.

**[ترجمه]جامع الاخبار: از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله در مورد قاف و پشت قاف پرسیدند. فرمود: در پس آن هفتاد سرزمین طلا و هفتاد سرزمین نقره است. هفتاد زمین از مشک که در پس آن هفتاد زمین پر فرشته است که نه گرم و نه سرد است. در ازای هر زمین هزار سال راه است. پرسیدند: از پس فرشته‌ها چیست؟ فرمود: پرده‌ای از تاریکی. گفتند: پشت آن چیست؟ فرمود: پرده‌ای از باد. پرسیدند: پشتش چیست؟ فرمود: پرده‌ای از آتش. گفتند: در پس آن چیست؟فرمود: ماری گرد همه جهان که تا روز قیامت خدا را تسبیح می‌گوید و پادشاه همه مارها است. پرسیدند: در پس آن چیست؟ فرمود: پرده‌ای از نور.گفتند: در پس آن چیست؟ فرمود: دانش و قضای خدا.

از پهنا و درازا و گردی قاف پرسش شد. فرمود: هزار سال پهنا دارد که از یاقوت سرخ است، تنه­اش از نقره سپید و انتهای آن از زمرد سبز و سه شاخه از نور دارد؛ یکی در مشرق و یکی در مغرب و دیگری در میان آسمان که بر آن سه سطر نگاشته است: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»؛«الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»؛ «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ.»

**[ترجمه]

«11»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ کَعْبٍ: فِی قَوْلِهِ حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ قَالَ حِجَابٌ مِنْ یَاقُوتٍ أَخْضَرَ مُحِیطٌ بِالْخَلَائِقِ فَمِنْهُ اخْضَرَّتِ السَّمَاءُ الَّتِی یُقَالُ لَهَا السَّمَاءُ الْخَضْرَاءُ وَ اخْضَرَّ الْبَحْرُ مِنَ السَّمَاءِ فَمِنْ ثَمَّ یُقَالُ الْبَحْرُ الْأَخْضَرُ⁽²⁾

تورات بالحجاب من وراء قریة خضرة السماء منها.

و عن ابن مسعود أیضا: مثله

**[ترجمه]الدُر المنثور: از کعب در مورد قول خدا که می‌فرماید: «حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجاب» - . ص / 32 - فرمود: پرده‌ای از یاقوت سبز در گرد خلایق که آسمان از آن سبز است که می‌گویند آسمان سبز. و دریا از آسمان سبز شده است که می‌گویند: دریای سبز. - . الدّر المنثور 5 : 309 -

**[ترجمه]

بیان

الأخبار المنقولة من الکتابین ضعیفة عامیة و قد مر أشباهها و بعض القول فیها فی باب العوالم.

**[ترجمه]اخبار این دو کتاب(جامع الأخبار و در المنثور) ضعیف است و از عامه و مانند آن‌ها نقل شده است و برخی گفتار درباره آن در «باب عوالم» گذشت.

**[ترجمه]

«12»

کِتَابُ الْأَقَالِیمِ وَ الْبُلْدَانِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَرَأَ فَسُبْحانَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ إِلَی وَ کَذلِکَ تُخْرَجُونَ کُتِبَ لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ بِعَدَدِ کُلِّ وَرَقَةِ ثَلْجٍ‌⁽¹⁾

عَلَی جَبَلِ سَیَلَانَ قِیلَ وَ مَا السَّیَلَانُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ جَبَلٌ بِأَرْمَنِیَّةَ وَ آذَرْبِیجَانَ عَلَیْهِ عَیْنٌ مِنْ عُیُونِ الْجَنَّةِ وَ فِیهِ قَبْرٌ مِنْ قُبُورِ الْأَنْبِیَاءِ.

قال أبو حامد الأندلسی علی رأس هذا الجبل عین عظیمة مع غایة ارتفاعه ماؤه أبرد من ماء الثلج کأنما یشبه بالعسل لشدة عذوبته و بجوف هذا الجبل ماء یخرج من عین یصلق البیض لحرارته یقصدها الناس لمصالحهم و بحضیض هذا الجبل شجر کثیر و مراع و شی‌ء من حشیش لا یتناوله إنسان و لا حیوان إلا مات لساعته.

قال القزوینی و لقد رأیت الخیل و الدواب ترعی فی هذا الجبل فإذا قربت من ذلک الحشیش نفرت و ولت منهزمة کالمطرودة و قال قال القزوینی فی قریة من قری قزوین جبل حدثنی من صعده أن علیه صورة کل حیوان من الحیوان علی اختلاف أجناسها و صور الآدمیین علی أنواع أشکالها عدد لا تحصی و قد مسخوا حجارة و فیه الراعی متکئا علی عصاه و الماشیة حوله کلها حجارة و امرأة تحلب بقرة و قد تحجر و الرجل یجامع امرأته و قد تحجر و امرأة ترضع ولدها و هلم جرا هکذا.

**[ترجمه]الأقالیم و البلدان: از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است: هر که آیات «فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ * وَ لَهُ الْحَمْدُ فیِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ * یخُْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یخُْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیّ‌ِ وَ یحُْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتهَِا وَ کَذَالِکَ تخُْرَجُون» - .روم / 17 - 18 - {پس خدا را تسبیح گویید آن گاه که به عصر درمی‌آیید و آن گاه که به بامداد درمی‌شوید. و ستایش از آنِ اوست در آسمانها و زمین و شامگاهان و وقتی که به نیمروز می‌رسید. زنده را از مرده بیرون می‌آورد، و مرده را از زنده بیرون می‌آورد، و زمین را بعد از مرگش زنده می‌سازد و بدین گونه [از گورها] بیرون آورده می‌شوید.} را بخواند، به شماره هر دانه برف که بر کوه سبلان است حسنه برایش نوشته می‌شود. گفته شد: یا رسول اللَّه! سبلان چیست؟ فرمود: زمینی در ارمنیه و آذربایجان است که یک چشمه از بهشت و قبری از پیغمبران دارد.

ابو حامد اندلسی گفته است: بر سر این کوه چشمه بزرگی است، با این که بسیار بلند است و آبش از برف سردتر و در خوشگواری مانند عسل است و از درون همین کوه آب گرمی در می‌آید که تخم مرغ را می‌پزد و مردم برای مصالح خود به آن رو می‌آورند و در ته این کوه درخت و چراگاه بسیار است. و گیاهی دارد که هر آدمی یا جانداری بخورد فورا می‌میرد.قزوینی گفته است: دیدم اسب و رمه‌های دیگر در این کوه می‌چریدند و چون به آن گیاه می‌رسیدند، چون طرد شده می‌گریختند. و از قزوینی آورده که در یکی از دیه‌های قزوین کوهی است که کسی بالایش رفته بود. به من گفت که صورت هر حیوان از هر نوع و صورت هر صنف انسان که بی شمارند و سنگ شدند بر آن است و در میان آن‌ها شبانی است که بر عصایش تکیه زده و رمه گرد او سنگ شده، و زنی که ماده‌یی را می‌دوشد، و سنگ شده است زنی که بچه‌اش را شیر می‌دهد و سنگ شده است و در ادامه نیز مانند این است.

**[ترجمه]

«13»

وَ قَالَ: حُکِیَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَی جَعْفَرٍ الصَّادِقِ علیه السلام رَجُلٌ مِنْ همدان [هَمَذَانَ] فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ علیه السلام مِنْ أَیْنَ أَنْتَ قَالَ مِنْ همدان [هَمَذَانَ] فَقَالَ لَهُ أَ تَعْرِفُ جَبَلَهَا رَاوَنْدَ قَالَ لَهُ الرَّجُلُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّهُ أَرْوَنْدُ قَالَ نَعَمْ إِنَّ فِیهِ عَیْناً مِنْ عُیُونِ الْجَنَّةِ.

**[ترجمه]الأقالیم و البلدان: حکایت است که مردی از همدان نزد امام صادق علیه السّلام آمد و امام به او گفت: از کجا آمدی؟ گفت: از همدان. فرمود کوه راوند را می‌شناسی؟ گفت: قربانت! آن اروند است. فرمود: آری. راستی در آن چشمه‌ای از چشمه‌های بهشت است.

**[ترجمه]

بیان

کان الجبل مسمی بکلا الاسمین و الصحیح من اسمه راوند و إنما صدّقه لأنه هکذا أعرف عندهم.

و قال جبل قاف محیط بالأرض کإحاطة بیاض العین بسوادها و ما وراء جبل قاف فهو من حکم الآخرة لا من حکم الدنیا و قال بعض المفسرین إن لله سبحانه و تعالی من وراء جبل قاف أرضا بیضاء کالفضة المجلوة طولها مسیرة أربعین یوما للشمس و بها ملائکة شاخصون إلی العرش لا یعرف الملک منهم من إلی جانبه من هیبة الله تعالی

و لا یعرفون ما آدم و ما إبلیس هکذا إلی یوم القیامة و قیل إن یوم القیامة تبدل أرضنا هذه بتلک الأرض و الله أعلم.

و قال السرندیب هو جبل بأعلی الصین فی بحر الهند و هو الجبل الذی أهبط علیه آدم علیه السلام و علیه أثر قدمه غائص فی الصخرة طوله سبعون شبرا و علی هذا الجبل ضوء کالبرق و لا یتمکن أحد أن ینظر إلیه و لا بد لکل یوم فیه من المطر فیغسل قدم آدم علیه السلام و حوله من أنواع الیواقیت و الأحجار النفیسة و أصناف العطر و الأدویة ما لا یوصف فإن آدم خطا من هذا الجبل إلی ساحل البحر خطوة واحدة و هو مسیرة یومین.

و قال حکی عن عبادة بن الصامت قال أرسلنی أبو بکر إلی ملک الروم رسولا لأدعوه إلی الإسلام فسرت حتی دخلت بلاد الروم فلاح لنا جبل یعرف بأهل الکهف فوصلنا إلی دیر فیه و سألنا أهل الدیر عنهم فأوقفونا علی سرب فی الجبل فوهبنا لهم

شیئا و قلنا نرید أن ننظر إلیهم فدخلوا و دخلنا معهم و کان علیهم باب من حدید ففتحوه لنا فانتهینا إلی بیت عظیم محفور فی الجبل فیه ثلاثة عشر رجلا مضطجعین علی ظهورهم کأنهم رقود و علی کل واحد منهم جبة غبراء و کساء أغبر قد غطوا بها من رءوسهم إلی أقدامهم فلم ندر ما ثیابهم من صوف أو وبر إلا أنها کانت أصلب من الدیباج فلمسناها فإذا هی تتقعقع من الصفاقة و علی أرجلهم الخفاف إلی أنصاف سوقهم مستنعلین بنعال مخصوفة⁽¹⁾

و خفافهم و نعالهم فی جودة الخز و لین لجلود ما لم یر مثله قال فکشفنا عن وجوههم رجلا رجلا فإذا هم فی وضاءة الوجوه و صفاء الألوان و حسن التخطیط و هم کالأحیاء بعضهم فی نضارة الشباب و بعضهم قد خطه الشیب و بعضهم شعورهم مظفورة و بعضهم شعورهم مضمومة و علی زی المسلمین فانتهینا إلی آخرهم فإذا فیهم مضروب علی وجهه بسیف کأنما ضرب فی یومه فسألنا عن حالهم و ما یعلمون من أمورهم فذکروا أنهم یدخلون علیهم فی کل عام یوما و یجتمع أهل تلک الناحیة علی الباب فیدخل علیهم من ینفض التراب عن وجوههم و أکسیتهم و یقلم أظفارهم

و یقص شواربهم و یترکهم علی هیئتهم هذه قلنا لهم هل تعرفون من هم و کم مدة هم هاهنا فذکروا أنهم یجدون فی کتبهم أنهم کانوا أنبیاء بعثوا إلی هذه البلاد فی زمان واحد قبل المسیح بأربعمائة سنة و عن ابن عباس أن أصحاب الکهف سبعة.

**[ترجمه]آن کوه به هر دو نام نامیده می‌شده و صحیح راوند بوده و امام او را تایید کرد، چون نزد آن‌ها چنین معروف بوده است.

گفته است: کوه قاف گرد زمین، چون سفیدی چشم گرد است. سیاهی آن پشت قاف از سرای دیگر است نه از این جهان. یکی از مفسران بیان کرده است: برای خدا در پس قاف زمینی سفید چون نقره زلال است که چهل روز گردش خورشید طول دارد و در آن فرشته‌ها رو به عرش دارند و از هیبت خدا نمی‌دانند کنار آن‌ها چیست و از آدم و ابلیس خبری ندارند و تا روز قیامت چنین می‌باشند. و گفته‌اند روز قیامت آن به جای زمین ما می‌آید، و اللَّه اعلم.گفته است: «سراندیب» کوهی بالاتر از چین در دریای هند می‌باشد و همان است که خدا آدم را از بهشت به آن فرو می‌آورد و جای پایش در آن است که در سنگی به درازی هفتاد وجب فرو رفته است و بر این کوه تابشی چون برق است و کسی نمی‌تواند به آن نگاه کند و هر روز باران دارد و قدمگاه آدم را می‌شوید و گردش چند نوع یاقوت و سنگ‌های با ارزش است و چند جور عطر و گیاهاندارویی بی شمار در آن است و آدم از این کوه تا کنار دریا که دو روز راه است، یک گام زد.

گفته است: از عباده بن صامت روایت شده است که ابوبکر مرا نزد پادشاه روم فرستاد تا او را به اسلام بخوانم. رفتم تا به بلاد روم رسیدم و کوه اهل کهف برای ما نمایان شد و به دیری رسیدیم و از اهل آنجا پرسیدم تا ما را بر سردابی در کوه نگه داشتند. چیزی به آن‌ها دادیم که آنان را ببینیم. به همراه آن‌ها رفتیم. دری آهنین داشت که آن را گشودند. به اتاق بزرگی که در کوه کنده بود رسیدیم که در آن سیزده مرد به پشت خوابیده بودند و هر کدام جبه‌ای تیره به تن داشتند و عبایی تیره از سر تا پا به خود پیچیده بودند. ندانستیم جامه آن‌ها پشم است یا کرک، ولی از ابریشم محکم‌تر بود. بر آن دست زدیم، از محکمی زنگ می‌زدند. موزه‌هایی تا نصف ساق بر پا داشتند که نعل دوخته و کامل داشتند و مانند خز بودند و به اندازه‌ای نرم که مانندشان دیده نشود.گفت چهره هر یک را باز کردیم، درخشان و خوش رنگ و خوش ترکیب مانند چهره جوانانی خرم بودند. برخی تار سفید در مویشان بود و موهای برخی بافته و برخی به هم چسبیده بود و لباس مسلمان داشتند. به آخرشان رسیدیم و ناگاه در چهره یکی از آن‌ها زخم تازه شمشیری بود که گویا همان روز زده باشند. از حالشان پرسیدم و آنچه درباره آن‌ها می‌دانند. گفتند: سالی یک بار به دیدن آن‌ها می‌آیند و مردم این ناحیه بر در غار جمع شوند و کسانی بر بالین آن‌ها می‌آیند و چهره و جامه آن‌ها را گردگیری می‌کنند و ناخن آن‌ها را می‌گیرند و سبیلشان را می‌زنند و آن‌ها را به حال خود رها می‌کنند.

گفتم: می‌دانید این‌ها چه کسانی هستند و چند سال است که در اینجا ساکن‌اند؟ گفتند: در کتب آن‌ها وارد شده است که پیغمبرانی بودند که چهارصد سال پیش از مسیح یکباره بر مردم این بلاد مبعوث شدند. از ابن عباس روایت شده است که اصحاب کهف هفت نفرند.

**[ترجمه]

«14»

نَوَادِرُ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَلِیٍّ الْمَحْمُودِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهم السلام عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: خَرَجَ عَلَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ وَ نَحْنُ فِی مَسْجِدِهِ فَقَالَ مَنْ هَاهُنَا قُلْتُ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ سَلْمَانُ الْفَارِسِیُّ فَقَالَ یَا سَلْمَانُ ادْعُ لِی مَوْلَاکَ عَلِیّاً فَقَدْ جَاءَتْنِی فِیهِ عَزِیمَةٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِینَ قَالَ جَابِرٌ فَذَهَبَ سَلْمَانُ فَاسْتَخْرَجَ عَلِیّاً مِنْ مَنْزِلِهِ فَلَمَّا دَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَلَا بِهِ فَأَطَالَ مُنَاجَاتَهُ کُلَّ ذَلِکَ یُسِرُّ إِلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سِرّاً خَفِیّاً عَنَّا وَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْطُرُ عَرَقاً کَنَظْمِ الدُّرِّ یَتَهَلَّلُ حُسْناً ثُمَّ قَالَ لَهُ لَمَّا انْصَرَفَ مِنْ مُنَاجَاتِهِ قَدْ سَمِعْتَ وَ وَعَیْتَ فَاحْفَظْ یَا عَلِیُّ ثُمَّ قَالَ یَا جَابِرُ ادْعُ عُمَرَ وَ أَبَا بَکْرٍ قَالَ جَابِرٌ فَذَهَبْتُ إِلَیْهِمَا فَدَعَوْتُهُمَا فَلَمَّا حَضَرَاهُ قَالَ یَا جَابِرُ ادْعُ لِی عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ قَالَ جَابِرٌ فَدَعَوْتُهُ فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ یَا سَلْمَانُ اذْهَبْ إِلَی بَیْتِ أُمِّ سَلَمَةَ فَأْتِنِی بِالْبِسَاطِ الْخَیْبَرِیِّ قَالَ جَابِرٌ فَمَا لَبِثْنَا أَنْ جَاءَنَا سَلْمَانُ بِالْبِسَاطِ فَأَمَرَهُ أَنْ یَبْسُطَ ثُمَّ أَمَرَ الْقَوْمَ فَجَلَسَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَی رُکْنٍ مِنْ أَرْکَانِهِ وَ کَانُوا ثَلَاثَةً ثُمَّ خَلَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَطَالَ مُنَاجَاتَهُ وَ أَسَرَّ إِلَیْهِ سِرّاً خَفِیّاً ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یَجْلِسَ عَلَی الرُّکْنِ الرَّابِعِ مِنَ الْبِسَاطِ ثُمَّ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ اجْلِسْ مُتَوَسِّطاً وَ قُلْ مَا أَمَرْتُکَ بِهِ فَإِنَّکَ لَوْ قُلْتَهُ عَلَی الْجِبَالِ لَسَارَتْ أَوْ قُلْتَهُ عَلَی الْأَرْضِ لَتَقَطَّعَتْ مِنْ وَرَائِکَ وَ لَطَوَیْتَ کُلَّ مَنْ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ لَوْ کَلَّمْتَ بِهِ الْمَوْتَی لَأَجَابُوکَ بِإِذْنِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ الْقَوْمِ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا لِعَلِیٍّ خَاصَّةً قَالَ نَعَمْ فَاعْرِفُوا ذَلِکَ لَهُ قَالَ جَابِرٌ فَلَمَّا أَخَذَ کُلُّ وَاحِدٍ مَجْلِسَهُ اخْتَلَجَ الْبِسَاطُ فَلَمْ أَرَهُ إِلَّا مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ فَلَمَّا رَجَعَ سَلْمَانُ خَبَّرَنِی أَنَّهُمْ سَارُوا مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لَا یَدْرُونَ أَ شَرْقاً أَمْ غَرْباً حَتَّی انْقَضَّ بِهِمُ الْبِسَاطُ عَلَی کَهْفٍ عَظِیمٍ عَلَیْهِ بَابٌ مِنْ حَجَرٍ وَاحِدٍ قَالَ سَلْمَانُ فَقُمْتُ بِالَّذِی أَمَرَنِی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ جَابِرٌ فَقُلْتُ لِسَلْمَانَ مَا أَمَرَکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ

أَمَرَنِی إِذَا اسْتَقَرَّ الْبِسَاطُ مَکَانَهُ مِنَ الْأَرْضِ وَ صِرْنَا عِنْدَ الْکَهْفِ أَنْ آمُرَ أَبَا بَکْرٍ بِالسَّلَامِ عَلَی أَهْلِ ذَلِکَ الْکَهْفِ وَ عَلَی الْجَمِیعِ فَأَمَرْتُهُ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ بِأَعْلَی صَوْتِهِ فَلَمْ یَرُدُّوا عَلَیْهِ شَیْئاً ثُمَّ سَلَّمَ أُخْرَی فَلَمْ یُجَبْ فَشَهِدَ أَصْحَابُهُ عَلَی ذَلِکَ وَ شَهِدْتُ عَلَیْهِ ثُمَّ أَمَرْتُ عُمَرَ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ بِأَعْلَی صَوْتِهِ فَلَمْ یَرُدُّوا عَلَیْهِ شَیْئاً ثُمَّ سَلَّمَ أُخْرَی فَلَمْ یُجَبْ فَشَهِدَ أَصْحَابُهُ عَلَی ذَلِکَ وَ شَهِدْتُ عَلَیْهِ ثُمَّ أَمَرْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ فَلَمْ یُجَبْ فَشَهِدُوا أَصْحَابُهُ عَلَی ذَلِکَ وَ شَهِدْتُ عَلَیْهِ ثُمَّ قُمْتُ أَنَا فَأَسْمَعْتُ الْحِجَارَةَ وَ الْأَوْدِیَةَ صَوْتِی فَلَمْ أُجَبْ فَقُلْتُ لِعَلِیٍّ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی أَنْتَ بِمَنْزِلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی نَرْجِعَ لَکَ وَ لَکَ السَّمْعُ وَ الطَّاعَةُ وَ قَدْ أَمَرَنِی أَنْ آمُرَکَ بِالسَّلَامِ عَلَی أَهْلِ هَذَا الْکَهْفِ آخِرَ الْقَوْمِ وَ ذَلِکَ لِمَا یُرِیدُ اللَّهُ لَکَ وَ بِکَ الشَّرَفَ مِنْ شَرَفِ الدَّرَجَاتِ فَقَامَ عَلِیٌّ فَسَلَّمَ بِصَوْتٍ خَفِیٍّ فَانْفَتَحَ الْبَابُ فَسَمِعْنَا لَهُ صَرِیراً شَدِیداً وَ نَظَرْنَا إِلَی دَاخِلِ الْغَارِ یَتَوَقَّدُ نَاراً فَمُلِئْنَا رُعْباً وَ وَلَّی الْقَوْمُ فِرَاراً فَقُلْتُ لَهُمْ مَکَانَکُمُ حَتَّی نَسْمَعَ مَا یُقَالُ وَ إِنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَیْکُمْ فَرَجَعُوا فَأَعَادَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ أَیُّهَا الْفِتْیَةُ الَّذِینَ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ فَقَالُوا وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا عَلِیُّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ وَ عَلَی مَنْ أَرْسَلَکَ بِآبَائِنَا وَ أُمَّهَاتِنَا أَنْتَ یَا وَصِیَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ قَائِدِ الْمُرْسَلِینَ وَ نَذِیرِ الْعَالَمِینَ وَ بَشِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَقْرِئْهُ مِنَّا السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ یَا إِمَامَ الْمُتَّقِینَ قَدْ شَهِدْنَا لِابْنِ عَمِّکَ بِالنُّبُوَّةِ وَ لَکَ بِالْوَلَایَةِ وَ الْإِمَامَةِ وَ السَّلَامُ عَلَی مُحَمَّدٍ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیّاً قَالَ ثُمَّ أَعَادَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ أَیُّهَا الْفِتْیَةُ الَّذِینَ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً فَقَالُوا عَلَیْکَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ یَا مَوْلَانَا وَ إِمَامَنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَرَانَا وَلَایَتَکَ وَ أَخَذَ مِیثَاقَنَا بِذَلِکَ وَ زَادَنَا إِیمَاناً وَ تَثْبِیتاً عَلَی التَّقْوَی قَدْ سَمِعَ مَنْ بِحَضْرَتِکَ أَنَّ الْوَلَایَةَ لَکَ دُونَهُمْ وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ قَالَ سَلْمَانُ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِکَ أَقْبَلُوا عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ قَالُوا شَهِدْنَا وَ سَمِعْنَا فَاشْفَعْ لَنَا إِلَی نَبِیِّنَا لِیَرْضَی عَنَّا بِرِضَاکَ ثُمَّ تَکَلَّمَ عَلِیٌّ علیه السلام بِمَا أَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا دَرَیْنَا أَ شَرْقاً أَمْ غَرْباً حَتَّی نَزَلْنَا کَالطَّیْرِ الَّذِی یَهْوِی مِنْ مَکَانٍ بَعِیدٍ وَ إِذَا نَحْنُ عَلَی بَابِ الْمَسْجِدِ فَخَرَجَ إِلَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ کَیْفَ رَأَیْتُمْ فَقَالَ الْقَوْمُ نَشْهَدُ کَمَا شَهِدَ أَهْلُ الْکَهْفِ وَ نُؤْمِنُ کَمَا آمَنُوا فَقَالَ

إِنِ تَفْعَلُوا تَهْتَدُوا وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا تَخْتَلِفُوا فَمَنْ وَافَی وَافَی اللَّهُ‌⁽¹⁾

لَهُ وَ مَنْ نَکَصَ فَعَلَی عَقِبَیْهِ یَنْقَلِبُ أَ فَبَعْدَ الْمَعْرِفَةِ وَ الْحُجَّةِ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَقَدْ أُمِرْتُ أَنْ آمُرَکُمْ بِبَیْعَتِهِ وَ طَاعَتِهِ فَبَایِعُوهُ وَ أَطِیعُوهُ فَقَدْ نَزَلَ الْوَحْیُ بِذَلِکَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌⁽²⁾قَالَ جَابِرٌ فَبَایَعْنَاهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنِ اسْتَقَمْتُمْ عَلَی الطَّرِیقَةِ لِعَلِیٍّ فِی وَلَایَتِهِ أُسْقِیتُمْ مَاءً غَدَقاً وَ أَکَلْتُمْ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِکُمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ وَ إِنْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا اخْتَلَفَتْ کَلِمَتُکُمْ وَ شَمِتَ بِکُمْ عَدُوُّکُمْ وَ لَتَتَّبِعُنَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ شَیْئاً شَیْئاً لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَتَبِعْتُمُوهُمْ فِیهِ وَ طُوبَی لِمَنْ تَمَسَّکَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ مِنْ بَعْدِی حَتَّی یَمُوتَ وَ بَلَغَنِی وَ أَنَا عَنْهُ رَاضٍ قَالَ جَابِرٌ وَ کَانَ ذَهَابُهُمْ وَ مَجِیئُهُمْ مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی وَقْتِ الْعَصْرِ.

**[ترجمه]نوادر راوندی: علی بن اسباط از جابر بن عبدالله انصاری نقل کرده است که یک روز رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله در مسجد نزد ما آمد و فرمود: در اینجا کیست؟ گفتم: یا رسول اللَّه! من و سلمان فارسی. فرمود: سلمان! مولایت علی را بخوان که درباره او از خداوند عالمیان فرمانی رسیده است. می‌گوید: سلمان رفت و علی را از خانه‌اش آورد و وقتی نزد پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله رسید، با او مدت طولانی خلوت کرد و پنهان از ما برای او راز می‌گفت. از چهره رسول صلی اللَّه علیه و آله مانند رشته درّ عرق سرازیر بود و از خرمی می‌درخشید. چون از رازگویی او برگشت، فرمود: شنیدی و دانستی یا علی، آن را نگه دار! سپس فرمود: ای جابر! عمر و ابا بکر را صدا بزن. آن‌ها را آوردم. فرمود: ای جابر! عبدالرحمن بن عوف را هم نزد من بیار. من او را هم دعوت کردم. وقتی آمد، به سلمان فرمود: به خانه امّ سلمه برو و آن جاجیم خیبری را بیاور. طولی نکشید که سلمان آن را آورد. فرمود: بازش کنید، و به آن سه تا گفت روی آن بنشینید و هر کدام بر گوشه‌ای نشستند. رسول صلّی اللَّه علیه و آله رازی دراز با سلمان فرمود و به او گفت: تو هم بر گوشه چهارم بنشین. و آنگه فرمود: یا علی! میان بساط بنشین و آنچه به تو فرمودم بگو که اگر بر کوه بگویی، روان می‌شود و اگر بر زمین بگویی از دنبالت قطعه می‌شود و هر که در بر تو است به هم می‌پیچد و اگر با آن مرده‌ها را بخوانی، به فرمان خدا پاسخ تو را می‌گویند.

یکی از آن‌ها گفت: یا رسول اللَّه! این خاص علی است؟ فرمود. آری. آن را برای او بدانید. سلمان می‌گوید: وقتی همه در جای خود نشستند، بساط به جنبش آمد و او را جز میان آسمان و زمین ندیدیم و چون سلمان برگشت، گزارش داد که آن‌ها میان آسمان و زمین رفتند. ندانستند به مشرق می‌روند یا مغرب تا بساط آن‌ها را بر غاری بزرگ فرو آورد که یک در از سنگ واحد داشت. سلمان گفت: فرمان رسول صلّی اللَّه علیه و آله را اجرا کردم. گفتم: چه فرمانی. گفت: فرمود وقتی بساط به جای خود در زمین نشست و ما به در غار رفتیم، به ابوبکر می‌گویم بر اصحاب غار و بر همه سلام بدهد. من به او فرمودم و او به آواز بلندتر سلام داد و جوابی نشنید. باز سلام داد و جوابی نگرفت. من و همه همراهان به آن گواهی دادیم. آنگاه به عمر فرمان دادم و او هم با صدای بلندتر سلام داد و جوابی نگرفت و سلام دیگر داد و جوابی نشنید. من و همه همراهان به آن گواهی دادیم. سپس نوبت عبدالرحمن بن عوف شد و او هم چنین بود و گواهی برای او هم انجام شد و سپس من بلند شدم و به فریادی که سنگ و درّه‌ها شنیدند سلام دادم و جواب نگرفتم. به علی علیه السّلام گفتم: پدر و مادرم قربانت! تو به جای رسول صلّی اللَّه علیه و آله فرمانده مایی تا برگردیم و همه فرمانبریم، و رسول صلّی اللَّه علیه و آله به من فرموده تودر پایان دیگران بر اصحاب این غار سلام دهی. این است آنچه که خدا به آن شرف و رفع در حاجت را خواسته است. علی علیه السّلام برخاست و آهسته سلام کرد. در با ناله سختی باز شد و به درون غار پر از آتش و هراس نگاه کردیم و آنان گریختند. گفتم: در جای باشید تا بشنویم چه می‌گوید و باکی بر شما نیست! برگشتند و علی علیه السّلام باز سلام کرد که: درود بر شما ای جوانان با ایمان به پروردگار خود! جواب دادند: درود بر تو ای علی علیه السّلام و رحمت خدا و برکاتش و بر کسی که تو را فرستاده است. پدران و مادران ما به قربانت! ای وصیّ محمّد، خاتم النبیین و پیشوای مرسلین و نذیر عالمین و بشیر مؤمنین، از ما به او سلام با رحمت خدا برسان. ای امام متقیان! البته ما به نبوت پسر عمت و به ولایت و امامت تو گواهی می‌دهیم، درود بر محمّد صلّی اللَّه علیه و آله روزی که زاد و روزی که مرد و روزی که زنده می‌شود.

گفت: باز علی علیه السّلام سلام داد و جواب گفتند: بر تو درود و رحمت خدا و برکاتش، مولای ما، امام ما! سپاس خدا را که ولایت تو را به ما نمود و از ما به آن پیمان سدّ و ایمان و عقیده ما را به آن فزود و بر تقوا پایدارمان کرد. البته شنیدند همراهانت که ولایت از آن تو است نه آن‌ها و به زودی می‌دانند آنان که ستم کردند، چه سرانجامی دارند.

سلمان گفت: وقتی این را شنیدند، رو به علی علیه السّلام کردند و گفتند شنیدیم و نزد پیغمبر گواهی می‌دهیم. واسطه شو که با خشنودی تو از ما خشنود شود. سپس علی علیه السّلام کلامی را که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله به او یاد داده بود به زبان آورد و ندانستیم به مشرق می‌رویم یا مغرب تا مانند پرنده دورپروازی بر در مسجد فرود آمدیم. رسول خدا نزد ما آمد و فرمود: چگونه دیدید؟ همه همراهان هم‌زبان با اصحاب کهف شهادت دادند و گفتند عقیده آن‌ها را داریم. فرمود: اگر عمل می‌کنید رهجو باشید و بر رسول جز رساندن فرمان روشن خدا نیست و اگر به آن عمل نکنید، اختلاف می‌کنید. هر که وفا کند خدا با او وفا می‌کند و هر که بی وفا شود، به عقب خود بازمی­گردد. آیا پس شناخت و اتمام حجت[به عقب باز می­گردد]؟! قسم به او که جانم به دست اوست، فرماندارم که به شما فرمان بدهم با او بیعت کنید و فرمانش ببرید، با او بیعت کنید، از او فرمان برید که وحی به آن نازل شده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُم » - . نساء / 59 - {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید.» جابر گفت: با او بیعت کردیم.

رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: اگر بر سنت علی علیه السّلام در ولایت او استوار بمانید، به شما آب گوارا می‌نوشانیم و نعمت از بالا و زیر پای خود می‌برید و اگر بر آن استوار نشوید، حرفه شما مختلف می‌گردد و دشمن شاد می‌شوید. البته شما جزء به جزء پیرو بنی اسرائیل می‌باشید، اگر به سوراخ سوسماری رفته‌اند، شما هم به دنبالشان بروید و خوشا به حال کسی که پس از من به ولایت علی علیه السّلام بماند تا بمیرد و به من برسد و از او خشنودم. جابر گفت: رفتن و برگشتن آنان از وقت غروب خورشید نیمه روز تا هنگام عصر بود.

**[ترجمه]

«15»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی مِنْ وَرَاءِ هَذِهِ الْأَرْضِ بَحْراً مُحِیطاً بِهَا ثُمَّ خَلَقَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ جَبَلًا یُقَالُ لَهُ ق السَّمَاءُ الدُّنْیَا مُتَرَفْرِفَةٌ عَلَیْهِ ثُمَّ خَلَقَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ الْجَبَلِ أَیْضاً⁽³⁾

مِثْلَ تِلْکَ الْأَرْضِ سَبْعَ مَرَّاتٍ ثُمَّ خَلَقَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ بَحْراً

مُحِیطاً بِهَا ثُمَّ خَلَقَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ جَبَلًا یُقَالُ لَهُ ق السَّمَاءُ الثَّانِیَةُ مُتَرَفْرِفَةٌ عَلَیْهِ حَتَّی عَدَّ سَبْعَ أَرَضِینَ وَ سَبْعَةَ أَبْحُرٍ وَ سَبْعَةَ أَجْبُلٍ‌⁽⁴⁾

قَالَ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که خداوند متعال در پس این زمین، دریایی به گردش آفریده است و در پس آن کوهی به نام «ق» آفریده است که آسمان دنیا بر آن می‌چرخد و در پس آن نیز کوهی هفت برابر این زمین است و خدا در پس آن هم دریایی اطرافش آفریده است و پس از آن هم کوهی به نام «ق» است که آسمان دوم بر آن می‌چرخد و تا هفت زمین، هفت دریا، هفت کوه شمرد. و گفت این است معنی قول خدا که می‌فرماید: «وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحر»{و دریا را هفت دریای دیگر به یاری آید، سخنان خدا پایان نپذیرد. قطعاً خداست که شکست ناپذیر حکیم است.} - . الدّر المنثور 6 : 101 -

**[ترجمه]

«16»

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَیْدَةَ قَالَ: ق جَبَلٌ مِنْ زُمُرُّدٍ مُحِیطٌ بِالدُّنْیَا عَلَیْهِ کَنَفَا السَّمَاءِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از عبدالله بن بریده روایت شده است که گفت: ق، کوهی از زمرد است که اطراف جهان بوده و دو پهلوی آسمان بر آن است. - . الدّر المنثور 6 : 101 -

**[ترجمه]

«17»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: ق جَبَلٌ مُحِیطٌ بِالْأَرْضِ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از مجاهد نیز نقل شده است که «ق» کوهی اطراف زمین است. - . الدّر المنثور 6 : 102 -

**[ترجمه]

«18»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ جَبَلًا یُقَالُ لَهُ ق مُحِیطٌ بِالْعَالَمِ وَ عُرُوقُهُ إِلَی الصَّخْرَةِ الَّتِی عَلَیْهَا الْأَرْضُ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُزَلْزِلَ قَرْیَةً أَمَرَ ذَلِکَ الْجَبَلَ فَحَرَّکَ الْعِرْقَ الَّذِی یَلِی تِلْکَ الْقَرْیَةَ فَیُزَلْزِلُهَا وَ یُحَرِّکُهَا فَمِنْ ثَمَّ تَحَرَّکُ الْقَرْیَةُ دُونَ الْقَرْیَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الدُر المنثور: از ابن عباس روایت شده است که خدا کوهی به نام «ق» بر گرد عالم آفریده که ریشه‌هایش تا صخره‌ای است که زمین بر آن است و هرگاه خدا بخواهد قریه‌ای را بلرزاند، به آن کوه می‌فرماید تا ریشه‌ای را که پهلوی آن است بجنباند که زمین آن قریه بلرزد. - . الدّر المنثور 6 : 102 -

**[ترجمه]

«19»

الْعِلَلُ، وَ الْمَجَالِسُ، لِلصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ ذَا الْقَرْنَیْنِ لَمَّا انْتَهَی إِلَی السَّدِّ جَاوَزَهُ فَدَخَلَ فِی الظُّلُمَاتِ فَإِذَا هُوَ بِمَلَکٍ قَائِمٍ عَلَی جَبَلٍ طُولُهُ خَمْسُمِائَةِ ذِرَاعٍ فَقَالَ لَهُ الْمَلَکُ یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ أَ مَا کَانَ خَلْفَکَ مَسْلَکٌ فَقَالَ لَهُ ذُو الْقَرْنَیْنِ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مَلَکٌ مِنْ مَلَائِکَةِ الرَّحْمَنِ مُوَکَّلٌ بِهَذَا الْجَبَلِ فَلَیْسَ مِنْ جَبَلٍ خَلَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا وَ لَهُ عِرْقٌ إِلَی هَذَا الْجَبَلِ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُزَلْزِلَ مَدِینَةً أَوْحَی إِلَیَّ فَزَلْزَلْتُهَا⁽²⁾.

العیاشی، عن جمیل بن دراج عن أبی عبد الله علیه السلام قال: سألته عن الزلزلة فقال أخبرنی أبی عن آبائه قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله إن ذا القرنین لما انتهی إلی السد إلی آخر الخبر- الفقیه، مرسلا: مثله‌⁽³⁾

**[ترجمه]علل الشرایع، مجالس صدوق: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: وقتی ذوالقرنین به سد رسید، از آن گذشت و به ظلمات رفت و در آن فرشته‌ای بر کوهی به طول پانصد ذارع دید. آن فرشته به او گفت: پشت سرت راهی نبود؟ ذوالقرنین گفت: تو کیستی؟ گفت فرشته رحمان و گماشته بر این کوه که هر کوهی خدا عزّ و جلّ آفریده، ریشه به آن داده است و وقتی خدا می‌خواهد شهری را بلرزاند، به من وحی می‌فرستد که آن را بلرزانم. - . علل الشرایع 2 : 241 -

عیاشی در جواب پرسشی از امام صادق علیه السّلام به نقل از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله همین را بیان کرده است. در من لا یحضره الفقیه نیز بدون ذکر سند آن را آورده است.

**[ترجمه]

بیان

أ ما کان خلفک مسلک أی لأی شی‌ء جئت هاهنا مع سعة الأرض خلفک.

**[ترجمه]«پشت سرت راهی نبود» یعنی با همه پهناوری زمین در آنجا چرا اینجا آمدی؟

**[ترجمه]

«20»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْأَرْضَ فَأَمَرَ الْحُوتَ فَحَمَلَتْهَا فَقَالَتْ حَمَلْتُهَا بِقُوَّتِی فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حُوتاً قَدْرَ شِبْرٍ فَدَخَلَتْ فِی مَنْخِرِهَا فَاضْطَرَبَتْ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فَإِذَا أَرَادَ

اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُزَلْزِلَ أَرْضاً تَرَاءَتْ لَهَا تِلْکَ الْحُوتَةُ الصَّغِیرَةُ فَزُلْزِلَتِ الْأَرْضُ فَرَقاً⁽¹⁾.

الْفَقِیهُ، مُرْسَلًا: مِثْلَهُ وَ فِیهِ قَدْرَ فِتْرٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود: چون خداوند عزّوجلّ زمین را آفرید، به ماهی دستور داد تا آن را به دوش بردارد و با خود گفت به نیروی خودم آن را برداشتم. در این هنگام خداوند عزّوجلّ یک ماهی یک وجبی فرستاد و در سوراخ بینی او درآمد و چهل صباح پریشان شد. وقتی خدامی‌خواهد زمینی را بلرزاند، آن ماهی کوچک را به سوی او می‌فرستد و از ترس زمین را می‌لرزاند. - . علل الشرایع 2 : 241 -

در کتاب من لا یحضره الفقیه بدون ذکر سند مانندش را آورده است. - . من لا یحضره الفقیه: 142 -

**[ترجمه]

بیان

الفتر بالکسر ما بین السبابة و الإبهام إذا فرقتهما و تأنیث فحملتها و قالت بتأویل الحوتة أو السمکة و الفرق بالتحریک الخوف.

**[ترجمه]الفتر بالکسر ما بین السبابة و الإبهام إذا فرقتهما و تأنیث فحملتها و قالت بتأویل الحوتة أو السمکة و الفرق بالتحریک الخوف.

**[ترجمه]

«21»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ بِإِسْنَادٍ لَهُ رَفَعَهُ إِلَی أَحَدِهِمْ علیهم السلام: أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمَرَ الْحُوتَ بِحَمْلِ الْأَرْضِ وَ کُلِّ بَلْدَةٍ مِنَ الْبُلْدَانِ عَلَی فَلْسٍ مِنْ فُلُوسِهِ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُزَلْزِلَ أَرْضاً أَمَرَ الْحُوتَ أَنْ یُحَرِّکَ ذَلِکَ الْفَلْسَ فَیُحَرِّکُهُ وَ لَوْ رُفِعَ الْفَلْسُ لَانْقَلَبَتِ الْأَرْضُ بِإِذْنِ اللَّهِ‌⁽³⁾.

الفقیه، مرسلا عن الصادق علیهم السلام: مثله‌⁽⁴⁾

**[ترجمه]علل الشرایع: به نقل از یکی از دو امام آورده است که خداوند عزّوجلّ به ماهی دستور داد که زمین را بردارد و هر شهری روی یک پولک آن قرار گرفت و وقتی خدا می‌خواهد آن شهر را بلرزاند، به ماهی دستور می‌دهد تا آن پولک را بجنباند و اگر آن پولک را بلند کند، زمین به فرمان خدا واژگون می‌شود.

در من لا یحضره الفقیه بدون سند از امام صادق علیه السّلام مانند این خبر را آورده است.

**[ترجمه]

بیان

قال الصدوق قدس سره بعد إیراد تلک الأخبار الثلاثة فی الفقیه و الزلزلة تکون من هذه الوجوه الثلاثة و لیست هذه الأخبار بمختلفة انتهی و الظاهر أن مراده أن الزلزلة قد تکون بالعلة الأولی و قد تکون بالعلة الثانیة و قد تکون بالعلة الثالثة و یحتمل اجتماع تلک العلل فی کل زلزلة و یمکن أن تکون الثانیة فی الزلزلة العامة لجمیع الأرض کزلزلة القیامة و الثالثة فی ما إذا حصل بسببها خسف و انقلاب و تغیر عظیم فی الأرض و بالجملة الزلزلة العظیمة و الأولی فی الزلازل الجزئیة الیسیرة و یؤید الخبر الأول أن أکثر الزلازل تبتدئ من الجبال و کل أرض تکون أقرب من الجبل فهی فیها أشد.

**[ترجمه]صدوق(ره) پس از ذکر این سه حدیث در کتاب فقیه گفته است: زلزله به این سه سبب واقع می‌شود و این اخبار اختلافی ندارند. ظاهر کلامش این است که زمین لرزه گاهی به سبب نخست، گاهی به سبب دوم و گاهی به سبب سوم است. و بسا که در هر زمین لرزه هر سه سبب موجود باشند و بسا که علت دوم در زمین لرزه، مانند زمین لرزه قیامت سراسری است و سومی به دنبالش فرو کشیدن و انقلاب و دگرگونی بزرگی در زمین به وجود می‌آید. خلاصه زمین لرزه‌ای بزرگ است. سبب یکم در زلزله‌های اندک و جزئی است و مؤید خبر یکم این است که بیشتر زمین لرزه‌ها از کوه‌ها آغاز می‌شوند و هر ده که به کوه نزدیک‌تر است، لرزه آن سخت‌تر است.

**[ترجمه]

«22»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ تَمِیمِ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: کُنَّا مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَاضْطَرَبَتِ الْأَرْضُ فَوَجَأَهَا⁽⁵⁾ثُمَّ قَالَ لَهَا اسْکُنِی مَا لَکِ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَیْنَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهَا لَوْ کَانَتِ الَّتِی قَالَ اللَّهُ لَأَجَابَتْنِی وَ لَکِنَّهَا⁽⁶⁾

لَیْسَتْ بِتِلْکَ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]کافی: به نقل از تمیم بن حاتم آمده است که گفت: با امیرالمؤمنین علیه السّلام بودیم و زمین لرزید. وی آن را لمس کرد و فرمود: آرام باش! تو را چه می‌شود؟ آن گاه به ما رو کرد و فرمود: اگر آن زمین لرزه‌ای بود که خدا گفته است، البته پاسخ مرا می‌داد، ولی آن نیست. - . روضه کافی: 356 -

**[ترجمه]

«23»

الْعِلَلُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ حَدَّثَنِی تَمِیمُ بْنُ حِذْیَمٍ قَالَ: کُنَّا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام حَیْثُ تَوَجَّهْنَا إِلَی الْبَصْرَةِ قَالَ فَبَیْنَمَا نَحْنُ نُزُولٌ إِذَا اضْطَرَبَتِ الْأَرْضُ فَضَرَبَهَا عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ ثُمَّ قَالَ لَهَا مَا لَکِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا بِوَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ لَنَا أَمَا إِنَّهَا لَوْ کَانَتِ الزَّلْزَلَةَ الَّتِی ذَکَرَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ لَأَجَابَتْنِی وَ لَکِنَّهَا لَیْسَتْ بِتِلْکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: از تمیم بن حذیم نقل شده است که با علی علیه السّلام بودیم که به بصره رو کردیم. در یک منزلی زمین لرزید. علی علیه السّلام بر آن دست زد و به او گفت: تو را چه می‌شود؟ آن گاه به ما رو کرد و فرمود: اگر آن زمین لرزه‌ای بود که خداوند عزّوجلّ در کتابش گفته است به من پاسخ می‌داد، ولی آن نیست. - . علل الشرایع 2 : 242 -

**[ترجمه]

بیان

هذا إشارة إلی ما ورد فی الأخبار أن الإنسان فی سورة الزلزال هو أمیر المؤمنین علیه السلام یقول للأرض ما لک فتحدثه الأرض أخبارها کما

رُوِیَ فِی الْعِلَلِ، عَنْ فَاطِمَةَ علیها السلام قَالَتْ: أَصَابَ النَّاسَ زَلْزَلَةٌ عَلَی عَهْدِ أَبِی بَکْرٍ وَ سَاقَتِ الْحَدِیثَ إِلَی قَوْلِهَا فَقَالَ لَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام کَأَنَّکُمْ قَدْ هَالَکُمْ مَا تَرَوْنَ قَالُوا وَ کَیْفَ لَا یَهُولُنَا وَ لَمْ نَرَ مِثْلَهَا قَطُّ قَالَتْ فَحَرَّکَ شَفَتَیْهِ ثُمَّ ضَرَبَ الْأَرْضَ بِیَدِهِ ثُمَّ قَالَ مَا لَکِ اسْکُنِی فَسَکَنَتْ فَقَالَ أَنَا الرَّجُلُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها فَأَنَا الْإِنْسَانُ الَّذِی یَقُولُ لَهَا مَا لَکِ یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها إِیَّایَ تُحَدِّثُ.

فهذا معنی قوله علیه السلام إنها لو کانت الزلزلة التی ذکرها الله فی کتابه أی فی سورة الزلزال و هی زلزلة القیامة لأجابتنی أی لحدثت و تکلمت معی و لکنها لیست بتلک أی زلزلة القیامة⁽²⁾.

**[ترجمه]این اشاره‌ای است به این که مقصود از «الانسان» در سوره زلزال، امیرالمؤمنین علیه السّلام است که به زمین می‌گوید: تو را چه شود؟ و زمین به او گزارش می‌دهد. چنان چه در علل از فاطمه علیها السّلام نقل شده است که فرمود: در عهد ابوبکر زمین لرزه شد و حدیث را ادامه داده تا گفته است: علی علیه السّلام به آن‌ها فرمود: گویا از آنچه می‌بینید هراس کرده‌اید؟ گفتند: چگونه نهراسیم، در صورتی که مانندش را هرگز ندیده‌ایم. علی علیه السلام دو لبش را جنبانید و دست به زمین زد و فرمود: تو را چه می‌شود؟ آرام باش! و آرام شد. و فرمود: منم آن مردی که خدا فرموده «إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها * وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها * وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها »{آنگاه که زمین به لرزش [شدید] خود لرزانیده شود. و زمین بارهای سنگین خود را برون افکند. و انسان گوید: «[زمین] را چه شده است؟} - . زلزله / 1 - 3 - منم آن آدمی که به او می‌گویم تو را چه شده است، «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها»{آن روز است که [زمین] خبرهای خود را باز گوید.} - . زلزله / 4 - به من گزارش می‌دهد.

و این است معنی قول او که اگر آن زمین لرزه بود که خدا در قرآن گفته است، یعنی در سوره زلزال، که زمین لرزه قیامت است، به من پاسخ می‌داد، یعنی گزارش می‌داد و با من سخن می‌گفت، ولی آن نیست، یعنی زلزله قیامت نیست. - . علل الشرایع 2 : 243 -

**[ترجمه]

«24»

الْعِلَلُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الزَّلْزَلَةِ مَا هِیَ قَالَ آیَةٌ قُلْتُ وَ مَا سَبَبُهَا قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَکَّلَ بِعُرُوقِ الْأَرْضِ مَلَکاً فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُزَلْزِلَ أَرْضاً أَوْحَی إِلَی ذَلِکَ الْمَلَکِ أَنْ حَرِّکْ عُرُوقَ کَذَا وَ کَذَا قَالَ فَیُحَرِّکُ ذَلِکَ الْمَلَکُ عُرُوقَ تِلْکَ الْأَرْضِ الَّتِی أَمَرَهُ اللَّهُ فَتَتَحَرَّکُ بِأَهْلِهَا قَالَ قُلْتُ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ فَمَا أَصْنَعُ قَالَ صَلِّ صَلَاةَ الْکُسُوفِ فَإِذَا فَرَغْتَ خَرَرْتَ سَاجِداً وَ تَقُولُ فِی سُجُودِکَ

یَا مَنْ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً أَمْسِکْ عَنَّا السُّوءَ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽¹⁾.

الفقیه، بإسناده عن سلیمان الدیلمی: مثله‌⁽²⁾

**[ترجمه]علل الشرایع: از محمّد بن سلیمان دیلمی آمده است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: زلزله چیست؟ فرمود: آیتی است. گفتم: سببش چیست؟ فرمود: خدا تبارک و تعالی به ریشه‌های زمین فرشته‌ای گماشته و وقتی می‌خواهد زمینی بلرزد، به او وحی می‌کند که فلان ریشه را بجنبان و او ریشه‌های آن زمین را می‌جنباند و اهل آن می‌جنبند.

راوی می‌گوید: گفتم: وقتی چنین می‌شود چه کنم؟ فرمود: نماز کسوف را بخوان و چون تمام کردی، به سجده برو و در آن بگو: یا من «یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُورا» أمسک عنّا السوء إنک علی کل شی قدیر. ای کسی که {آسمانها و زمین را نگاه می‌دارد تا نیفتند، و اگر بیفتند بعد از او هیچ کس آنها را نگاه نمی‌دارد اوست بردبار آمرزنده.} بدی را از ما بازدار که بر هر چیز توانایی. - . علل الشرایع الشرایع 2 : 242 -

در من لا یحضره الفقیه مانندش را آورده است. - . من لا یحضره الفقیه: 142 -

**[ترجمه]

بیان

آیة أی علامة من علامات غضبه أو قدرته أَنْ تَزُولا أی کراهة أن تزولا أو لتضمن الإمساک معنی الحفظ أو المنع عدی به إِنْ أَمْسَکَهُما أی ما أمسکهما و فی الفقیه بعد قوله غَفُوراً یا من یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ أمسک.

**[ترجمه]«آیه» یعنی نشانه خشم یا توانایی او. «أَنْ تَزُولا» یعنی به خاطر نیفتادنش. یا چون امساک دربردارنده معنای حفظ و یا منع است به آن متعدی شده است. و در من لا یحضره الفقیه آمده است: پس از غفورا می‌گوید: ای کسی که آسمان را نگهداری تا بر زمین نیفتد بازدار...

**[ترجمه]

«25»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْحُوتَ الَّذِی یَحْمِلُ الْأَرْضَ أَسَرَّ فِی نَفْسِهِ أَنَّهُ إِنَّمَا یَحْمِلُ الْأَرْضَ بِقُوَّتِهِ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ حُوتاً أَصْغَرَ مِنْ شِبْرٍ وَ أَکْبَرَ مِنْ فِتْرٍ فَدَخَلَ فِی خَیَاشِیمِهِ فَصَعِقَ فَمَکَثَ بِذَلِکَ أَرْبَعِینَ یَوْماً ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رَأَفَ بِهِ وَ رَحِمَهُ وَ خَرَجَ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِأَرْضٍ زَلْزَلَةً بَعَثَ ذَلِکَ الْحُوتَ إِلَی ذَلِکَ الْحُوتِ فَإِذَا رَآهُ اضْطَرَبَ فَتَزَلْزَلَتِ الْأَرْضُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود: آن ماهی که زمین را به دوش دارد در دل می‌گفت: زمین را به نیروی خود برمی‌دارم. خداوند عزّوجلّ یک ماهی کمتر از شبر و بزرگ‌تر از فتر (میانه سبابه و ابهام) در بینی او فرستاد و چهل روز بی هوش شد و خدا به او رحم کرد و به درآمد. و چون خداوند عزّوجلّ می‌خواهد زمین بلرزد، آن ماهی را به سوی این ماهی می‌فرستد و چون آن را ببیند، پریشان می‌شود و زمین می‌لرزد. - . روضه کافی: 255. -

**[ترجمه]

«26»

الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: الْعِلَّةُ فِی زَلْزَلَةِ الْأَرْضِ أَنَّ الْحُوتَ الَّذِی یَحْمِلُ الْأَرْضَ لَهُ فُلُوسٌ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ زَلْزَلَةَ أَرْضٍ أَوْ مَکَانٍ رَفَعَ الْحُوتُ الْفَلْسَ الَّذِی فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ وَ حَرَّکَهُ فَتُزَلْزَلُ الْأَرْضُ.

**[ترجمه]علل الشرایع: از محمّد بن علی بن ابراهیم روایت شده است که سبب زمین لرزه، پولک پشت ماهی حامل زمین است و چون خداوند عزّوجلّ می‌خواهد زمینی یا مکانی بلرزد، ماهی پولک آنجا را بلند می‌کند و می‌جنباند و آن زمین می‌لرزد.

**[ترجمه]

«27»

تَوْحِیدُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَلِمَ صَارَتْ هَذِهِ الْأَرْضُ تُزَلْزَلُ قِیلَ لَهُ إِنَّ الزَّلْزَلَةَ وَ مَا أَشْبَهَهَا مَوْعِظَةٌ وَ تَرْهِیبٌ یُرَهَّبُ بِهَا النَّاسُ لِیَرْعُوا وَ یُنْزَعُوا عَنِ الْمَعَاصِی.

فوائد

الأولی قسمة المعمور من الأرض بالأقالیم السبعة قالوا الدائرة العظیمة

التی تحدث علی سطح الأرض إذا فرض معدل النهار قاطعا للعالم الجسمانی تسمی خط الاستواء و إذا فرضت عظیمة أخری علی وجه الأرض تمر بقطبیها انقسمت الأرض بهما أرباعا أحد القسمین الشمالیین هو الربع المسکون و الباقیة إما غامرة فی البحار غیر مسکونة و إما عامرة غیر معلومة الأحوال و طول کل ربع بقدر نصف الدائرة العظیمة و عرضه بقدر ربعها و هذا الربع المسکون أیضا لیس کله معمورا إذ بعضه فی جانب الشمال لفرط البرد لا یمکن لحیوان التعیش فیه و هی المواضع التی یکون عرضها أزید من تمام المیل الکلی و فی القدر المعمور أیضا بحار کثیرة بعضها متصل بالمحیط و بعضها غیر متصل کما عرفت و جبال و آکام و آجام و بطائح و مغایض و براری لا تقبل العمارة و وجدوا فی جنوب خط الاستواء قلیلا من العمارة من الزنج و السودان لکن لقلتها لم یعدوها من المعمورة و مبدأ العمارة عند المنجمین من جانب الغرب و کانت هناک جزائر تسمی الجزائر الخالدات و هی الآن مغمورة فی الماء فجعلها بعضهم مبدأ الطول و آخرون جعلوا ساحل البحر الغربی مبدأ و بینهما عشر درجات و نهایة العمارة من الجانب الشرقی عندهم کنک‌ذر و هو مستقر الشیاطین بزعمهم و سموا ما بین النهایتین علی خط الاستواء قبة الأرض ثم قسموا المعمور من هذا الربع فی جانب العرض بسبعة أقالیم بدوائر موازیة لخط الاستواء طول کل إقلیم ما بین الخافقین و عرضه بقدر تفاضل نصف ساعة فی النهار الأطول لأن أحوال کل إقلیم متشابهة متناسبة بحسب الحر و البرد و المزاج و الألوان و الأخلاق فمبدأ الإقلیم الأول فی العرض عند الأکثر مواضع یکون عرضها اثنتا⁽¹⁾

عشرة درجة و ثلثا درجة و نهارهم الأطول اثنتا عشرة ساعة و نصف و ربع و لم یعدوا من خط الاستواء إلی هذه المواضع من المعمورة لقلة العمارة فیها و بعضهم یجعل مبدأ الإقلیم خط الاستواء لکن علی التقدیرین لا خلاف فی أن مبدأ الإقلیم الثانی حیث عرضه عشرون درجة و نصف و نهاره الأطول

ثلاث عشرة ساعة و ربع و مساحة سطح الإقلیم الأول علی الأول کما ذکره البرجندی ستمائة ألف و اثنان و ستون ألف فرسخ و أربعة و أربعون فرسخا و نصف

فرسخ و البلاد المشهورة الواقعة فیه نجران و جند و صنعاء و صعدة و صحار و سندان و کولم و علاقی و قال بعضهم و هذا الإقلیم یبتدئ فی الطول من المشرق و أراضی الصین و تمر هناک علی أنهار عظیمة ثم تمر علی سواحل البحر الجنوبی و بعض أرض الصین و بعض البلاد الجنوبیة من الهند و السند ثم علی جزیرة کرک التی والاها من قبل ملک الیمن ثم یمر علی خلیج فارس و جزیرة العرب و علی أکثر بلاد الیمن کمعلی و حضرموت و صنعاء و زبید و عدن و شهر و قلهات و ظفار و سبأ و مدینة الطیب و صحار قصبة⁽¹⁾

الجبل المنبسط علی وجه الأرض.

عمان ثم علی الخلیج الأحمر و دار ملک الحبشة و بلاد النوبة و علی غایة معدن الذهب من بلاد السودان‌⁽²⁾المغرب ثم علی بلاد بربر إلی المحیط المغربی و عدد البلاد المشهورة الواقعة فی هذا الإقلیم خمسون و فیه من الجبال و الأنهار العظیمة عشرون جبلا و ثلاثون نهرا و لون أکثر أهله السواد و یزعمون أن هذا الإقلیم منسوب إلی زحل و مساحة سطح ما بین خط الاستواء و الإقلیم الأول ألف ألف فرسخ و مائة و ستة عشر ألف فرسخ و سبعمائة و خمسة و ثلاثون فرسخا و سدس فرسخ و البلاد المشهورة الواقعة فیها عدن و شوام و حضرموت و مرباط و سقوطرة و جزیرة سرندیب و جزیرة لامری و جزیرة کله و غانة و کوکو و سقالة و بربرا و زغاوة من بلاد الزنج و هدیة و زیلع کلاهما من بلاد الحبشة.

و مساحة الإقلیم الثانی خمسمائة ألف فرسخ و اثنان و سبعون ألف فرسخ و ستة و ستون فرسخا و ثلث فرسخ و البلاد المشهورة فیه مکة و المدینة ضاعف الله شرفهما و تیماء من بلاد الشام و ینبع و جدة و خیبر و بطن مر و الطائف و الفید و الفرع و یمامة و الأحساء و قطیف و البحرین و القفط و صعید

و أسیوط و أسوان و إسنا و عیذاب و لمطة من أقصی المغرب و سوس أقصی و سجلماسة و دیبل من بلاد السند و مکران و بیرون و المنصورة و صنم صومنات من بلاد الهند و کنبایت و ماهورة و قِنَّوْج و قال بعضهم هذا الإقلیم یأخذ فی الطول من بلاد الصین و یمر بمعظم بلاد الهند و منها دهلی ثم بشمال جبال معروفة فی دیارهم و یمر بمعظم دیار السند منها منصورة و یصل إلی عمان و یقطع جزیرة العرب من أرض نجد و تهامة و یمر بالطائف و مکة شرفها الله تعالی و مدینة الرسول صلی الله علیه و آله و یثرب و هجر و قطیف و البحرین و هرمز من کرمان و یقطع القلزم و یصل إلی صعید مصر و یقطع النیل و یأخذ فی أرض المغرب و یمر بأواسط بلاد إفریقیة ثم ببلاد البربر و یصل إلی المحیط و البلاد المشهورة الواقعة فی هذا الإقلیم أیضا خمسون و فیه من الجبال عشرون و من الأنهار مثلها و لون عامة أهله بین السواد و السمرة و یزعمون أنه منسوب إلی الشمس.

و مبدأ الإقلیم الثالث عرضه سبع و عشرون درجة و نصف و نهایة طول الأیام ثلاث عشرة ساعة و ثلاث أرباع ساعة و مساحة سطحه أربعمائة و ستون ألف فرسخ و أحد و تسعون فرسخا و خمسا فرسخ و البلاد المشهورة فیه الإسکندریة و منفلوط من بلاد سعید و أکثر بلادها الواقعة علی النیل و رشید و دمیاط من بلاد مصر و قلزم علی ساحل بحر الیمن و فسطاط من بلاد مصر و عین الشمس منها و أسفی‌⁽¹⁾

من أقصی المغرب و سلا و فاس و مراکش‌⁽²⁾و درعة و میلة و تاهرت و قسطینة⁽³⁾