مشخصات کتاب

سرشناسه: وجدی، محمدفرید، 1954 - 1875

عنوان و نام پدیدآور: اسلام در عصر دانش / تالیف فرید وجدی؛ ترجمه محمد نجفی زنجانی

مشخصات نشر: [تهران]کتابفروشی و چاپخانه مرکزی،1318.

مشخصات ظاهری: ز، ، ص 210

وضعیت فهرست نویسی: فهرستنویسی قبلی

شماره کتابشناسی ملی : 879535

دسترسی و محل الکترونیکی: آدرس الکترونیکی منبع

اسلام در عصر دانش

تألیف فرید وجدی

ترجمه محمدنجمی زنجانی

چاپ اول

بسرمایه شرکت تضامنی علمی و کتابفروشی مرکزی

کتابفروشی و چاپخانه مرکزی

تیرماه 1318

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

فهرست مندرجات

مقدمه مترجم...د-ح

مقدمه مؤلف...1-25

خود شناسی...26-47

عوامل عمومی یا روح عمومی عصر...48-59

درد ما روح عصر است...60-64

دین پیش از پیدایش دانش...65-72

تفوق روح علمی غرب بر شرق سیطره دارد...73-76

نظری بگذشته...77-78

تأثیر فتح ایران در یونان در علم و فلسفه...79-84

تاریخ فلسفه مذهب فیثاغورث - بیتاجو...90-96

افلاطون...97-101

ارسطو - مذهب ارسطو...102-112

مذهب ابیقور - فلسفه ابیقور - سقراط...112-118

فلسفه بیرون...119-122

نظری بگذشته- ادراک فلاسفه یونان - براهین ارسطو... 122 - 134

زندگی خاتم پیغمبران - وضع گیتی پیش از بعثت...135-180

شبهات علمی و عقاید...181-182

دستور کائنات و دستور انسان - اثر معتقدین بعالم روحانی... 182 - 191

اثر این بی اعتقادی در زندگانی...192

فضائل و رذائل- تمدن اسلام و تمدن جدید...193-204

اسپرتزم در نزد دانشمندان اروپا...205-210

تذکر

کتابفروشی مرکزی که هماره در راه نشر فرهنگ و چاپ کتب سودمند با جدی فراوان کوشش داشته و دارد چندی پیش از دانشمند بزرگوار آقای محمود شهابی مجتهد خراسانی استاد دانشکده معقول و منقول خواستار شد که کتاب «الاسلام فی عصر العلم» تالیف دانشمند معروف مصر، فرید وجدی صاحب مجموعه نفیس «دائره المعارف» را بزبان پارسی درآرند تا هم میهنان عزیز از آن استفاده برند این خواهش پذیرفته و ترجمه آن شروع شد چون مقداری زیاد از آن ترجمه و برای چاپ آماده گردید معلوم شد که شرکت تضامنی علمی از محضر فاضل محترم آقای نجمی تقاضای ترجمه آن را نموده اند و معزی الیه هم تمام ترجمه را حاضر کرده لذا از آقای شهابی خواهش گردید که این ترجمه اخیر چاپ گردد.

چون در این کار هم استفاده علاقه مندان باین گونه آثار نفیس که منظور از ترجمه است تامین می شد و هم مساعدت و تشویقی نسبت بمترجم بعمل می آمد از این روی آقای شهابی دست از اتمام کار خود برداشتند و این ترجمه بجای ترجمه ایشان بچاپ رسید.

اینک کتابفروشی مرکزی بسیار خرسند است که با همکاری شرکت تضامنی علمی بچاپ این کتاب نفیس موفق شده و آن را بعلاقه مندان اسلام تقدیم می دارد.

نصر الله سبوحی

مقدمه مترجم

انسان برحسب فطرت دوستدار حق و حقیقت و جویای کمال وسعادت است کاوش و کوششی که در راه کسب دانش و بینش مبذول می دارد برای درک همین مقصود یعنی دریافتن حق و حقیقت و رسیدن بسر منزل سعادت و کمال است علم و معرفتی که مبنی بر برهان متقن و دلیل روشن باشد بشر را مستقیماً باین مقصود می رساند.

و چون دین مقدس اسلام بشهادت عقل و فطرت و علم و حکمت دین حق و عین حقیقت و شاهراه نیکبختی و کمال است پس بالطبیعه محبوب و مطلوب بشر بوده سیروی در خط دانش و بینش مستقیماً او را بآستان قدس این دین علم و انسانیت سوق می دهد.

این حقیقت در نظر خرد و دانش مانند آفتاب روشن است عقائد و سخنان اعجاب آمیز دانشمندان و متفکرین جهان درباره حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و قرآن و توسعه روز افزون عده مسلمانان در نقاط مختلفه گیتی نیز برای این سخن دلیل متقن حسی و تجربی است.

در عصری که افکار قوی و مجهز دانشمندان و هوشمندان پرده اوهام و خرافات را پاره کرده ادیان ساختگی و خرافی نفوذ و رونق خود را از دست داده و می دهند تنها کاخ زیبا و بلند و محکم دین اسلام است که ثابت و پدیدار مانده هر چه آشنائی و بینائی بشر بحقائق بیشتر گردد بیشتر عظمت این کاخ نمایان می باشد.

گرچه ادیان باطله و مذاهب ساختگی باز در دنیا پیرو و طرفدار دارند ولکن این پیروان و طرفداران کسانی هستند که از حقائق دانش و بینش بی خبرند و گرنه مانند آشنایان بحقائق از باطل و موهوم می گریزند و بدین حق می گروند پیروی و طرفداران مردمان نادان و بیگانه از حقائق در نظر خرد ارزش و اهمیتی ندارد بلکه در نظر عقل ارزش و اهمیت مخصوص پیروی و طرفدار دانشمندان و خردمندان است و این امتیاز فقط باسلام اختصاص دارد.

بلی فرق بین دین حنیف اسلام و سائر ادیان و مذاهب رایجه جهان اینست که ادیان و مذاهب دیگر در مقابل دانش و بینش رونق و اهمیت خود را از دست می دهند و لکن رونق و اهمیت دین اسلام فزون تر می گردد.

مایه نیکبختی مسلمانان است این که پیرو و طرفدار دینی هستند که دین خرد و منطق و دانش و بینش است دینی که رفتار بر طبق تعالیم و قوانین آن سبب ترقی و تعالی حیات مادی و معنوی بشر است. دینی است که صاحبان فکر بزرک وروشن بیش از دیگران بعظمت آن آشنا و در برابر آن خاضع می شوند برای بیان عظمت و مزایای اسلام مقالات مفصل و بلکه کتاب بزرگی لازم است در این جا منظور ما بیان یک مزیت از مزایای اسلام است و آن اینست که دین اسلام دین علم و حکمت است. دانش بشر را بحقیقت اسلام رهبر است هر اندازه بشر در سیر علمی و ترقی فکری پیش رود بهمان اندازه ببزرگی این دین آشنا خواهد شد هر که علمش بیشتر آشنائیش بیشتر و خضوعش فزون تر.

ولکن برای حصول این فضیلت و کمال یعنی رسیدن بحقیقت اسلام و فهم عظمت آن از راه علم و معرفت شرائطی لازم است که

باید آن ها موجود باشد و گرنه نمی توان حقیقت و عظمت دین اسلام را دریافت.

شرط اول اینست که باید حقیقت جو بحقایق دانش و بینش دانا و بینا گردد و در میان مسائل علوم معارفی که در دست بشر بوده اثار فکر خود اوست فرق بگذارد بین مسائل و مطالبی که مبنی است بر برهان متقن و دلیل روشن و مسائل و مطالبی که مبنی است بر وهم و خیال و فرض و حدس بی اساس است زیرا یک مسئله و مطلبی که برهان و دلیل صحیح و قطعی ندارد نمی توان آن را حقیقت علمی دانست مخالفت این قسم از مسائل مطالب که حقایق مسلمه علمی نیستند با مبانی و تعالیم دینی زیان بآن دین نمی رساند چنان که موافقتش ارزشی ندارد.

شرط دوم این که بحقائق اسلام آشنا گردد و آن ها را از موهومات و خرافاتی که دوستان نادان و دشمنان دانای اسلام ساخته و بحقائق اسلام خلط نموده اند تشخیص دهد زیرا اگر نتواند حقائق اسلام را از موهومات و خرافات و خرافتی که لباس دین و مذهب پوشیده در صف حقائق قرار گرفته اند تشخیص بدهد هنگام مخالفت یک یا چند حقیقت علمی با یک و یا چند مسئله موهومی و خرافی در اصل دین بشبهه می افتد و در آن شک می کند و یا از آن رو گردان می شود.

شرط سوم اینست که بانظر حقیقت جوئی و با اخلاص و نیت پاک نظر و مطالعه نماید و هوا و هوس و شهوت و غضب و سایر اخلاق رذیله و اغراض فاسده را نگذارد در نظر و فکرش تصرف و دخالت کنند و گرنه نمی تواند محاکمه صحیح بنماید برای این که دانش انسان را بحقیقت و عظمت اسلام آشنا سازد وجود این شرائط لازم و ضرور است.

کسانی که دیده می شوند از علوم و معارف حظ کم و یا بیشی دارند و لکن

از حقیقت اسلام بی خبرند و باعظمت آن را در نمی یابند و یا کسانی که ظلم را برخود روا داشته باسلام بد می گویند و یا بد می نویسند خواه برای مذهب دیگری مبلغ باشند یا نباشند در اثر فقدان بغضی و یا جملگی این شرایط است.

والا متصور و معقول نیست کسی که واجد شرایط مذکوره گردد ولی مجذوب جمال حقیقت اسلام نگردد و در مقابل عظمت آن خضوع نکند مردان پاک حقیقت جو که با پیرایه خرد و سرمایه دانش آراسته و از اوهام ظنون، خرافات تعصب اخلاق رذیله اغراض فاسده و هوسبازی وارسته اند وقتی که با نظر دقیقی که شرط تحقیق است بتعالیم و حقائق اسلام مطالعه می کنند یک ایمان پر نور در دل خود و یک خضوعی آمیخته با شگفتی در وجود خویش می یابند و از صمیم قلب خداوند بخشنده و مهربان را شکر می کنند که در آسمان دانش انسان خورشید قرآن را تابان و فروزان نموده است.

این مردان ارجمند و آبرومند دین و دانش مقامی بس بلند در عالم علم و انسانیت دارند اینان پیوسته می کوشند بوسیله آشنا کردن مردم بحقائق دانش و اسلام که حلیف یکدیگرند و عوامل خوشبختی رستگاری بشرند نوع خود را سعادتمند و راستگاه سازند.

یکی از مردان آبرومند دین و دانش که پیوسته برای این منظور می کوشد دانشمند و نویسنده شهیر مصری آقای فرید وجدی است برای اثبات فضل و خدمتش بعالم علم و انسانیت تنها دائره المعارفش کافی است. این دانشمند روش فکر برای اثبات حقانیت و عظمت اسلام از راه دانش کتاب های گرانبهائی تالیف نموده است که از آن جمله کتاب (اسلام در عصر علم) است این کتاب بحقائق و مسائل مهمی از اسلام و دانش محتوی

است مقتضی دانستم آن را بزبان فارسی ترجمه نمایم تا پارسی زبانان هم از آن استفاده نمایند.

در ترجمه هم بترجمه تحت اللفظی که ترجمه را نامطبوع می نماید و در بعضی از موارد بسبب اختلاف سعه و ضیق دائره لغات زبان از حیث لفظ و معنی متعسر و در برخی دیگر متعذر است مقید نشده بلکه بر آن مقید بودم که مطالب و اغراض مولف را خوب بفهمم و خوب برسانم لذا در بعضی از موارد هم در ترجمه مطلب را تلخیص می کردم در بعضی جاها مانند سخنان و اراء فلاسفه که در نقل آن ها کیفیت بیان مطلب و تقریر برهان و دلیل هم منظور و مورد توجه بود بترجمه جمله بجمله و بلکه در بعضی جملات بترجمه لفظ بلفظ پرداختم گرچه در ترجمه این قسمت ها طبعاً عبارات و جملات با عبارات و جملات جاهای دیگر از حیث روانی و آسانی تفاوت خواهد داشت البته از باب دانش باین نکته هم متوجه می باشند در کتاب های علمی و فلسفی تقید زیاد بالفاظ و آرایش و پیرایش آن مانند کتاب های ادبی میسور نمی گردد زیرا توجه زیاد بآرایش الفاظ و تقید بآن از وقت و متانت در معانی دو مطالب می کاهد.

این ترجمه را بشرکت تضامنی علمی که برای طبع و نشر کتاب های سودمند حاضر و باین کار نیکو علاقه سرشار دارد تقدیم کردم و حق چاپ هم راجع بشرکت نامبرده است.

محمد نجمی زنجانی

تیر ماه 1318

از خداوند قادر متعال خواستار خیر و توفیق شده بتألیف کتاب بزرگی می پردازم که در آن بطور اختصاص بحث های علمی و فلسفی خود را که با مطلق دین عموماً و با دین اسلام خصوصاً تماس دارد بنگارم.

منظورم در این کار پرزحمت آشکار نمودن حقانیت و عظمت دین اسلام است در عصری که که بتزلزل ارکان ادیان و ویران شدن مبانی آن ها و کسادی بازار معتقدات اشتهار یافته است.

بخواست خداوندی بنیروی حقایقی علم و دانشی که مبانی ادیان باطله را ویران می نماید و روزی بازار معتقدات موهومی و خرافی را مبدل بکسادی می کند زیبائی و عظمت و استحکام کاخ زیبا و رفیع دین اسلام را ثابت و روشن می نمایم و در این زمینه بتاویل و تکاف نخواهم پرداخت بلکه خط سیر طبیعی حقایق دانش و بینش را پیش گرفته این راه روشن و مستقیم را در بحث و تحقیقی خویشتن خواهم پیمود.

چرا علم و دین با همدیگر نسازند و اولی کمک و طرفدار دومی نشود و مدافع آن در مقابل شکوک و شبهات نگردد در صورتی که حقایق دانش از روی موجودات جهان و اوضاع و سنن و نوامیس آن انتزاع شده و دین هم از جهان آخرین به پیغمبران شده است چگونه متصور است که وحی با وضع جهان مخالف باشد در حالتی که وجود هر دو از خدای یگانه ایست که از عیوب و نواقص منزه است تناقض و تعارض در افعال و افاضاتش متصور و ممکن نیست.

کسانی از صولت و دولت علم می ترسند که می خواهند حقایقی و اسرار وجود و نوامیس جهان را با خیالات و اوهام خودشان تصویر نمایند این گونه مردمان دانش را دشمن دیده می کوشند از آن جلوگیری کنند آن گاه از پیشگاه علم مردود و مطرود می شوند. این مردمان هنگامی که گفتار دانش می بینند قیافه عبوسی بخود می گیرند علم در هر عصر یاور دین اسلام و ناصر و طرفدار حقایق و تعالیم آنست مسلمین از علم دور افتادند دچار سقوط و انحطاط شده روزگارشان بوضع کنونی رسید.

مسلمین در هر زمان بزرگان و دانشمندانی در جهان دانش داشته کتاب ها نوشته تحقیقات و موشکافی ها در علوم نمودند، در اثر کوشش آنان حقایق علوم یاور اسلام و سلاح این دین حق قرار گرفت هر چه در مباحث و مسائل علوم بیشتر دقت و کنجکاوی می نمودند بیشتر عظمت و استحکام مبانی دین اسلام بجهانیان ثابت و مبرهن می شد. پس در این عصر که روشنائی دانش پیش از پیش شده است در نصرت اسلام و روشن نمودن حقانیت و عظمت آن نیز بیش از پیش صدق و صداقت از خود بروز خواهد داد.

امروزه می بینیم بعضی از دانش جویان و متعلمین از دین دور می افتند بعقیده ما بزرگترین سبب این مصیبت و خسارت اینست که علماء و دانشمندان دین دانش را برای اثبات و روشن نمودن حقایق دین استخدام نمی کنند در صورتی که عادت و سیرت پیشینیان ما این بود که دانش را برای اثبات و ترویج حقایق دین استخدام می نمودند در اثر این سهل انگاری و اهمال این متعلمین و دانش جویان گمان نمودند که برای تأمین سعادت و راحتی نیروی علوم کونیه آنان از نیروی اسلام و ایمان بهتر و قوی تر است لذا از دین دور می افتند.

می بینیم بسیاری از کسانی که در اثبات وترویج و حقایق دین سخن می رانند با سبک قضایای منطقی و فلسفه عقلی مشی می کنند در صورتی که دانشجویان امروز خودشان را در عصر فلسفه حسی و دلائل تحلیلی علوم طبیعی می بینند در این صورت این دانشجویان چگونه بریاست و زعامت آن علماء منطق و فلسفه عقلی اعتراف می نمایند. این دانشجویان در کتاب های اروپائی ها می خوانند که انسان از سلسله حیوانات ارتقاء جسته است، با میمون ها و سگ ها خویشاندوی نزدیکی دارد و این شبهه در ذهن شان کارگر شده بسیاری از معتقدات دینی را از قبیل عقاید راجعه باصل خلقت و منابع اخلاق و وجود روح و بقاء و خلود آن و حقیقت فضیلت از قلوبشان می گیرد این دانشجویان خودشان آن مقدار قوه علمی و عقلی ندارند که حقایق و معتقدات دینی را با دلائل علمی و عقلی دریافته شکوک و شبهات را از خویشتن دور نمایند و از بسیاری از علماء دین نیز دوای دردشان را نمی توانند بدست بیاورند لذا این جوانان ساکت نشسته دل های خود را میدان وسیعی برای تاخت و تاز شکوک و شبهات قرار می دهند و گمان می کنند که دین هم مانند بعضی از عادات و رسوم قدیمه در مقابل علوم عصری تاب مقاومت نداشته از بین خواهد رفت غافل از این که آن چه که در مقابل حقایق علوم عصری از بین می رود عادات و رسوم مضره و بی فائده و چیزهای موهومی و خرافی است نه حقایق ثابته و نوامیس نافعه که دین اسلام عمده ترین و نافع ترین آن ها است و نمی دانند که هیچ گونه بادهای تند حوادث و موج های بینان کن سیل شکوک و شبهات نمی توانند بکاخ عظمت دین اسلام اندک آسیبی برسانند. خدا در قرآن کریم می فرماید ما قرآن را نازل کردیم و البته حافظ آن هستیم إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ.

این است بزرگترین سبب دور افتادن دانشجویان ما از دین و گریختن آن ها از هر چیزی که استشمام دین از آن می نمایند. اگر آنان از مدافعین اسلام نیروی حقیقی مدافعه و حمایت اسلام را به بینند هر آینه خود آن ها قوی ترین مدافع و حامی اسلام خواهند بود.

نظر بعللی که گفته شد وظیفه خود دانستیم که به پیشینیان خود اقتداء کرده که علوم زمان خودشان را برای اثبات و ترویج حقایق دین استخدام می نمودند بزحمات و مشقت نوشتن این کتاب که باید در تألیف آن رنج زیاد برد تن در دهم.

بخواست خداوندی بنیروی حقایق علم و فلسنه دفاع از دین اسلام خواهیم نمود و همه شکوک و شبهاتی را که از مسائل علوم عصری نسبت بتعالیم دین اسلام بذهن خطور می کند یاد نموده با حقایق وسائل مسلمه علم و فلسفه آن ها را رد خواهیم کرد و کاملا ثابت و روشن خواهیم نمود که علوم عصری که مردمان بی استعداد گمان می کنند دشمن دین است دشمن دین اسلام نیست بلکه یاور و طرفدار اسلام است و این شگفت آور نیست خدا در قرآن مجید می فرماید: سَنُرِیهِمْ آیاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یتَبَینَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یکفِ بِرَبِّک أَنَّهُ عَلَی کلِّ شَی ءٍ شَهِید شهید وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینِ.

در این مقام می نازیم و می گوئیم آفتاب دین اسلام در عالم علم و انسانیت همیشه تابان و درخشان است غروبی برای آن نیست.

این کتاب را بچهار بخش قسمت نمودیم که هدف مقصود همه مباحث آن اقامه دلائل علمی روشنی است بر این که دین در نزد خدا اسلام است اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّهِ الْاِسْلامُ

بخواست خداوندی در بخش اول انسان و در بخش دوم از تمدن و در بخش سوم از ماوراء عالم ماده و در بخش چهارم از زندگی خاتم پیغمبران

حضرت محمد سخن خواهیم گفت.

در مبحث انسان از همه جهانش که ارتباط با دین و فلسفه دارد بحث خواهیم نمود در پیرامون جسم انسان و در حقیقت روحش گفتگو نمی کنیم زیرا که پیکره آدمی با این که موجب حیرت و دهشت عقول و افکار است از اجزاء عالم ماده است که بشر در اکتشاف دقایق آن می کوشد و اما راجع بحقیقت روحش ما را طمعی در فهم آن نیست خردهای ما بفهم حقیقت روح انسانی نمی رسد.

مقصود ما گفتگو در روابط وجود انسانی با عالم محسوس و وجود دیگری که وجود آن را می فهمیم و در شناختنش با اشتیاق می کوشیم می باشد.

اگر انسان مانند حیوانات دائره زندگیش محدود بود احتیاج در گفتگوی روابط وجودیش نیز محدود بود و در اثر محدودیت وجودش، سعادتش نیز محدود می شد لکن دائره زندگانی وجود انسانی بسیار وسیع و سعادت و کمالش نیز بی پایان است انسان هر چه جدیت و کوشش و ابراز لیاقت و استعداد بخرج می دهد باز میدان وسیعی را در صحنه زندگی در جلو چشمش می بیند و بهر درجه از سعادت و کمال که می رسد باز درجه بالاتری بنظرش می رسد انسان هر چه می کوشد و رنج می برد باز در خود نیروی کوشش و تحمل رنج می بیند خسته و فرسوده نمی شود از آفریدگار جهان مدد جدید و زیادی بوی می رسد.

انسان در همه جنبش ها و کوشش های مادی و معنوی می خواهد زیبائی وجودش را نمایان نموده و با کامل ترین صفتی که برای خودش فهمیده است وجود خود را همیشه باقی نگهدارد.

انسان در زمان گذشته روزهایی دیده که در ان ایام باین منظره دهشت آور (دنیا) قریب العهد بود در آن روزها توجه و تمرکز فکر

و اهتمامش بنفس خود و دفع عوارض از خویشتن بوده این اشتغال مانع شد از این که در حقیقت قوای عامله در وجود خود تفکر بنماید لکن از این روزگار نجات یافته بروزهای تفکر رسید که از ضمیر خویش صدای پرسش هائی را شنید که من کیستم و این جهان چیست و وجود من با موجودات این جهان چه علاقه و ارتباطی دارد و من بعد از مرگ بکجا می روم آیا وجود من فانی و متلاشی می شود و یا در جهانی غیر از این جهان و بشکلی غیر از این شکل باقی خواهم ماند و آیا وجود این عالم قدیم است و یا حادث است. اگر قدیم است وجودش چه گونه است و اگر حادث است کی و برای چه منظوری بوجود آمده و آیا وجودش همیشه خواهد ماند و در این صورت آینده اش بچه شکلی خواهد بود و یا فانی خواهد شد در آن صورت بکجا می رود و چه چیز جای گزین آن خواهد شد و علاوه از این پرسش های غامض و مهم و پرسش های دیگری هم از ضمیر خود شنید که حقیقت ماده چیست و برای وجود و دوام و ترقی و تدرج آن چه عوامل و اسبابی هست و چه گونه از عالم خاک بعالم انسانیت سیر می نماید و حقیقت حیات چیست و چه گونه در جماد پیدا شده است و خرد در آدمی چیست و چه گونه از ماده کور و بی شعور پدیدار گشته است و همچنین راجع بوجود نباتات و حیوانات و کیفیت نمّو و زندگی و نوامیس و قواء عامله در هستی آن ها و اختلاف انواع و الوان و عوالم و غایات و فوائد آن ها از ضمیر بیدار و کنجکاو خویش پرسش هائی شنید.

در پاسخ این پرسش ها افراد بشر بر حسب اختلاف زمان و مکان و عوامل و مؤثرات در خرد و اندیشه جواب های مختلفی تهیه نموده که اساس عقاید و اخلاق و فضائل و مزایا و علوم و صنایع و قوانین و نظامات خود قرار داده است و در اثر اختلاف پاسخ های این پرسش های عقائد و اخلاق

و معارف و قوانین و نظامات و امین امم و اقوام نیز مختلف و متشتت شده است.

زندگی و سعادت بشر در این جهان متناسب با فهم او راجع باین مطالب بوده است.

بعضی گفتند برای این جهان خدای دانا و توانای غیر محدود هست و برای انسان بعد از مرگ بقاء و زندگی هست و بشر فضائلی دارد که از دین و عقیده سرچشمه می گیرد و برای کارهایش در دنیا صورت منتظره ای در آخرت هست و موجودات این جهان برای وجود انسان مسخر است که وی آن ها را در تحت نفوذ وسطیره خویشتن قرار داده برای تامین مصالح و سعادت خود از آن ها استفاده می نماید.

این عقائد در این جهان پر محنت مایه تسلی انسان است و در گرفتاری ها و مصائبش روح وی را آرام و شادمان می نماید و در شدائد و سختی های روزگار نمی گذارد، نومیدی بر وی چیره بشود. در اثر این عقائد بشر متدین و معتقد در عین شدت و سختی آرام و صبور و امیدوار می باشد.

و برخی این عقائد را آثار گذشتگان دانسته مسخره کنان از آن ها رو گردان و گریزان شده گمان می کنند نوامیس و قوانین جهان برای تعلیل ظواهر و غوامض آن کافی می باشد و آدمی را ممتاز از انواع حیوانات نمی دانند. می گویند انسان یکی از حیوانات و داناترین آن ها است. این گروه بخدا و معاد و قواء ماوراء الطبیعه و عالم علوی و سایر معتقدات دینی معتقد نیستند.

این گروه فضایل انسانیت و نظامات و تعالی امم را مربوط بدین نمی دانند بلکه مربوط بپیروی از سنن کون می دانند و می گویند اگر فضایل

و نظامات و تعالی مربوط بدین است چرا غربی ها ترقی کرده و در دنیا سیادت می کنند و شرقی ها دچار انحطاط و تأخر و ذلت شده اند. این شبهات سرکشی و دلخراشی در بحبوحه دانش اروپائی پرورش یافته و سموم خود را با شهد تمدن غربی آمیخته اکثر عقول را مسموم نموده زیان فراوان بخوانواده بشر متوجه ساخت چنان که خواهیم گفت بخواست خداوندی در این کتاب این شبهات را تحت مطالعه و نظر دقیق قرار داده باطل و بی اساس بودن آن ها را ثابت و روشن خواهم نمود.

این شبهات در اکثر جوانان مسلمانان که با معارف دیگران سروکار داشته اند نیز تاثیر بدی نموده آن ها را از شاهراه هدایت کنار و از کاروان سعادت دور نموده است. اینان در وادی حیرت حیران و سرگردانند. از این جا رانده و از آن جا مانده اند. برای ناتوانی گروهی بس است این که جوانان آنان آواره و سرگردان باشند.

این شکوک و شبهات در بلاد اجنبیه در نظر بزرگان و پیشوایان قوت و اهمیت یافته در نتیجه آن آنان معتقدات را دور انداخته در عوض آن بملیت و نژاد و زبان اهمیت داده گمان نمودند که انسان در جهان می تواند بدون دین و آئین زندگی بکند زمانی با بی دینی زندگی کرده چنین پنداشتند که ترقی و انتظامشان از این جهت است که از دین و مذهب دوری گزیده اند ولی بعد از مدتی فهمیدند که بشر نمی تواند بدون دین و مذهب در دنیا زندگی بکند. راه بی دینی راه تاریک و پرخطری است. اگر از پیمودن این راه تاریک و پر چاه خودداری نمایند با سقوط و انقراض و مبدل شدن درخشندگی تمدن بتاریکی موحش رو برو خواهند شد.

در حصول این نتیجه و پیدایش این فکر موضوع دیگر مهمتری

هم کمک نمود و آن این بود که نفوسشان از جهان بی دینی که در آن نسبت بآینده ارواح و فرجام زندگی خود عقیده نداشتند سیر و هراسان شده فطرت این ها مانند هوس و رغبت گدایان و بیچارگان بثروت و گشایش بدین حتی که ترقی و آسایش و آرامش آنان را تامین نماید مشتاقی شدند.

جای بسی خورسندی و سپاسگذاری است که دین ما مسلمانان دین دانش و بینش و دین خرد و منطق و دین اجتماع و اخلاق وبالجمله دینی است که پیروان خود را باوج ترقی مادی و معنوی و بسر منزل سعادت دنیوی و اخروی می رساند.

فلسفه حسی (فلسفه اگوست کونت) که علوم عقلیه را که دلائل معقول ولکن غیر محسوس دارد موهوم می پندارد در افکار نفوذ داشت و وجود روح و بقاء آن در جهان دیگر از حقایقی است که نمی شود. برای اثبات آن دلیل محسوس آورد اذا پیروان فلسفه حسی باین حقایق باور نمی کردند و بدون اعتقاد بوجود روح و بقاء آن در جهان دیگر و ثواب و عذاب در آن سرا اعتقاد بدین و مذهب هم ممکن نبود پس در این صورت گرویدن بدین و آئین برای پیروان فلسفه حسی مشکل شده بود لیکن رحمت خداوندی در جهان همواره بحال کسانی که با راستی و درستی خدا را می خواهند شامل است. خدا از بیچارگان حقیقت جو دستگیری می نماید و آن ها را در راه جستجوی حق رهنمائی و رهبری می کند. خدا برای رهنمائی و دستگیری این گروه راه تنویم مغناطیسی (هیبنوتیزم و مانیتیزم) و استحضار ارواح (اسپریتیزم را نشان داد بدین وسیله این گروه بوجود و بقاء روح باور نموده برای این موضوع صدها انجمن و مجله تاسیس نمودند و کتاب ها نوشتند. عده آن ها از دانشمندان و نویسندگان بزرگ و پیشوایان معارف به بیست ملیون می رسد و روز بروز هم در

افزایش است پس آنان راه حقیقت جوئی را پیموده بستر منزل حقیقت رسیدند و لکن جوانان ما که از علوم و معارف آن ها بهره برده اند می خواهند بر دایره دانش و بینش خویشتن توسعه بدهند مثل این که نمی دانند علوم طبیعی و ریاضی که در مدارس می خوانند قطره از دریا است که رفع تشنگی نمی کند بلکه مثل اینست که این جوان ها گمان می نمایند سیر دانش در جهان وقفه پیدا کرده ترقی و پیشرفت خود را از دست داده است پایه آن اکنون نیز همان پایه دانش زمان (لاووازیه) و (تورسلی) و (ماربوط) و (قولتا) می باشد دیگر راهی جز عقیده آن نیست سپس این جوانان دانشی را که در مدارس فرا گرفته بودند نیز فراموش می نمایند از آن در خاطرشان نمی ماند جز یک صورت مبهمی که اساس قابل اعتماد ندارد این ها پیرو (اگوست کونت) و (داروین) می باشند بدون این که بدانند ماهیت مذهب و نظریه آن ها چه بوده است. برای فهم مذهب و نظریه آن ها بدیدن بعضی از کتاب ها که بدون تحقیق سخنان آن ها را نوشته است قناعت می نمایند و بر فرض این که در فهم مبادی نظریه آن ها کاوش و تحقیق نموده اند خودشان موظف نمی دانند باین که در ماهیت دین اسلام و مبادی و تعالیم آن نظر و دقت نمایند تا به بینند نسبت سخنان آن ها با حقایق و تعالیم اسلام چه نسبتی است در رحمت خدا بروی آدمیان (پناه بر بخدا) بسته شده است. ما از دشمنان معارف حقه نیستیم و با فرعی از فروع علوم صحیحه اجانب ضدیتی نداریم زیرا دین اسلام طرفدار حقیقت و منظور آن دور نمودن آدمیان از موهومات است اسلام در این منظور دقیق تر از (اگوست کونت) و (با کون) و دیگران است و طریقه و روش آن نیز در رسانیدن انسان بکمال انسانی کامل تر بوده و شرایط جامع تری برای این مطلوب در نظر گرفته است بطوری که بخواست خداوندی این

سخن را در مقام بیان آن مذاهب و مقایسه آن بادین اسلام ثابت و روشن خواهیم نمود.

در بخش اول این کتاب ما زیاده بر آن چه که گذشت از زندگی انسان و تطورات آن و اسباب بدبختی و مصائب و حقیقت سعادت و راه رسیدن بان کاملا گفتگو خواهیم نمود.

حیوانات بیک حالت مخصوصی آفریده شده اند که نمی توانند از آن حالت و از آن درجه زندگی که دارند تجاوز بنمایند قوای فهم واندیشه آن ها در دایره محدودی کار می کند ولکن در مقابل این محدودیت خدا هدایت طبیعی بآن ها داده است که آن هدایت طبیعی آن ها را بمصالح زندگی شان رهنمائی می کند در پرورش بچه های خود بقدری دقت و ملاحظاتی بخرج می دهند که اکثر مردم از فهم نکات و دقایق آن عاجز می باشند مثلا در عین حالی که اکثر پدران و مادران در تغذیه فرزندان بروش پرورش بچه آشنا نیستند ببچه های خود پیش از این که بسن مناسبی برسند که بتوانند خوراک های چربی بخورند خوراک چربی می دهند آن ها را رنجور و بیمار نموده بدست مرگ می سپارند گربه را در همین خانه های آنان می بینیم که ببچه اش تا سن مناسبی نرسد غذای چربی نمی دهد بچه خود را طوری پرورش می دهد که سالم و بی عیب و نقص بار می آید.

امراض و عیوبی که در کوچک و بزرگ آدمیان هست در حیوانات نیست زیرا حیوانات از راه زندگانی که خدا شناختن آن را در نهاد آن ها قرار داده است برکنار نمی شوند اما انسان از روز تولد تا دم مرگ با نادانی و بدبختی دست بگریبان است. رنجوری ها و بیماری های گوناگون دارد. سختی ها و مصائب دارد. بسیاری از مردم پس از این که دوره زندگانی را با کمال بدبختی و رنج و فشار بپایان می رسانند با بدترین حال نیز با مرگ

روبرو می شوند. چرا انسان این طور بدبخت باشد آیا آدمیان از حیوانات پست تر آفریده شده اند؟ آیا حیوان داناتر از بشر است و برای زندگانی در جهان آماده تر و سزاوار تر است؟ آیا در سر نوشت آدمی تیره بختی نوشته شده است؟ پس با این وضع چرا از خودمان نمی پرسیم که انسان در جهان کیست و زندگانی چیست. آدمی با مصائب روزگار چرا روبرو می شود، سببش چیست، چگونه می توانیم از مصائب خلاصی بیابیم و راه رستن کدام است، آیا بوسیله دانش می توانیم برهیم و با بوسیله بستگی بدین و آئین آیا حقیقت دین و حقیقت دنیا چیست؟ با همدیگر چه گونه می سازند و چگونه هر دو برای زندگی بشر ضرور است؟ آیا فضائل و رذایل چیست؟ و آیا زندگی انسان منحصر بهمین زندگی دنیا است یا در جهان دیگری پس از این جهان وی را زندگی هست و آیا این جهان چیست؟ نسبت و روابط وجود ما با آن چگونه است؟

همه کس بحل همه این سؤالات شائق است همه هوس دارند که پرده را از مقابل چهره این حقایق برجسته بردارند. این عشق و اشتیاق دلیل اینست که خدا در نهاد انسان علاقه بدانستن و شناختن این حقایق قرار داده است و نیروی دانستن آن ها را هم بوی داده است. پس چرا مردم پی فهم این حقایق که سعادت و نجات شان بسته بآنست نمی روند و گناه فرو گذاری از این وظیفه انسانیت را بر خویشتن روا می دارند چرا آدمی برنجوری و بدبختی حاضر می شود و گریان و نالان می ماند ولکن حاضر نمی شود. بوسیله دانستن این دانستنی ها شاهد سعادت را در آغوش بگیرد.

گفتیم که دائره زندگی حیوانات محدود و قوای فهم و شعور آن ها محصور می باشد و سعادت آن ها در خوردن و آشامیدن و مجامعت

و تناسل است انسان را چه بلائی بسر آمده است که می خواهد سعادتش سعادت حیوانی و بلکه از آن نیز پست تر باشد.

انسان با این که دارای خرد و اندیشه ایست که بوسیله آن می تواند علوم و نوامیس جهان را دانسته از هستی جهان استفاده بنماید و با این که یک زندگی همیشگی و بی پایانی دارد که خرد و اندیشه اش از تصور و تحدید آن ناتوان است باوجود این می خواهد همتش را مصروف بلذات و خوشی های پست مادی بکند. می خواهد در خوردن اسراف و زیاده روی بنماید و لکن گرفتار تُخَمه و رنجوری نشود و شراب بخورد در عین حال مبتلا بامراض گوناگون نشود و جماع زیاد بنماید ولی ضعیف و سست نگردد.

آیا این سعادت موهومی نیست که مطلوب خودمان قرار می دهیم وخرد و اندیشه و احساسات و عواطف و همه نیرو و کوشش خودمان را در راه بدست آوردن آن صرف می کنیم؟ آیا این سعادت و حظ حیوانی نیست که عمر عزیزمان را بخوردن و آشامیدن و افتخار با لباس و گذرانیدن وقت پر قیمت در باغ ها و بوستان ها و آمیزش با زنان و نفهمیدن حقیقت و قیمت زندگی در جهان بسر ببریم سعادتی که اکثر مردم می خواهند و برای کسب آن می کوشند این است و آن سعادت انسانی نیست و بمقام و منزلت آدمی و لیاقت و استعدادش که برای این نیکبختی موهومی باو داده نشده است سزاوار نیست؟ اینست که اکثر مردم می میرند در حالتی که در دل حسرت سعادت را دارند و ببخت و حظ خودشان بد می گویند و گمان می کنند که در جهان از نیکبختی چز نامی نیست در خرد آنان عیب و خللی پیدا شده است.

صانع عالم برای هر کدام از کائنات این جهان مناسب استعداد و

لیاقتش کمال و اذت مناسبی قرار داده است انسان که کامل ترین موجودات این جهان است نیز کمال و سعادت مناسب و مقدّری دارد که بس عالی و دلپذیر است لذت و خوشی آن طرف مقایسه با لذت خوشی عالم حیوانی نیست و بآدمیان برای رسیدن باین کمال و سعادت هر گونه لیاقت و استعداد داده شده است اگر آدمی پی کسب این کمال و سعادت نرود دلیل این نیست که برای انسان کمال و سعادت انسانی نیست بلکه دلیل گمراهی وی است پس کمال و سعادت انسانی چیست برای رسیدن بآن کدام راه و چه شرائطی هست.

این یک بحث مهمی است که بشرح و بسط می خواهد و در عین حال از مسائل غامضه فلسفه و دارای الفاظ زیاد حیرت آور هم نیست.

در جزء اول این کتاب ما از همه حالات مختلفه انسان و تمامی معلومات فلاسفه و دانشمندان راجع بوی و کلیه آراء اکثر فرق معروفه در چگونگی و پیدایش آدمیان و زندگی و بقاء یا فناء او گفتگو می کنیم و همه شبهات پیروان مذهب مادی را که در مقابل طرفداران فضایل می گویند یاد می نمائیم و دلائل طرفین را می گوئیم و در همه این فصول تحلیل فلسفی و استقراء علمی و محاکمه خواهیم نمود تا برای خوانندگان حق از باطل و صحیح از سقیم ممتاز و جدا بشود و گوهر پاک و بی آلایش انسانی در کامل ترین صورت و مظهر خود در وجود مقدس حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) که نمونه کامل انسانیت و مثل اعلی طهارت و فضیلت و کمال است پیروانش به پیرویش می توانند بسر منزل کمال و سعادت انسانی برسند آشکار و روشن گردد. در این جاست که انسان معنی هدایت خدا را که در قرآن می فرماید می فهمد إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ.

وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ و إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ و طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی و وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینِ. بعد از این وارد جزء دوم می شویم و آن در حقیقة دنباله بخش اول است ولکن نظر باهمیت موضوع و زیادی مطالبش بخش جداگانه قرار دادیم در آن بخش از تمدن گفتگو خواهیم نمود.

لفظ تمدن گوش ها را پر کرده و نویسندگان در اطراف این موضوع مهم قلم فرسائی نموده اند همه مردم راجع بآن اظهار رأی و عقیده نموده سخن سرائی می کنند معانی مختلفه برای آن گفته اند.

بسیاری از مردم از تمدن جز فنون لوکس پرستی راجع بلباس و اثاث خانه و تظاهر بفراگرفتن زبان اروپائی ها و تقلید کورکورانه از آن ها در عادات و رسوم آنان چیز دیگری نفهمیده اند در نظر آنان بی شرمی و بی مبالاتی و شهوت رانی بنام آزادی از معانی و مقاصد تمدن است.

اما معنی حقیقی تمدن که روحی است در متمدنین پیدا شده آن ها را از حضیض وحشیت و نقصان باوج کمال انسانیت در زندگی مادی و معنوی می رساند ما نمی خواهیم در آن دقیقی شده بفهمیم گو این که ما بنا گذاشته ایم از هر چیز بفهم ظاهر و قشرش قناعت و اکتفاء بکنیم مگر عقیده مندان و نیکو کاران که طالب و تابع حقیقت می باشند و عده آن ها هم کم است بنا بر این یکی از وظائف انسانیت ما است که در رفع این نقیصه بکوشیم اراء و مقاصد مختلفه را راجع بموضوع تمدن گفته حقیقت تمدن و غرض و مقصود اصلی از وجود آن را روشن نمائیم.

در این بحث تحلیلی دشوار ناگریزیم که از علوم مهمه مختلفه از قبیل علم عمران، اقتصاد، سیاست، روانشناسی، قانون گذاری، شناختن احوال و طبایع انسان گفتگو کنیم و زیاده بر این هاضه نأصحبت از مباحث تشریح و ظواهر جویه و طبایع بلدان و امم مختلفه و تمدن های باستانی جهان و علل امراض اجتماعی آن ها بمیان می آید و طبعا در اثناء این مباحث از عوامل آن تمدن های باستانی و ادوار و محدودیت و منافع و جنایات آن ها بجهانیان که بقانون وراثت رشته آن ها تا امروز امتداد داشته است گفتگو خواهد شد و همه این بحث ها با بیان ساده عوام فهم خواهد بود.

این گونه بحث علمی تحلیلی گرچه دشوار و خسته کننده است ولی زیاد سودمند می باشد.

انسان از چیزی که آن را نمی داند و بحدودش آشنا نیست نمی تواند استفاده نماید. مال را همه کس دوست می دارد زیرا که وسیله رسیدن بمقاصد و رغایب مادی و معنوی است. کسانی که مال ندارند آن را کمتر از مالداران دوست نمی دارند و لکن براه کسب و تحصیل آن آشنا نیستند. همچنین تمدن همه ملل دنیا آن را دوست داشته می خواهند متمدن و نیرومند بشوند و المان کسانی که فاقد تمدن امم راقیه هستند در اثر نادانی و بی اطلاعی از اصول و حدود تمدن عقب مانده اند.

در نهاد آدمی میل و محبت ترقی و تکامل گذاشته شده است. اگر کسانی پست و منحط باشند نه اینست که پستی و انحطاط را دوست می دارند بلکه دردمند و رنجورند و آرزومند سعادت و کمالند راه را گم کرده اند. در این حال گاهی برهنما و مصلح مخالفت می ورزند ولی مخالفت ناشی از جهل بمقصود رهنما و مصلح است. اگر رهنما شکیبا باشد تا نادان بفهمد و رشد عقلی پیدا بکند هر آینه آن نادان مخالفتش پشیمان

و از رهنما قدر دان و از مخالفت خویش خواهان پوزش خواهد شد حال انسان در همه مجهولاتش همین است.

کسانی که می گویند شرقی ها مرده اند و یا آن ها بتمدن بدیع اروپائی ها قابل نیستند و یا در آنان منقضی شد سخن باطل و بیهوده می گویند. برای مسلمانان که دستور زندگی آنان قرآن کریم است، جایز نیست این پندارهای ناصواب را تصدیق نمایند زیرا که باور کردن باین سخنان حرام و بلکه سبب کفر است. چه که این تصدیق عین یاس و نومیدی است و نومیدی و اسلام در یک دل جمع نمی شوند چه گونه جایز است مسلمان نومیدی داشته باشد در حالتی که پیغمبر اسلام که موسس اساس شوکت و سیادت و عظمت ملت مسلمین در جهان بوده بقسمی که در روزگار گذشته و حتی امروز ما یه دهشت جهانیان شده است بدون لشگر و مال و بدون اعوان و انصار در یک ملتی که نام تمدن را نمی دانستند و وضع زندگانی و سرزمین شان قابل ترقی اجتماعی نبود بتاسیس آن شروع کرد و دلیل این که عرب ها خودشان نمی توانستند در دنیا ترقی بنمایند اینست که نژاد عرب از بدو پیدایش خود در روی زمین تا ظهور اسلام در یک حال مانده اندک تغییری در وضع زندگانی اینان رخ نداد و بعد از ظهور اسلام در اندک زمانی نهضتی نموده بقسمی ترقی و پیشرفت کردند که اگر یک شاعر عالی قریحه بخواهد باصور خیالی آن را وصف بنماید هر آینه دایره تعبیرات بروی تنگ خواهد شد و خواهد دید که اگر خود حقیقت جلوه گر بشود بمقصود وی وافی و وی را از تکلف دروغ بافی بی نیاز خواهد نمود.

اگر مسلمان در همین حادثه تاریخی فکر بکند هر آینه قلب وی پر از امید و آرزو خواهد شد و خواهد فهمید که زندگی آبرومندی بسته

بروح اسلامی و اکسیر محمدی است اگر حقیقة ان را بفهمد می داند که در میدان مبارزه زندگی هیچ حریفی نمی تواند در مقابل وی ایستادگی و مقاومت بنماید همچنان که در صدر اسلام دولت بزرگ ایران و رومان نتوانستند در مقابل مسلمین مقاومت بنمایند بزرگی و سیادت را تسلیم مسلین نمودند.

این روح اسلامی و اکسیر محمدی چیست که بواسطه پیغمبر اسلام بمسلمانان داده شده است و در نگهداری آن تقصیر و فرو گذاری می شود. این پرسشی است که بر هر مسلمانی واجب است از خود آن را بپرسد و آن در این کتاب ما موضوع بحث ما خواهد بود. در بخش سوم این کتاب از ماوراء عالم ماده بحث خواهیم نمود. از معارف دیگر در این قسمت گفتگو نخواهیم کرد جز در موارد مقتضیه که با بحث ما ارتباط دارد.

انسان زمانی که در دور فترت بود معتقد بود باین که برای وی زندگی دیگری در جهان دیگر و باحالی غیر از آن حالی که در این جهان دارد می باشد یعنی بمعاد اعتقاد و ایمان داشت و در این عقیده ابدا شکی بپیرامون وی نمی گشت.

انسان از این دور گذشته بدور عقل قدم گذارده خواسته باخرد و اندیشه خود حقایق جهان را دریابد و هر چه را که عقلش فهمید باور کند ببحث و کاوش آغاز کرد. مهمترین مباحث بحث خود را تحقیق در وجود خود که بیشتر از همه چیز آن را دوست می داشت قرار داد.

خواست حقیقت وجود خویشتن را بفهمد حقیقت روح و تجرد نفس و خلود و بقاء روح را پس از مرگ محل بحث و نظر قرار داد. با قدم های عقل و فلسفه در اطراف این مسائل گردش کرد دلائل

عقلی و براهین فلسفی برای معتقدات خود اقامه نمود با شبهاتی که در اطراف این مسائل بنظرش می آید جنگید بنیروی منطقی و علمی خویش بآن ها جواب داد.

از دیر زمانی عقل و فکر بشر با شبهاتی در این مسائل مواجه و روبرو شده با نیروی علمی نظری و قضایای کلامی منطقی که داشته است با آن ها جنگیده و جواب داده است.

ولکن امروز ما در زمانی زندگی می کنیم که بعضی ⁽¹⁾از مردمان برای معتقدات دلیل محسوس می خواهند پس آیا امروز راه خلاصی از این شکوک و شبهات چیست.

این مسائل علماء غرب را مضطرب نمود زیرا که در معتقدات شدید بودند بقسمی که حتی بخرافات پیشینیان هم جهود داشتند و در تقلید

پدران خود خود کشی می نمودند حتی در صورت مخالفت با دانش و بدیهیات.

این تفریط آنان را بافراطی شدیدتر از آن وادار نمود جنبشی کرده شبهات را در همه جا پخش نمودند و بهر گونه وسیله در پیشرفت این منظور تشبث نمودند تا این که گمان کردند که دانش با عقیده و هر چه که ثمره فکر تنها است دشمن است و در پایان این دشمنی معتقدات از میان خواهد رفت و شروع کردند باین که مجهولات و اسرار و مشکلات جهان را با نوامیس معروفه طبیعی و قوانین مکتشفه حل نمایند بحالت شرم آوری گرفتار شدند، زندگی بشر را زشت و منفور نمودند، عالی ترین وسیله آسایش و آرامش وی را از دستش گرفتند و انسان را بعالم حیوانیت تنزل دادند تا بالاخره معنویت و گوهر گران بهای آدمی را چنان که بطور وافی بیان خواهد شد مختل و فاسد نمودند.

این گروه روح و بقاء آن و بعث و حشر و ثواب و عتاب را انکار نمودند و گمان نمودند که آن ها از خیالات افکار قدیمه و از بقایای گذشتگان می باشد که دانش و تمدن آن ها را نابود می نماید.

در اثر این افکار گرفتار حیرت و اضطراب و وحشت شدند در این اثناء یک آیت بزرگ خدائی که عقول و افکار را خاضع و تابع خود می نمود پدیدار و آشکار گردید تنویم مقناطیسی و استهواء (مانیتیزم) و پس از آن فن استحضار ارواح و تجسدان پیدا شد ابتداء بنا برویه سابق خود با آن ها و هر چیزی ک بوی ماوراء ماده از آن استشمام می نمودند جنگیدند تا این که این آیت خدائی دانش را کمک و طرفدار خود نموده دانشمندان و خردمندان هوا خواه آن گردیدند در اندک زمانی

بیست ملیون از دانشمندان و بزرگان طرفدار آن شده دویست مجله بزبان های زنده در جهان منتشر ساختند.

در اثر این نیرو و پیشرفت آیت خدائی پیروان مذهب مادی چنان شکست خوردند که پس از آن دانش را موافق خود نخواهند دید و صدای آنان در جهان ضعیف خواهد گردید.

ولی اسف آور این است که شرقی ها از این جنبش مدهش غافلند و جوانان آن ها که زبان های اروپائیان و فلسفه الحادی آنان را فرا گرفته اند در خوابند بآیت و رحمت خداوندی نظر نمی کنند.

ممکن است بعضی از جوانان شرقی این همه جنبش علمی را وهم و طنطنه اروپائی پندارند و لکن این پندار ناشی از بی اطلاعی است. خوانندگان این کتاب سخنان دانشمندان و فلاسفه اروپائیان خاصه آن کسانی که دیروز چنان پیرو مذهب مادی بودند که بهیچ چیز باور نمی کردند خواهند دید و خواهند گفت چنان که استاد شهیر امریکائی (هیزلوب) می گوید «نزدیک است در جهان انقلابات بزرگی پدیدار گردد» و سخن دانشمند انگلیسی لودج را تکرار خواهد کرد که می گوید:

«دیواری که در میان جهان مادی و روحانی هست روز بروز نازک تر شده بکلی از بین خواهد رفت» و گفتار استاد المانی (کارل دوبرل) را تصدیقی خواهد کرد که می گوید «علوم طبیعه خواست جهان جاویدان اخروی را تکذیب نماید خدا معاقبش می نماید باین که باید در عوض تکذیب برهان بر وجود آن اقامه نماید».

اما موضوع بخش چهارم کتاب، زندگی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) می باشد.

در عالم اسلامی و بلکه در عالم انسانیت موضوع بحثی از این موضوع دقیق تر و سزاوارتر بعنایت و اهتمام سراغ ندارم هنگامی که ما معتقد می باشیم باین که راهی برای اصلاح حال مسلمین و اعاده شوکت و سیادت قدیم شان نیست نیست جز بر گشتن بسوی دین فطری اسلام با دور انداختن آلایش ها و پیرایش هائی که بر آن بسته اند و عمل نمودن بتعالیم مقدسه آن و این منظور ممکن و عملی نمی شود مگر باین که حقیقت دین اسلام و ماهیت تعالیم مقدسه آن را بشناسند راه این معرفت شناختن قلب نورانی و مبارک حضرت ختمی مرتبت است که حقایق این دین مقدّس بر آن نازل شده و از آن بدیگران رسیده است بدین وسیله می توانیم حقیقت دین اسلام و چگونگی تاثیر آن را در تکمیل انسان بدانیم و این طریقه ما را با سلام در سرچشمه آن آشنا می سازد.

بلی شناختن آن قلب بزرک دشوار است بلکه معرفت حقیقت آن برای کسانی که بمقام آن بزرگوار نرسیده اند غیر ممکن است لکن خدای دانا که آن بزرگوار را واسطه در افاضه فیض ببندگان خود قرار داده است آن را طوری ساخته است که عقول و عواطف بشری را مجذوب می نماید تا رهنما و رهبر جهانیان بشود اگر این طور او را نساخته بود. بشر می توانست او را تصدیق نکرده عذر بخواهد که وجود او بالاتر از عقل و عواطف و امیال من است و می بایست خدا برای آوردن پیغام فرشته بفرستد و آن هم بر خلاف حکمت و سنت الهی است.

انسان در هر درجه نقصان و پستی باشد فاقد قوه تمیز و تشخیص خوب و بد نخواهد بود و صفت شیفتگی کمال در هر کجا که آن را می بیند از دست نخواهد داد. نفوس بشر در این خاصیت گرچه مختلف

و احساساتشان متفاوت است ولی کمال و جمال جذاب و فتان هستند. پرتو آن ها بهر دلی بتابد آن را مجذوب خود می سازند. هیچ گونه صفات رذیله نمی تواند صورت زیبای کمال و جمال را در نظر بشر چرکین و منفور نموده دل را از شیفتگی و مجذوبیت باز دارد. اینست که مرمادن پست هم با آن همه بینونت و تفاوتی که با ارباب فضل و کمال دارند آنان را بزرک و ارجمند می شمارند، احترامشان را نگه می دارند. اگر از آدمی این خاصیت را سلب کنیم دیگر برای او چه فضیلت باقی می ماند.

سنت حکیمه خداوندی را که در فرستادن پیغمبران مشاهده می کنیم می بینیم خداوند دانا و توانا کسانی را بر گزیده پیغام آور قرار می دهد که از دیگران از حیث حسب و نسب شریف تر و در جسم و بدن قوی تر و از حیث روحیات از همه خردمندتر و داناتر و زیرک تر و در سیاست متین تر و با جزم تر و در رفتار با مردم حلیم تر و بشاش تر و در حسن اخلاق و آداب از همه فزون تر و در خدا پرستی و در تحمل رنج در عمل بمرضات الهی از همه برتر و بالاتر می باشند این گونه برگزیدن خدا پیغمبران خود را که همه از مردمان دیگر داناتر و تواناتر و نیکوتر و نجیب تر باشد برای رافت و رحمت بیندگان است که گرویدن آنان بآن ها آسان تر و کامل تر از گرویدن و اطاعت بشاهان و دلیران و اشراف و سیاستمداران و فلاسفه و دانشمندان و نیکوکاران و پارسایان و ارباب کرم و بخشندگان باشد.

این است سنت الهی در فرستادن پیغمبران که وسیله شدیدترین مؤثرات را در عواطف انسان و منقاد نمودن او فراهم می سازد.

استقراء تاریخی بما ثابت می نماید این را که خداوند عالم هر پیغمبری را که می فرستد او را صاحب عالی ترین مفاخر و اسباب سیادت

قومش قرار می دهد تا در میان وی و قومش نسبت بود و زیاده بر آن وی را با خلعت رسالت ممتاز و آراسته می نماید تا مردم منقاد و پیرو وی گردند.

خدا بر طبق این سنت کریمه حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) را در هنگامی که گوهر انسانی و خرد در وجود وی بحد نضج و کمال رسیده و فضائل و کمالات در وی آشکار گردیده و حقائق از خیالات و اوهام در نظرش جدا و ممتاز شده و بوقوع حوادث پی در پی بشر نتیجه وجود و منظور زندگی وی آشنا شده است برسالت مبعوث فرمود حضرت محمد جامع فضائل انسانی و بتنهائی دارای مواهبی که خدا به همه مردم داده بود.

اگر شاهان جهان را بر اریکه سلطنتی نشسته بنظر آوری می بینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) از همه بزرگ تر و بر ملتش مهربان تر و در مقابل دشمنان نیرومندتر می باشد و اگر سرداران لشگر را در میان قشون بنظر آوری می بینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) باصول و قواعد و نظامات جنگ و اداره قشون آشناتر و داناتر است.

و اگر دلیران میدان جنگ را بنظر آوری می بینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) از همه دلیرتر است و اگر فلاسفه را در حکمت و قانون گذاران را در وقت نظر بدرد و دوای ملت بنظر آوری می بینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) از همه حکیم تر و داناتر و بدرد و دوای جامعه و باصول و دستورات طب روحانی آگاه تر می باشد. و اگر شعراء عالی مقام را در تصویر معانی خیالی و ابتکار بنظر آوری می بینی سخنان بدیع حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در مقام بیان حقایق و حکم ابداً طرف مقایسه نیست.

اگر خطباء و سخن سرایان سحر بیان را بنظر بیاوری می بینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) تواناتر و بروش و قواعد سخن سرائی داناتر و آشناتر است و اگر

زهاد و پارسایان را بنظرآوری می بینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) از همه بالاتر وکامل تر است.

وقتی که بوجود پیغمبر بزرگوار اسلام نظر می کنی می بینی از هر جهت کامل بوده از همه بزرگان و برجسته گان افراد بشر برتر و بالاتر است. می بینی که آن مرد بزرگ در این جهان نسخه صحیحه و کامله ابداع الهی است که خدا برای رهنمائی بشر آفریده است.

موضوع بحث ما در این بخش شرح زندگی آن روح بزرگ بطوری که سزاوار آن بزرگوار است خواهد بود و در این منظور علوم جدیده عصری قوی ترین وسیله ما است. از خدا خواستارم که ما را پیرو وی و آراسته با پیرایه فضائل و کمالاتش بفرماید.

(محمد فرید وجدی)

خود شناسی

اشاره

انسان در میان کائنات کره زمین از هر حیث بدیع ترین آفرینش است. همه موجودات جهان بر این سخن گواهند، تاریخ طبیعی بزبان علماء خود این حقیقت روشن را گویا است و خود انسان هم مقر بر آنست.

اما بدن انسان یک ساختمان عجیب و بدیعی است که خرد در مطالعه نقشه آن در حیرت و دهشت است همه اجزاء و اعضاء و آلات و جهازات آن چنان منظم و متناسب ترکیب یافته است که هر چه نگاه کنی خللی و عیب و نقصی در آن نمی یابی مگر آن چه که بدست خود انسان عیب و نقصانی عارض شده باشد و یا در جریان طبیعت برای حکمتی که این جا جای گفتنش نیست آسیبی بآن برسد.

همه اجزاء و اعضاء و آلات و جهازات ساختمان بدن حرکت منظمی دارند که مطیع یک محرک و تابع یک ناموسند. هر عضو وظیفه خود را برای غایت و حکمتی که از وجودش منظور است انجام می دهد و همه این وظائف و غایات گرد آمده جسم آدمی را در صراط مستقیم عدل سیر می دهند و صحت و راحتی بدن او را تاوقت معینی تامین می نمایند.

کار این هیکل انسانی، شگفت آور است. کارگران این کارخانه هیچ تعطیل ندارند. شبانه روز متصل کار می کنند یک دقیقه آرام نمی گیرند

قلب پیوسته در حرکت و خون همیشه در جریان است. معده وظیفه خود را انجام می دهد و عصارات افراز می گردد و سرائل تحلیل و ترکیب می یابد و ترشح و تصاعد می نماید و گازها متکون شده بالا می رود، غدد سوایل را برای هنگام حاجت ذخیره می کند و خلایای بسیطه متلاشی می شود و متکون می گردد و ازدیاد می یابد و همه این ها دائما مشغول کارند یک لحظه دست از کار خود برنمی دارند.

از شگفتی های این پیکره پر از عجائب چشم را که یک عضو کوچکی است برای مثال ذکر می کنیم. چشم صورت همه دیدنی ها را در شبکیه خود مرتسم می نماید چه گونه با ضبط کامل آن ها را مرتسم می کند و چه گونه آن مبصرات را با همه اجزاء دقیقه آن ها کوچک می نماید.

همه کس عکس برداری عکاس ها را دیده است که عکاسخانه باید وضع مخصوصی داشته باشد. آن گاه کسی را که عکاس می خواهد عکس او را بردارد باید بوضع مخصوص بنشاند و دستور دهد حر بنشاند و دستور دهد حرکت نکند و حال خود را تغییر ندهد سپس اسباب عکاس را چندین بار دور و نزدیک بکند که گاهی ببعضی از عصبی مزاج ها از این وقفه ضجر آور حالت اغماء رخ می دهد. بعد از همه این ها یک عکس بر می دارد و گاهی بعد از این دقت و معطلی باز نمی تواند عکس درست بردارد محتاج می شود با عذر خواهی عمل خود را تکرار کند.

اما چشم در یک دقیقه صورت چیزهای گوناگون را از دور و نزدیک و بزرک و کوچک بدون زحمت و مشقت در شبکیه خود مرتسم نموده بانسان می نماید.

عکاس عدسه اسباب خود را باید هر روز تنظیف بنماید ولی

شبکیه چشم نیاز مند پاک کردن نیست یک عمر با نیروی خدا داد کار می کند و حتی بعضی ها عمرشان بپایان می رسد و این عضو وظیفه خود را بخوبی انجام می دهد بدون این که این مردمان از چگونگی ساختمان چشم خود خبری داشته باشند.

این همه عجائب و بدایع چشم است که در وجود انسان یک عضو کوچکی است اما لمس و ذوق و معده و اعصاب و اوتار و آورده و شرائین و قلب و ریه ها و اعضاء و اجزاء دیگر پیکر آدمی خرد و اندیشه را متحیر می نمایند دانشمندانی که عمر و کار خود را منحصر بکاوش و جستجوی عجائب و بدایع بدن انسان نموده در حیرتند پس منزه می دانم پروردگار جهان را که همه چیز را آن چنان که شاید و باید بیآفرید و آن ها را بخط سیر خود هدایت فرمود. خدائی که می فرماید انسان را در احسن تقویم خلق نمودیم.

این حال بدن انسان است که هزارها سال است بشر در آن بحث و کاوش می نماید باز هنوز اعجوبه دانش و معجزه آفرینش و طلسم کائنات کره زمین است.

اما حال روح انسان دریائی است بی پایان که فکر بشر بساحل آن نمی رسد و خرد در مقابل آن اظهار ناتوانی می نماید.

زمانی که بدن انسان در عالم مادی نهایت ابداع و غایت اختراع و دلیل اشکار بر وجود خدا می باشد پس روح آن نیز در عالم ملکوت سرّ خدائی و نور ربانی است پس خداوند حکیم در میان آن ها مناسبتی قرار داد که در اثر آن وحدتی حیرت آور بین روح و بدن پیدا شد تا با یگانگی بر طبق قانون ابدی خدائی وظیفه خود را در این جهان انجام دهند

و بکمال برسند.

اگر ما نمی توانیم حقیقت روح را بشناسیم شناختن بعضی از احوال آن در این عالم غربت موجب تسلیت و در این جهان پر محنت مایه ارجمندی است.

انسان طبعاً فهم مجهولات را دوست می دارد تاریخ او از آغاز پیدایش وی تا امروز بزرگ ترین شاهد صدق گفتار ما است.

در دل آدمی در تمامی ادوار زندگی وی از دور بچگی تا دم مرگ سایقی بوده او را بسوی دانش می کشاند و بکاوش تشویق و ترغیب می نماید و از قناعت بحد معینی از آن منع می کند از این حیث آدمی مثل اینست که آفریده شده است تا بداند و بفهمد و گرنه بنصیبی قناعت می کرد و بعد معینی راضی می شد.

بعلاوه شوق و علاقه انسان بفهم و ادراک طوری است که هرچه بفهمد نیروی فهم و ادراکش زیادتر و قوی تر می گردد و شوق دانش طلبی در وی شدیدتر و حرصش بیشتر می شود مثل اینست که خاصیت أدراک وی نیز غیر محصور و غایت آن نامحدود است و گرنه هر چه دائره ادراکش وسیع تر می شد او نیز بسیری نزدیک تر می گردید.

آدمی گرسنه می گردد معده وی برای احتیاج بدنش غذا می خواهد و هر چه احتیاج بدن بغذا بیشتر حس گرسنگی هم زیاد تر می شود انسان شروع می کند بغذا خوردن بتدریج حس گرسنگی هم رو بکاستن گذاشته زمانی که معده بقدر کافی بتامین احتیاج بدن غذا اخذ نمود حس گرسنگی و غذا طلبی هم بکلی رفع می شود اما حس و شوق دانش طلبی انسان این طور نیست هر چه دانش اندوخت و بر دائره ادراک و

فهم خویشتن توسعه داد شوق و علاقه وی بیشتر می گردد سیری باو راه نمی یابد ⁽¹⁾مثل این که غایت روح انسانی کسب دانش بی پایان است.

کسی نیست که زندگی وی را هراسناک ننماید و اصلاح شئون آن بر او دشوار نباشد آدمی از روز تولد تا دم مرگ گرفتار امور زندگانی است انسان در برابر این جهان بزرگ و اوضاع گوناگون آن مانند یک شناگری است در یک دریای بزرگ که امواج آن وی را بهر سو می کشاند گاهی چنان در کشمکش امواج و تحت فشار آن ها واقع می شود که برای وصف آن لغتی نیست بشر در دست این امواج گرفتار است تا از این جهان در گذرد. آن وقت آدمی بکجا می رود.

این جا جای حیرت و دهشت است و جای اضطراب و لغزشگاه خرد و اندیشه است انسان از مادر متولد شده پرورش یافته پا بصحنه زندگی می گذارد. در این هنگام تکالیف زندگانی از هر سو بوی هجوم آور می شوند با این حال بشر می خواهد از وقت خود برای لهو و هوسبازی اختلاس بنماید در صورتی که این هوسبازی بلای سر اوست و خودش هم

می داند که این خوشی نیست وسیله بدبختی است که بدست خویش آن را فراهم می سازد.

بشر با این وضع در محیطی پرورش می یابد که همه شاکی و نالانند خواستار نجات می شود.

و برای رستگاری می کوشد ولی در برابر جز محیطی که وی را پرورش داده است نمی بیند و دیگران را هم مانند خود می بیند چاره جز تقلید و همرنگ شدن با دیگران نمی بیند، با آن ها هم آواز شده، همه نالان می شوند، یگانه مایه تسلی وی این می شود که همه در مصیبت با وی شریکند.

این منظره دهشتناک در ادوار اخیره انسان را از آرامش مایوس نموده و وی را در اظهار امیدواری ریاکار و متظاهر کرده است که همه بهمدیگر تظاهر بامیدواری می نمایند ولی در عین حال همه در دل آتش سوزانی دارند که برای نبودن طبیب و نیافتن دوا پنهان می کنند. این بشر گرفتار اگر مشغول خوراک و پوشاک بشود و یا بآرایش بپردازد نه اینست در دل درد و سوزش ندارد بلکه خود را مشغول می نماید درد دل را فراموش کند چون می بیند اگر خود را مشغول نکند بصدای ناله دل و تکالیف زندگی توجه نماید باید در مقابل بزرگی مسئولیت و آشنا نبودن براه رستکاری از خوراک و پوشاک خود داری نماید و از شدت مصیبت تسلیم مرگ گردد.

تاجر در دکان خود مشغول داد و ستد است و برزگر در کشت زار خویش بکشاورزی می پردازد و صنعتگر در کارخانه کار می کند و مالکین در املاک خود بحساب و پس اندازی اشتغال می ورزند و مردمان بیکار

در وسط راه بازیچه آرزو و خیال اند لکن در عین حال همه در دل دردی و سوزشی دارند که آرامش دل آن ها را سبب نموده است و ابداً مربوط ببدن نیست ولی توانائی تحدید و وصف آن را ندارند در همین حال همه از بیم و هراس در می یابند که مال و جاه و شهرت و خدمتگذاران و حکمروائی هر قدر باشد مادامی که درد سوزش و بی آرامی دل رفع نشده همه غیر قابل توجه و فنا پذیرند و نفس فطرتاً بآن ها راضی نیست.

درد انسان چیست که آسایش و آرامش وی را ربوده نمی گذارد از لذات و خوشی های زندگانی بهره مند بشود در عین کامرانی وی را رنجور و دردمند می کند آیا سزاوار است که انسان با این که اشرف کائنات است و از همه انواع زنده باستخدام آفرینش این جهان برای تامین مصالح خویش تواناتر است این طور دردمند و رنجور باشد.

چگونه متصور است که انسان در این جهان مقامی بسزا داشته و نسخه کامله کائنات و دارای هر گونه کمالات بوده ولی با وجود این از دردمندی و رنجوری گریان و نالان باشد از نداشتن مایه تسلی و از تیرگی دل وسیله راحتی خود را از خوردن شراب بجوید که جگر وی را می سوزاند و خوانواده و فرزندان وی را گدا و فقیر می کند و شهرستان او را ویران و ملتش را بدبخت می نماید.

چگونه تعلیل می شود این که انسان با آن همه بلندی مقامش در جهان برای تأمین احتیاجات و آماده ساختن اسباب لذات جسمانی خود بوسایل پست تشبث بنماید حیله و دروغ و دزدی و ریاکاری و قتل را برای خویشتن روا بدارد.

حل این معما برخردمندان دشوار شده است انسان پس از این که در زندگی خود تنها از مخاطرات طبیعت می ترسید دانست که یگانه

دشمن وی نفس خود و دیگران از افراد خوانواده و خویشاوندان که دور وی را گرفته اند می باشد.

چه گونه آدمی دشمن خود می باشد در حالتی که نفس او در نظر وی از همه چیز محبوب تر و ارجمند تر است و چه گونه از همنوع خویش ایمن نمی باشد در صورتی که باید آنان چنان که پیش بودند کمک وی در رسیدن بکمال و سعادت باشند.

بلی بشر صبح کرد در حالتی که خود دشمن خویشتن گشته قصدی و همّی جز کوشش بزیان و بدبختی خود ندارد و خودش هم می داند که چه زیان و خسارتی بخود می رساند.

آدمی خود گواهی می دهد باین که حق قوام هر امر و روح هر موجود و ناموس عمومی است که در همه حرکت و سکون جهان سیادت می کند ولی با وجود این خود را بمخالفت باین عقیده مجبور می بیند در همه کارها بسوی باطل می رود در گفتار دروغ می گوید کردارش مختل و در چیزهائی که نمی داند و نمی تواند بدانائی و توانائی متظاهر می شود تصنع را پیشه خود قرار داده در راه رفتن و نشستن و نگاه کردن و سخن گفتن و نوشتن تصنع می کند این روش بقدری قوت گرفته که نزدیک شده پایه زندگی بشر یک رشته اخلاق رذیله باشد که بر وجود آن ها بناگذاری شده است و باین صفات پست بقدری انس گرفته است که گمان می کند لازمه زندگانی متمدن است.

انسان بطور قطع می داند که برای طبیعت قوانینی هست که باید بر طبق آن ها رفتار و بمقتضیات آن ها کوشش نمود لکن با وجود این برخلاف آن ها رفتار می کند زیاد می خورد و برای تفنن غذا های رنگارنک

خورده خود را مسموم می نماید و باین هم قناعت نکرده سوائل سوزان و مخدراتی که ریشه جان و تن آدمی را می گیرد بدرون خود می ریزد و این عادت بد را بهترین وسیله پذیرائی از مهمان های عزیز و دوست و صدیق خود می داند.

با این وضع آدمی صبح کرده در حالتی که دشمن نوع خود شده است زیرا که راهی را که در زندگانی پیش گرفته دیگران را مزاحم خود می بیند آن ها را در تسهیل و مسائل زندگانی مساعد و معاضد خویش نمی بیند بنا براین در جلو گیری و عقیم گذاشتن کارهای هم کاران می کوشد شرکتی که توانست همسایه خود را از پا بیندازد این را موفقیت بزرگی برای خود دانسته خویشتن را مورد تمجید و تحسین می داند.

پایان کار امم متمدن امروز باین جا رسیده چنان که بخواست خداوندی از آن بحث دقیق نمود و با گفته های خردمندان و فلاسفه خود آن ها سخن را نیز تائید می نمائیم. اگر خردمندان ما جلوگیری نکنند بیم آنست که این امراض روحی بما نیز سرایت بکند.

ما می دانیم که بعضی ها این سخنان ما را حمل بمبالغه وغلو می کنند زیرا که آن ها این اوضاع را نه بچشم خودشان دیده اند و نه با این سبک از آن بحث عقلی نموده اند.

این اشخاص اگر رنج مطالعه باین اوضاع را بخود هموار بنمایند و در این مطالعه عقل و فکر آن ها تحت تأثیر سحر صنایع آنان قرار نگیرد می بینند که وضع آنان از آن چه ما گفتیم موحش تر است و می فهمند که احزاب بازی در میان آن ها یک مصیبت بزرگی شده است که اگر رحم نکند زیان غیر قابل جبرانی از آن ها منتظر است.

انتظام اوضاع اقتصادی آن ملل متمدنه خردهای ما را تحت تاثیر خود قرار می دهد خیال می کنیم که اوضاع شئون دیگر زندگی آن ها نیز مانند وضع اقتصادی شان منظم است در حالتی که خود آن ها از وضع اقتصادی خودشان نیز شکایت می نمایند بعلّت این که ملیون ها نفوس در زیر دست یک نفر اسیر و زبون می شوند که نیکبختی و بدبختی آنان در دست وی می باشد.

اگر شرقی ها با چشم خودشان سرگردانی اکثر آن ملل و اسارتشان را برای عده مردمان انگشت نما می دیدند هر آینه باور می کردند باین که چنان که عقیده فلاسفه خود آن ها است (بخواست خدا سخنان آن ها را بزودی خواهی دید) این طور اثره خودخواهی و رحم نکردن بضعفاء و حقیر شمردن زن ها و بچه ها یک بلای بزرگی را بسر بشر خواهد آورد.

پس آیا نصیب انسان از زندگی اینست که تمدن وی را بجائی برساند که رذائل جای گزین فضائل و باطل جانشین حق گردد آیا پایان کار آدمیان بجائی می رسد که پایه زندگی وی حیله و خدعه و دروغ و کینه ورزی و افتراء و مزاحمات می باشد.

این وضع مخالف بداهت و محسوسات می باشد پس چگونه دنیای متمدن باین حالت رسیده و چه ادواری بروی گذشته و موجب گرفتاری آن بدین مصیبت شده است و راه نجات مسلمانان که گرفتار آن نشوند چیست می بینیم بعضی از این بلایا و امراض بجامعه ما نیز سرایت غیر محسوس کرده است بسیاری از جوانان ما در باده گساری خودکشی می نمایند و جاهای لهو و شهوت پرستی را آباد و اوقات فراغت خود را با کارهای پست می گذرانند.

دیدن این حال ما را هراسناک و مضطرب می نماید که صفات و سجایای شریفه ما را از بین ببرد.

آیا ما هم محکوم ببدبختی و گمراهی و تیرگی ضمیر شده ایم که این مراحل را طی کرده بالاخره با عذاب خدا معذب بشویم یا در دل های ما استعداد قبول نور محمدی باقی مانده است که آن را بپذیریم تا راه زندگی مارا روشن نماید و در ارواح ما روح امل و آرزو را زنده و در قلوب ما سر بقاء و هستی را مکشوف بدارد.

خود شناسی

در راه زندگی انسان را مواقف گوناگونی هست که اسباب و عوامل بی شمار وی را در آن ها نگاه می دارد و برای هر کدام از آن ها لوازم بسیاری هست که بر قلب و عواطف بشر مستولی و مسلط شده او را بروش ملایم خود مجبور می نماید چه بسا آدمی خود را در موقفی بدبخت دیده می خواهد خودش را نجات بدهد ولی نمی تواند بلکه خود را مانند اسیری مجبور بتوقف و یا رفتن می بیند.

انسان مخلوق متفکری است که در هنگام پیش آمد حوادث روزگار می خواهد آن ها را بوجهی بفهمد گاهی فکرش کوتاه و فهمش غلط می شود و گاهی در فهم نسبت سود و زیان و بستگی آن ها با وجود خود خطا می کند و خودش هم کوتاهی فکر و خبط و خطاء خویش را می داند چیزی که هست بتفکر در حوادث روزگار و فهم ربط و علاقه در میان آن ها و وجود خود مطبوع است.

عواملی که انسان را در مواقف راه زندگی نگاه می دارد زیاد و متنوع وقوی هم هست.

بعضی طبیعی و برخی کسبی و قسمتی ممزوج، از طبیعی و کسبی است و برای هر کدام از این عوامل خاص و تاثیر خاص و وجهه مخصوصی است و لکن در سیر خود در یک نقطه بهمدیگر رسیده از چند جهت

با همدیگر متحد شده و در متحد شده و در کارها شرکت نموده دامی تشکیل می دهند که آدمی اول و آخر آن را نمی فهمد.

انسان پیش خود این وضع را می یابد زیرا آثار آن را در خرد و بدن خویش احساس می نماید ولی با این که اقرار بعجز خود دارد و می داند که علل و اسرار آن را درست نمی فهمد باز صلاح و فساد آن را بعلل و اسبابی که با عقل خود می فهمد تعلیل می نماید و تعلیل خود را هم راست و درست می پندارد و بفلسفه خویش قناعت می نماید و بقصور و ناتوانی خود متوجه نمی شود جز در مواقع اهتمام برغائب و فرار و تخلص از بلایا آن گاه می فهمد که فلسفه وی در علل و اسباب وروش ناقص و قاصر می باشد زیرا احساس می نماید که در آن جا عواملی که بخاطر وی خطور نکرده بر اراده و اختیار وی چیره شده او را در مرکز خود نگاه داشته است و چه بسا در اثر این که بچیزی که وی را بجایگاه خود بکشاند برنخورده با اراده خویش در عالمی که ببقاء زندگی خویشتن بهتر پنداشته است سیر می نماید ولی هنوز چندی نگذشته بموانعی بر می خورد که مجبور بسیر قهقرائی می شود.

بشر با همه این راحت نمی شود مگر هنگامی که سبب آلام و غصه های خود را بفهمد لذا بار دوم و سوم فکر خود را بکار می اندازد در این صورت اگر مسلمان باشد نومیدی بدل وی راه نمی یابد بلکه چنان که در وجود وی طلب خلاصی و تسلیم نشدن بمهلکات فطری است بکاوش و جستجوی علت می پردازد تا این که آن را می یابد و یا کاوش کنان زندگی را بدرود می گوید در حالتی که وظیفه خود را انجام داده تا بعد از مرگ نیرو گرفته باسیر همان راه در زندگی جهان جاویدان بعالم کمال و جمال ارتقا جوید و اما اگر مسلمان نباشد نومیدی از نجات و

رحمت پروردگار بر دل وی راه یافته بجهان با چشم پاس نگاه می نماید و با اوهام و افکار تیره روزگار خود را تاریک نموده درد خود را با درمان غیر طبیعی معالجه می کند عقل و فکر خویش را با مخدرات تخدیر و با شواغل مادی از قبیل خوراک و پوشاک و خانه و لباس خود را مشغول و سرگرم می کند آن گاه برای فراهم نمودن آن ها نیازمند مال زیاد می شود و در راه کسب آن با همه گونه وسایل و تشبثات که می تواند می کوشند عش، تدلیس، تزویر، دزدی، ادم کشی را در این راه روا می دارد و اگر از همه این وسایل مأیوس شد افکار خود کشی می کند و یا با بدترین حالتی که ممکن است خیال شاعران را وصف کند زندگی می نماید.

اکثر خطباء از تأثیر نکردن سخنان آن ها در شنوندگان و تغییر ندادن مجاری اعمال آنان همواره شکایت می کنند و از سختی دل ها و خمود عواطف متاسف بوده از دیدن این اثر سوء شکفتی دارند و بر تعجب آن ها می افزاید وقتی که نگاه می کنند بحال سلف صالح که این نصایح و مواعظ چه گونه دردهای آنان حسن تاثیر داشته آن ها را ببهترین راه خیر دنیا و آخرت رهنمائی و رهبری می کرد.

بعقیده ما این وضع مایه شگفتی نیست بلکه باید از علت آن بحث و گفتگو نمود چه زیراکه انسان بدوست داشتن نفس خود و کمال آن، حفظ نفس از خطرات و بلایا مطبوع است اگر دیده انسان برخلاف این غرائز رفتار می نماید نمی توان گفت که در فظرتش تغییری پیدا شده است، دیگر آدمی، بدبختی و هلاکت خود و فرزندان و نوع را می خواهد بلکه باید گفت عواملی در کار است که بشر را بسوی مرکز خود و ایستادن در جایگاه خویش بر می گرداند.

خطیبی که از دیدن این وضع شگفتی داشته خود را موظف

بجستجوی سبب آن نمی داند مانند کسی که یکی را می بیند دست و پایش بسته شده در کنار آتش سوزانی است که بسوی او امتداد می یابد آن گاه فریاد کنان بآن بیچاره می گوید دور شو آتش بتنت رسید و یا نزدیک است که برسد سپس می بیند آن مرد از جای خود حرکت نمی کند شروع نماید بملامت و سرزنش و متهم کردن وی بکسالت و یا ترس و یا بی فمهی لیکن بنزد او نمی رود تا ببیند که چه دردی دارد حق دارد حرکت نکند یا نه.

کسالت و ترس و بی فهمی و علل و امراض دیگر افراد و اسمم چیست؟ کسالت ضد نشاط است دردی است که مانع از حرکات لازمه برای کار مطلوب می باشد. ترس ضد شجاعت است و آن دردی است که مانع از مدافعه از دشمن می شود و بی فهمی دردی است که نعمت احساس را از انسان سلب می کند.

این دردها بزرگ ترین در دهائی است که مردم آن ها را سبب جمود عواطف ذاتی و اجتماعی می دانند.

لکن ما می بینیم کسانی که در امور نافعه صوری و معنوی بآن ها نسبت کسالت می دهیم در هوسبازی و گرد آوردن اسباب شهوترانی کسالت بخرج نمی دهند کاملا نشاط دارند.

و آن هائی که متهم بجبن و ترس می شوند می بینیم آن ها در برابر شراب و قمار و افراط در شهوترانی که سبب فقر و فلاکت و سستی و مرگشان می باشد شجاعت بخرج می دهند.

و آنان که نسبت بمصالح حقیقیه بی فهم و بی شعور هستند در چیزهائی که مربوط بخوراک و لباس و خانه و اسباب عیاشی و خوشگذرانی

است بافهم و باهوشند.

اگر درد بشر در عدم توجه بمصالح شخصی و نوعی این دردها باشد باید در همه کارها کسل و جبون و بی فهم باشد و نه این که راجع بمصالح و منافع کسل و هراسان و بی شعور و در موضوع هوسرانی و شهوت پرستی فهیم و بانشاط و شجاع باشد.

اگر گفته شود که این تاثیر شهوات و تسویلات است که نفس را در برابر کارهای نیکو و بزرگ ضعیف و سست می نماید آن گاه باید پرسید که حقیقت شهوات و اهواء فاسده چیست.

این ها الفاظ مجملی است که ما در تعلیل کارهای ناپسندیده خرد که بآن ها مجبوریم، این الفاظ قانعیم و بآن ها انس گرفته ایم تا این که در خیال ما یک شکل و صورتی خود گرفته است که واجب نیست در آن شکل و صورت باشد و این شکل خیالی ما را در تصویر و چگونگی آن ها بخطا گرفتار نموده است در حدود حکمروائی آن ها خبط می کنیم و از مداوا و معالجه آن ها دور می شویم تا کار بجائی می رسد که در برابر آن ها با الفاظی مانند آن ها می جنگیم معالجه درد مبدل بتفنن و بازی با الفاظ می شود و این جنگ لفظی هم هیچ گاه حقیقت را روشن نخواهد نمود و یا در حدی توقف نخواهد کرد.

اگر آن امراض ما معانی این الفاظ باشد و آن نیز همان باشد که در کتاب ها مطالعه می کنیم و یا از خطباء در منابر و محافل می شنویم پس چرا اثری از آن در بهبودی حال ما ظاهر نیست با این که این تشخیص و این معالجه از چند قرن پیش تا امروز در کار و جریان است.

آیا در طبیعت آدمی دیده شده است که بمرض انس گیرد و بالام

و دردهای مرض معتاد شود بعلاج بیماری توجه نکند در حالتی که علاج در جلو چشم و دم دست او باشد.

در میان ما کسی باقی نمانده است که ببدی حال و گمراهی خود ملتفت نباشد و نیز کسی پیدا نمی شود که با تمام قواء در جستجوی خلاصی نباشد و نکوشد پس چرا از این معالجات اثر خوبی دیده نمی شود و علاج بدست نمی آید.

اگر پزشکی را ببینی که به بیمار رنجور و دردمند می گوید این مرض که تو داری بد است از آن دور شو و عوارض مرض را باو شرح می دهد و بدور انداختن آن نصیحت می کند ولی بمداوای طبی آن نمی پردازد. این پزشک را مورد ملامت و اندیشه او را بد و تاریک می بینی.

کسی که در معالجه شهوات نفوس و امراض قلبی بمریض می گوید دور شو و بدی ها و زشتی های آن امراض روحی را شرح می دهد و بهمین اکتفاء می نماید باهمال سخن و چشم پوشی از نصایحش سزاوارتر است.

آیا مریض آلام مرض را بهتر از فصیح ترین گوینده احساس نمی کند و نمی فهمد در صورتی که خود آلام و رنجوری بیمار را بوسایل نجات رهنمائی نکند چه گونه وصف گویندگان از آن آلام و دردها وی را رهنمائی خواهد کرد آیا در حالتی که رنجوری و دردمندی بیمار را بجستجوی خلاصی وا می دارد باوجود این بیمار نمی تواند برهد چه گونه تنها گفتن ناصحی بوی که مرض را ترک کن و دیگر آن نزدیک نشو بیمار را می رهاند.

آیا این دلیل روشن نیست براین که این جا عواملی در کار است که بشر را برفتن راهی که برای وی ترسیم می نماید مجبور می کند.

هر کس که از روحیات خود بحث نماید این را احساس می کند و آن چیزی است که بوسیله آن می توان اختلاف های دیگر انسانی را در

عوائد وطبائع و فضائل و رذائل تعلیل و تفسیر نمود، بر ما لازم است که از آن بحث دقیق کنیم زیرا که آن طب انسانی و انسانیت است و طلسم سعادت ذاتی و عمومی است.

پس می گوئیم عوامل موثره در انسان و طبیعت و حدود و وظیفه و جهات اختلاف آن ها چیست. آیا آن از جمله نوامیس ثابته جهان است و یا تابع نوامیس دیگر و قابل تغییر است که با ظهور آن ها ظاهر و با نابود شدن آن ها نابود می شود و آیا آن در تحت اراده بشر است ممکن است آن را تغییر بدهد و مناسب مصالح خویش بنماید و یا بیرون از اراده وی است نمی تواند آن را تغییر بدهد اگر اولی باشد چه گونه بر آن فیروز می شود تا بمقتضای مصالح و منافع خود مجرای آن را تغییر بدهد و اگر دومی باشد آیا انسان می تواند از چیزی که وی را از تحت سلطه آن خارج می کند استفاده می کند تا تحت نفوذ عوامل سزاوارتری بیاید.

بعقیده ما دو نوع از عوامل در زندگی انسان سیادت می کنند یکی عوامل ذاتی و دیگری عوامل عمومی اما عوامل ذاتی جز آن که انسان در ترکیب وجود خود آن را احساس می کند از مطالب مختلفه راجعه بحفظ ذات و تکمیل آن چیز دیگری نیست این عوامل ذاتی را که بسیار است می توان تنها بدو عامل عمومی تقسیم نمود یکی عامل مادی جسمانی که سلطه و نفوذ آن بامور بدنی است و دیگری عامل معنوی روحی که سیطره و حکومت آن بامور روحی است ما نمی خواهیم عوامل را تعمیم بدهیم بلکه می خواهیم شرح و بسط بدهیم تا از جزئیات بحث چیزی باقی نماند اذا می گوئیم انسان باحتیاج خود را بخوردن و آشامیدن و مسکن، لباس احساس می کند سپس دوست داشتن برتری بر دیگران را در مشترکات نیز احساس می نماید دوست می دارد از همه کسانی که می بیند داناتر و فصیح تر

و زیباتر و بی نیازتر و از حیث خوانواده و فرزندان و کسان بیشتر باشد و با وجود این گاهی که مردگان را می بیند و یا مرگ را یاد می کند می فهمد که همه مطالب اولی وی فناپذیر و از دست رفتنی است بهتر و زیباتر از آن برای او اینست که با خدا ربطی و از سرنوشت خویش آگاهی و سزای خوبی پس از مرگ داشته باشد.

بیشتر عوامل ذاتی که در وجود انسان اثر آشکار دارد این ها است پس بشر نخست پی حوائج نزدیک خود از خوردن و آشامیدن می رود پس از تحصیل آن ها بفکر لباس و خانه می افتند و پس از این که این ها و احتیاجات دیگر موقتی خود را تهیه نمود عوامل دیگر در وجود او تأثیر نموده وی را از این ها سیر کرده بسوی حوائج دیگر متوجه می نماید چون قواء و مواهب آدمی غیر محدود است پی هر کدام از این حوائج باندازه رهنمائی دانش وی می رود و در پایان آن تأمین احتیاج می بیند اگر ناتوان شد ناتوانی خود را پنهان می نماید مکر و حیله و تصنع و ریاکاری می کند دروغگوئی و تدلیس بخرج می دهد دزدی و غدر می نماید اگر زیاد زیاد دردمند شد آدم کشی و گاهی خود کشی می کند.

این عوامل ذاتی فطری و غیر قابل تغییر است یعنی بشر نمی تواند آن ها را بکلی نابود بکند و یا از کار بیندازد ولی مانند همه چیز قابل تهذیب و ترقی است تهذیب و ترقی آن ها بسته بترقی دانش و بینش انسان است این عوامل پیش از تهذیب و اعتدال گاهی بیشتر از هر چیز زیان آور سبب زبان و بدبختی بشر می گردد زیرا وجود آن ها در نهاد آدمی نامحدود است خدا آن ها را نامحدود کرده تا انسان بجایگاه خود در عالم ملک و ملکوت برسد نامحدود بودن این عوامل انسان را مجبور می کند که با هر چیزی که می بیند ارتباط داشته باشد و این ارتباط وی را باسرار آن ها آشنا

می کند این گونه دانش و بینش بدون آزادی آن عوامل غیر ممکن است. این عوامل عوامل خدائی است تا بشر بمقامات عالیه برسد و نیروئی از خود در روی زمین بخرج بدهد که هیچ فکری اوروز نمی تواند آن را تصویر کند ولی انسان تا چه اندازه خود نشناس است و تا چه اندازه خود را خوار و بی اهمیت می بیند و تا چه قدر از بحث و کاوش قواء و مواهب خود چشم پوش است تا این غرائز و عوامل در اثر نادانی انسان و تعدیل و تهذیب نکردن آن ها عوامل شر و زیان بر خود وی و خوانواده و بنی نوعش شده است.

انسان لزوم خوردن و آشامیدن و لباس و خانه را احساس نمود هنگامی که این ها را آماده ساخت در خود میل بچیز مبهمی و راضی نشدن بحال خود و عدم توقف در حد خویش را درک نمود آرام نشد تا حقیقت آن چیز مبهم را بفهمد بلکه عجله کرد خیال نمود که آن امر مبهم افراط در امور حاصله است آن گاه متفنن در اقسام خوراک و شکل های لباس و ساختمان خانه و اثاثیه و انواع نوشیدنی ها پرداخت تا این که این احتیاجات را که برای زندگی صالح وی ضرور بود در اثر افراط و تفریط مایه زیان و امراض مهلکه نفس خود قرار داد. با این که مسئله ساده بود جهت راضی نشدن بحال و اندوخته خود این بود که وی تنها برای خوردن و آشامیدن آفریده نشده است زیرا که حیوانات نیز در خوردن و آشامیدن با او شریکند و بلکه با زحمت کمتری آن ها را این مقصود آماده می شود بلکه انسان در جهان برای کار بزرگ و وظیفه مهمی آفریده شده است باید کار و وظیفه خود را انجام بدهد.

سبب این بدبختی بشر همانا فرو گذاری در بحث و کاوش قواء

و غرائز وملکات خویشتن است همچنین انسان از جهت تکمیل وجود خود نیز بغلط رفته خود و بنی نوعش را بخطر می اندازد هنگامی که بغریزه تکامل و تعالی متوجه شد گمان می کند که کمال و بلندی مقام در برتری بر دیگران است اگر از دیگران دولتمند تر و دانانر و فصیح تر و همچنین در سایر مزایای مشترکه حظ او از همه بیشتر باشد بکمال و مقام عالی رسیده است آن گاه حسد و کینه ورزی و جنگ و جدال بمیان می آید اگر کمی تامل کند و ما بسخنان پیغمبران که خدا هیچ گاه بشر را از رهنمائی آنان محروم نکرده است گوش فرا دهند در می یابند که کمال و مقام عالی در برتری جستن بر دیگران نیست بلکه با رسیدن بجایگاه معنوی و روحانی انسان است در این جهان که خدا بشر را فطرتاً برسیدن آن مقام مستعد آفریده است کسی در رسیدن بآن مقام مزاحم دیگری نیست بلکه همه کمک همند اگر بشر غریزه تکامل و تعالی این گونه شناخته و بکار بیندازد سراسر جهان پر از خوشی و نیکبختی می گردد زندگی انسان بهترین شکل وصورتی را بخود می گیرد مهر و سازش و سلم و نوع دوستی جای گزین دشمنی و کینه ورزی و جنگ وجدال می شود.

کسانی که می خواهند بدانند که عوامل ذاتی وجود انسان در عوض این که در اثر افراط و تفریط موجبات بدبختی آدمیان بشود چنان که امروز شده است می توان آن ها را خوب شناخته و بکار انداخت تا عوامل ملکوتی گشته بشر را باوج ترقی مادی و معنوی برساند و کمال روحی و جسمی وی را فراهم سازد بتطور و تبدل سریعی که ملت عرب را در ظرف بیست و چند سال رخ داد نظر کنند چه گونه پراکندگی و دشمنی و کینه ورزی شان مبدل باتفاق و اتحاد و محبت و عطوفت بهمدیگر گردید.

آیا طبیعت آن ها عوض شد و یا غرائز جدیدی بانان داده شد نه

هیچ کدام از این ها نبود بلکه برهنمائی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) خدا آنان را تهذیب نمود روح آن ها اصلاح گردید تا بآن مقام بلندی رسیدند که موجب دهشت همه جهانیان شدند.

چه گونه از شوق بشناختن اسرار این تهذیب الهی که قلوب و ارواح ما را بمثل آن کمال محبوب مستعد می نماید عواطف ما باهتزاز نمی آید و چه گونه برسیدن بمثل نعیم ملکوتی که سزاوار زندگی انسان است مشتاقی نمی شویم و چه گونه بشناختن عواملی که ما را از سود بردن از تعالیم خالقی حکیم ما که همه چیز را آن چنان که شایسته آنست آفریده و بسعادت و کمال نوعیش هدایت فرمود اَلَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ خدائی که می فرماید انسان را براه سعادت و کمال هدایت نمودیم یا شاکر خواهد بود یا کافر إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًا باز می دارد طالب نیستیم.

غور رسی در این مقام ممکن نیست مگر پس از شناختن حقیقت عوامل عمومی.

عوامل عمومی یا روح عمومی عصر

آن چه که در فصل گذشته از عوامل ذاتی بحث کردیم موحشی را که میان علم و عمل و عقل و احساس بشر دیده می شود معلوم نمی کند و تشنگی کسی را که می خواهد از کمال نفس خرد بحث نماید عاشق استقامت در صراط مستقیم عدل است رفع نمی نماید بلکه چنان چه در مقام کاوش از عوامل ذاتی گفتیم نتیجه گرفتن از آن بسته بکاوش از عوامل عمومی است که موضوع بحث فعلی ما است.

بهترین و موثرترین دانش برای آدمی که شئون زندگی مادی و معنوی او را اصلاح و سعادت دنیوی و اخروی وی را تأمین می نماید آن است که اصول آن از حقایق کون و فروع آن از اوضاع و حوادث جهان استنباط شود نتیجه خیال و اندیشه تنها نباشد لذا ما بسیاری از حوادث را بطور استقراء بیان می کنیم و قضائی را که شبیه همند در تحت یک رابطه جمع می کنیم پراکندهای آن را در تحت اصولی درج می نمائیم و قوانین هر یک از انواع آن را بطور تحلیلی محسوس استنتاج می کنیم و سعی می نمائیم آن قوانین را بمبادی اولیه آن برگردانیم تا بتوانیم روح عمومی را بنحوی که بهمه خواص و عوام روشن بشود تحدید و تصویر بنمائیم و این کار دشواری است باید نویسنده در برابر حوادث و روبرو شدن بتناقض بزرگ در قضایا دارای نظر صائب و قدم راسخ باشد تا از خطا

و لغزش مصون بماند و خواننده نیز شکیبا و چابک باشد تا حقیقت کاملا بر وی روشن بشود. بعقیده ما تنها شناختن راه علاج انسان را براه راست وارد نمی کند و وی را در آن سیر نمی دهد مثال های متعدد در فصل گذشته برای آن ذکر کردیم و گفتیم باید عوامل عمومی که سیطره بر اراده افراد و بلکه بر همه امت داشته آن ها را برفتن راهی که می نماید مجبور می کند در میان باشد چیست آن عوامل عمومی.

مناقشه در تعدیلات دیگران

فساد و اختلال اوضاع و احوال مردم و آلودگی شئون زندگی خاص و عام را با هر کدام از بی دینی ضعف اراده، ترس، بی تربیتی، نادانی، تعلیل می نمایند.

ما می گوئیم همه این ها صحیح است ولی لوازم آن عوامل است نه خود آن ها، در معالجه مرض باید علت مرض را پیدا کرد و آن را از میان برداشت روبرو شدن با عوارض و لوازم مرض و جنگیدن با آن ها جز تضییع وقت ثمری ندارد.

پس چیست آن عامل یا عوامل بزرگ نیرومند که ما را بی دین کرده است فطرت و وجدان و عواطف و مشاعر و مدارک ما را تغییر داده و گمراه کرده است و روزگار ما فرزندان دین و نواده های حقایق این طور شده که جویای دینیم ولی آن را پیدا نمی کنیم چیست حقیقت این عوامل مدهش و حدود و فرمانروائی و آثار آن چه گونه پیدا می شود و چه گونه تاثیر می کند آیا متعلق بطبیعت هیئت اجتماعیه است و یا مرتبط بتطورات افکار و معارف است آیا نتیجه دانش و یا اثر نادانی است و آیا لازمه ترقی مادی و یا صفت طور مخصوصی از اطوار زندگی است و آیا آن در وجود ما و مایه و روحش از ما است و یا از دیگران بما عارض شده است اگر در وجود ما است چه گونه پیدا شده و چه گونه متطور و متدرج می شود

و اگر از دیگران بما رسیده است چه گونه می رسد و بچه وسیله در وجود ما این تاثیرات را می کند و چه گونه عقائد ما را می برد و تقالید ما را خراب می کند واضح است که تنازع در میان عقاید راسخه و عوامل عارضه سخت می باشد چه وقت آن پیدا شده و کی امّت آن را فهمیدند و جنگ بین آن ها چه گونه بوده و بچه وسیله دوی چیره گردید.

ما عادت کرده ایم باین که بگوئیم سقوط و انحطاط ما بی دینی است ولی خود را موظف نمی دانیم باین که از حقیقت دین و جای آن در دل ها و مایه بقاء و نموّش بحث کنیم و از جرثومه فناء و تلاشی آن گفتگو نمائیم و آیا آن روحی است که از بیرون بنفوس ما حلول می کند و آن را در راه مخصوصی سیر می دهد یا عاطفه ذاتی از عواطف قلبی ما است که بسببی بیدار می شود و بعلتی بخواب می رود.

اگر اولی است چه گونه نفوس بقبول آن آماده می شود و بشر چه کار بکند که آن روح در وی دمیده بشود و اگر یکی از عواطف غریزی است جای آن کجا است و بچه سببی بیدار و بچه علتی بخواب می رود هر کدام از این دو صورت باشد آیا دین یکی از ضروریات بشر است آیا ممکن نیست عامل دیگری جانشین آن باشد چه گونه امم اروپا بدون آن زندگی می نمایند و مدعی هستند که از وجود آن بی نیازند.

لازم است همه این مسائل بطور تحلیل فلسفی حل بشود تا انسان از تاریکی آن مجهولات که زاد لفاظی است برهد و تناقض های زیادی که در میان چیزی که از ارشاد کنندگان خود می شنود و وضع جهان که با چشم خویش می بیند رفع بشود و بزرگی وظیفه انبیاء و پیغمبران (صلوات الله علیهم) کاملا روشن گرد بطوری که کار آن ها آشکار شود.

مردم بآن مردان بزرگ و برگزیدگان بد گمان شده اند ظن بسیاری از مردم اینست که کار آن بزرگواران تنها این بود که مردم را بخیری دعوت کردند و مردم نیز از آنان پیروی نمودند نتیجه کارشان آنست که تاریخ از کارهای بزرگ و سیرت های مدهش آنان برای ما ذکر می کند دیگر با همیت معالجه علل و امراض ننموس و اصلاح و تطهیر ارواح متوجه نشدند که چه قدر مهم است خاصه در مردمان دنیای قدیم که اهمیت این موضوع را کسانی می توانند بطور شایان بفهمند که روانشناسی و علم الاجتماع را خوب دانسته و فهمیده اند.

بعضی از مردم گمان می کنند که تهذیب و اصلاح امم و اقوام وحشی از بشر متنوّر آسان تر است این اشخاص بخطا رفته اند علماء مردم شناشی ثابت کرده اند که امم وحش در پذیرفتن دعوت دعوت کنندگان بیشتر امتناع می ورزند مخالفت آن ها برهنمایان زیادتر است مبلغین مسیحی مدت ها در میان آنان توقف نموده اند ولی نتیجه زحماتشان را ندیده اند با این که لباس خوب و خانه خوب و رشوه ها داده اند و بخشش ها نموده اند.

استاد (ادتور دولیما) در کتاب خود (انسان بمقتضای مذهب داروین) ثابت نموده است کسی که از امم وحشیه بمبلغین خضوع می نمایند تظاهر است که ظاهراً اظهار پذیرفتن مسیحیت می کند تا سهم خود را از نان و توتون و چائی بگیرد ولی در باطن در مذهب خویش باقی است اندکی دگرگونه نگشته.

پس از این جا معلوم می شود حل کردن مسائلی که بآن ها اشاره نمودیم علاوه از سود ان از حیث تهذیب و تکمیل نفوس نتیجه دیگری

هم دارد و آن فهمیدن بزرگی و اهمیت وظیفه انبیاء و رسل است و بیقین دانستن است این را که اگر در اصلاح و ترقی امم قدم بقدم پیروی از آن رهنمایان و مصلحین بزرگ نشود کوشش نتیجه مطلوبه نخواهد داد و پایان زحمات خسارت خواهد بود.

وقتی که انحطاط ما بضعف اراده و کم همتی تعلیل گردید ما می پرسیم چرا اراده ما ضعیف و اراده دیگران قوی شد حقیقت اراده در افراد و در مجموع امت چیست چه گونه پیدا می شود و چه گونه نموّ می کند و چگونه قوی می شود و چگونه ضعیف می گردد آیا تابع مزاج و مرتبط بصحت و مرض و قوت و ضعف آنست آیا پس از ضعیف شدن تقویت آن ممکن است و اسباب تقویت و تایید آن چیست.

آیا در تقویت آن کافی نیست این که می بینیم متلاشی می شویم آیا این کافی نیست. پس چه چیز مؤثرتر از آنست آیا امم قویه خویشتن تقویت اراده نمودند و یا قوی الاراده پیدا شدند روزی در آن فکر نکردند آیا تقویت اراده امت متعلق بفرد است یا بمجموع آن آیا اسباب ضعف اراده امم از خود آن ها ناشی می شود و یا از اممی که ارتباط کامل با آن ها دارند حاصل می شود.

در سائر تعلیلات ضعف ما از بی تربیتی و نادانی و ترس و غیره نیز همین پرسش ها را داریم هر چه در جستجوی علل و اسباب بکوشیم باز باعث خرق صفوف علل و پیدا کردن علت اصلی که مایه اطمینان باشد در خود می بینیم.

بارها گفتیم باز می گوئیم اکتفا کردن ما در تعلیل انحطاط خودمان بلفاظی ما را گمراه کرد و وظیفه تربیت را در نظر ما کوچک نمود

و بسیاری از ما را جسور نمود در سخن گفتن در علم الاجتماع بدون این که کتاب ساده ای را در آن خوانده باشند همه مردم فیلسوف اجتماعی شدند درد و دوای مردم را با کمال جسارت و آزادی می گویند در حالتی که چنین نبودند علل اجتماعی را در دو کلمه جمع نمودند (بی دینی و بی تربیتی) و علاج های دیگر امم را نیز در دو کلمه دیگر جمع نمودند (دین و تربیت) افکار مردم بنو به در وصف بی دینی و بی تربیتی در وصف مزایای دین و تربیت کار می کند حتی اکثر نوشته ها تنها باین منحصر شده همه یک رشته مطالب را تکرار می کنند تفاوتشان در قوت بیان و تصویر مطلب است اگر این کار بتنهائی در معالجه امراض اجتماعی امم و برانگیختن آن ها بزندگی صالح کافی باشد پس امم شرق امروز بدرد و دوای خود داناترین مردمان روی زمین و تواناترین آن ها بنهضت اصلاحی می باشند اگر چنین است چرا جنبش نمی کنند و پیشرفت ندارند. ⁽¹⁾

کسی که می گوید جهت تاخر و انحطاط بی دینی است مانند کسی است که می گوید سبب آن نداشتن فضائل ذاتی و اجتماعی است این سخن هر دو راست و درست است ولی باید از حقیقت دین و فضائل سخن گفت ذکر بعضی از قواعد و تعالیم دین و بیان قسمتی از فضائل برای نمودن دین و فضیلت کافی نیست بلکه تکرار سخن اول است نه در گوینده تاثیر دارد و نه در شنونده چنان که خود گوینده بآن معترف است.

مسلمان های صدر اسلام صاحبان فضایل ذاتی و اجتماعی شدند و بمقامی رسیدند که بیان حالشان بشعر شبیه است بدون این که درس بخوانند و یا یک کتابی در علم اخلاق مطالعه نمایند و بلکه مانند کسی که امروز خود غیر مهذب ولی علم اخلاق خوانده امهات فضائل و حدود و آثار آن را می شمارد قادر بتعداد بیان حدود و آثار آن نبودند و نشناختن آن الفاظ بی فایده بآن ها چه زیانی رسانید و با چه سودی بخشید می گویند سبب تاخر ما بی دینی است باید از دین پیروی نمود من می گویم این سخن را بزرک و کوچک همه می دانند ولی کار دشواری که بایستی برای آن ابتکار وسیله نمود اینست باید کاری کرد که مسلمانان با قوه طبیعی بسوی دین بر گشته و بآن بگرایند آن نیروی طبیعی تاثیر سائر قواعد

طبیعی را که در شئون زندگی امم و افراد دارد در وجود آن ها داشته باشد.

در روحیه دو تیپ از مردم باید درست دقیقی شد یکی کسانی که بجاهای لهو و رقص و عیاشی می روند و از اول شب تا آخر آن وقت خود را در آن ها صرف می نمایند این مردمان با چه نشاط و شوقی و باچه تهاجم و ازدحامی باین جاهای لهو و لعب می روند و چقدر تشنه و شیفته آن هستند و چه اندازه ابراز مسرت و شادی می کنند وقتی که آوازه خوان و یا رقاص شروع بخواندن و یا رقص می نماید چگونه ساکت و آرام نشسته با تمام قوا متوجه می شوند در مقابل این ها گروه دیگری را بنظر بیاورید که بمساجد می روند. بمنظره آن ها در مساجد نگاه کنید عده قلیلی هستند و در حرکات سستند از آن جائی که بهم دیگر غیر مرتبط و در خود احساس استقلال می نمایند هر کدام دوست می دارد بتنهائی یک صف جداگانه تشکیل بدهد و در اثناء خطبه روز جمعه بحالات شان با دقت نگاه می کنید می بینید افکار و انظار پراکنده است فکر هر کس بچیزی از افکار خارجی خود مشغول است چرت می زنند هنگام بیرون رفتن از مسجد چنان بشتاب بیرون می روند مثل اینست که از زندان تاریک خلاص می شوند.

این اختلاف مدهش در روحیه و شوق و نشاط این دو گروه از چیست.

گروه نخستین با این که می دانند کارشان سبب فساد خود و دیگران است و هر روز در مجلات و جرائد از ناصحین و ارشاد کنندگان مواعظ و زجرهای گوناگون می شنوند چنان شوق و نشاط دارند و بکار خود علاقه روز افزون دارند که آبرو و شرف و حیثیت خوانوادگی و مال و ثروت را در این راه نثار می کنند.

گروه دوم با این که می دانند کارشان موجب رستگاری و نجات است و صدها کتاب و روزنامه آن ها را تشویقی و تنشیط می کند و مردم را بپیوستن باین تیپ دعوت و رهنمائی می نمایند عددشان کم است و در خود احساس ضعف می کنند حتی بعضی از آن ها نهانی این کار نیکو را انجام می دهد تا کسی او را در میان این گروه نبیند. وقتی که بعضی از این ها در مجلس اعضاء خود که از گروه اول می باشند حاضر شد و از فوت شدن نمازش می ترسد در خود نیروی کافی نمی بیند که قیام کرده مطلوب روح خود را بجا بیاورد و اگر در خود این نیرو را به بیند مخفیانه از میان آن ها بر می خیزد. اگر وی را بخوردن شراب دعوت کنند شجاعت ندارد بگوید در دین من حرام است بلکه شروع می کند ببیان زیان های صحی و مالی آن و در این مقام هم گفتارهای دانشمندان اجانب را بمیان می آورد و اگر یکی از آن ها را به بیند با این که می داند مایه فساد و خرابی است بضمیر خود تدلیس نموده با سیمای بشاشی احترامش می کند و او را از صدیق خیر خواهش که در نزد وی است برتر و بالاتر می دارد. اگر بفرزندش از میکروب امراض آن مردمان فاسد الاخلاق سرایت کرد وی را با دادن پول کمک می کند و سهل انگاری را درباره او روا می دارد و چه بسا بفرنگی مآب شدن وی اعجاب نموده در مجالس بزبان شکایت افتخار می نماید.

علت این تفاوت مدهش چیست چه چیز آن مردمان فاسد را که خودشان و مردم همه ببدی و میکروب امراض اجتماعی بودن آن ها معتقدند قوی و چیره نموده و این مردمان متدین را با این که در راه هدایت بوده از گمراهی دورند دچار انحطاط کرده است.

تعلیل این تفاوت باین که اکثر مردمان قسم اول تحصیل کرده و ثروتمند و همه شان از متنفذین می باشند و لکن قسمت اعظم قسمت دوم

نادان و فقیرند تعلیل فلسفی نیست زیرا ثروتمند و متنفذ بودن طرفداران باطل مانع از پیشرفت و غلبه حق نمی شود تاریخ عالم پر است از کارهای پیغمبران و شهدا و صالحین با وجود فقر و ضعف وسایل تنها بنیروی فضیلت ذاتی بر مردمان گمراه و مبطل غلبه یافته اند بلکه این صفت مردان فضیلت و صلاح است در هر زمان و در همه جای دنیا تاریخ انسانیت بدین وسیله فضیلت آنان را شناخته است فضیلت حق را در نظر فاضل کاملا روشن می نماید. در جهان دیده نشده است فاضل و عاطل با همدیگر برابر باشند وغیر ممکن است طالح بر صالح غلبه یابد کسی که می خواهد بگوید گاهی کامل بناقص خضوع و منقاد می شود باید نخست اقامه دلیل بکند باین که گاهی ضعف بر قوت غالب و مظفر می شود.

شخص فاضل تضنع وتظاهر بقوه نمی کند ولی خود را نیرومند می بیند بدون این که او بخواهد انظار باو متوجه می باشد و روشنائی روز افزون دارد.

شخص فاضل تنها در مقابل عظمت خدا خود را در نهایت درجه عجز و ضعف می بیند و این معرفت با و نیروئی می بخشد که مردم او را قوی و پرهیبت می بینند در صورتی که او خود را ضعیف و ناتوان می داند. هیبت او در دل ها است و در عین حال همان دل ها مشتاق دیدارش می باشند، آثار بزرگی روح و علو صفات او در سیمایش نمایان است ولی او خود آن را در خود احساس نمی کند. خاطری آرام و مطمئن دارد. باین که بنده سلطان مقتدری است که همه کس در برابر عزت و عظمت ذلیل و خاضعند.

کسی که تاریخ پیغمبران و پیروان آن ها را تصفح کند خاصه تاریخ خاتم پیغمبران و اصحاب و یارانش مطالعه نماید شگفتی های نیروی فضیلت

و غلبه طبیعی آن را بر رذیلت مانند غلبه بعضی از قواء طبیعت بر دیگری در عالم ماده می بیند. فَأَمّا الزَّبَدُ فیَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمّا ما یَنْفَعُ النّاسَ فَیَمْکُثُ فیالأَرضِ بعد از وضوح این حقیقت «غلبه فضیلت بر رذیلت» و حق بر باطل می پرسیم پس سرّ غلبه بدکاران بنیکو کاران چیست با این که ناموس طبیعی بزبان فصیح می گوید بندگان خدا که دارای ایمانند غالبند ألا اِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ

این یکی از مسائل مهمه فلسفی است ما نمی خواهیم با الفاظ من جمله که مسئله را حل نمی کند مثل تعلیل بعضی باین که همه مردم طرفدار باطل شده اند و یا این که قیام قیامت نزدیک شده است و این از اشراط قیامت است جواب آن را بدهیم چه که جواب نخستین مسئله را حل نمی کند بلکه آن را مشکل تر می نماید زیرا پایه آن را مسئله دیگر مشکل تری قرار می دهد و آن اینست که چراهمه مردم طرفدار باطل شده، طرفدار حق نشده اند آیا مردم مفطور بشرند نه بخیر، و اگر خیر از میان برداشته شده است پس چه گونه عالم انسانیت بدون آن برقرار است و آیا این برای کسانی که فضیلت را منکر و مدعی امکان زندگانی بدون آن می باشند دلیل شمرده می شود.

اما تعلیل دومی نه مسئله را حل می کند و نه ترس طرفدار حق را در برابر طرفدار باطل رفع می نماید حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) فرمود: بُعِثْتُ أَنَا وَ اَلسَّاعَهُ کَهَاتَیْنِ با وجود این تحسین و اصلاح عالم انسانیت چنان کوشش نمود که برای هیچ کس از پیغمبران و مصلحین و اولیاء پیش از وی و پس ازوی میسر نشده است انسان را بدرجه از سعادت رسانید که پیش از آن نرسیده بود و کسانی که پس از وی جانشین او شدند و اولیاء و صلحا که این حدیث را دیده و نقل کردند از جنگ با باطل هیچ گاه عقب نشینی

نکردند تا سلطه سلطه فضیلت گردید.

از این جا آشکار می گردد که این دو رای از آثار ترسی است که یاران حق را فرا گرفته از سبب آن غافلند.

از بعضی مردم گاهی صدای فریاد بلند می شود که دانشمندان در ارشاد مردم مقصرند و کسانی که بسمت ریاست مردم خود را معرفی می کنند مفسدند کارگران و ارباب مهنت از علوم اقتصاد غافلند و در مهنتشان همان حالی را دارند که پدرانشان داشتند و آن گاه بآن ها سخت بد گوئی می کنند ولی ما از همه این ها چشم پوشیده با آرامی از آن ها می پرسیم آن مخدری که نفوس و اعضاء و خردها و اندیشه ها و فضائل را تخدیر نموده است چیست و کدام است آن سحری که طبائع را دگرگون کرده و اوهام و وسوسه ها را مجسم نموده است از سبب این سحر و این تخدیر جستجو خواهیم کرد تا آن را دانسته از میان برداریم و اگر پیدا نشد منتظر آن خواهیم شد.

نخست در نفس خود کاوش خواهیم نمود اگر نیافتیم از همشهری ها سپس از همه مردمان کشور خود بعد از امم همسایه جستجو خواهیم کرد اگر باز پیدا نشد در همه علوم و معارف آن را تفحص می کنیم.

درد ما روح عصر است

بقدر قوه خود از سبب این تخدیر بحث و تحقیق نمودیم دیدم در همه جای دنیا وجود داشته همه گرفتارند و جای شگفتی هم نیست برای هر عصر روح خاصی هست که در همه مردم بیک نحو اثر آن ظاهر می شود ولی ظهور تاثیر آن در امم بر حسب استعداد و قابلیت آن ها است گاهی در امم مختلفه چنان متفاوت می شود که نخست وحدت سبب بنظر نمی آید ولکن پس از دقت معلوم می گردد که آن همه آثار مختلفه معلول یک علت می باشد که در اثر اختلاف ملل در قوت و ضعف و دانش و نادانی وجهات دیگر مختلف شده است.

این روح عمو می عصر گاهی پاک و عالی و گاهی پست و یا مرکب از خیر و شر می باشد و آثار آن در امم نیز بهمان نسبت پدیدار می گردد.

این روح بدون سبب آشکار در مردم منتشر نمی شود بلکه آن روح روح قوی ترین امت و یا امم آن عصر می باشد. در زمان قدیم که مصری ها قوی ترین ملت آن زمان بودند روح عمومی آن زمان روح مصری بود افکار و صنایع هر ملتی که پیوستگی با آن داشت تحت نفوذ آن قرار گرفته بود. همچنین در قرن هائی که سیادت و بزرگی نصیب آشوری ها و ایرانی ها و یونانی ها و رومانی ها و عرب ها و عثمانی ها و فرانسوی ها بود روح عمومی روح آشوری و یا ایرانی و یا یونانی و یا یکی از آن ملل دیگر بود.

این روح عمومی را که در هر زمان در حالات امم تاثیر دارد باید شناخت تا اگر خوب باشد پیروی از آن کرد و اگر بد باشد دور انداخت.

مادامی که آن را نشناخته ایم نمی توانیم در بحث از شئون زندگی خود و ملت خویش حقیقت را دریابیم و از خبط و خطا مصون بمانیم و از معالجه جاهلانه امراض روحی و اجتماعی که پزشک و بیمار هر دو را خسته می کند بدون این که سودی بخشد برهیم.

این روح عمومی که از قوی ترین ملت منبعث شده ملل دیگر را در تحت نفوذ خود قرار می دهد شبیه تنویم مقناطیسی (ما نیستیزم) می باشد که شخصی که بخواب می رود در آغاز کار می فهمد که در تحت تأثیر و نفوذ یک قوه قاهره قرار گرفته وی را می خواباند ولی بالاخره کارش بجائی می رسد که از وی جز یک اراده که تسلیم محض است، اگر مامور بکشتن فرزندش بشود فرمانبردار است در برابر منوّم چیزی باقی نمی ماند و اگر آن شخصی که منوم می خواهد او را بخواباند دارای نفس قوی باشد مقهور و مغلوب نمی شود شخصیت خود را نگاه می دارد اراده خود را تسلیم نمی کند همچنین روح قوی ترین ملت و یا ملل وقتی که با ملل دیگر مواجه می شود اگر آن ملل ضعیف باشند آن ها را تحت نفوذ و سلطه خود قرار داده برای انجام مقاصد خویش آن ها را استخدام می نماید و اگر با ملت قوی مواجه شود نمی تواند آن ملت را مقهور و تسلیم خود کند. ملت قوی مقاومت نموده شخصیت خود را از دست نمی دهد.

ملت ضعیفی که در تحت تاثیر خارجی دچار اختلال وضع و ناراحتی شده بدرد خود متوجه و طالب خلاصی می باشد ولی نمی تواند خلاص شود نظیر کسی است که بخواب رفته گرفتار کابوس می شود می خواهد خود را خلاص کند ولکن نمی تواند.

در امثال این امم مردم همدیگر را به یگانگی و اتحاد دعوت می کنند و امراض خود را زیاد یاد می نمایند تا درد و دوای خویش را محسوس می کنند.

ولی نمی توانند بمعالجه بپردازند مثل این که دستشان بسته است. سپس علت ناتوانی خود را از همدیگر می پرسند و اظهار تعجب می نمایند و چه بسا همدیگر را بخودداری از اقدام متهم نموده زبان بملامت می گشایند و گاهی سرزنش ترقی نموده بمخاصمه می انجامد. با این وضع ناگوار احوال و اوضاع ملت پست و منحط را نمایش می دهند، باتحاد دعوت می کنند، ولی عملا از همدیگر دور می شوند، سخن از دوستی می گویند، ولی بدشمنی می پردازند بنیکوکاری امر می کند خود بدکار می شود از کارهای بد تهی می کند، خود مرتکب می شود.

در این حال اراده همچو ملتی با اراده ملت و با ملل قویه تسلیم می شود استقلال و شخصیت خود را از دست می دهد از عقل و فکر و دانش خود نمی توانند استفاده کنند با بیم و هراس زندگی کرده آرزومند فراموش کردن حال خود می باشد. گرچه با زوال عقل و بیهوشی باشد از زندگی بمجر بقاء قانعند گرچه با نومیدی توام باشد، سود وجود همچو ملتی بجامعه ملت خود و افراد آن عاید نمی شود بلکه وقف مصالح و منافع ملت و یا مللی است که مسلط بر اراده آنست.

خلاصه مطلب آن که برای هر عصر روح عمومی می باشد که آن ملت و یا ملل قویه است این روح عمومی بمللی که داخل بدائره روابط و مواصلات عمومی می باشند احاطه خواهد نمود در این صورت در برابر آن روح عمومی ملت نیرومند شخصیت و استقلال خود را حفظ می نماید ولی قوم ضعیف نخست هوش و احساسات خود را از دست داده گرفتار علل و امراض روحی و اجتماعی می شوند که افکار خردمندان در تشخیص آن ناتوان می گردد این ملت ضعیف بتدریج در مقابل

نیروی آن روح عمومی عصر اراده و شخصیت خود را از دست می دهند و از این حالت تعبیر می کنند بفنایک ملت در ملت دیگر.

روح عمومی عصر حاضر - روح عمومی امروز که در جامعه بشر سیادت می کند روح اروپائی است که مرکب است از روح ملل قویه، این روح در زندگی ملل ضعیفه تأثیراتی دارد که در این جا شرح آن موجب اطاله سخن می شود شاید بخواست خداوندی در جای دیگر بشرح و بیان آن بپردازیم وظیفه پیغمبران که خدا آن ها را برای تغییر و اصلاح احوال امم می فرستد احداث روح تازه ایست در برابر روح عمومی تا آن را از میان برداشته خود جایگزین آن گردد.

بطوری که خدا در قرآن مجید می فرماید: یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أمْرِهِ عَلَی مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لذا پیغمبران (علیهم السلام) مردم را از تقلید منع کرده قوای کارمند آن ها را بیدار نموده بکار می اندازند تا آن ها را با روح پاک و صالحی زنده می نمایند لذا پیروان انبیاء با سرعت مدهش و نشاط شگفت آوری کارهای بزرگی انجام داده دارای زندگی زیبا و ارجمندی می شوند که پدران شان از آن محروم بوده اند مثل این که این ملت آن ملت سابقی نیستند از نو آفریده شده اند.

هر کس بسیره حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) نظر بکند روشن ترین مثال این مطلب را می بیند وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لاَ الْإِیمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.

چون در مبحث انسان می خواهیم بهترین راه انسانیت را بشناسیم پس ناگزیریم در روح عمومی عصر حاضر بطور تفصیل گفتگو کنیم زیرا که نیکبختی افراد با نیکبختی جامعه پیوستگی دارد نمی توان

بدون تأمین سعادت و صلاح جامعه سعادت و صلاح افراد را تأمین نمود.

از خلال حوادث می بینیم جنگی که امروز روح اروپائی با روح اسلامی دارد جنگ سختی است که در تاریخ ارواح عمومی سابقه ندارد ولی در آینده نزدیکی با هزیمت روح اروپائی و فناء ابدی آن در روح اسلامی خاتمه خواهد یافت آن طوری که ملل ضعیفه در برابر روح ملل قویه گرفتار محن و مصائب می شوند ملت اسلامی گرفتار نیستند و بلکه در مقابل آن محنت و مصیبت ندارند.

در عین حالی که روح اروپائی خیال می کند بتنهائی حکمروائی دارد روح اسلامی از پس پرده عواطف افراد و امم را بسوی خود جلب می کند و سلطه آن بر عقول روز بروز فزون تر می شود این مسئله انظار بزرگان اروپا را بخود جلب نموده از همدیگر از سبب آن می پرسند و بعضی با نوشته ها و کاوش های خود از اسلام و مسلمین روح اسلامی را بیدار می کنند إنَّ اللّهِ لَیُؤَیِّدُ هذا الدِّینَ بالرَّجُالِ لیسوا من اهله خدا این دین را مردانی که مسلمان نیستند تایید می فرماید.

بطوری که گفتیم بحث ما در این بخش از کتاب ببحث از احوال انسان اختصاص دارد پس این منظور ما را ملزم می کند بگفتکو و روح اروپائی و روح اسلامی زیرا حال افراد با شکل و نتیجه جنگ بین این دو روح مرتبط است لذا بخواست خداوندی می کوشیم حقیقت روح اروپائی و آثار آن را در حال امم خاصه در زندگی مسلمین با روش استقراء بیان کنیم و تطور آن را از قرن پانزدهم تا امروز و تدرجش را از روح الحاد و عناد بروح خضوع و اعتقاد آشکار نمائیم. سپس با بیان سیر ارتقائی و تبدل آن بروح اسلامی بحث را خاتمه می دهیم و بخواست خداوندی ثابت خواهیم نمود که این روح اروپائی حرکتی از روح اسلامی است.

چنان که پیشوایان خود اروپائیان تصدیق دارند، گرچه اکثر مسلمین آن را نمی دانند در این بحث ناگزیریم شرح و بسط دهیم تا حقیقت بر خوانندگان کاملا روشن گردد.

دین پیش از پیدایش دانش

بشر هیچ گاه از دانش گرچه در نهایت درجه بساطت باشد محروم نبوده است لکن دانشی که عبارت باشد از نظر بحوادث عالم و بحث از ارتباط آن ها با همدیگر و تنظیم و ترتیب آن بنحوی که زندگانی را زیبا بکند و بمسائل عقلی کمک نماید و این بحث و نظر از صبغه دینی جدا باشد در آغاز پیدایش بشر نبوده است بر بشر روزگاری گذشت که این دانش را نداشت پیشوا و رهنمای وی تنها دین بود حتی راه زندگانی را هم علماء دین تعلیم می نمودند.

در این دور قدیم امم دنیا تقریباً از همدیگر دور و در شدیدترین حال تنازع بقاء بودند احتیاجات مادی آنان بر عقول و افکارشان چیره شده اجازه نمی داد از عقول و افکارشان بواسطه بحث و نظر استفاده کنند پیشوایان شان هم جنبه نادانی آنان را برای حفظ نفوذ و سلطه خود تقویت می نمودند پیروان آن ها نیز بقدری کور و از دانش دور بودند که شک در عقائد و امور دینی شان بآن ها راه نمی یافت. بشر با این روزگار تاریک زندگی کرده فقط در ازمنه پیروی از پیغمبران از این تاریکی و بدبختی نجات یافته است حال بشر بدین منوال بود تا قرن چهارم پیش از میلاد حضرت عیسی 4 فرا رسید در آن قرن فکر بشر جنبشی نموده از بسیاری از قیود خود را بکنار کشید بعد از این جنبش بشر روزگاری داشته است که برای بیان آن اشاره کافی نیست باید تفصیلا بیان نمود.