اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

أبواب الدواجن و قد مضت منها الأنعام

باب 1 استحباب اتخاذ الدواجن فی البیوت

روایات

«1»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ‌⁽¹⁾

الحسن بن ظریف.

**[ترجمه]قرب الإسناد: امام جعفر صادق علیه السلام نقل می‌کند: پدرانم دوست داشتند تا در خانه حیواناتی مانند کبوتر، مرغ و بزغاله داشته باشند تا کودکان جنیان با آنها سرگرم شده و به بچه‌های ایشان کاری نداشته باشند. - . قرب الإسناد: 45 -

**[ترجمه]

«2»

طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی یَحْیَی الْمَدَائِنِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَکْثِرُوا مِنَ الدَّوَاجِنِ فِی بُیُوتِکُمْ تَتَشَاغَلْ‌⁽³⁾

بِهَا الشَّیَاطِینُ عَنْ صِبْیَانِکُمْ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طبّ الأَئمّة: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تعداد حیوانات اهلی را در خانه زیاد کنید تا شیاطین به آنها مشغول شده و از کودکان شما دست بکشند. - . طبّ الأئمّة: 117 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری دجن بالمکان دجونا أقام به و أدجن مثله و قال ابن السکیت شاة داجن و راجن إذا ألفت البیوت و استأنست قال و من العرب من یقولها بالهاء و کذلک غیر الشاة قال لبید

حتی إذا یئس الرماة و أرسلوا***غضفا دواجن قافلا أعصامها

أراد به کلاب الصید.

و قال فی النهایة فیه لعن الله من مثل بدواجنه هی جمع داجن و هو الشاة التی یعلفها الناس فی منازلهم یقال شاة داجن و دجنت تدجن دجونا و المداجنة حسن المخالطة و قد یقع علی غیر الشاة من کل ما یألف البیوت من الطیر و غیرها و المثلة بها أن یخصیها و یجدعها انتهی‌⁽¹⁾.

و قال الدمیری الدجن الشاة التی یعلفها الناس فی منازلهم و کذلک الناقة و الحمام البیوتی و الأنثی داجنة و الجمع دواجن و قال أهل اللغة دواجن البیوت ما ألفها من الطیر و الشاة و غیرهما و قد دجن فی بیته إذا لزمه‌⁽²⁾.

**[ترجمه]در قاموس جوهری ذیل واژه دجن چنین آمده: دجن بالمکان دجونا، یعنی در آن مکان اقامت گزید. ابن سکیت درباره این واژه می‌نویسد: شاة داجن و راجن، گوسفندی که مأنوس و مایل به ماندن در خانه باشد. به گفته ابن سکیت برخی از عرب‌ها شاة را به صورت شاه نیز به کار برده‌اند. لبید واژه دجن را در شعر این گونه به کار می‌برد:

حتی إذا یئس الرماة و أرسلوا

غضفا دواجن قافلا أعصامها

منظور از دواجن در بیت بالا سگان شکاری است.

در کتاب نهایة آمده، خدا لعنت کند کسی را که حیوانات خانگی خود را شکنجه دهد. دواجن جمع داجن به معنای گوسفندی است که مردم در خانه به آن علوفه می‌دهند. داجن و دجنت تدجن دجونا و المداجنة، همه به معنای نیکو در آمیختن است و این فعل علاوه بر گوسفند بر هر آنچه از پرندگان و غیره که به بودن در خانه عادت دارند. المثله به معنای اخته کردن و بریدن گوش و... است. پایان. - . نهایة 2 : 14 -

دمیری نیز در این زمینه می‌نویسد: الدجن، گوسفندی است که مردم در خانه به آن علوفه می‌دهند. همچنین به شتر و کبوتر خانگی نیز الدجن گفته می‌شود؛ مونث این کلمه داجنة و جمع آن دواجن است. زبان شناسان داوجن البیوت را به معنای هر آنچه از پرندگان، گوسفند و غیره که عادت به ماندن در خانه دارند، می‌دانند. دجن فی بیته: ملزم به ماند در خانه شد. - . نهایة 2 : 14 -

**[ترجمه]

باب 2 فضل اتخاذ الدیک و أنواعها و اتخاذ الدجاج فی البیت و أحکامها

روایات

«1»

الْعُیُونُ، وَ الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ حَمَّوَیْهِ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ قَالَ قَالَ الرِّضَا علیه السلام: فِی الدِّیکِ الْأَبْیَضِ خَمْسُ خِصَالٍ مِنْ خِصَالِ الْأَنْبِیَاءِ مَعْرِفَتُهُ بِأَوْقَاتِ الصَّلَاةِ وَ الْغَیْرَةُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّجَاعَةُ وَ کَثْرَةُ الطَّرُوقَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون و خصال: امام رضا علیه السلام فرمود: خروس سفید پنج ویژگی از ویژگی‌های انبیا را در خود دارد: شناخت وقت نماز، غیرت، سخاوت، شجاعت و آمیزش زیاد [یا داشتن همسران زیاد]. - . نهایة 2 : 14 -

**[ترجمه]

«2»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: نَهَی عَنْ سَبِّ الدِّیکِ وَ قَالَ إِنَّهُ یُوقِظُ لِلصَّلَاةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]مجالس صدوق: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از دشنام دادن به خروس بپرهیزید که این حیوان انسان را برای نماز بیدار می‌کند. - . نهایة 2 : 14 -

**[ترجمه]

«3»

الْمَکَارِمُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: تَعَلَّمُوا مِنَ الدِّیکِ خَمْسَ خِصَالٍ مُحَافَظَتَهُ عَلَی أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ وَ الْغَیْرَةَ وَ السَّخَاءَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ کَثْرَةَ الطَّرُوقَةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]مکارم: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از خروس پنج خصلت را بیاموزید: مراقبت بر وقت نماز، غیرت، سخاوت، شجاعت و آمیزش زیاد [یا داشتن همسران زیاد]. - . مکارم الأخلاق: 154 -

**[ترجمه]

«4»

کِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ الْحَضْرَمِیِّ، عَنْ حُمَیْدِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ لِلَّهِ دِیکاً رِجْلَاهُ فِی الْأَرْضِ وَ رَأْسُهُ تَحْتَ الْعَرْشِ جَنَاحٌ لَهُ فِی الْمَشْرِقِ وَ جَنَاحٌ لَهُ فِی الْمَغْرِبِ یَقُولُ سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ فَإِذَا قَالَ ذَلِکَ صَاحَتِ الدُّیُوکُ وَ أَجَابَتْهُ فَإِذَا سُمِعَ صَوْتُ الدِّیکِ فَلْیَقُلْ أَحَدُکُمْ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کتاب جعفر بن محمَّد بن شریح حضرمی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند خروسی دارد که دو پای آن در زمین و سر آن در عرش خداست و یک بال آن در در مشرق و بال دیگر آن در مغرب است. این خروس می‌گوید: پاک و منزه است پروردگارم که پادشاه پاک است. هنگامی که این عبارت را می‌گوید دیگر خروسان فریاد کشیده و پاسخ او را می‌دهند. پس هر گاه صدای خروس شنیده شد، بایستی هر یکی از شما بگوید: پاک و منزه است پروردگارم که پادشاه پاک است.

**[ترجمه]

«5»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: دِیکٌ أَفْرَقُ أَبْیَضُ‌⁽⁵⁾یَحْفَظُ دُوَیْرَةَ

أَهْلِهِ وَ سَبْعَ دُوَیْرَاتٍ حَوْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خروس سفید افرق از خانه صاحب خود و از هفت خانه اطراف محافظت می‌کند. - . کافی 6 : 549 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس دیک أفرق بین الفرق عرفه مفروق.

**[ترجمه]در قاموس درباره «دیک أفرق» آمده، یعنی خروسی که تاج آن شاخ شاخ باشد.

**[ترجمه]

«6»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ رُشَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: دِیکٌ أَفْرَقُ أَبْیَضُ‌⁽²⁾یَحْرُسُ دُوَیْرَتَهُ وَ سَبْعَ دُوَیْرَاتٍ حَوْلَهُ وَ لَنَفْضَةٌ مِنْ حَمَامَةٍ مُنَمَّرَةٍ⁽³⁾أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِ دُیُوکٍ فُرْقٍ بِیضٍ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خروس سفید افرق، از خانه صاحب خود و هفت خانه اطراف محافظت می‌کند و یک بال زدن کبوتر خال دار، برتر از هفت خروس سفیدی است که تاجشان شکاف دارد. - . کافی 6 : 550 -

**[ترجمه]

«7»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ حُسْنُ الطَّاوُسِ فَقَالَ لَا یَزِیدُکَ عَلَی حُسْنِ الدِّیکِ الْأَبْیَضِ بِشَیْ‌ءٍ قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الدِّیکُ أَحْسَنُ صَوْتاً مِنَ الطَّاوُسِ وَ هُوَ أَعْظَمُ بَرَکَةً یُنَبِّهُکَ فِی مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ وَ إِنَّمَا یَدْعُو الطَّاوُسُ بِالْوَیْلِ بِخَطِیئَتِهِ الَّتِی ابْتُلِیَ بِهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: جعفر بن ابراهیم نقل می‌کند: نزد امام موسی بن جعفر علیه السلام سخن از زیبایی طاووس به میان آمد. امام فرمود: آیا زیبایی خروس سفید تو را متعجب نمی‌کند؟ راوی نقل می‌کند که این سخن را نیز از امام شنیدم که فرمود: صدای خروس بهتر از طاووس بوده و نسبت به آن برکت بیشتری دارد؛ خروس تو را از وقت نماز آگاه می‌گرداند ولی طاووس تنها به سبب اشتباهی که به آن مبتلا شده، به افسوس فرا می‌خواند. - . کافی 6 : 550 -

**[ترجمه]

«8»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیٍّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ‌⁽⁶⁾رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الدِّیکُ الْأَبْیَضُ صَدِیقِی وَ صَدِیقُ کُلِّ مُؤْمِنٍ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خروس سفید دوست من و دوست هر انسان مومن است. - . کافی 6 : 550 -

**[ترجمه]

«9»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیٍ‌⁽⁸⁾عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی شُعَیْبٍ الْمَحَامِلِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: فِی الدِّیکِ خَمْسُ خِصَالٍ مِنْ خِصَالِ الْأَنْبِیَاءِ السَّخَاءُ وَ الشَّجَاعَةُ⁽⁹⁾

وَ الْمَعْرِفَةُ بِأَوْقَاتِ الصَّلَاةِ⁽¹⁾

وَ کَثْرَةُ الطَّرُوقَةِ وَ الْغَیْرَةُ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: خروس سفید پنج ویژگی از ویژگی‌های انبیا را در خود دارد: سخاوت، شجاعت، شناخت وقت نماز، آمیزش زیاد [یا داشتن همسران زیاد] و غیرت.

**[ترجمه]

بیان

کثرة الطروقة بفتح الطاء من قولهم طروقة الفحل أی أنثاه فالمراد کثرة الأزواج أو بالضم مصدر طرق الفحل الناقة إذا نزا علیها فالمراد کثرة الجماع.

**[ترجمه]کثرة الطروقة، با فتحه حرف طاء، بر گرفته از طروقة الفحل، یعنی ماده است. منظور از کثرة الطروقة، زیاد بودن همسران است، یا با ضمه حرف طاء، از مصدر طرق الفحل الناقة، به معنای جهیدن شتر نر بر شتر ماده است. به این معنا، مقصود از کثرة الطروقة، آمیزش زیاد است.

**[ترجمه]

«10»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیٍّ وَ عِدَّةٍ⁽³⁾مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: صِیَاحُ الدِّیکِ صَلَاتُهُ وَ ضَرْبُهُ بِجَنَاحِهِ رُکُوعُهُ وَ سُجُودُهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود که صدای خروس همان نماز او و پر زدنش رکوع و سجده اوست. - . کافی 6 : 550 -

**[ترجمه]

بیان

کأنه إشارة إلی قوله تعالی وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ کما مر و قد مر استحباب اتخاذ الدجاج فی الباب السابق.

**[ترجمه]این فرمایش امیر المؤمنین علیه السلام اشاره دارد به آیه «وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» - . نور / 41 - چنانچه بحث آن قبلا و نیز در بخش نخست باب استحباب نگه­داری حیوانات اهلی بیان شد.

**[ترجمه]

«11»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْوَزُّ جَامُوسُ الطَّیْرِ وَ الدَّجَاجُ خِنْزِیرُ الطَّیْرِ وَ الدُّرَّاجُ حَبَشُ الطَّیْرِ وَ أَیْنَ أَنْتَ عَنْ فَرْخَیْنِ نَاهِضَیْنِ رَبَّتْهُمَا امْرَأَةٌ مِنْ رَبِیعَةَ بِفَضْلِ قُوتِهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: وزّ، گاومیش پرندگان، مرغ، خوک پرندگان و درّاج، حبشی پرندگان است. اما اینها کجا و دو جوجه‌ای که به سن پرواز رسیده‌اند و زنی از قبیله ربیعه که با قوتی خوب آن دو را پرورش داده است، کجا؟ - . کافی 6 : 312 ، محاسن: 474 -

**[ترجمه]

بیان

الوز لغة فی الإوز و کونه جاموس الطیر لأنسه بالحماءة و المیاه و شبه الدجاج بالخنزیر فی أکل العذرة و کون الدراج حبش الطیر لسواده و کأن التخصیص بامرأة ربیعة لکون طیرهم أجود أو کونهم أحذق فی ذلک أو کون الشائع فی ذلک الزمان وجود هذا الطیر أو کثرته عندهم.

**[ترجمه]الوّز به صورت الإوز هم آمده است. چون این پرنده علاقه زیادی به آب و گِل دارد، به گاومیش پرندگان شناخته شده است. مرغ نیز به سبب خوردن نجاست به خوک پرندگان معروف شده است. درّاج نیز به سبب سیاهی خود به حبشی پرندگان شهرت یافته است. ذکر زنِ قبیله ربیعه یا از آن جهت است که کبوتران این قبیله بهتر و نیکوتر بوده یا افراد این قبیله در پرورش کبوتران مهارت داشتند یا نزد این قبیله چنین پرند‌ه‌ای فراوان بود.

**[ترجمه]

«12»

الْکَافِی، عَنْ أَحْمَدَ عَنِ السَّیَّارِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: ذَکَرْتُ اللُّحْمَانَ بَیْنَ یَدَیْ عُمَرَ فَقَالَ عُمَرُ إِنَّ أَطْیَبَ اللُّحْمَانِ لَحْمُ الدَّجَاجِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَلَّا إِنَّ ذَلِکَ خَنَازِیرُ الطَّیْرِ وَ إِنَّ أَطْیَبَ اللُّحْمَانِ لَحْمُ فَرْخٍ نَهَضَ أَوْ کَادَ یَنْهَضُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: سیّاری نقل می‌کند که نزد عمر سخن از گوشت به میان آوردم و او گفت بهترین گوشت، گوشت مرغ است. امیر المؤمنین علیه السلام فرمود که این طور نیست، زیرا مرغ، خوک پرندگان است، بلکه بهترین نوع گوشت، گوشت جوجه‌ای است که به سن پرواز رسیده باشد. - . کافی 6 : 312 ، محاسن: 475 -

**[ترجمه]

«13»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ: أَکَلْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَعَا وَ أُتِیَ بِدَجَاجَةٍ مَحْشُوَّةٍ وَ بِخَبِیصٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذِهِ أُهْدِیَتْ لِفَاطِمَةَ ثُمَّ قَالَ یَا جَارِیَةُ ائْتِنَا بِطَعَامِنَا الْمَعْرُوفِ فَجَاءَ بِترید [بِثَرِیدٍ] وَ خَلٍّ وَ زَیْتٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: یعقوب بن عبد الأعلی نقل می‌کند: با امام صادق علیه السلام غذا می‌خوردم، ایشان [غذا] خواست و مرغی شکم پر به همراه حلوا آوردند. امام فرمود: چنین غذایی را برای فاطمه زهرا سلام الله علیها هدیه آوردند. سپس امام کنیز خود را فرا خوانده و به او فرمود تا غذای همیشگی ایشان را بیاورد و آن کنیز شوربا، سرکه و روغن آورد. - . محاسن: 400 -

**[ترجمه]

«14»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، رُوِیَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَأْکُلُ الدَّجَاجَ وَ الْفَالُوذَجَ وَ کَانَ یُعْجِبُهُ الْحَلْوَاءُ وَ الْعَسَلُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مجمع البیان: نقل است که پیامبر صلی الله علیه و آله مرغ و فالوده میل می‌کردند و از خوردن حلوا و عسل بسیار لذت می‌بردند. - . محاسن: 400 -

**[ترجمه]

بیان

أکثر الأخبار تدل علی کراهة لحم الدجاج و لم أر من تعرض لها غیر أن الشهید رحمه الله فی الدروس ذکر الروایة المتقدمة و یمکن حمل أخبار الذم علی ما إذا کانت جلالة أو قریبة من الجلل و لم یستبرأ فمع الاستبراء ثلاثة أیام یزول التحریم أو الکراهة

کَمَا رَوَی الدِّمْیَرِیُّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَأْکُلَ دَجَاجَةً أَمَرَ بِهَا فَرُبِطَتْ أَیَّاماً ثُمَّ یَأْکُلُهَا بَعْدَ ذَلِکَ.

انتهی‌⁽⁴⁾.

و التعلیل الوارد فی الأخبار المتقدمة ربما یشعر بذلک

**[ترجمه]اغلب روایات بر کراهت گوشت مرغ دلالت دارد و من ندیدم کسی متعرض ذکر این مطلب شود، مگر مرحوم شهید که در کتاب دروس روایت پیشین را آورده است. می‌توان روایت نکوهش خوردن گوشت مرغ را بر وقتی حمل کرد که مرغ نجاست­خوار یا نزدیک به نجاست باشد و استبراء نشده باشد. پس با سه روز استبراء حکم تحریم یا کراهت از بین می­رود. چنانچه ابن عمر نقل می‌کند، پیامبر صلی الله علیه و آله هر وقت می‌خواستند گوشت مرغ بخورند، می‌فرمود تا آن را چند روزی ببندند و آنگاه گوشت آن را می‌خوردند. پایان - . حیاة الحیوان 1 : 241 -

و چه بسا تعلیلی که در روایات پیشین آمد، اشاره به این مطلب باشد.

**[ترجمه]

«15»

حیاة الحیوان، الدیک ذکر الدجاج و جمعه دیوک و دیکة و تصغیره دویک و یسمی الأنیس و المؤانس و من شأنه أنه لا یحنو علی ولده و لا یألف زوجة واحدة و هو أبله الطبیعة و ذلک أنه إذا سقط من حائط لم تکن له هدایة ترشده إلی دار أهله و فیه من الخصال الحمیدة أن یسوی بین دجاجه و لا یؤثر واحدة علی واحدة إلا نادرا

و أعظم ما فیه من العجائب معرفة الأوقات اللیلیة فیقسط أصواته علیها تقسیطا لا یکاد یغادر منه شیئا سواء طال أو قصر و یوالی صیاحه قبل الفجر و بعده فسبحان من هداه لذلک و لهذا أفتی القاضی حسین و المتولی و الرافعی بجواز اعتماد الدیک المجرب فی أوقات الصلاة⁽¹⁾و من غرائب أمره أنه إذا کانت الدیکة بمکان و دخل علیهم دیک غریب سفدته کلها قال الجاحظ و یدخل فی الدیک الهندی و الجلاسی و النبطی و السندی و الزنجی قال و زعم أهل التجربة أن الدیک الأبیض الأفرق من خواصه أن یحفظ الدار التی هو فیها و زعموا أن الرجل إذا ذبح الدیک الأبیض الأفرق لم یزل ینکب‌⁽²⁾فی أهله و ماله

رَوَی عَبْدُ الْحَقِّ بْنُ قَانِعٍ بِإِسْنَادِهِ إِلَی جَابِرِ بْنِ أَثْوَبَ بِسُکُونِ الثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ وَ فَتْحِ الْوَاوِ وَ هُوَ أَثْوَبُ بْنُ عُتْبَةَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: الدِّیکُ الْأَبْیَضُ خَلِیلِی.

وَ إِسْنَادُهُ لَا یَثْبُتُ وَ رَوَاهُ غَیْرُهُ بِلَفْظِ: الدِّیکُ الْأَبْیَضُ صَدِیقِی وَ عَدُوُّ الشَّیْطَانِ یَحْرُسُ صَاحِبَهُ وَ سَبْعَ دُورٍ خَلْفَهُ.

وَ کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَقْتَنِیهِ فِی الْبَیْتِ وَ الْمَسْجِدِ.

وَ فِی تَرْجَمَةِ الْبَزِّیِّ الرَّاوِی عَنِ ابْنِ کَثِیرٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقُولُ: الدِّیکُ الْأَبْیَضُ الْأَفْرَقُ حَبِیبِی وَ حَبِیبُ جَبْرَئِیلَ یَحْرُسُ بَیْتَهُ وَ سِتَّةَ عَشَرَ بَیْتاً مِنْ جِیرَانِهِ.

وَ رَوَی الشَّیْخُ مُحِبُّ الدِّینِ الطَّبَرِیُّ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ لَهُ دِیکٌ أَبْیَضُ وَ کَانَتِ الصَّحَابَةُ یُسَافِرُونَ بِالدِّیکَةِ لِتُعَرِّفَهُمْ أَوْقَاتَ الصَّلَاةِ.

وَ فِی الصَّحِیحَیْنِ وَ سُنَنِ أَبِی دَاوُدَ وَ التِّرْمِذِیِّ وَ النَّسَائِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِذَا سَمِعْتُمْ صِیَاحَ الدِّیَکَةِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّهَا رَأَتْ مَلَکاً وَ إِذَا سَمِعْتُمْ نُهَاقَ الْحَمِیرِ فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهَا رَأَتْ شَیْطَاناً.

قال القاضی سببه رجاء تأمین الملائکة علی الدعاء و استغفارهم و شهادتهم له بالإخلاص و التضرع و الابتهال و فیه استحباب الدعاء عند حضور الصالحین و التبرک بهم و إنما أمرنا بالتعوذ من الشیطان عند نهیق الحمیر لأن الشیطان یخاف من شره عند حضوره فینبغی أن یتعوذ منه انتهی

وَ فِی مُعْجَمِ الطَّبَرَانِیِّ وَ تَارِیخِ أَصْبَهَانَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ دِیکاً أَبْیَضَ جَنَاحَاهُ مَوْشِیَّانِ بِالزَّبَرْجَدِ وَ الْیَاقُوتِ وَ اللُّؤْلُؤِ لَهُ جَنَاحٌ بِالْمَشْرِقِ وَ جَنَاحٌ بِالْمَغْرِبِ وَ رَأْسُهُ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ قَوَائِمُهُ فِی الْهَوَاءِ وَ یُؤَذِّنُ کُلَّ سَحَرٍ فَیَسْمَعُ تِلْکَ الصَّیْحَةَ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا الثَّقَلَیْنِ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ فَعِنْدَ ذَلِکَ یُجِیبُهُ دُیُوکُ الْأَرْضِ فَإِذَا دَنَا یَوْمُ الْقِیَامَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ضُمَّ جَنَاحَکَ وَ غُضَّ صَوْتَکَ فَیَعْلَمُ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا الثَّقَلَیْنِ أَنَّ السَّاعَةَ قَدِ اقْتَرَبَتْ.

وَ رَوَی الطَّبَرَانِیُّ وَ الْبَیْهَقِیُّ فِی الشِّعْبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْکَدِرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ دِیکاً رِجْلَاهُ فِی التُّخُومِ وَ رَأْسُهُ‌⁽¹⁾

تَحْتَ الْعَرْشِ مَطْوِیَّةً فَإِذَا کَانَ هَنَةٌ⁽²⁾

مِنَ اللَّیْلِ صَاحَ سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ فَتَصِیحُ الدِّیَکَةُ.

وَ فِی کِتَابِ فَضْلِ الذِّکْرِ لِلْحَافِظِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْفِرْیَانِیِّ عَنْ ثَوْبَانَ مَوْلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ دِیکاً بَرَاثِنُهُ‌⁽³⁾فِی الْأَرْضِ السُّفْلَی وَ عُنُقُهُ مَثْنِیٌّ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ جَنَاحَاهُ فِی الْهَوَاءِ یَخْفِقُ بِهِمَا فِی السَّحَرِ کُلَّ لَیْلَةٍ یَقُولُ سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ رَبِّنَا الرَّحْمَنِ‌⁽⁴⁾الْمَلِکِ لَا إِلَهَ غَیْرُهُ‌⁽⁵⁾.

وَ رَوَی الثَّعْلَبِیُّ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: ثَلَاثَةُ أَصْوَاتٍ یُحِبُّهَا اللَّهُ تَعَالَی صَوْتُ

الدِّیکِ وَ صَوْتُ قَارِئِ الْقُرْآنِ وَ صَوْتُ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ.

وَ رَوَی الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَ أَبُو دَاوُدَ وَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ زَیْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِیِّ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا تَسُبُّوا الدِّیکَ فَإِنَّهُ یُوقِظُ لِلصَّلَاةِ.

إسناده جید و فی لفظ فإنه یدعو إلی الصلاة قال الإمام الحلیمی قوله صلی الله علیه و آله فإنه یدعو إلی الصلاة فیه دلیل علی أن کل من استفید منه خیر لا ینبغی أن یسب و یستهان بل حقه أن یکرم و یشکر و یتلقی بالإحسان و لیس معنی دعاء الدیک إلی الصلاة أن یقول

بصراخه حقیقة الصلاة أو قد حانت الصلاة بل معناه أن العادة قد جرت بأن یصرخ صرخات متتابعة عند الفجر و عند الزوال فطرة فطره الله علیها فتذکر الناس بصراخه الصلاة و لا یجوز لهم أن یصلوا بصراخه من غیر دلالة سواه إلا من جرب منه ما لا یخلف فیصیر ذلک له إشارة و الله أعلم انتهی

وَ رَوَی الْحَاکِمُ فِی الْمُسْتَدْرَکِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَذِنَ لِی أَنْ أُحَدِّثَ عَنْ دِیکٍ رِجْلَاهُ فِی الْأَرْضِ وَ عُنُقُهُ مَثْنِیَّةٌ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ هُوَ یَقُولُ سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَکَ قَالَ فَیُرَدُّ عَلَیْهِ مَا یَعْلَمُ ذَلِکَ مَنْ حَلَفَ بِی لَاذِباً.

وَ رَوَی أَبُو طَالِبٍ الْمَکِّیُّ وَ الْغَزَالِیُّ عَنْ مَیْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ قَالَ: بَلَغَنِی أَنَّ تَحْتَ الْعَرْشِ مَلَکاً فِی صُورَةِ دِیکٍ رَأْسُهُ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ وَ جَنَاحَاهُ مِنْ زَبَرْجَدٍ أَخْضَرَ⁽²⁾

فَإِذَا مَضَی ثُلُثُ اللَّیْلِ الْأَوَّلِ ضَرَبَ بِجَنَاحَیْهِ وَ زَقَا⁽³⁾وَ قَالَ لِیَقُمِ الْقَائِمُونَ فَإِذَا مَضَی نِصْفُ اللَّیْلِ ضَرَبَ بِجَنَاحَیْهِ وَ زَقَا وَ قَالَ لِیَقُمِ الْمُصَلُّونَ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ ضَرَبَ بِجَنَاحَیْهِ وَ زَقَا وَ قَالَ لِیَقُمِ الْغَافِلُونَ وَ عَلَیْهِمْ أَوْزَارُهُمْ وَ مَعْنَی زَقَا صَاحَ.

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَافِعٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنْ إِخْصَاءِ الْخَیْلِ وَ الْغَنَمِ وَ الدِّیکِ‌⁽¹⁾.

و قال إنما النماء فی الخیل و تحرم المنافرة بالدیکة⁽²⁾و قال الدجاج مثلث الدال الواحدة دجاجة الذکر و الأنثی فیه سواء و الهاء فیه کبطة و حمامة و من عجیب أمرها أنه یمر بها سائر السباع فلا یخشاها فإذا مر بها ابن آوی و هی علی سطح أو جدار أو شجرة رمت بنفسها إلیه و توصف بسرعة الانتباه و قوة⁽³⁾النوم و یقال إن نومها و استیقاظها إنما هو بمقدار خروج النفس و رجوعه و یقال إنما تفعل ذلک من شدة الجبن و أکثر ما عندها من الحیلة أنها لا تنام علی الأرض بل ترتفع علی رف أو جذع أو جدار أو ما قارب ذلک و الدجاج مشترک الطبیعة یأکل اللحم و الذباب و ذلک من طباع الجوارح و یأکل الخبز و یلقط الحب و ذلک من طباع بهائم الطیر⁽⁴⁾

و الفرخ یخرج من البیضة تارة بالحضن و تارة بأن یدفن فی الزبل‌⁽⁵⁾و نحوه.

وَ رَوَی ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِیثِ أَبِی هُرَیْرَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَمَرَ الْأَغْنِیَاءَ بِاتِّخَاذِ الْغَنَمِ وَ أَمَرَ الْفُقَرَاءَ بِاتِّخَاذِ الدَّجَاجِ‌⁽⁶⁾.

و یحل أکل الدجاج

لِمَا رَوَی الشَّیْخَانِ وَ التِّرْمِذِیُّ وَ النَّسَائِیُّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ رهدم [زَهْدَمِ] بْنِ الْمُصْرِمِ الْحَرَمِیِ‌⁽¹⁾

قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی مُوسَی الْأَشْعَرِیِّ فَدَعَا بِمَائِدَةٍ عَلَیْهَا لَحْمُ دَجَاجَةٍ فَخَرَجَ مِنْ بَنِی تَیْمِ اللَّهِ أَحْمَرُ شَبِیهٌ بِالْمَوَالِی فَقَالَ هَلُمَّ فَتَلَکَّأَ⁽²⁾

فَقَالَ هَلُمَّ فَإِنِّی رَأَیْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ مِنْهُ.

و فی لفظ یأکل دجاجة و هذا الرجل إنما تلکأ لأنها تأکل العذرة⁽³⁾فقذره و یحتمل أن یکون تردد لالتباس الحکم علیه أو لم یکن عنده دلیل فتوقف حتی یعلم حکم الله تعالی.

**[ترجمه]حیاة الحیوان: دیک، جنس نر مرغ است و به صورت دیوک و دیکة جمع بسته می‌شود و اسم مصغر آن دویک است. این حیوان مونس و همدم نیز نامیده می‌شود و از خصوصیات آن این است که با فرزندانش مهربانی نمی‌ورزد و با یک همسر انس نمی­گیرد. سرشتی ابلهانه دارد، زیرا هنگامی که از دیوار می‌افتد دیگر نمی‌تواند به خانه صاحب خود برگردد. این حیوان دارای خصلت‌های پسندیده‌ای است که از آن جمله نگاه یکسان به مرغان خود است و خیلی کم اتفاق می‌افتد که یکی از آنها را بر دیگری ترجیح دهد. شگفت آورترین ویژگی این حیوان، شناختن اوقات شبانه است که در این اوقات می‌خواند و تقریبا هیچ وقت این خواندن خود را ترک نمی‌کند - چه شب طولانی باشد چه کوتاه - و خواندن خود را تا قبل و بعد از طلوع خورشید ادامه می‌دهد. پاک و منزه است خداوندی که چنین خروس را هدایت کرده است. براین اساس، قاضی حسین، متولی و رافعی فتوا داده‌اند که جایز است در شناخت وقت نماز به خواندن خروس مجرب اعتماد کرد. از دیگر شگفتی‌های این حیوان، آن است که اگر تعدادی خروس در یک مکان باشند و یک خروس غریبه به میان آنها بیاید، تمامی خروس‌ها با آن خروس غریبه جماع می‌کنند. به گفته جاحظ، منظور از خروس، خروس‌های هندی، جلاسی، نبطی، سندی و زنگی است. همچنین به گفته جاحظ، افراد با تجربه چنین می‌پندارند که از ویژگی‌های خروس سفید و افرق، محافظت از خانه‌هایی است که در آن زندگی می‌کند و نیز به گمان آنها اگر مرد چنین خروسی را سر ببرد، همواره خانواده و ثروتش در معرض گرفتاری قرار می‌گیرند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خروس سفید دوست من است. باز از آن حضرت نقل است: خروس سفید دوست من و دشمن شیطان است. این حیوان از خانه صاحب خود و از هفت خانه اطراف محافظت می‌کند. رسول خداصلی الله علیه و آله این حیوان را در خانه و مسجد نگه می‌داشتند.

انس نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خروس سفید دوست من و جبرئیل است. این حیوان از خانه صاحب خود و از شانزده خانه همسایگان محافظت می‌کند.

شیخ محبّ الدین طبری نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله خروس سفید رنگی داشتند و صحابه آن حضرت، در هنگام مسافرت خروسی را به همراه خود می‌بردند تا آنها را از وقت نماز آگاه گرداند.

ابو هریره از رسول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: هرگاه صدای خروس را شنیدید فضل و برکت آن را از خداوند بخواهید، زیرا آن خروس فرشته‌ای را دیده است و هنگامی که نعره خر را شنیدید، از شر شیطان به خدا پناه ببرید، چون آن الاغ شیطان را دیده است.

قاضی گوید: علت آن، امید به آمین گفتن ملائکه برای دعای انسان و استغفار آنها برای انسان و شهادت آنها به اخلاص انسان، و تضرع و زاری است. و از این حدیث استحباب دعا هنگام حضور صالحان و تبرک جستن به ایشان است. و به این دلیل آن حضرت به ما دستور داده‌اند هنگامی که الاغ نعره می‌زند به خدا پناه ببریم، زیرا باید از شر شیطان هنگام حضورش ترسید. لذا شایسته است در این موقع به [خدا] پناه ببریم. پایان.

در معجم طبرانی و تاریخ أصبهان آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند خروس سفیدی دارد که دو بال آن با زمرد، یاقوت و مروارید زینت داده شده است. یک بال این خروس در مشرق و بال دیگر آن در مغرب و سر آن در زیر عرش و پاهای آن در هوا قرار گرفته است. این خروس هر سحرگاه اذان می‌گوید که اهل آسمآنها و زمین، به جز جن و انس صدای آن را می‌شنوند و در این هنگام خروس‌های زمین به او پاسخ می‌دهند و هنگامی که روز قیامت نزدیک شود، خداوند متعال به این خروس می‌فرماید: بال‌هایت را جمع کن و صدایت را پایین بیاور. در این هنگام اهل آسمآنها و زمین به جز گروه انس و جن، به نزدیک شدن روز قیامت پی می‌برند.

جابر نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند خروسی دارد که دو پایش در مرزهای زمین و سرش زیر عرش پنهان شده و هنگامی که پاسی از شب می‌گذرد، فریاد بر می‌آورد که [خداوند] پاک و منزه است و به دنبال او خروس‌ها فریاد بر می‌آورند.

در کتاب فضل الذکر از ثوبان مولی نقل است که نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند خروسی دارد که پنجه‌های آن در زمین زیرین و گردن آن زیر عرش خم شده و دو بال آن در هوا قرار گرفته است که هر شب به هنگام سحر دو بال خود را به هم زده و می‌گوید: پاک و منزه است خداوندی که پادشاه پاک و پروردگار بخشنده ماست؛ پادشاهی که جز او خدایی نیست.

ثعلبی نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال سه نوع صدا را دوست می‌دارد: صدای خروس، صدای قاری قرآن و صدای استغفار کنند‌گان در سحرگاه.

زید بن خال جُهنی نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خروس را دشنام ندهید، زیرا این حیوان شما را برای نماز بیدار می‌کند .

اسناد آن خوب است و در باره عبارت «فإنّه یدعو إلی الصّلاة» امام حلیمی می‌گوید: این فرمایش رسول خدا دلیلی بر این امر است که هر کسی که خیر و نیکی به آدمی برساند، سزاوار نیست که مورد دشنام و اهانت قرار گیرد، بلکه شایسته اکرام، سپاس و احسان است. معنای فرا خواندن خروس به نماز این نیست که حقیقت نماز را گفته یا فرا رسیدن زمان آن را اعلام کند، بلکه بدین معناست که طبق عادت خروس به هنگام صبحدم پی در پی فریاد برآورده و پس از سپری شدن این وقت، براساس فطرتی که خداوند در وجود او نهاده، مردم را با فریاد خود برای خواندن نماز تذکر می‌دهد. بنابراین مردم نباید تنها از روی فریاد خروس نماز بخوانند، مگر آن کسی که از روی تجربه بر او ثابت شده که خروس در این باره اشتباه نمی‌کند. الله اعلم. پایان.

ابو هریره نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند به من اجازه داد تا از خروسی صحبت کنم که دو پای آن در زمین و گردنش زیر عرش خم شده و چنین آواز می‌خواند: خدایا تو پاک و منزه هستی و چه عظیم است شأن و منزلت تو. پس به او جواب داده می­شود: کسی که به منِ[خدا] قسم دروغ می­خورد این[عظمتم] را نمی­داند.

میمون بن مهران نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به من خبر رسید که زیر عرش فرشته‌ای به شکل خروس هست که سر آن از مروارید و دو بالش از زمرد سبز است. این فرشته وقتی که یک سوم شب نخست سپری می‌شود بال‌هایش را تکان داده و فریاد زده و می‌گوید باید ایستادگان بایستند و هنگامی که نیمی از شب گذشت، همین فرشته بال‌هایش را گشوده و فریاد بر آورده و می‌گوید نمازگزاران بایستی برخیزند و زمانی که سپیده دم فرا رسد باز دو بال خود را گشوده و فریاد زده و می‌گوید غافلان بایستی برخیزند که سنگینی بارشان بر دوششان است. \"زقا\" به معنای فریاد زدن است.

عبدالله بن نافع نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله اخته کردن اسب، گوسفند و خروس را نهی نمودند .

سود فقط در اسب است و اظهار نفرت از خروس حرام است. - . حیاة الحیوان 1 : 249 -250 - کلمه دجاج، با فتحه، ضمه و کسره حرف اول خوانده می‌شود و مفرد آن دجاجة است؛ مذکر و مونث این واژه یکسان بوده و تاء مربوطه آن مانند تاء مربوطه بطة و حمامة است. از شگفتی‌های این حیوان آن است که سایر درندگان از کنار آن رد می‌شوند و او از آنها نمی‌ترسد و هنگامی که شغالی بر آن عبور کند و این حیوان در روی زمین یا دیوار یا درختی باشد، خود را جلوی شغال می‌اندازد. این حیوان را به آگاهی سریع و قوت خواب توصیف کرده‌اند و گفته‌اند که زمان خواب و بیداری این حیوان به اندازه نفس کشیدن و فرو بردن آن است و آورده‌اند که خواب و بیداری آن از شدت ترس چنین است. بیشترین تدبیر این حیوان آن است که بر روی زمین نمی‌خوابد، بلکه روی طاقچه یا تنه درخت یا دیوار و یا چیزی از این قبیل می‌رود. مرغ از طبیعتی مشترک برخوردار است، بدین معنا که هم گوشت و مگس می‌خورد و این از خصلت حیوانات شکاری است و هم نان و دانه می‌خورد که این از خصلت پرندگان اهلی و خانگی است. جوجه آن یک بار از تخمی که زیر مرغ است بیرون می‌آید و بار دیگر از تخمی که زیر سرگین و فضله است، خارج می‌شود.

ابو هریره نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله به ثروتمندان فرمود که گوسفند نگه داری کنند و به فقیران فرمود که مرغ نگه داری کنند.

ابراهیم بن رهدم نقل می‌کند: نزد ابو موسی اشعری بودیم که او ما را به سر سفره غذایی فراخواند که گوشت مرغ داشت. در این هنگام مردی سرخ رنگ از قبیله بنی تمیم که مانند موالی بود، خارج شد. ابوموسی گفت: بفرما. آن مرد مکث کرد. دوباره گفت: بفرما زیرا من پیامبر را دیدم که از آن می‌خورد.

در نقلی دیگر: «گوشت مرغ می‌خورد». و آن مرد تمیمی درنگ کرد زیرا دیده بود که آن مرغ نجاست می‌خورد و آن را پاک نمی‌شمرد، احتمال می‌رود آن مرد درباره حکم خوردن گوشت مرغ تردید داشته یا اینکه چون دلیلی در این باره نداشته، درنگ کرد تا اینکه به حکم خداوند متعال پی برد .

**[ترجمه]

باب 3 الحمام و أنواعه من الفواخت و القماری و الدباسی و الوراشی و غیرها

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الشَّیْ‌ءَ إِذَا اخْتَلَفَ لَمْ یُلْقَحْ قُلْتُ فَإِنَّ النَّاسَ یَزْعُمُونَ الطَّیْرُ الرَّاعِبِیُ‌⁽¹⁾

أَحَدُ أَبَوَیْهِ وَرَشَانٌ وَ قَدْ نَرَاهُ یَبِیضُ وَ یُفْرِخُ قَالَ کَذَبُوا إِنَّهُ قَدْ یُلْقَی الْوَرَشَانُ عَلَی الطَّیْرِ فَیَتَزَاوَجُ وَ یَبِیضُ وَ یُفْرِخُ وَ لَا یُفْرِخُ نَسْلُهُ أَبَداً⁽²⁾.

**[ترجمه]علل: عبداله بن مُسکان نقل می‌کند که امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه یک جنسی [از حیوان] با جنس دیگری مختلط شود، بارور نمی‌شوند. گفتم مردم گمان می‌کنند یک از والدین کبوتر راعبی، ورشان است و ما می‌بینیم که این کبوتر هم تخم می‌گذارد و هم جوجه به دنیا می‌آورد. امام فرمود: دروغ می‌گویند، گاهی ورشان با پرنده[راعبی] جفت‌گیری کرده و تخم گذاشته و جوجه می‌آورد، ولی نسل آنها هیچ وقت جوجه نمی­آورد. - . الخصال 2 : 181 -

**[ترجمه]

تبیان

قوله إن الشی‌ء إذا اختلف لم یلقح أی إذا تولد الحیوان من جنسین مختلفین یکون عقیما لا یلد فقال الراوی الراعبی مع کونه من جنسین مختلفین یبیض و یفرخ و جوابه علیه السلام یحتمل وجهین أحدهما تکذیب الناس فی ذلک و إفادة أنه لا یبیض و لا یفرخ بل کل راعبی یتولد من جنسین و ثانیهما أن یکون المعنی أن ما یحصل من الورشان و الجنس الآخر هو غیر الراعبی و لا یفرخ و لعله أظهر.

و قال الدمیری الراعبی طائر متولد بین الورشان و الحمام و هو شکل عجیب قاله القزوینی‌⁽³⁾.

و قال الورشان هو ساق حر و قیل طائر متولد بین الفاختة و الحمامة و بعضهم یسمیه الوراشین و هو أصناف منها النوبی و هو أسود حجازی إلا أنه أشجی صوتا من الورشان یوصف بالحنو علی الأولاد حتی أنه ربما قتل نفسه إذا رآها

فی ید القانص‌⁽¹⁾.

و قال ساق حر الورشان و هو ذکر القماری لا یختلفون فی ذلک‌⁽²⁾.

**[ترجمه]منظور از اینکه وقتی چیزی با چیز دیگری مختلط شود، بارور نمی‌شود، این است که وقتی حیوانی از دو جنس مختلف به دنیا بیاید، عقیم شده و نمی‌زاید. از پاسخ امام به راوی که گفت کبوتر راعبی با اینکه دو رگه است ولی تخم گذاشته و جوجه می‌آورد نیز دو برداشت می‌تواند کرد: نخست، اینکه مردم در این باره اشتباه می‌کنند و این پرنده نه تخم گذاشته و نه جوجه می‌آورد، بلکه کبوتر راعبی از دو جنس متفاوت زاده می‌شود. دوم، اینکه آنچه که از کبوتر ورشان و جنس دیگر به وجود می‌آید، راعبی نبوده و جوجه نمی‌آورد؛ این برداشت درست‌تر است.

دمیری می‌گوید: راعبی پرنده‌ای است که از آمیزش کبوتر صحرایی به نام ورشان و کبوتر به وجود می‌آید و به گفته قزوینی شکل عجیبی دارد. - . حیاة الحیوان 1 : 265 -

می‌گوید: «ساق حر»، ورشان است که آن همان قمری نر است و گفته شده پرنده‌ای است که از فاخته و کبوتر متولد می‌شود و برخی آن را وراشین می‌نامند. این حیوان چند نوع دارد، از جمله نوبی که پرنده‌ای سیاه رنگ حجازی است که آواز آن حزن انگیزتر از ورشان بوده و به محبت و عطوفت به فرزندان خود شهرت دارد، به گونه‌ای که چه بسا وقتی بچه خود را در دست شکارچی ببیند خود را می‌کشد. - . حیاة الحیوان 2 : 284 -

می‌گوید ورشان جنس نر قمری است و در این باره اختلافی وجود ندارد. - . حیاة الحیوان 2 : 8 -

**[ترجمه]

«2»

الْعُیُونُ، وَ الْعِلَلُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ: سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ مَعْنَی هَدِیرِ الْحَمَامِ الرَّاعِبِیَّةِ فَقَالَ تَدْعُو عَلَی أَهْلِ الْمَعَازِفِ وَ الْقِیَانِ وَ الْمَزَامِیرِ وَ الْعِیدَانِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون و علل: مردی شامی از امیر المؤمنین علیه السلام از صدای آواز کبوتر راعبی پرسید و امام در پاسخ فرمود: نوازندگان، کنیزان خواننده، نوازندگان سازهای بادی و زهی را نفرین می­کند. - . عیون الأخبار 1 : 246 علل الشرائع 2 : 283 - 284 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس المعازف الملاهی کالعود و الطنبور و الواحد عزف أو معزف کمنبر و مکنسة و القیان جمع القینة الأمة المغنیة فهو عطف علی الأهل و یقدر المضاف فی الأخیرین.

**[ترجمه]در قاموس معازف به معنای آلات موسیقی مانند عود و طنبور آمده و مفرد آن عزف یا معزف مانند منبر و منسکه است. قیان جمع قینة، کنیز آواز خوان و عطف بر أهل است. در دو مورد آخری مضاف مقدر است.

**[ترجمه]

«3»

الْإِخْتِصَاصُ، وَ الْبَصَائِرُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: أُهْدِیَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَاخِتَةٌ وَ وَرَشَانٌ وَ طَیْرٌ رَاعِبِیٌّ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَمَّا الْفَاخِتَةُ فَتَقُولُ فَقَدْتُکُمْ فَقَدْتُکُمْ فَافْقِدُوهَا قَبْلَ أَنْ تَفْقِدَکُمْ فَأَمَرَ بِهَا فَذُبِحَتْ وَ أَمَّا الْوَرَشَانُ فَیَقُولُ قُدِّسْتُمْ قُدِّسْتُمْ فَوَهَبَهُ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ وَ الطَّیْرُ الرَّاعِبِیُّ یَکُونُ عِنْدِی أُسَرُّ بِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر: نقل است که به امام صادق علیه السلام فاخته، ورشان و پرنده راعبی هدیه دادند. امام فرمود: فاخته می‌گوید شما را از بین بردم، شما را از بین بردم، پس آن را از بین ببرید قبل از آنکه او شما را از بین ببرد. لذا فرمود تا آن را ذبح کنند. سپس امام فرمود: ورشان می‌گوید: مقدس کردند شما را مقدس کردند شما را، و آن را به یکی از صحابه خود بخشید. درباره راعبی فرمود: وقتی پرنده راعبی نزد من است، با بودن آن خوشحال می‌شوم. - . اختصاص: 294، بصائر الدرجات: 234 -

**[ترجمه]

بیان

قال الدمیری الفاختة واحدة الفواخت من ذوات الأطواق زعموا أن الحیات تهرب من صوتها و هی عراقیة و لیست حجازیة و فیها فصاحة و حسن صوت و فی طبعها الأنس و تعیش فی الدور و العرب تصفها بالکذب فإن صوتها عندهم هذا أوان الرطب تقول ذلک و النخل لم تطلع و تعمر⁽⁵⁾و قد ظهر منه ما عاش خمسا و عشرین سنة و ما عاش أربعین سنة⁽⁶⁾.

**[ترجمه]دمیری می‌گوید: «فاختة» مفرد فواخت، از تیره پرندگان طوق دار است. گمان می‌کردند که مارها از آواز این پرنده فرار می‌کنند. این پرنده حجازی نبوده و عراقی است و فصاحت و صدای نیکویی دارد و در سرشت این پرنده مؤانست نهفته شده است. در خانه‌ها زندگی می‌کند و عرب‌ها آن را به دروغ‌گویی توصیف کرده‌اند و از نظر آنها صدای آن این است: زمان رسیدن خرماست. در حالی که وقتی این را می­گوید که درخت خرما هنوز شکوفه نداده است. و بسیار عمر می­کند حتی دیده شده بیست و پنج یا چهل سال عمر کرده است. - . حیاة الحیوان 2 : 137 - 138 -

**[ترجمه]

«4»

الْبَصَائِرُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی أَحْمَدَ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام جَالِساً فَسَمِعَ صَوْتاً مِنَ الْفَاخِتَةِ فَقَالَ تَدْرُونَ مَا تَقُولُ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ تَقُولُ فَقَدْتُکُمْ فَافْقِدُوهَا قَبْلَ أَنْ تَفْقِدَکُمْ‌⁽¹⁾.

و منه عن البرقی عن النضر عن یحیی الحلبی عن ابن مسکان عن أبی أحمد عن سعد بن الحسن عن أبی جعفر علیه السلام: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر: شعیب بن حسن نقل می‌کند: نزد امام باقر علیه السلام نشسته بودم که ایشان صدای فاخته­ای را شنیدند و فرمود: آیا می‌دانید چه می‌گوید؟ گفتم نه. فرمود: می‌گوید: شما را از بین بردم. سپس امام فرمود: آن را از بین ببرید قبل از آنکه آن شما را از بین ببرد. - . بصائر الدرجات: 343 -

در همان کتاب با سندی دیگر از امام باقر علیه السلام نقل شده است. - . بصائر الدرجات: 344 -

**[ترجمه]

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: سَمِعْتُ فَاخِتَةً تَصِیحُ مِنْ دَارِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ أَ تَدْرُونَ مَا تَقُولُ هَذِهِ الْفَاخِتَةُ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ تَقُولُ فَقَدْتُکُمْ أَمَا إِنَّا لَنَفْقِدَنَّهَا قَبْلَ أَنْ تَفْقِدَنَا قَالَ فَأَمَرَ بِهَا فَذُبِحَتْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر: حفص بن بختری نقل می‌کند: صدای فاخته­ای را شنیدم که از خانه امام صادق علیه السلام می‌آمد. امام فرمود: آیا می‌دانید این فاخته چه می‌گوید؟ گفتم نه. فرمود: می‌گوید: شما را از بین می‌برم، ولی ما قطعا او را از بین می‌بریم قبل از اینکه او ما را از بین ببرد. سپس فرمود تا آن را ذبح کنند و آن را ذبح کردند. - . بصائر الدرجات: 344 -

**[ترجمه]

«6»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَمِعَ صَوْتَ فَاخِتَةٍ فِی الدَّارِ فَقَالَ أَیْنَ هَذِهِ الَّتِی أَسْمَعُ صَوْتَهَا قُلْنَا هِیَ فِی الدَّارِ أُهْدِیَتْ لِبَعْضِهِمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَمَا لَنَفْقِدَنَّکِ قَبْلَ أَنْ تَفْقِدَنَا قَالَ ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَأُخْرِجَتْ مِنَ الدَّارِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر: علی بن سنان نقل می‌کند: نزد امام صادق علیه السلام بودیم که ایشان آواز فاخته­ای را در خانه شنیدند و فرمود: این کجاست که صدای آن را می‌شنوم؟ گفتیم در خانه است که به یکی از اهل خانه هدیه داده شده است. امام فرمود: بی‌شک تو را از بین می‌بریم قبل از آنکه تو ما را از بین ببری. سپس حضرت دستور دادند تا آن را بیرون کنند و آن پرنده از خانه بیرون شد. - . بصائر الدرجات: 346 -

**[ترجمه]

بیان

ربما یحمل دعاؤها علی صاحب البیت بأنها لخساستها و بعض جهات الشر فیها فی صوتها نحوسة تترتب علیها الجلاء و الهلاک فکأنها تدعو علی صاحب البیت و لا ضرورة فی ارتکاب هذه التکلفات کما عرفت سابقا.

**[ترجمه]چه بسا که نفرین آن پرنده بر صاحب خانه بر این حمل می­شود که این پرنده به سبب خساست و بعضی جهات شرّی که در او هست، در صدایش نُحُوستی وجود دارد که موجب در به دری و هلاکت صاحب خانه می‌شود پس گویا که صاحب خانه را نفرین می‌کند. ولی ضرورتی ندارد که خود را درگیر این تکلفات کنیم، همانگونه که پیش‌تر دریافتی.

**[ترجمه]

«7»

کَامِلُ الزِّیَارَةِ، عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اتَّخِذُوا الْحَمَامَ الرَّاعِبِیَّةَ فِی

بُیُوتِکُمْ فَإِنَّهَا تَلْعَنُ قَتَلَةَ الْحُسَیْنِ علیه السلام‌⁽¹⁾.

الکافی، عن علی بن إبراهیم: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کامل الزِّیارة: امام صادق علیه السلام فرمود: کبوتر راعبی را در خانه‌هایتان نگه داری کنید، زیرا این پرنده بر قاتلان امام حسین علیه السلام لعن می‌فرستد. - . کامل الزیارات: 98 -

در کتاب کافی نیز نقل شده است. - . کافی 6 : 547 - 548 -

**[ترجمه]

«8»

الْکَامِلُ، عَنْ أَبِیهِ وَ أَخِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْجَامُورَانِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً فِی بَیْتِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَنَظَرْتُ إِلَی الْحَمَامِ الرَّاعِبِیِّ یُقَرْقِرُ طَوِیلًا فَنَظَرَ إِلَیَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام طَوِیلًا فَقَالَ یَا دَاوُدُ أَ تَدْرِی مَا یَقُولُ هَذَا الطَّیْرُ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ یَدْعُو عَلَی قَتَلَةِ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَاتَّخِذُوهُ فِی مَنَازِلِکُمْ‌⁽³⁾.

الکافی، عن العدة عن أحمد بن محمد عن الجامورانی: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کامل الزِّیارة: داود بن فرقد نقل می‌کند: در خانه امام صادق علیه السلام نشیته بودم و به کبوتر راعبی نگاه کردم که مدت طولانی آواز می‌خواند. امام فرمود: ای داود، آیا می‌دانی این پرنده چه می‌گوید؟ گفتم نه به خدا، جانم به فدای تو. امام فرمود: بر قاتلان امام حسین علیه السلام لعن و نفرین می‌فرستد، پس آن را در خانه‌های خود نگاه دارید. - . کامل الزیارات: 98 -

در کتاب کافی نیز نقل شده است.

**[ترجمه]

«9»

إِرْشَادُ الْمُفِیدِ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَرَامَةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ: کَانَتْ لِابْنِ ابْنَتِی حَمَامَاتٌ فَذَبَحْتُهُنَّ غَضَباً ثُمَّ خَرَجْتُ إِلَی مَکَّةَ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ علیه السلام قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَلَمَّا طَلَعَتْ رَأَیْتُ فِیهَا حَمَاماً کَثِیراً قَالَ قُلْتُ أَسْأَلُهُ مَسَائِلَ وَ أَکْتُبُ مَا یُجِیبُنِی عَنْهَا وَ قَلْبِی مُتَفَکِّرٌ فِیمَا صَنَعْتُ بِالْکُوفَةِ وَ ذَبْحِی لِتِلْکَ الْحَمَامَاتِ مِنْ غَیْرِ مَعْنًی وَ قُلْتُ فِی نَفْسِی لَوْ لَمْ یَکُنْ فِی الْحَمَامِ خَیْرٌ لَمَا أَمْسَکَهُنَّ فَقَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام مَا لَکَ یَا بَا حَمْزَةَ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ خَیْرٌ قَالَ کَانَ قَلْبُکَ فِی مَکَانٍ آخَرَ قُلْتُ إِی وَ اللَّهِ وَ قَصَصْتُ عَلَیْهِ الْقِصَّةَ وَ حَدَّثْتُهُ بِأَنِّی ذَبَحْتُهُنَّ فَالْآنَ أَنَا أَعْجَبُ بِکَثْرَةِ مَا عِنْدَکَ مِنْهَا قَالَ فَقَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام بِئْسَ مَا صَنَعْتَ یَا أَبَا حَمْزَةَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ إِذَا کَانَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ عبثا [عَبَثٌ] بِصِبْیَانِنَا نَدْفَعُ عَنْهُمُ الضَّرَرَ بِانْتِفَاضِ الْحَمَامِ وَ أَنَّهُنَّ یُؤْذِنَّ بِالصَّلَاةِ فِی آخِرِ اللَّیْلِ فَتَصَدَّقْ عَنْ کُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ دِینَاراً فَإِنَّکَ قَتَلْتَهُنَّ غَضَباً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]ارشاد مفید: ابو حمزه ثمالی نقل می‌کند: پسر دخترم کبوترانی داشت که من با خشم آنها را ذبح کردم. سپس عازم مکه شدم و پیش از طلوع خورشید نزد امام باقر علیه السلام رفتم. آنگاه که خورشید طلوع کرد در خانه کبوتران زیادی را دیدم. راوی می‌گوید از امام مسائلی را پرسیده و پاسخ آنها را می‌نوشتم و در باره کاری که در کوفه انجام داده و به ذبح بدون دلیلِ آن کبوتران می‌اندیشیدم؛ با خود گفتم اگر کبوتر خیر و منفعتی نداشت امام علیه السلام آنها را نگه نمی‌داشت. سپس امام به من فرمود: ای ابو حمزه تو را چه شده است؟ گفتم: ای پسر رسول خدا، خوبم. فرمود: دلت جای دیگری است. گفتم: آری به خدا سوگند، و ماجرا را برایشان تعریف کرده و گفتم که من آنها را ذبح کردم و اکنون از کثرت آنها نزد شما در شگفتم. امام باقر علیه السلام فرمود: ای ابو حمزه چه کار بدی کردی! آیا نمی‌دانستی که اگر از اهل زمین[منظور جنیان هستند] آزاری متوجه کودکان ما باشد، ما ضرر و زیان را از ایشان با بال زدن کبوتر دفع می‌کنیم؟ این کبوتران در پایان شب برای نماز خواندن اذان می‌گویند. پس به ازای هر یک از آنها یک دینار صدقه بده، چرا که از روی خشم آنها را کشته‌ای. - . کافی 6 : 547 -

**[ترجمه]

بیان

انتفاض الحمام تحرکها و نفض أجنحتها و یدل علی لزوم الکفارة إذا قتل الحمام غضبا و لعله محمول علی الاستحباب و لم أر من تعرض له.

**[ترجمه]انتفاض الحمام: حرکت کردن کبوتر و تکان دادن بال‌های خود. این حدیث بر لزوم کفاره دادن در زمانی است که کبوتر از روی خشم کشته شود و چه بسا بر استحباب این امر دلالت کند و من ندیدم کسی این مطلب را ذکر کند.

**[ترجمه]

«10»

طِبُّ الْأَئِمَّةِ،⁽¹⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَرَامَةَ قَالَ: رَأَیْتُ فِی مَنْزِلِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام زَوْجَ حَمَامٍ أَمَّا الذَّکَرُ فَإِنَّهُ کَانَ أَخْضَرَ بِهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ السَّمْرِ وَ أَمَّا الْأُنْثَی فَسَوْدَاءَ وَ رَأَیْتُهُ یَفُتُّ لَهُمَا الْخُبْزَ وَ هُوَ عَلَی الْخِوَانِ وَ یَقُولُ إِنَّهُمَا لَیُحَرِّکَانِ مِنَ اللَّیْلِ وَ یُؤْنِسَانِ وَ مَا مِنِ انْتِفَاضَةٍ یَنْتَفِضَانِهَا مِنَ اللَّیْلِ إِلَّا دَفَعَ اللَّهُ بِهَا مَنْ دَخَلَ الْبَیْتَ مِنَ الْأَرْوَاحِ.

**[ترجمه]طبّ الأَئمّة: - . طبّ الأئمّة : 111 - محمد بن کرامه نقل می‌کند: در منزل امام موسی بن جعفر علیه السلام یک جفت کبوتر دیدم که نر آن سبز مایل به گندمگون و مادّه آن سیاه بود. امام علیه السلام را دیدم که برای این دو کبوتر بر روی سفره نان خُرد کرده و می‌فرمود: این دو کبوتر در شب بال می­زنند و [با اهل خانه] أنس می­گیرند و به واسطه هر بالی که در شب می­زنند خداوند جنیانی را که داخل خانه شده­اند، دفع می­نماید.

**[ترجمه]

بیان

الأرواح الجن.

**[ترجمه]ارواح یعنی جنّ.

**[ترجمه]

«11»

مَشَارِقُ الْأَنْوَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: عَادَانَا مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی مِنَ الطُّیُورِ الْفَاخِتَةِ وَ مِنَ الْأَیَّامِ الْأَرْبِعَاءِ⁽²⁾.

**[ترجمه]مشارق الأَنوار: امام باقر علیه السلام فرمود: از هر چیزی بعضی با ما دشمنی ورزیدند، حتی در میان پرندگان، فاخته و در میان روزها، روز چهارشنبه.

**[ترجمه]

«12»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَنَفْضَةٌ مِنْ حَمَامَةٍ مُنَمَّرَةٍ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِ دُیُوکٍ فُرْقٍ بِیضٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: یک تکان کبوتر خال‌دار بهتر از هفت خروس سفید افرق است. - . کافی 6 : 549 - 550 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس النمرة بالضم النکتة من أی لون کان و الأنمر ما فیه نمرة بیضاء و أخری سوداء و هی نمراء و النمر ککتف و بالکسر سبع معروف سمی للنمر التی فیه.

**[ترجمه]در قاموس نمرة با ضمه به معنای خال و نقطه به هر رنگی است. أنمر چیزی را گویند که نقطه‌های سفید و سیاه در آن باشد و مونث آن نمراء می‌باشد. نَمِر بر وزن کتف همان حیوان درنده مشهور است که به دلیل خال‌دار بودن به این اسم نامیده شده است.

**[ترجمه]

«13»

الْکَافِی، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عُثْمَانَ الْأَصْبَهَانِیِّ قَالَ: أُهْدِیَتْ لِإِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام صُلْصُلًا فَدَخَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَلَمَّا رَآهُ قَالَ هَذَا الطَّیْرُ الْمَشْئُومُ أَخْرِجُوهُ فَإِنَّهُ یَقُولُ فَقَدْتُکُمْ فَافْقِدُوهُ قَبْلَ أَنْ یَفْقِدَکُمْ‌⁽⁴⁾.

الْبَصَائِرُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: به اسماعیل پسر امام صادق علیه السلام فاخته‌یی هدیه داده شد. امام صادق علیه السلام وارد شدند و هنگامی که آن را دیدند، فرمود: این پرنده نحس است، آن را بیرون کنید، زیرا آن می‌گوید شما را از بین بردم. پس شما پیش از آنکه آن شما را از بین ببرد، آن را از بین بیرید. - . کافی 6 : 564 -

در کتاب بصائر نیز نقل شده است. - . بصائر الدرجات: 345 -

**[ترجمه]

بیان

قال الدمیری الصلصل بالضم الفاختة و کذا ذکره الجوهری و غیره و قال الفیروزآبادی الصلصل کهدهد طائر أو الفاختة.

**[ترجمه]دمیری در باره کلمه الصُلصُل می‌گوید که همان فاخته است. جوهری و دیگران نیز چنین گفته‌اند. فیروز آبادی آن را بر وزن هدهد دانسته و گفته پرنده­ایست یا فاخته است.

**[ترجمه]

«14»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ وَ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: الْحَمَامُ مِنْ طُیُورِ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: معاویه بن وهب نقل می‌کند: کبوتر از پرندگان پیامبران است. - . کافی 6 : 546 -

**[ترجمه]

«15»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی مَوْلَی آلِ سَامٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ أَوَّلَ حَمَامٍ کَانَ بِمَکَّةَ حَمَامٌ کَانَ لِإِسْمَاعِیلَ علیه السلام‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: اولین کبوتران در مکه، کبوتران اسماعیل بود. - . کافی 6 : 546 -

**[ترجمه]

«16»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ أَصْلَ حَمَامِ الْحَرَمِ بَقِیَّةُ حَمَامٍ کَانَ لِإِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ علیهما السلام اتَّخَذَهَا کَانَ یَأْنَسُ بِهَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یُسْتَحَبُّ أَنْ یَتَّخِذَ طَیْراً مَقْصُوصاً یَأْنَسُ بِهِ مَخَافَةَ الْهَوَامِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کبوتران حرم، باز مانده کبوتر اسماعیل فرزند ابراهیم هستند که آن را نگه داشته و با آن مأنوس بود. سپس امام فرمود: مستحب است که انسان کبوتر بال چیده را به دلیل ترس از جن نگاه دارد. - . کافی 6 : 564 -

**[ترجمه]

بیان

الهوام جمع الهامة و هی کل ذات سم یقتل و قد یقع الهوام علی کل ما یدب من الحیوان و إن لم یقتل و کأن المراد هنا الجن و إن احتمل أن یکون نافعا لدفع الهوام أیضا.

**[ترجمه]هوام، جمع هامة به معنای هر چیز سم‌دار که کشنده است. این کلمه گاهی به معنای حیوانات خزنده است هر چند کشنده نباشند. بسا که منظور از آن در اینجا، جن باشد. و احتمال دارد که کبوتر برای دفع هوام سودمند باشد.

**[ترجمه]

«17»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: هَذِهِ الْحَمَامُ حَمَامُ الْحَرَمِ هِیَ مِنْ نَسْلِ حَمَامِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الَّتِی کَانَتْ لَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: این کبوتران حرم از نسل کبوتران اسماعیل فرزند ابراهیم هستند. - . کافی 6 : 546 -

**[ترجمه]

«18»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ ابْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَیْسَ مِنْ بَیْتٍ فِیهِ حَمَامٌ إِلَّا لَمْ یُصِبْ أَهْلَ ذَلِکَ الْبَیْتِ آفَةٌ مِنَ الْجِنِّ إِنَّ سُفَهَاءَ الْجِنِّ یَعْبَثُونَ فِی الْبَیْتِ فَیَعْبَثُونَ بِالْحَمَامِ وَ یَدَعُونَ الْإِنْسَانَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر خانه ای که در آن کبوتر باشد، از آفت جن در امان است. جنیان نادان در خانه با کبوتران بازی کرده و انسان را رها می‌کنند. - . کافی 6 : 546 -

**[ترجمه]

«19»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: شَکَا رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾

الْوَحْشَةَ فَأَمَرَهُ أَنْ یَتَّخِذَ فِی بَیْتِهِ زَوْجَ حَمَامٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی از وحشت(تنهایی) خود نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت نمود. حضرت به وی فرمود که در خانه خود یک جفت کبوتر نگاه دارد. - . کافی 6 : 546 ، الفقیه 3 : 220 -

**[ترجمه]

«20»

وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْجَامُورَانِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَنْدَلٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: ذُکِرَتِ الْحَمَامُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ اتَّخِذُوهَا فِی مَنَازِلِکُمْ فَإِنَّهَا مَحْبُوبَةٌ لَحِقَتْهَا دَعْوَةُ نُوحٍ علیه السلام وَ هِیَ آنَسُ شَیْ‌ءٍ فِی الْبُیُوتِ.

**[ترجمه]کافی: نزد امام صادق علیه السلام سخن از کبوتر به میان آمد. ایشان فرمود: آن را در خانه‌هایتان نگاه دارید، زیرا آن پرنده‌ای دوست داشتنی است که دعای نوح شامل حالش شد و این پرنده مأنوس‌ترین چیز در خانه‌هاست.

**[ترجمه]

«21»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْحَمَامُ طَیْرٌ مِنْ طُیُورِ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام الَّتِی کَانُوا یُمْسِکُونَ فِی بُیُوتِهِمْ وَ لَیْسَ مِنْ بَیْتٍ فِیهِ حَمَامٌ إِلَّا لَمْ یُصِبْ‌⁽⁴⁾أَهْلَ ذَلِکَ الْبَیْتِ آفَةٌ مِنَ الْجِنِّ إِنَّ سُفَهَاءَ الْجِنِّ یَعْبَثُونَ فِی الْبَیْتِ فَیَعْبَثُونَ بِالْحَمَامِ وَ یَدَعُونَ النَّاسَ قَالَ فَرَأَیْتُ فِی بَیْتِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حَمَاماً لِابْنِهِ إِسْمَاعِیلَ علیه السلام‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کبوتر، پرنده‌ای از پرندگان انبیاء است که آن را در خانه‌های خود نگاه می‌داشتند. هر خانه‌ای که در آن کبوتر باشد، اهل آن خانه از آفت جن در امان خواهد ماند، زیرا جنیان نادان در خانه با کبوتران بازی کرده و مردم را رها می‌کنند. راوی نقل می‌کند که من در خانه امام کبوتری را دیدم که مال فرزندشان اسماعیل بود. - . کافی 6 : 547 -

**[ترجمه]

«22»

وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَوَّلُ علیه السلام: وَ نَظَرْتَ‌⁽⁶⁾

إِلَی حَمَامٍ فِی بَیْتِهِ مَا مِنِ انْتِفَاضٍ یَنْتَفِضُ بِهَا إِلَّا نَفَّرَ اللَّهُ بِهَا مَنْ دَخَلَ الْبَیْتَ مِنْ عُزْمَةِ أَهْلِ الْأَرْضِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام موسی بن جعفر علیه السلام در حالی که به کبوتر در خانه خود می‌نگریستند، فرمود: این پرنده هیچ بالی نمی­زند مگر اینکه خداوند با آن بال زدن، هر گروهی از اهل زمین را که وارد خانه شده‌اند، می‌راند. - . کافی 6 : 547 -

**[ترجمه]

بیان

العزمة بالضم أسرة الرجل و قبیلته و الجمع کصرد و بالتحریک المصححون للمودة و کأن المراد هنا طائفة من الجن یدخلون البیوت و یوادون أهلها.

**[ترجمه]عُزمة: خانواده و قبیله مرد را گویند و جمع آن مانند صُرَد است و اگر به صورت عَزَمَه بیاید، به معنای درمان کنندگان مودت است و بسا مراد از آن در اینجا، طائفه‌ای از جنیان باشد که وارد خانه شده و با اهل آن دوست می­شوند.

**[ترجمه]

«23»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ یَحْیَی الْأَزْرَقِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ خَفِیقَ‌⁽²⁾أَجْنِحَةِ الْحَمَامِ لَیَطْرُدُ الشَّیَاطِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: صدای بال‌های کبوتر شیاطین را می‌راند. - . کافی 6 : 547 ، الفقیه 3: 220 -

**[ترجمه]

بیان

خفیق جناح الطائر صوته و یقال خفق الطائر أی طار و أخفق إذا ضرب بجناحیه.

**[ترجمه]خفیق جناح الطائر: صدای بال پرنده. خفق الطائر: پرنده پرواز کرد. أخفق الطائر: پرنده بال زد .

**[ترجمه]

«24»

الْکَافِی، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَدْفَعُ بِالْحَمَامِ عَنْ هَدَّةِ الدَّارِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزّ و جلّ با کبوتر، نابودی و ویرانی را از خانه دفع می‌کند. - . کافی 6 : 547 -

**[ترجمه]

بیان

عن هدة الدار أی کسرها و هدمها أو یدفع الضرر عن ضعفاء الدار کالنساء و الصبیان و فی القاموس الهد الهدم الشدید و الکسر و الصوت الغلیظ و الرجل الضعیف و الهدهد بفتحتین أصوات الجن بلا واحد انتهی.

و فی بعض النسخ عن أهل هذه الدار و هو أظهر.

**[ترجمه]هدة الدار: نابودی و ویرانی خانه. یا دفع ضرر و زیان از ضعیفان خانه مانند زنان و کودکان. در قاموس هدّ به معنای ویرانی شدید، شکستن، صدای بم و مرد ضعیف، آمده است. هَدهَد: مفرد نداشته و به معنای صدای جنیان است. پایان.

در برخی نسخه‌ها «عن أهل هذه الدار» آمده که این واضح‌تر است.

**[ترجمه]

«25»

الْکَافِی، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْأَصْبَهَانِیِ‌⁽⁵⁾قَالَ: اسْتَهْدَانِی إِسْمَاعِیلُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

فَأَهْدَیْتُ لَهُ طَیْراً رَاعِبِیّاً فَدَخَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ اجْعَلُوا هَذَا الطَّیْرَ الرَّاعِبِیَّ مَعِی فِی الْبَیْتِ یُؤْنِسُنِی قَالَ وَ قَالَ عُثْمَانُ دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ بَیْنَ یَدَیْهِ حَمَامٌ یَفُتُّ لَهُنَّ خُبْزاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: عثمان بن اصبهانی نقل می‌کند که اسماعیل فرزند امام صادق علیه السلام از من هدیه‌ای طلب نمود و من به ایشان پرنده راعبی را هدیه دادم. امام وارد شده و فرمود: این پرنده راعبی را با من در خانه نهید تا با من انس گیرد. عثمان نقل می‌کند که بر امام صادق علیه السلام وارد شدم در حالی که کبوترانی پیش روی حضرت بود که برای آن نان خُرد می‌کرد. - . کافی 6 : 548 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس الفت الدق و الکسر بالأصابع انتهی و یدل علی استحباب‌⁽²⁾

إطعام الحمام الراعبیة و فت الخبز لها.

**[ترجمه]در قاموس فتّ، به معنای کوبیدن و شکستن با انگشتان است. پایان. این حدیث دال بر استحباب غذا دادن به کبوتر راعبی و خرد کردن نان برای آن، است.

**[ترجمه]

«26»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَشْعَثَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَارِقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَرَأَیْتُ عَلَی فِرَاشِهِ ثَلَاثَ حَمَامَاتٍ خُضْرٍ قَدْ ذَرَقْنَ عَلَی الْفِرَاشِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَؤُلَاءِ الْحَمَامُ تَقْذَرُ الْفِرَاشَ فَقَالَ لَا إِنَّهُ یُسْتَحَبُّ أَنْ یُمْسَکْنَ‌⁽³⁾فِی الْبَیْتِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: عبدالکریم بن صالح نقل می‌کند: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم و روی فشر ایشان سه کبوتر سبز رنگ را دیدم که در آنجا فضله انداخته بودند. گفتم: جانم به فدایت، این کبوتران فرش شما را کثیف کرده‌اند. امام فرمود: نه، مستحب است که اینها در خانه نگه داشته شوند. - . کافی 6 : 548 -

**[ترجمه]

بیان

ذرق الطائر قد یکون بالذال و الزای و الفعل کضرب و نصر.

**[ترجمه]ذرق الطائر، گاهی با ذال و گاهی با زاء استعمال می‌شود و بر وزن ضرب و نصر است.

**[ترجمه]

«27»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِی مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صلّی اللّه علیه و آله زَوْجُ حَمَامٍ أَحْمَرَ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله یک جفت کبوتر سرخ وجود داشت. - . کافی 6 : 548 -

**[ترجمه]

«28»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ⁽⁶⁾عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ⁽⁷⁾عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ السِّنْدِیِ‌⁽⁸⁾عَنْ یَحْیَی الْأَزْرَقِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: احْتَفَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِئْراً فَرَمَوْا فِیهَا فَأُخْبِرَ بِذَلِکَ فَجَاءَ حَتَّی وَقَفَ عَلَیْهَا فَقَالَ لَتَکُفُّنَّ أَوْ لَأُسْکِنَنَّهَا الْحَمَامَ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ خَفِیقَ‌⁽⁹⁾أَجْنِحَتِهَا یَطْرُدُ

الشَّیَاطِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر المؤمنین علیه السلام چاهی را حفر کردند ولی [جنیان]در آن چیزهایی پرتاب کردند. امام از این واقعه باخبر شده و بر سر چاه آمده و فرمود: یا از کار خود دست می‌کشید و یا اینکه در این چاه کبوترانی را ساکن می‌کنم. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: صدای بال کبوتر، شیاطین را دور می‌کند. - . کافی 6 : 548 -

**[ترجمه]

بیان

الخطاب للجن و الشیاطین الذین کان الرمی منهم.

**[ترجمه]خطاب امام به جنیان و شیاطینی بوده که پرتاب از جانب آنها بوده است.

**[ترجمه]

«29»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ‌⁽²⁾قَالَ: ذُکِرَ الْحَمَامُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنَّهُ بَلَغَنِی أَنَّ عُمَرَ رَأَی حَمَاماً یَطِیرُ وَ رَجُلٌ تَحْتَهُ یَعْدُو فَقَالَ عُمَرُ شَیْطَانٌ یَعْدُو تَحْتَهُ شَیْطَانٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا کَانَ إِسْمَاعِیلُ عِنْدَکُمْ فَقِیلَ صِدِّیقٌ فَقَالَ فَإِنَّ بَقِیَّةَ حَمَامِ الْحَرَمِ مِنْ حَمَامِ إِسْمَاعِیلَ علیه السلام‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: نقل است که نزد امام صادق علیه السلام از کبوتر سخن به میان آمد و مردی خطاب به حضرت گفت: شنیدم که عمر کبوتری را در حال پرواز دید که مردی در زیر آن می‌دوید. عمر گفت: این شیطانی است که زیر آن شیطانی می‌دود. امام فرمود: اسماعیل نزد شما چه منزلتی دارد؟ مرد گفت: صدّیق است. امام فرمود: به درستی که کبوتران حرم از [نسل] کبوتر اسماعیل هستند. - . کافی 6 : 548 -

**[ترجمه]

«30»

وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنِ اتَّخَذَ طَیْراً فِی بَیْتِهِ فَلْیَتَّخِذْ وَرَشَاناً فَإِنَّهُ أَکْثَرُ شَیْ‌ءٍ ذِکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَکْثَرُ تَسْبِیحاً وَ هُوَ طَیْرٌ یُحِبُّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس بخواهد در خانه خود پرنده‌ای نگاه دارد، بهتر است کبوتر ورشان را نگاه دارد، زیرا این کبوتر بیشتر ذکر خدا را گفته و تسبیح او می‌کند و آن پرنده‌ای است که ما اهل بیت را دوست می‌دارد. - . کافی 6 : 550 -

**[ترجمه]

«31»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْأَصْبَهَانِیِّ قَالَ: اسْتَهْدَانِی إِسْمَاعِیلُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام طَیْراً مِنْ طُیُورِ الْعِرَاقِ فَأَهْدَیْتُ لَهُ وَرَشَاناً فَدَخَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَرَآهُ فَقَالَ إِنَّ الْوَرَشَانَ یَقُولُ بُورِکْتُمْ بُورِکْتُمْ فَأَمْسِکُوهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: عثمان بن اصبهانی نقل می‌کند: اسماعیل علیه السلام فرزند امام صادق علیه السلام از من پرنده‌ای از پرندگان عراق را هدیه خواست و من به ایشان کبوتر ورشان را هدیه دادم. آنگاه امام صادق علیه السلام وارد شده و آن کبوتر را دیدند و فرمود: به راستی کبوتر ورشان چنین می‌خواند: خیر و برکت بر شما باد، خیر و برکت بر شما باد. پس آن را نگاه دارید. - . کافی 6 : 551 -

**[ترجمه]

«32»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْجَامُورَانِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سَیْفٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ نَهَی ابْنَهُ إِسْمَاعِیلَ

عَنِ اتِّخَاذِ الْفَاخِتَةِ وَ قَالَ إِنْ کُنْتَ وَ لَا بُدَّ مُتَّخِذاً فَاتَّخِذْ وَرَشَاناً فَإِنَّهُ کَثِیرُ الذِّکْرِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرزندش اسماعیل را از نگه داشتن فاخته نهی کرده و فرمود: اگر ناگزیر می­خواهی پرنده‌ای را نگه داری، پس کبوتر ورشان را نگاه دار که آن بسیار ذکر خداوند عزّ و جلّ می‌گوید. - . کافی 6 : 551 -

**[ترجمه]

بیان

کأنه علیه السلام لم یکن یعلم صلاح إسماعیل فی اتخاذ الحمام مطلقا کما یومی إلیه الخبر.

**[ترجمه]همانطور که حدیث اشاره دارد، گویا امام علیه السلام مطلقا نگه داشتن کبوتر را به مصلحت اسماعیل نمی­دید.

**[ترجمه]

«33»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ فِی دَارِ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَاخِتَةٌ فَسَمِعَهَا یَوْماً وَ هِیَ تَصِیحُ فَقَالَ لَهُمْ أَ تَدْرُونَ مَا تَقُولُ هَذِهِ الْفَاخِتَةُ فَقَالُوا لَا قَالَ تَقُولُ فَقَدْتُکُمْ فَقَدْتُکُمْ ثُمَّ قَالَ لَنَفْقِدَنَّهَا قَبْلَ أَنْ تَفْقِدَنَا ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَذُبِحَتْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در منزل ابو جعفر(امام باقر علیه السلام ) فاخته­یی بود که حضرت روزی صدای آن را شنیدند که در حال خواندن بود. امام از اصحاب پرسیدند: آیا می‌دانید این پرنده چه می‌گوید؟ گفتند خیر. فرمود: می‌گوید: نابود شوید، نابود شوید. آنگاه فرمود آن را از میان می­بریم پیش از آنکه ما را نابود کند. سپس امام دستور ذبح آن را دادند و آن پرنده ذبح شد. - . کافی 6 : 551 -

**[ترجمه]

«34»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْجَامُورَانِیِّ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ⁽³⁾عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لِی یَا بَا مُحَمَّدٍ اذْهَبْ بِنَا إِلَی إِسْمَاعِیلَ نَعُودُهُ وَ کَانَ شَاکِیاً فَقُمْنَا فَدَخَلْنَا عَلَی إِسْمَاعِیلَ فَإِذَا فِی مَنْزِلِهِ فَاخِتَةٌ فِی قَفَصٍ تَصِیحُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا بُنَیَّ مَا یَدْعُوکَ إِلَی إِمْسَاکِ هَذِهِ الْفَاخِتَةِ أَ وَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهَا مَشُومَةٌ أَ وَ مَا تَدْرِی مَا تَقُولُ قَالَ إِسْمَاعِیلُ لَا قَالَ إِنَّمَا تَدْعُو عَلَی أَرْبَابِهَا فَتَقُولُ فَقَدْتُکُمْ فَقَدْتُکُمْ فَأَخْرِجُوهَا⁽⁴⁾.

الخرائج، عن أبی بصیر: مثله‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: ابوبصیر نقل می‌کند: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم. ایشان به من فرمود: ای ابومحمد، ما را نزد اسماعیل ببر تا عیادتش کنیم - اسماعیل مریض بود -. پس برخاستیم و بر اسماعیل وارد شدیم و در منزل او فاخته­یی را دیدیم که در قفس می‌خواند. امام صادق علیه السلام فرمود: ای فرزندم چه چیز تو را به نگه داری این پرنده وا داشته است؟ آیا نمی‌دانی که این پرنده شوم و نحس است؟ آیا نمی‌دانی این پرنده چه می‌گوید؟ اسماعیل گفت: نه. امام علیه السلام فرمود: این پرنده صاحبان خود را نفرین کرده و می‌گوید: نابود شوید، نابود شوید. پس آن را بیرون کنید. - . کافی 6 : 551 - 552 -

در کتاب خرائج این حدیث نقل شده است.

**[ترجمه]

«35»

الْکَافِی، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الطَّیْرِ یُرْسَلُ مِنَ الْبَلَدِ الْبَعِیدِ الَّذِی لَمْ یَرَهُ قَطُّ فَیَأْتِی فَقَالَ یَا ابْنَ عُذَافِرٍ هُوَ یَأْتِی مَنْزِلَ صَاحِبِهِ مِنْ ثَلَاثِینَ فَرْسَخاً عَلَی

مَعْرِفَتِهِ وَ حِسِّهِ‌⁽¹⁾فَإِذَا زَادَتْ عَلَی ثَلَاثِینَ فَرْسَخاً جَاءَتْ إِلَی أَرْبَابِهَا بِأَرْزَاقِهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: محمد بن عُذافر نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام درباره پرنده‌ای پرسیدم که از سرزمینی دور‌دست که هرگز آن سرزمین را ندیده است، فرستاده می­شود و او می‌آید. امام فرمود: ای ابن عُذافر، آن پرنده از مسافت سی فرسخی براساس حس و شناخت خود، به منزل صاحبش می‌رود. اگر مسافت بیش از سی فرسخ باشد، به سبب رزق و روزی خود به سراغ صاحبانش می‌رود. - . کافی 6 : 549 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام بأرزاقها أی تأتی بسبب أنه قدر رزقها فی بیت صاحبها بتسبیب الله تعالی من غیر معرفة لها بالطریق و الروایة الآتیة أیضا هذا مغزاها و الأکل بالضم و بضمتین الثمر و الرزق و الحظ من الدنیا کما ذکره الفیروزآبادی.

**[ترجمه]منظور از بأرزاقها در کلام امام این است که آن پرنده به سبب رزقی که در منزل صاحب خود بر او مقدر شده فرود می‌آید و این به اراده خدا محقق می‌شود نه با شناختی که پرنده به راه دارد. روایتی که در ادامه می‌آید، همین مفهوم را در بر دارد و کلمه أُکل یا أُکُل در آن به معنای رزق و روزی و بهره از دنیاست همان گونه که فیروز آبادی نیز چنین بیان داشته است.

**[ترجمه]

«36»

الْکَافِی، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا أَتَی مِنْ ثَلَاثِینَ فَرْسَخاً فَبِالْهِدَایَةِ وَ مَا کَانَ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ فَبِالْأُکُلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پرنده تا مسافت سی فرسخی را از روی هدایت می‌آید و اگر مسافت بیش از این باشد، به سبب رزق و روزی اوست. - . کافی 6 : 549 -

**[ترجمه]

«37»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الطَّیْرُ یَجِی‌ءُ مِنَ الْمَکَانِ الْبَعِیدِ قَالَ إِنَّمَا یَجِی‌ءُ لِرِزْقِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: اسحاق بن عمّار نقل می‌کند: به امام صادق علیه السلام گفتم پرنده از مکان دور‌دست می‌آید. فرمود: آن به سبب رزق و روزی خود می‌آید. - . کافی 6 : 549 -

**[ترجمه]

«38»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ دَاوُدَ الْحَدَّادِ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ الْحَمَامُ یُرْسَلْنَ مِنَ الْمَوَاضِعِ الْبَعِیدَةِ فَتَأْتِی وَ یُرْسَلْنَ مِنَ الْمَکَانِ الْقَرِیبِ فَلَا تَأْتِی فَقَالَ إِذَا انْقَطَعَ أُکُلُهُ فَلَا تَأْتِی‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: حدّاد بن حریز نقل می‌کند: به امام صادق علیه السلام گفتم: کبوتران از مکآنهای دور دست فرستاده شده و می‌آیند و گاهی از مکان نزدیک فرستاده شده ولی نمی‌آیند. امام علیه السلام فرمود: اگر رزق و روزی آنها قطع شود، نمی‌آیند. - . کافی 6 : 549 -

**[ترجمه]

بیان

إذا انقطع أکله أی من الدنیا فیموت أو من بیت صاحبه فیذهب إلی مکان آخر.

**[ترجمه]منظور از عبارت «إذا انقطع أکله» یعنی چنانچه روزی آن از دنیا قطع شود، که می‌میرد و یا رزقش از خانه صاحب خود قطع شود که به جای دیگری می‌رود.

**[ترجمه]

«39»

دَلَائِلُ الطَّبَرِیِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ‌⁽⁶⁾

و الاسناد معلق علی ما قبله راجعه.

عَنْ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ فِی طَرِیقِ مَکَّةَ وَ مَعَهُ أَبُو أُمَیَّةَ الْأَنْصَارِیُّ وَ هُوَ زَمِیلُهُ فِی مَحْمِلِهِ فَنَظَرَ إِلَی زَوْجِ وَرَشَانٍ فِی جَانِبِ الْمَحْمِلِ مَعَهُ فَرَفَعَ أَبُو أُمَیَّةَ یَدَهُ لَیُنَحِّیَهُ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ مَهْلًا فَإِنَّ هَذَا

الطَّیْرَ جَاءَ یَسْتَجِیرُ بِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَإِنَّ حَیَّةً تُؤْذِیهِ وَ تَأْکُلُ فِرَاخَهُ کُلَّ سَنَةٍ وَ قَدْ دَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ یَدْفَعَ عَنْهُ وَ قَدْ فَعَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]دلائل الطّبری: امام صادق علیه السلام فرمود: ابوجعفر(امام باقر علیه السلام) در راه مکه بودند و ابو أمیّه انصاری در کجاوه همراه ایشان بود. ابو امیّه متوجه حضور یک جفت کبوتر ورشان در گوشه کجاوه شد و دستش را برای راندن آن دو از کجاوه بلند کرد. امام فرمود: دست نگه دار. این پرنده از آزار ماری به ما اهل بیت پناه آورده است. این مار جوجه پرنده را هر سال می‌خورد. از خداوند تقاضا کردم تا این بلا را از آن دفع کند و خداوند نیز چنین کرد. - . دلائل الإمامة: 98 -

**[ترجمه]

«40»

مَشَارِقُ الْأَنْوَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام إِذْ وَقَعَ عَلَیْهِ وَرَشَانَانِ ثُمَّ هَدَلَا⁽²⁾

فَرَدَّ عَلَیْهِمَا فَطَارَا فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا هَذَا فَقَالَ هَذَا طَائِرٌ ظَنَّ فِی زَوْجَتِهِ سُوءاً فَحَلَفَتْ لَهُ فَقَالَ لَهَا لَا أَرْضَی إِلَّا بِمَوْلَایَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ فَجَاءَتْ فَحَلَفَتْ لَهُ بِالْوَلَایَةِ أَنَّهَا لَمْ تَخُنْهُ فَصَدَّقَهَا وَ مَا مِنْ أَحَدٍ یَحْلِفُ بِالْوَلَایَةِ إِلَّا صَدَقَ إِلَّا الْإِنْسَانُ فَإِنَّهُ حَلَّافٌ مَهِینٌ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مشارق الأنوار: محمد بن مسلم نقل می‌کند: نزد امام صادق امام علیه السلام بودم که ناگهان دو کبوتر ورشان بر حضرت فرود آمده و شروع به خواندن نمودند. امام آن دو را دور کردند، پس آن دو کبوتر پرواز کردند. گفتم: جانم به فدایت چه شده است؟ فرمود: این پرنده‌ای است که به جفت خود سوء‌ظن دارد و جفتش [برای تبرئه نمودن خود] سوگند خورده است. پرنده به جفت خود گفت راضی نمی‌شوم مگر اینکه مولایم محمد بن علی واسطه شود. آن جفت آمد و بر ولایت برای جفتش سوگند خورد که به وی خود خیانت نکرده است. و او هم سوگند او را تصدیق نمود. و هر موجودی که به ولایت سوگند یاد کند راست می‌گوید، مگر انسان که بسیار قسم‌خورنده و فرومایه است.

**[ترجمه]

«41»

دَلَائِلُ الطَّبَرِیِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ دَاوُدَ الْحَذَّاءِ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ عِنْدَهُ إِذْ نَظَرْتُ إِلَی زَوْجِ حَمَامٍ عِنْدَهُ یَهْدِرُ الذَّکَرُ عَلَی الْأُنْثَی فَقَالَ أَ تَدْرِی مَا یَقُولُ قُلْتُ لَا قَالَ یَقُولُ یَا سَکَنِی وَ عِرْسِی مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْکِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]دلائل الإمامه طبری: فضل بن یسار نقل می‌کند: نزد امام صادق علیه السلام بودم که متوجه حضور یک جفت کبوتر نزد ایشان شدم که جنس نر جنس ماده را صدا می‌کرد. امام فرمود: آیا می‌دانی چه می‌گوید؟ گفتم: نه. فرمود: می‌گوید که ای آرامش و همسرم خداوند چیزی را دوست داشتنی تر از تو برای من نیافرید، مگر جعفر بن محمد را. - . دلائل الإمامة: 134- 135 -

**[ترجمه]

«42»

حیاة الحیوان، الحمام قال الجوهری و هو عند العرب ذوات الأطواق نحو الفواخت و القماری و ساق حر و القطا و الوراشین و أشباه ذلک یقع علی الذکر و الأنثی لأن الهاء إنما دخلته علی أنه واحد من جنس لا للتأنیث و عند العامة أنها الدواجن فقط

الواحد حمامة و حکی أبو حاتم عن الأصمعی فی کتاب الطیر الکبیر أن الحمام هو الیمام البری‌⁽⁵⁾الواحدة یمامة و هو ضروب و الفرق بین الحمام الذی عندنا و الیمام أن فی أسفل ذنب الحمامة مما یلی ظهرها بیاض و أسفل ذنب الیمامة لا بیاض فیه انتهی.

و نقل النووی فی التحریر عن الأصمعی أن کل ذات طوق فهو حمام و المراد

بالطوق الخضرة أو الحمرة أو السواد المحیط بعنق الحمامة فی طوقها و کان الکسائی یقول الحمام هو البری و الیمام ما یألف البیوت و الصواب ما قاله الأصمعی و نقل الأزهری عن الشافعی أن الحمام کل ما عب و هدر و إن تفرقت أسماؤه فی الطائر عب‌⁽¹⁾

یقال فی الطائر: عب.

علی حویضی نغر مکب***إذا فترت فترة یعب

و حمرات شربهن عب

وصف النغر بالعب مع أنه لا یهدر و إلا کان حماما و النغر نوع من العصفور⁽³⁾

إذا علمت ذلک انتظم لک کلام الشافعی و أهل اللغة یقولون إن الحمام یقع علی الذی یألف البیوت و یستفرخ فیها و علی الیمام و القماری و ساق حر و هو ذکر القمری و الفواخت و الدبسی‌⁽⁴⁾و القطا و الوراشین و الیعاقیب‌⁽⁵⁾و السنفین‌⁽⁶⁾

و الواعی‌⁽¹⁾و الوردانی و الطورانی و سیأتی إن شاء الله تعالی بیان ذلک کل واحد فی بابه و الکلام الآن فی الحمام الذی یألف البیت و هو قسمان أحدهما البری الذی یلازم البروج و ما أشبه ذلک و هو کثیر النفور سمی بریا لذلک و الثانی الأهلی و هو أنواع مختلفة و أشکال متباینة منها المراغیش و الرواعب و العداد و المضرب‌⁽²⁾و القلاب و المنسوب و هو بالنسبة إلی ما تقدم کالعتاق من الخیل و تلک کالبراذین قال الجاحظ الفقیع من الحمام کالصقلابی من الناس و هو الأبیض

رَوَی أَبُو دَاوُدَ وَ ابْنُ مَاجَهْ الطَّبَرَانِیُّ وَ ابْنُ حِبَّانَ بِإِسْنَادٍ جَیِّدٍ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله رَأَی رَجُلًا یَتْبَعُ حَمَامَةً فَقَالَ شَیْطَانٌ یَتْبَعُ شَیْطَانَهُ.

وَ رُوِیَ: شَیْطَانٌ یَتْبَعُهُ شَیْطَانٌ.

قال البیهقی و حمله بعض أهل العلم علی إدمان صاحب الحمام علی الاشتغال به‌⁽³⁾

و الارتقاء به علی الأسطحة التی یشرف منها علی بیوت الجیران‌⁽⁴⁾

و روی عن أسامة⁽⁵⁾بن زید قال شهدت عمر بن عبد العزیز یأمر بالحمام الطائرة فتذبح و تترک المقصصات

وَ رَوَی ابْنُ قَانِعٍ وَ الطَّبَرَانِیُّ عَنْ حَبِیبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی کَبْشَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یُعْجِبُهُ النَّظَرُ إِلَی الْأُتْرُجِّ وَ الْحَمَامِ الْأَحْمَرِ.

وَ رَوَاهُ الْحَاکِمُ فِی تَارِیخِ نَیْسَابُورَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُعْجِبُهُ النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَةِ وَ إِلَی الْحَمَامِ الْأَحْمَرِ.

قال ابن قانع و الحافظ أبو موسی قال هلال بن العلا الحمام الأحمر التفاح قال أبو موسی و هذا التفسیر لم أره لغیره و کان فی منزله صلی الله علیه و آله حمام أحمر اسمه وردان

وَ فِی عَمَلِ الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ لِابْنِ السُّنِّیِّ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ: أَنَّ عَلِیّاً شَکَا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله الْوَحْشَةَ فَأَمَرَهُ أَنْ یَتَّخِذَ زَوْجَ حَمَامٍ وَ أَنْ یَذْکُرَ اللَّهَ تَعَالَی عِنْدَ هَدِیرِهِ.

و رواه الحافظ بن عساکر و قال إنه غریب جدا و سنده ضعیف

وَ رَوَی ابْنُ عَدِیٍّ فِی کَامِلِهِ فِی تَرْجَمَةِ مَیْمُونِ بْنِ مُوسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: أَنَّهُ اشْتَکَی‌⁽¹⁾إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْوَحْشَةَ فَقَالَ لَهُ اتَّخِذْ زَوْجاً مِنْ حَمَامٍ تُؤْنِسْکَ وَ تُوقِظْکَ لِلصَّلَاةِ بِتَغْرِیدِهَا⁽²⁾وَ اتَّخِذْ دِیکاً یُؤْنِسْکَ وَ یُوقِظْکَ لِلصَّلَاةِ.

وَ رُوِیَ أَیْضاً فِی تَرْجَمَةِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الطَّحَّانِ عَنْ مَیْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اتَّخِذُوا الْحَمَامَ الْمَقَاصِیصَ‌⁽³⁾فِی بُیُوتِکُمْ فَإِنَّهَا تُلْهِی الْجِنَّ عَنْ صِبْیَانِکُمْ.

وَ قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ: شَکَا رَجُلٌ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْوَحْشَةَ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله اتَّخِذْ زَوْجاً مِنْ حَمَامٍ‌⁽⁴⁾.

رواه الطبرانی و فیه الصلت بن الجراح لا یعرف و بقیة رجاله رجال الصحیح

وَ فِی کَامِلِ ابْنِ عَدِیٍّ فِی تَرْجَمَةِ سَهْلِ بْنِ وَزِیرٍ⁽⁵⁾

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْکَدِرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: شَکَتِ الْکَعْبَةُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی قِلَّةَ زُوَّارِهَا فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهَا لَأَبْعَثَنَ‌⁽⁶⁾أَقْوَاماً یَحِنُّونَ إِلَیْهَا کَمَا تَحِنُّ الْحَمَامَةُ إِلَی فِرَاخِهَا.

وَ فِی سُنَنِ أَبِی دَاوُدَ وَ النَّسَائِیِّ مِنْ حَدِیثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِإِسْنَادٍ جَیِّدٍ أَنَّ النَّبِیَ

صلی الله علیه و آله قَالَ: یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ یَخْضِبُونَ بِالسَّوَادِ کَحَوَامِلِ الْحَمَامِ لَا یُرِیحُونَ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ.

و من طبعه أنه یألف وکره و لو أرسل من ألف فرسخ و یحمل الأخبار و یأتی بها من المسافة البعیدة⁽¹⁾

فی المدة القریبة و فیه ما یقطع ثلاثة آلاف فرسخ فی یوم واحد و ربما اصطید و غاب عن وطنه عشر حجج و أکثر ثم هو علی ثبات عقله و قوة حفظه و نزوعه إلی وطنه حتی یجد فرصة فیصیر إلیه و سباع الطیر تطلبه أشد طلب و خوفه من الشواهین أشد من خوفه من غیره و هو أطیر منه و من سائر الطیر کله لکنه یذعر منه و یعتریه ما یعتری الحمار إذا رأی الأسد و الشاة إذا رأت الذئب و الفأر إذا رأت الهر و من عجیب الطبیعة فیه ما حکاه ابن قتیبة فی عیون الأخبار عن المثنی بن زهیر أنه قال لم أر شیئا قط من رجل و امرأة إلا و قد رأیته فی الحمام ما رأیت حمامة إلا ترید ذکرها و لا ذکرا إلا یرید أنثاه إلی أن یهلک أحدهما أو یفقد و رأیت

حمامة تتزین للذکر ساعة یریدها و رأیت حمامة لها زوج و هی تمکن آخر ما تعدوه و رأیت حمامة تقمط⁽²⁾حمامة و یقال إنها تبیض عن ذلک لکن لا یکون لذلک البیض فراخ و رأیت ذکرا یقمط ذکرا و رأیت ذکرا یقمط من کل لقی‌⁽³⁾و لا یزوج و أنثی یقمطها کل من رآها من الذکور و لا تزوج‌⁽⁴⁾و لیس من الحیوان ما یستعمل التقبیل عند السفاد إلا الإنسان و الحمام و هو عفیف السفاد یجر ذنبه لیعفی أثر الأنثی کأنه قد علم ما فعلت و یجتهد فی إخفائه‌⁽⁵⁾

و قد یسفد لتمام ستة أشهر و الأنثی تحضن‌⁽⁶⁾أربعة عشر یوما و تبیض

بیضتین یخرج من الأولی ذکر و من الثانیة أنثی‌⁽¹⁾

و بین الأولی و الثانیة یوم و لیلة و الذکر یجلس علی البیض و یسخنه جزءا من النهار و الأنثی بقیة النهار و کذلک فی اللیل و إذا باضت الأنثی و أبت الدخول علی بیضها لأمر ما ضربها الذکر و اضطرها إلی الدخول و إذا أراد الذکر أن یسفد الأنثی أخرج فراخه عن الوکر و قد ألهم هذا النوع أن فراخه إذا خرجت من البیض بأن یمضغ الذکر ترابا مالحا و یطعمها إیاه لیسهل به سبیل المطعم فسبحان اللطیف الخبیر الذی آتی کل نفس هداها و زعم أرسطو أن الحمام یعیش ثمان سنین و ذکر الثعلبی و غیره عن وهب بن منبه فی قوله تعالی وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ⁽²⁾قال اختار من الغنم الضأن و من الطیر الحمام و ذکر أهل التاریخ أن المسترشد لما حبس رأی فی منامه علی یده حمامة مطوقة فأتاه آت و قال له خلاصک فی هذا فلما أصبح حکی ذلک لابن سکینة⁽³⁾الإمام فقال له ما أولته قال أولته ببیت أبی تمام:

هن الحمام فإن کسرت عیافه***من حائهن فإنهن حمام

و خلاصی فی حمامی فقتل بعد أیام یسیرة سنة تسع و عشرین و خمسمائة⁽⁴⁾.

**[ترجمه]حیاة الحیوان: جوهری می‌گوید: «الحمام»(کبوتر) نزد عرب پرنده‌ای طوق‌دار است چون فاخته، قمری، قمری نر، سنگخوار، ورشان و امثان اینها، این کلمه هم بر مذکر و هم بر مؤنث دلالت می‌کند. زیرا متصل شدن تاء مربوطه به آن بیانگر یک عدد از آن است نه اینکه نشانه تأنیث باشد. عامه مردم می‌پندارند که واژه حمام به معنای ماکیان است و مفرد آن حمامة می‌باشد. ابو حاتم از اصمعی در کتاب الطیر الکبیر، نقل می‌کند حمام همان یمام، کبوتر صحرایی است که مفرد آن یمامة می‌باشد و این پرنده دارای انواعی است. میان حمامه و یمامه تفاوت در این است که زیر دم حمامة که در امتداد پشت آن است سفیدی است، ولی در زیر دم یمامة هیچ سفیدی وجود ندارد. پایان.

نووی از اصمعی در کتاب التحریر نقل می‌کند: هر پرنده طوق‌داری حمام نامیده می‌شود و مراد از طوق، سبزی، سرخی و سیاهی است که گردن کبوتر را فراگرفته است. کسایی می‌گوید حمام، کبوتر صحرایی و یمام، کبوتری که با خانه‌ها انس دارد ولی سخن اصمعی درست است. ازهری از شافعی نقل می‌کند: حمام عبارت است از هر چه که جرعه جرعه آب بخورد و آواز بخواند هر چند نا‌م‌های مختلف داشته باشد. و «عب» یعنی جرعه جرعه آب خورد و در این صورت گفته نمی­شود «شرب». «هدر»، جمع صوت، به معنای پی‌در‌پی خواندن(ترجیع دادن صدا و چهچهه زدن) پرنده. رافعی می‌گوید: صحیح­ این است که هر پرنده­ای آب را جرعه جرعه بنوشد، صدایش نیز ترجیع­دار است. ولی اگر در تفسیر کبوتر به جرعه جرعه آب نوشیدن آن بسنده می‌کردند، برایشان کافی بود. دلیل این سخن آن چیزی است که شافعی در عیون المسائل آن را ذکر کرده و گفته: آنچه که آب را جرعه جرعه می‌نوشد، کبوتر است و آنچه که آب را مانند مرغ قطره قطره می‌خورد، کبوتر نیست. پایان. آنچه که رافعی می‌گوید، جای تامل دارد زیرا جرعه جرعه نوشیدن آب مستلزم پی‌در‌پی آواز خواندن نیست. شاعر می‌گوید: بر حوض کوچک من گنجشکی نشسته که اگر فرصتی به او دهی جرعه جرعه آب می­خورد

و الاغ­هایی که نوشیدنشان جرعه جرعه است.

شاعر پرنده نغر را به جرعه جرعه آب نوشیدن توصیف می‌کند در حالی که آن پی‌در‌پی آواز نمی‌خواند که اگر چنین بود، کبوتر بود حال آنکه نغر نوعی گنجشک است.

اکنون که این را دانستی، سخن شافعی و زبا‌ن‌شناسان را می‌آورم که می‌گویند: کبوتر به پرنده‌ای اطلاق می‌شود که در خانه‌ها مانده و در آنجا جوجه به دنیا می‌آورد و شامل، کبوتر دشتی، قمری، ساق حر که همان قمری نر است، فاخته و دبسی، - . الدبسی: به فتحه و کسره و کاهی با ضمه حرف دال، به معنای پرنده کوچک و منسوب به شیره خرما است. ادبس مِن الطّیر و الخیل: به آن دسته از پرندگان و اسبان گفته می‌شود که رنگ آن‌ها خاکستری مایل به سیاه و سرخ باشد. این نوع پرنده تیره‌ای از کبوتران صحرایی است. همچنین گفته‌اند آن جنس نر یمام است. جاحظ می‌گوید: صاحب کتاب منطق الطیر می‌نویسد: به قمریان وحشی و فاختهیان و پرندگانی از این قبیل دباسی می‌گویند. - سنگخواره، وراشین، کبک نر، شفنین، زاغ، وردانی و طورانی می‌شود که إن شاء الله ذکر هر کدام از آنها در باب خود خواهد آمد.

اکنون سخن در باره کبوتری است که به خانه عادت کرده و آن بر دو قسم است: نخست، کبوتر صحرایی و مانند آن و چون بسیار رمنده است، صحرایی نامیده شده است. دومی اهلی بوده و انواع و اشکال مختلفی و متنوعی دارد که از آن جمله مراغیش، رواعب، عداد، مضرب، قلاب و منسوب است و منظور از منسوب، همان انواع آن است، چنانچه اسب انواعی مانند عتاق و براذین دارد. جاحظ می‌گوید: کبوتر سفید از تیره کبوتران مانند موی بور یعنی سفید در نزد مردم است.

ابو هریره از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: ایشان مردی را دیدند که کبوتری را دنبال می‌کند، پس فرمود: شیطانی، شیطانش را دنبال می‌کند یا شیطانی، شیطانی را دنبال می‌کند.

بیهقی می‌گوید و برخی از اهل این سخن را بر این حمل کرده­اند که صاحب کبوتر پیوسته به کبوترها مشغول بوده و آنها را در سطوح بلندی که مشرف بر خانه همسایگان است، می‌پراند. اسامة بن زید روایت می‌کند: دیدم که عمر بن عبدالعزیر دستور داد کبوتران در حال پرواز کشته شوند ولی آنهایی را که بالشان چیده باشد باقی گذارند.

ابو کبشه از پدرش نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاه کردن به اُترُج و کبوتر سرخ را دوست داشتند.

حاکم در کتاب تاریخ نیشابور از عایشه نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاه کردن به سبزه و کبوتر سرخ را دوست داشتند .

هلال بن علا منظور از الحمام الأحمر را سیب می‌داند. ابو موسی می‌گوید چنین تفسیری را فقط ابن علا گفته است. همچنین ابو موسی نقل می‌کند که در منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله کبوتر سرخ رنگی به نام وردان وجود داشت.

معاذ بن جبل نقل می‌کند امیر المؤمنین علیه السلام از وحشت(احساس تنهایی) نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت برد و آن حضرت فرمود: یک جفت کبوتر را در خانه نگه دار و هنگام آواز آن، به ذکر خداوند بپرداز.

حافظ این حدیث را از ابن عساکر نقل کرده و می‌گوید این حدیث جدّا غریب و سندش ضعیف است.

ابن عدی در کتاب کامل خود از زبان میمون بن موسی نقل می‌کند: امیر المؤمنین علیه السلام از وحشت(احساس تنهایی) به پیامبر صلی الله علیه و آله شکایت برد و آن حضرت به امام فرمود: یک جفت کبوتر را نگه دار تا با تو مونس شده و با آواز خود تو را برای نماز بیدار کنند و همچنین خروسی را نگه دار تا با تو مونس شده و تو را برای نماز بیدار کند.

ابن عباس نقل می‌کند که نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: کبوترانی را که بالشان چیده شده در خانه‌هایتان نگه دارید زیرا آنها جن را که سراغ کودکان‌تان می‌رود، مشغول می‌سازد.

عبادت بن صامت نقل می‌کند که مردی از وحشت(تنهایی) نزد رسول خدا علیه السلام شکایت برد و حضرت فرمود: یک جفت کبوتر را نگه داری کن. - . شیخ صدوق مشابه این حدیث را در الفقیه 3 : 220 نقل می‌کند. -

جابر از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: کعبه از اندک بودن زایران خود به خداوند متعال شکایت کرد و خداوند به آن وحی کرد اقوامی را به سوی کعبه می‌فرستم که مشتاق و شیفته کعبه هستند، همانطور که کبوتر شیفته جوجه‌های خود است .

در سنن ابو داود و نسائی با سندی خوب از ابن عباس نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: در آخر‌الزمان قومی با رنگ سیاه خود را خضاب می‌کنند، مانند پاهای کبوتر، آنها رایحه بهشت را استشمام نمی‌کنند.

از سرشت کبوتر این است که با لانه­اش مأنوس است حتی اگر به هزار فرسخی او را بفرستند[به لانه­اش باز می­گردد]. اخبار را از مسافت­های دور در مدت کمی می­رساند و گونه­هایی از آن هست که سه هزار فرسخ را در یک روز می‌پیماید. و چه بسا که شکار شده و از وطن خود ده سال یا بیشتر ناپدید شود، پس ثبات عقلی و قدرت حافظه وگرایش به وطن در او وجود دارد تا اینکه فرصتی را پیدا کرده و به سمت وطن خود برمی­گردد. پرندگان وحشی بسیار طالب کبوتر هستند و کبوتر بیشتر از همه از عقاب‌ها می‌ترسد، در حالی که از آن و سایر پرندگان بیشتر پرواز می‌کند، با وجود این، از آنها می‌ترسد و با دیدن آنها چنان می‌شود که خر با دیدن شیر و گوسفند با دین گرگ و موش با دیدن گربه به آن حال دچار می‌شوند. از شگفتی‌های دیگر کبوتر آن است که ابن قتیبه در عیون الأخبار به نقل از مثنی بن زهیر نقل می‌کند که می‌گوید: هر چه در زن و مرد دیدم آن را در کبوتر نیز مشاهده کردم. کبوتر ماده‌ای را ندیدم مگر آنکه طالب نر خود باشد و کبوتر نری را ندیدم مگر آنکه طالب ماده خود باشد، تا زمانی که یکی از آن دو نابود شده یا از دست رود. کبوتر ماده‌ای را دیدم که برای جفت نر خویش در همان زمانی که آن جفت نر می‌خواست، خود را آرایش می‌کرد. کبوتر ماده‌ای را مشاهده کردم که جفت نری داشت و قادر به تمکین به نر دیگری بود ولی به زوجش خیانت نکرد. و کبوتر ماده‌ای را دیدم که با کبوتر ماده دیگر در هم آمیخت که گفته می­شود در این صورت تخم می­کند ولی از آن تخم جوجه بیرون نمی­آید و کبوتر نری را دیدم که با کبوتر نر دیگری در هم آمیخت و همچنین کبوتر نری را دیدم که با هر چه که [از کبوتران] برخورد می‌کرد، در هم می‌آمیخت ولی جفتی برای خود نمی‌گرفت. کبوتر ماده ای را دیدم که هر کبوتر نری با آن در می‌آمیخت، اما آن را به جفتی خود نمی‌گرفتند. هیچ حیوانی جز انسان و کبوتر در هنگام آمیزش همدیگر را نمی‌بوسند. کبوتران با عفت آمیزش می‌کنند، به گونه‌ای که کبوتر نر دُم خود را می‌کشد تا اثر جفت گیری را از کبوتر ماده محو کند گویا که از کار جفت خود باخبر است و می‌کوشد تا آن را پنهان سازد. چه بسا کبوتران در طول تمام شش ماه با هم آمیزش کنند. کبوتر ماده در عرض چهارده روز حامله شده و دو تخم می‌گذارد که از یکی جوجه نر و از دیگری جوجه ماده به دنیا می‌آید که میان تولد اولین جوجه با دومی یک شبانه روز فاصله است. کبوتر نر بر روی تخم نشسته و در بخشی از روز آن را گرم نگاه می‌دارد و کبوتر ماده نیز در بخش دیگر روز این کار را می‌کند و این دو در شب نیز این گونه عمل می‌کنند. وقتی کبوتر ماده تخم گذاشته و به هر دلیلی از نشستن بر روی تخم خودداری کند، کبوتر نر جفتش را زده و آن را مجبور به نشستن بر روی تخم می‌کند. هرگاه کبوتر نر بخواهد با جفت خود آمیزش کند، جوجه‌های خود را از لانه بیرون می‌کند. وقتی که جوجه‌ها از تخم بیرون آمدند، چنین الهام شده که کبوتر نر خاک شوری را جویده و آن را به جوجه خود بدهد تا بدین وسیله مسیر غذا را [در بدن] او هموار کند. پاک و منزه است خداوندی که لطیف و آگاه است؛ خدایی که به هر جانداری هدایتش را ارزانی داشته است.

به نظر ارسطو طول عمر کبوتر هشت سال است. ثعلبی و دیگران از وهب بن منبه در باره سخن خداوند متعال «وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ» {و پروردگار تو هر چه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند} - . القصص / 68 - می‌گوید: یعنی خداوند از میان گوسفند و بز، گوسفند را برگزیده و از میان پرندگان کبوتر را اختیار کرده است.

تاریخ نویسان آورده‌اند وقتی مسترشد زندانی شد، در خواب کبوتر طوق داری را در دست خود دید که شخصی نزد او آمد و به وی گفت: آزادی تو در گرو این کبوتر است. بامدادان که مسترشد از خواب برخاست و خوابش را برای امام ابن سکینه نقل کرد. ابن سکینه گفت: تو چگونه تعبیر کردی؟ گفت: به این بیت از ابو تمّام تعبیر کردم: آنها کبوتران هستند پس اگر به جهت فال بد حاءشان را با کسره بخوانی مرگ هستند.

و خلاص من در مرگ من است. وی چند روز بعد در سال 529 به قتل رسید. - . حیاة الحیوان 1 : 186 - 187 -

**[ترجمه]

باب 4 الطاوس

روایات

«1»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ،: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام یَذْکُرُ فِیهَا عَجِیبَ خِلْقَةِ الطَّاوُسِ ابْتَدَعَهُمْ خَلْقاً عَجِیباً مِنْ حَیَوَانٍ وَ مَوَاتٍ وَ سَاکِنٍ وَ ذِی حَرَکَاتٍ فَأَقَامَ مِنْ شَوَاهِدِ الْبَیِّنَاتِ عَلَی لَطِیفِ صَنْعَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدْرَتِهِ مَا انْقَادَتْ لَهُ الْعُقُولُ مُعْتَرِفَةً بِهِ وَ مَسَلِّمَةً لَهُ وَ نَعَقَتْ فِی أَسْمَاعِنَا دَلَائِلُهُ

عَلَی وَحْدَانِیَّتِهِ وَ مَا ذَرَأَ مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ الْأَطْیَارِ الَّتِی أَسْکَنَهَا أَخَادِیدَ الْأَرْضِ وَ خُرُوقَ فِجَاجِهَا وَ رَوَاسِیَ أَعْلَامِهَا مِنْ ذَوَاتِ أَجْنِحَةٍ مُخْتَلِفَةٍ⁽¹⁾

وَ هَیَئَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ مُتَبَایِنَةٍ مُصَرَّفَةٍ فِی زِمَامِ التَّسْخِیرِ وَ مُرَفْرِفَةٍ بِأَجْنِحَتِهَا فِی مَخَارِقِ الْجَوِّ الْمُنْفَسِحِ وَ الْفَضَاءِ الْمُنْفَرِجِ کَوَّنَهَا بَعْدَ إِذْ لَمْ تَکُنْ فِی عَجَائِبِ صُوَرٍ ظَاهِرَةٍ وَ رَکَّبَهَا فِی حِقَاقِ مَفَاصِلَ مُحْتَجِبَةٍ وَ مَنَعَ بَعْضَهَا بِعَبَالَةِ خَلْقِهِ أَنْ یَسْمُوَ فِی الْهَوَاءِ خُفُوفاً وَ جَعَلَهُ یَدِفُّ دَفِیفاً وَ نَسَقَهَا عَلَی اخْتِلَافِهَا فِی الْأَصَابِیغِ بِلَطِیفِ قُدْرَتِهِ وَ دَقِیقِ صَنْعَتِهِ فَمِنْهَا مَغْمُوسٌ فِی قَالَبِ لَوْنٍ لَا یَشُوبُهُ غَیْرُ لَوْنِ مَا غُمِسَ فِیهِ وَ مِنْهَا مَغْمُوسٌ فِی لَوْنِ صِبْغٍ قَدْ طُوِّقَ بِخِلَافِ مَا صُبِغَ بِهِ وَ مِنْ أَعْجَبِهَا خَلْقاً الطَّاوُسُ الَّذِی أَقَامَهُ فِی أَحْکَمِ تَعْدِیلٍ وَ نَضَّدَ أَلْوَانَهُ فِی أَحْسَنِ تَنْضِیدٍ بِجَنَاحٍ أَشْرَجَ قَصَبَهُ وَ ذَنَبٍ أَطَالَ مَسْحَبَهُ إِذَا دَرَجَ إِلَی الْأُنْثَی نَشَرَهُ مِنْ طَیِّهِ وَ سَمَا بِهِ مُطِلًّا عَلَی رَأْسِهِ‌⁽²⁾کَأَنَّهُ قِلْعُ دَارِیٍّ عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ یَخْتَالُ بِأَلْوَانِهِ وَ یَمِیسُ بِزَیَفَانِهِ یُفْضِی کَإِفْضَاءِ الدِّیَکَةِ وَ یَؤُرُّ بِمَلَاقِحِهِ أَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَةِ لِلضِّرَابِ أُحِیلُکَ مِنْ ذَلِکَ عَلَی مُعَایَنَةٍ لَا کَمَنْ یُحِیلُ عَلَی ضَعِیفٍ إِسْنَادُهُ وَ لَوْ کَانَ کَزَعْمِ مَنْ یَزْعُمُ أَنَّهُ یُلْقِحُ بِدَمْعَةٍ تَسْفَحُهَا مَدَامِعُهُ فَتَقِفُ فِی ضَفَّتَیْ جُفُونِهِ وَ أَنَّ أُنْثَاهُ تَطْعَمُ ذَلِکَ ثُمَّ یبیض [تَبِیضُ] لَا مِنْ لِقَاحِ

فَحْلٍ سِوَی الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ لَمَا کَانَ ذَلِکَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطَاعَمَةِ الْغُرَابِ تَخَالُ قَصَبَهُ مَدَارِیَ مِنْ فِضَّةٍ وَ مَا أُنْبِتَ عَلَیْهَا مِنْ عَجِیبِ دَارَاتِهِ وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ الْعِقْیَانِ وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِمَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ قُلْتَ جُنِیَ مِنْ زَهْرَةِ کُلِّ رَبِیعٍ‌⁽¹⁾

وَ إِنْ ضَاهَیْتَهُ بِالْمَلَابِسِ فَهُوَ کَمَوْشِیِّ الْحُلَلِ أَوْ مُونِقِ عَصْبِ الْیَمَنِ‌⁽²⁾وَ إِنْ شَاکَلْتَهُ بِالْحُلِیِّ فَهُوَ کَفُصُوصٍ ذَاتِ أَلْوَانٍ قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَیْنِ الْمُکَلَّلِ یَمْشِی مَشْیَ الْمَرِحِ الْمُخْتَالِ وَ یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَهُ‌⁽³⁾فَیُقَهْقِهُ ضَاحِکاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ وَ أَصَابِیغِ وِشَاحِهِ فَإِذَا رَمَی بِبَصَرِهِ إِلَی قَوَائِمِهِ زَقَا مُعْوِلًا بِصَوْتٍ یَکَادُ یُبِینُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ وَ یَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ لِأَنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ کَقَوَائِمِ الدِّیَکَةِ الْخِلَاسِیَّةِ وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ سَاقِهِ صِیصِیَةٌ خَفِیَّةٌ وَ لَهُ فِی مَوْضِعِ الْعُرْفِ قُنْزُعَةٌ خَضْرَاءُ مُوَشَّاةٌ وَ مَخْرَجُ عَنُقِهِ کَالْإِبْرِیقِ وَ مَغْرِزُهَا إِلَی حَیْثُ بَطْنُهُ کَصِبْغِ الْوَسِمَةِ الْیَمَانِیَّةِ أَوْ کَحَرِیرَةٍ مُلْبَسَةٍ مِرْآةً ذَاتَ صِقَالٍ وَ کَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعْجَرٍ أَسْحَمَ إِلَّا أَنَّهُ یُخَیَّلُ لِکَثْرَةِ مَائِهِ وَ شِدَّةِ بَرِیقِهِ أَنَّ الْخُضْرَةَ النَّاضِرَةَ مُمْتَزِجَةٌ بِهِ وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ کَمُسْتَدَقِّ الْقَلَمِ فِی لَوْنِ الْأُقْحُوَانِ أَبْیَضُ یَقَقٌ فَهُوَ بِبَیَاضِهِ فِی سَوَادِ مَا هُنَالِکَ یَأْتَلِقُ وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلَّا وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْطٍ عَلَاهُ بِکَثْرَةِ صِقَالِهِ وَ بَرِیقِهِ وَ بَصِیصِ دِیبَاجِهِ وَ رَوْنَقِهِ فَهُوَ کَالْأَزَاهِیرِ الْمَبْثُوثَةِ لَمْ تُرَبِّهَا أَمْطَارُ رَبِیعٍ وَ لَا شُمُوسُ قَیْظٍ وَ قَدْ یَتَحَسَّرُ مِنْ رِیشِهِ وَ یَعْرَی مِنْ لِبَاسِهِ فَیَسْقُطُ تَتْرَی وَ یَنْبُتُ تِبَاعاً فَیَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ انْحِتَاتَ أَوْرَاقِ الْأَغْصَانِ ثُمَّ یَتَلَاحَقُ نَامِیاً حَتَّی یَعُودَ کَهَیْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ لَا یُخَالِفُ سَائِرَ أَلْوَانِهِ‌⁽⁴⁾

وَ لَا یَقَعُ لَوْنٌ فِی غَیْرِ مَکَانِهِ وَ إِذَا تَصَفَّحْتَ شَعْرَةً مِنْ شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتْکَ

مَرَّةً حُمْرَةً وَرْدِیَّةً وَ تَارَةً خُضْرَةً زَبَرْجَدِیَّةً وَ أَحْیَاناً صُفْرَةً عَسْجَدِیَّةً فَکَیْفَ تَصِلُ إِلَی صِفَةِ هَذَا عَمَائِقُ الْفِطَنِ أَوْ تَبْلُغُهُ قَرَائِحُ الْعُقُولِ أَوْ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ أَقْوَالُ الْوَاصِفِینَ وَ أَقَلُّ أَجْزَائِهِ قَدْ أَعْجَزَ الْأَوْهَامَ أَنْ تُدْرِکَهُ وَ الْأَلْسِنَةَ أَنْ تَصِفَهُ فَسُبْحَانَ الَّذِی بَهَرَ الْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْقٍ جَلَّاهُ لِلْعُیُونِ فَأَدْرَکَتْهُ مَحْدُوداً مُکَوَّناً وَ مُؤَلَّفاً مُلَوَّناً وَ أَعْجَزَ الْأَلْسُنَ عَنْ تَلْخِیصِ صِفَتِهِ وَ قَعَدَ بِهَا عَنْ تَأْدِیَةِ نَعْتِهِ وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوَائِمَ الذَّرَّةِ وَ الْهَمَجَةِ إِلَی مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِیتَانِ وَ الْأَفْیِلَةِ وَ وَأَی عَلَی نَفْسِهِ أَنْ لَا یَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا أَوْلَجَ فِیهِ الرُّوحَ إِلَّا وَ جَعَلَ الْحِمَامَ مَوْعِدَهُ وَ الْفَنَاءَ غَایَتَهُ‌⁽¹⁾.

قال السید رضی الله عنه تفسیر بعض ما جاء فیها من الغریب و یؤر بملاقحه الأر کنایة عن النکاح یقال أر المرأة⁽²⁾یؤرها إذا نکحها زوجها و قوله کأنه قلع داری عنجه نوتیه القلع شراع السفینة و داری منسوب إلی دارین و هی بلدة علی البحر یجلب منها الطیب و عنجه أی عطفه یقال عنجت الناقة أعنجها عنجا إذا عطفتها و النوتی الملاح و قوله علیه السلام ضفتی جفونه أراد جانبی جفونه و الضفتان الجانبان و قوله علیه السلام و فلذ الزبرجد الفلذ جمع فلذة و هی القطعة و قوله کبائس اللؤلؤ الرطب الکبائس جمع الکباسة العذق و العسالیج الغصون واحدها عسلوج‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: از خطبه‌های آن حضرت است که در آن از شگفتی‌های آفرینش طاووس سخن می‌گوید:

موجودات را آفرید آفریدنی عجیب، از جانداران و بی‌جان، و آرام و متحرک. و بر لطافت صنعش و عظمت قدرتش شواهدی آشکار اقامه کرد که عقلها در برابر آن سر فرود آوردند در حالی که به وجود او اعتراف نموده و تسلیم فرمان شدند.

و دلایل او بر توحیدش در گوشهای ما فریاد می‌زند، و نیز آنچه از پرندگان گوناگون به وجود آورده، پرندگانی که آنها را در رخنه‌های زمین و شکافهای بین دو کوه، و قله کوههای بلند جای داده، همانها که دارای بالهای گوناگون، و شکل‌های مختلف، و در مهار تسخیر حضرت اویند، و با بالهای خود در شکافهای هوای باز، و فضای گشاده پرواز می‌کنند. آنها را در صورتهای شگفت آور پس از آنکه وجود نداشتند به وجود آورد، و با استخوانهای قوی مفصل‌ها که از نظر پنهان است ترکیب کرد و به هم پیوست، بعضی از پرندگان را به خاطر سنگینی جثّه از اینکه به راحتی در فضای بالا پرواز کنند باز داشت، و چنان مقرّر فرمود که بتوانند در نزدیکی زمین به پرواز در آیند. پرندگان را با لطافت قدرتش و دقّت صنعتش به رنگهای گوناگون در آورد. برخی از آنها سراسر در یک رنگ که رنگ دیگری با آن آمیخته نیست در آمده‌اند، و دسته‌ای دیگر در رنگ دیگری فرو رفته‌اند به جز گردنشان که طوقی از غیر آن رنگ دارند.

و از عجیب‌ترین مرغان طاووس است که آن را در استوارترین شکل ایجاد کرد، و رنگهایش را در نیکوترین مرحله نظام داد، با بالی که قلمهای آن را به هم پیوست، و دمی که آن را دراز و کشیده گردانید. چون به جانب طاووس ماده رود آن را باز کند، به طوری که بر سرش سایه اندازد، گویی بادبان کشتی‌ای است از منطقه دارین که کشتیبان آن را از جای خود می‌گرداند. به رنگش می‌نازد، و به نازش می‌خرامد. چون خروس با ماده‌اش مباشرت می‌کند، و برای جفت گیری همچون شتران‌نر پر از شهوتی که برای جفت گیری آمده‌اند با آلات تناسلی خود به او نزدیک می‌گردد. تو را در این زمینه به دیدن وضع طاووس حواله می‌دهم، نه مانند کسی که اثبات مطلبی را به سندی ضعیف احاله می‌دهد.

و اگر آنچه دیگران خیال می‌کنند که آمیزش طاووس به آن است که اشکی از چشمهایش سرازیر می‌شود و در اطراف پلکهایش جمع می‌گردد و ماده آن اشک را به منقار بر می‌دارد و می‌خورد، سپس تخم گذاری می‌کند، و نطفه نر بجز اشک بیرون آمده از چشم او نیست، این خیال بی‌پایه شگفت‌آورتر از این نمی‌باشد که مردم بر این گمانند که آمیزش کلاغ با قرار دادن منقار در منقار است.

انگار می‌کنی قلم‌های بال طاووس میله‌های چنگکی است ساخته شده از نقره، و آنچه از دایره‌های عجیب (زرد و سبز) بر بالها روییده گردن بندهای طلای ناب و پاره‌های زبر جد است. اگر بالش را به آنچه از زمین می‌روید تشبیه کنی می‌گویی: دسته گلی است که از شکوفه‌های بهاران چیده شده.

و اگر آن را به جامه‌ها مثل بزنی همچون حلّه‌هایی است پر از نقش و نگار، و یا جامه‌های خوش منظر یمنی. و اگر آن را به زینت و زیور تشبیه کنی مانند نگین‌های رنگارنگی است که میان نقره مرصّع به جواهر قرار داده شده.

به مانند متکبّر دلشاد راه می‌رود، و هر زمان دم و بال خود را می‌نگرد از زیبایی پیراهن پر از نقش و نگارش و حمایل مرصعش به قهقهه می‌خندد، و هرگاه به پاهای خود چشم می‌اندازد آنچنان فریاد می‌کشد که معلوم می‌شود دادخواهی می‌کند، و به دردی واقعی گواهی می‌دهد، زیرا پایش مانند پای خروس دو رگه باریک و تیره است، و از ساق استخوان پایش خاری پنهان بر آمده. در جای تاج خود کاکلی سبز و مزین به نقش دارد. محل بر آمدن گردنش مانند لوله ابریق کشیده و بلند است. جای فرورفتگی گردن تا شکمش چون رنگ نیل یمنی سبز سیر است، یا چون قطعه دیبایی است که آینه صاف و درخشنده‌ای بر روی آن نشانده باشند، گویا چادری سیاه به خود پیچیده، و از برّاقی گمان می‌رود که رنگ سبز خوش نمایی با آن در آمیخته است.

در شکاف گوشش خطّی است مانند سر قلم و سپید سپید چون گل بابونه، که این سپیدی در میان رنگ سیاه اطرافش می‌درخشد، کمتر رنگی است که نمونه آن در این حیوان به کار گرفته نشده، و به خاطر صیقلی و برّاقی زیاد و درخشش و حسنش آن رنگ را بهتر جلوه داده، و به مانند شکوفه‌های پراکنده است که بارانهای بهاری و آفتاب با حرارت هنوز آن را نپروریده. گاهی از پر خود بیرون می‌آید، و از پیراهنش برهنه می‌گردد، پرها پشت سر هم می‌ریزند، دوباره پی در پی می‌رویند، مانند برگ درختان که در پاییز فرو می‌ریزند، سپس رشد کرده به هم می‌پیوندند تا بار دیگر به صورت اوّل باز گردند.

پر جدید در رنگ آمیزی مانند دفعه اول است، و هر رنگی در جای سابقش قرار می‌گیرد. چون به دقّت در مویی از موهای پر طاووس نظر کنی یک بار سرخ رنگ، و بار دیگر سبز زبر جدی، و مرتبه دیگر زرد طلایی نشان می‌دهد. پس چگونه فکرهای ژرف بین، و عقول با ذوق خلقت عجیب این حیوان را درک کند، و چسان توصیف وصف کنندگان وصفش را به نظم آورد، با آنکه کوچکترین اجزایش اندیشه‌های ژرف بین را از درک عاجز نموده و زبان وصف کنندگان را ناتوان کرده است؟! پاک است خداوندی که عقلها را از توصیف مخلوقی چون طاووس مبهوت و مقهور نموده با اینکه آن را چنان در برابر چشمها جلا داده که آن را محدود به حد معیّن و پدید آمده و با اندام ترکیب یافته و رنگ آمیزی شده درک کرده‌اند، و زبانها را از بیان کیفیت آن در ناتوانی نشانده، و آنها را از شرح وصف این حیوان به عرصه عجز کشیده. پاک است خداوندی که پاهای موران و پشه‌های کوچک را استوار کرد تا برسد به بزرگتر از آنها از ماهیان دریا و پیلان عظیم الجثّه، و بر خود لازم نموده که هیچ جسمی که جان در آن دمیده جنبش ننماید مگر آنکه مرگ را وعده‌گاه و فنا را پایان کارش قرار دهد. - . نهج البلاغه: 520 - 525 -

سید، رضی الله عنه در در تفسیر بعضی از لغات مشکل این خطبه گوید: گفتار آن حضرت «یؤرّ بملاقحه» کلمه «أرّ» کنایه از نزدیکی است، عرب گوید: «أرّ الرجل المرأة یؤرها» آن گاه که مرد با زن نزدیکی کند. و «کأنّه قلع داریّ عنجه نوتیّه»: «قلع» بادبان کشتی است، و «داریّ» منسوب به دارین شهری است در ساحل دریا که از آنجا عطر می‌آورند. «عنجه» یعنی آن را بازگرداند، گفته می‌شود: «عنجت الناقة- کنصرت- أعنجها عنجا» وقتی که سر شتر را برگردانی.

و «نوتیّ» به معنی کشتیبان است. و «ضفّتی جفونه» دو طرف پلک دیده طاووس را منظور فرموده. لغت ضفّتان به معنی هر دو جانب است. و فرمایش حضرت «فلذ الزبرجد»: فلّذ جمع فلذة به معنای قطعه و تکه است. «کبائس» جمع کباسه به معنی خوشه است. «عسالیج» به معنی شاخه‌هاست، و مفردش «عسلوج» است. - . نهج البلاغة: 529 چاپ فیض -

**[ترجمه]

توضیح

الطاوس علی فاعول و تصغیره طویس و طوست المرأة أی تزینت و الحیوان بالتحریک جنس الحی و یکون بمعنی الحیاة و الموات کسحاب ما لا روح فیه و أرض لم تحی بعد و التی لا مالک لها و لا ساکن کالأرض و الجبال و ذی حرکات کالماء و النار أی المتحرک بطبعه أو الأعم و لا یضر التداخل و اللطیف الدقیق و ما مفعول أقام و الضمیر عائد إلی ما فی به و له راجع إلی الله و یحتمل أن یعود إلی ما و نعقت أی صاحت و الغرض الإشعار

بوضوح الدلائل و الضمیر فی دلائله راجع إلی الله أو إلی ما و ما ذرأ أی خلق و قیل الذرء مختص بخلق الذریة و الأخادید جمع أخدود بالضم و هو الشق فی الأرض و الطیر الذی یسکن الأخدود کالقطا و الفجاج بالکسر جمع فج بالفتح و هو الطریق الواسع بین الجبلین و القبج یسکن الفجاج و الأعلام الجبال و رواسیها ثوابتها و العقبان و الصقور و نحوهما تسکن الجبال الراسیة و التصریف التقلیب و التحویل من حال إلی حال و مصرفة منصوبة علی الحالیة و فی بعض النسخ مجرور علی أنه صفة لذوات أجنحة و کذلک مرفرفة و زمه شده و الزمام ککتاب ما یزم به و زمام البعیر خطامه و زمام التسخیر القدرة الکاملة.

و رفرف الطائر بجناحیه إذا بسطهما عند السقوط علی شی‌ء یحوم علیه لیقع فوقه و مخارق الجو أمکنتها التی تخرق الهواء فتدخلها و المنفسخ الواسع و الفضاء بالفتح المکان الواسع و الحقاق بالکسر جمع حق بالضم و هو مجمع المفصلین من الأعضاء و احتجاب المفاصل استتارها باللحم و الجلد و نحوهما و عبل الشی‌ء بالضم عبالة بالفتح فیهما مثل ضخم ضخامة وزنا و معنی

أن یسمو أی یعلو فی السماء أی فی جهة العلو و فی بعض النسخ فی الهواء و الخفوق بالضم سرعة الحرکة و دف الطائر کمد حرک جناحیه لطیرانه و معناه ضرب بهما دفیه و هما جناحاه قیل و ذلک إذا أسرع مشیا و رجلاه علی وجه الأرض ثم یستقل طیرانا و دفیف الطائر طیرانه فوق الأرض‌⁽¹⁾یقال عقاب دفوف و دفت الحمامة کفرت إذا سارت سیرا لینا کذا فی المصباح و یظهر من کلام بعضهم أن الفعل کمد فیهما و یدف فیما عندنا من النسخ بکسر العین و نسقها أی رتبها یقال نسقت الدر کنصرت أی نظمتها و نسقت الکلام أی عطفت بعضه علی بعض و الأصابیغ جمع أصباغ بالفتح جمع صبغ بالکسر و هو اللون أی جعل کلا منها علی لون خاص علی وفق الحکمة البالغة و غمسه فی الماء کضربه دخله و الاغتماس الارتماس

شبه الطیر بالثوب الذی دقه الصباغ إذا أراد صبغه و القالب بالفتح کما فی النسخ قالب الخف و غیره کالخاتم و الطابع و بالکسر البسر الأحمر و فی القاموس القالب البسر الأحمر و کالمثال یفرغ فیه الجواهر و فتح لامه أکثر و شاة قالب لون علی غیر لون أمها و فی حدیث شعیب و موسی علیهما السلام لک من غنمی ما جاءت به قالب لون تفسیره فی الحدیث أنها جاءت علی غیر ألوان أمهاتها کأن لونها قد انقلب و منه حدیث علی علیه السلام فی صفة الطیور فمنها مغموس فی قالب لون لا یشوبه غیر لون ما غمس فیه انتهی‌⁽¹⁾.

و الأظهر أن الغمس فی قالب اللون عبارة عن إحاطة اللون الواحد بجمیع أجزائه کما یحیط القالب بالأشیاء المصوغة بالصب فیه من نحاس و نحوه و علی الکسر یمکن أن یکون المراد بقالب اللون اللون الذی یقلب اللون إلی لون آخر و لون صبغ فی بعض النسخ بجر لون مضافا إلی صبغ علی الإضافة البیانیة و فی بعضها بالجر منونا و صبغ علی صیغة الماضی المجهول أی صبغ ذلک المغموس و الطوق حلی للعنق و کل ما استدار بشی‌ء و هذا النوع کالفواخت و نحوها و التعدیل التسویة و منه تعدیل القسمة و المراد إعطاء کل شی‌ء منه فی الخلق ما یستحقه و خلقه خالیا من نقص و نضد متاعه کنصر و نضده بالتشدید أی جعل بعضه فوق بعض أی رتب ألوانه بجناح أشرج قصبه أی رکب بعضها فی بعض کما یشرج العیبة أی یداخل بین أشراجها و هی عراها.

و سحبه کمنعه جره علی وجه الأرض و سحبت المرأة ذیلها إذا درج أی مشی و طوی الصحیفة کرمی ضد نشرها و سما کدعا أی ارتفع و سما به أی أعلاه و رفعه و أطل علیه أی أشرف و القطع بالکسر الشراع و الداری منسوب إلی دارین و هو موضع فی البحر کان یؤتی منه الطیب من الهند و هو الآن خراب لا عمارة به و لا سکنی و فیه آثار قدیمة و النسبة إلیه لأنه کان مرسی‌⁽²⁾السفن فی زمانه علیه السلام

و عنجه کنصره أی عطفه و قیل هو أن یجذب الراکب خطام البعیر فیرده علی رجلیه.

و فی النهایة النوتی الملاح الذی یدبر السفینة فی البحر و قد نات ینوت نوتا إذا تمایل من النعاس کان النوتی یمیل السفینة من جانب إلی جانب انتهی‌⁽¹⁾

و لطف التشبیه واضح.

و اختال أی تکبر و أعجب بنفسه و یمیس أی یتبختر و زاف یزیف زیفانا أی تبختر فی مشیه و یفضی أی یسفد و یقال أفضی المرأة أی جامعها أو خلا بها و الدیکة کقردة جمع دیک بالکسر و فی بعض النسخ و فی نهایة ابن الأثیر کإفضاء الدیکة و یؤر کیمد أرا بالفتح أی یجامع و القح الفحل الناقة أی أحبلها و الملاقحة مفاعلة منه و فی بعض النسخ بملاقحه علی صیغة الجمع مضافا إلی الضمیر أی بآلات تناسله و أعضائه و الفحل الذکر من کل حیوان و غلم کعلم أی اشتد شبقه و اغتلم البعیر إذا هاج من شدة شهوة الضراب.

و قوله علیه السلام أر الفحول المغتلمة لیس فی بعض النسخ و الإحالة من الحوالة علی ضعیف إسناده أی إسناده الضعیف و فی بعض النسخ علی ضعف بصیغة المصدر مبالغة و یقال سفحت الدم کمنعت أی أرقته و الدمع أی أرسلته و فی بعض النسخ تنشجها کتضرب یقال نشج القدر و الزق أی غلی ما فیه حتی سمع له صوت و لعل الأول أوضح فإن الفعل لیس متعدیا بنفسه علی ما فی کتب اللغة و ضفتا جفونه جانباها و کذلک ضفتا النهر و الوادی و تطعم علی صیغة التفعل بحذف إحدی التاءین و بجس الماء تبجیسا فجره فتبجس و انبجس و یوجد الکلمة فی النسخ بهما أی الدمع المنفجر.

قال بعض الشارحین زعم قوم أن اللقاح فی الطاوس بالدمعة و أمیر المؤمنین علیه السلام لم یحل ذلک و لکنه قال لیس بأعجب من مطاعمة الغراب و العرب تزعم أن الغراب لا یسفد و من أمثالهم أخفی من سفاد الغراب فیزعمون أن اللقاح

من المطاعمة و انتقال جزء من الماء الذی فی قانصة الذکر إلی الأنثی من منقاره و أما الحکماء فقل أن یصدقوا بذلک علی أنهم قد قالوا فی کتبهم ما یقرب من هذا قال ابن سینا و القبجة تحبلها ریح تهب من ناحیة الحجل الذکر و من سماع صوته قال و النوع المسمی مالاقیا⁽¹⁾تتلاصق بأفواهها ثم تتشابک فذاک سفادها و لا یخفی أن المثل المذکور لا یدل علی أن الغراب لا یسفد بل الظاهر منه خلافه إلا أن یکون مراد القائل أیضا ذلک و أما کلامه علیه السلام فالظاهر منه أن الطاوس لقاحه بالسفاد لقوله علیه السلام یؤر بملاقحه و لتعبیره عن القول الآخر بالزعم و أن الغراب لقاحه بالمطاعمة.

و فی القاموس الحمام إذا أدخل فمه فی فم أنثاه فقد تطاعما و طاعما و خال الشی‌ء کخاف أی ظنه و خاله یخیله لغة فیه و تقول فی المضارع للمتکلم إخال بکسر الهمزة علی غیر قیاس و هو أکثر استعمالا و بنو أسد یفتحون علی القیاس و المداری بالدال

المهملة علی ما فی أکثر النسخ جمع مدری بکسر المیم قال ابن الأثیر المدری و المدراة شی‌ء من حدید⁽²⁾أو خشب علی شکل سن من أسنان المشط و أطول منه یسرح به الشعر المتلبد و یستعمله من لا مشط له‌⁽³⁾.

و کان فی نسخة ابن میثم بالذال المعجمة قال و هی خشبة ذات أطراف کأصابع الکف ینقی به الطعام و الدارة هالة القمر و ما أحاط بالشی‌ء کالدائرة و العقیان بالضم الذهب الخالص و قیل ما ینبت منه نباتا و الفلذ کعنب جمع فلذة بالکسر و هی القطعة من الذهب و الفضة و غیرهما و فلذت له من الشی‌ء کضربت أی قطعت و الزبرجد جوهر معروف قیل و یسمیه الناس البلخش و قیل هو الزمرد و جنیت الثمرة و الزهرة و اجتنیتها بمعنی و الجنی فعیل منه و فی بعض النسخ جنی کحصی و هو ما یجنی من الشجر ما دام غضا بمعنی فعیل و لفظة الفعل المجهول لیست

فی بعض النسخ و زهر النبات بالفتح نوره و الواحدة زهرة کتمر و تمرة قالوا و لا یسمی زهرا حتی تفتح و المضاهاة و المشاکلة و المشابهة بمعنی و استعمال فاعل بمعنی فعل بالتشدید کثیر لا سیما فی کلامه علیه السلام و اللباس و اللبس بالکسر فیهما و الملبس واحد و الوشی نقش الثوب من کل لون و الموشی کمرمی المنقش و الحلل کصرد جمع حلة بالضم و هی إزار و رداء من برد أو غیره فلا تکون حلة إلا من ثوبین أو ثوب له بطانة و شی‌ء أنیق أی حسن معجب و المونق مفعل منه قلبت الهمزة واوا و العصب بالفتح ضرب من البرود و الحلی بضم الحاء و کسر اللام و تشدید الیاء جمع حلی بالفتح و التخفیف و هو ما یزین به من مصوغ المعدنیات أو الحجارة و الفصوص جمع فص کفلس و فلوس قال ابن السکیت کسر الفاء ردی و قال الفیروزآبادی الفص للخاتم مثلثة و الکسر غیر لحن و نطقت باللجین أی جعلت الفضة کالنطاق لها و هو ککتاب شبه إزار فیه تکة تلبسه المرأة و قیل شقة تلبسها المرأة و تشد وسطها بحبل و ترسل الأعلی علی الأسفل إلی الأرض و الأسفل ینجر علی الأرض‌⁽¹⁾و کلل فلانا ألبسه الإکلیل و هو بالکسر التاج و شبه عصابة زین بالجوهر و قال بعض الشارحین شبه علیه السلام بالفصوص المختلفة الألوان المنطقة فی الفضة أی المرصعة فی صفائح الفضة و المکلل الذی جعل کالإکلیل و حاصل الکلام أنه علیه السلام شبه قصب ریشه بصفائح من فضة رصعت بالفصوص المختلفة الألوان فهی کالإکلیل بذلک الترصیع و الأظهر أن المکلل وصف للجین و مرح کفرح وزنا و معنی فهو مرح ککتف و قیل المرح أشد من الفرح‌⁽²⁾و قیل هو النشاط و تصفحت الکتاب أی قلبت صفحاته و قه کفر أی ضحک و قال فی ضحکه قه بالسکون فإذا کرر قیل قهقه قهقهة مثل دحرج دحرجة و الجمال الحسن فی الخلق و الخلق و السربال بالکسر القمیص أو کل ما لبس و الوشاح ککتاب شی‌ء ینسج من أدیم و یرصع

شبه قلادة تلبسه النساء و زقا یزقو أی صاح و أعول أی رفع صوته بالبکاء و الصیاح و استغاث طلب العون و النصر و توجع أی تفجع أو تشکو لأن قوائمه حمش أی دقاق یقال رجل أحمش الساقین و الخلاسیة بالکسر هی التی بین الدجاجة الهندیة و الفارسیة و الولد بین أبوین أبیض و سوداء و أسود و بیضاء ذکره فی العین و نجم النبات و غیره کقعد نجوما أی ظهر و طلع و الظنبوب بالضم حرف العظم الیابس من قدم الساق ذکره الجوهری و فی القاموس حرف الساق من قدم أو عظمه أو حرف عظمه و الصیصیة فی الأصل شوکة الحائک التی بها یسوی السداة و اللحمة قال الجوهری و منه صیصیة الدیک التی فی رجله و العرف بالضم شعر عنق الفرس و غیره و القنزعة بضم القاف و الزای ما ارتفع من الشعر و قیل الخصلة من الشعر یترک علی رأس الصبی.

موشاة أی منقشة و المخرج اسم مکان أی محل خروج عنقه کمحل خروج عنق الإبریق و یشعر بأن عنقه کعنق الإبریق أو مصدر أی خروج عنقه کخروج عنق الإبریق فالإشعار أقوی و الإبریق فارسی معرب‌⁽¹⁾و غرزته کضربت أی أثبته فی الأرض و مغرزها مبتدأ خبره کصبغ الوسمة و بطنه مبتدأ خبر محذوف أی مغرزها إلی حیث بطنه موجودا و ممتدا و منتهی إلیه کصبغ إلی آخره و حیث تضاف إلی الجملة غالبا و هو فی المعنی مضافة إلی المصدر الذی تضمنته الجملة قالوا حیث و إن کانت مضافة إلی الجملة فی الظاهر لکن لما کانت فی المعنی مضافة إلی المصدر فأضافتها إلیها کلا إضافة و لذا بنیت علی الضم کالغایات علی الأعرف فقال الرضی رضی الله عنه حذف خبر المبتدإ الذی بعد حیث غیر قلیل.

و الوسمة بکسر السین کما فی بعض النسخ و هی لغة الحجاز و أفصح من السکون و أنکر الأزهری السکون و بالسکون کما فی بعض النسخ و جوزه بعضهم نبت یختضب بورقه و قیل هو ورق النیل و الصقال ککتاب اسم من صقله کنصر أی

جلاه فهو مصقول و صقیل و اللفاع ککتاب الملحفة أو الکساء أو کل ما تتلفع به المرأة و تلفع الرجل بالثوب إذا اشتمل به و تغطی و فی بعض النسخ متقنع و المقنع و المقنعة بالکسر فیهما ما تتقنع به المرأة و القناع ککتاب أوسع منهما و المعجر کمنبر ثوب أصغر من الرداء تلبسه المرأة و قال المطرزی ثوب کالعصابة تلفه المرأة علی استدارة رأسها و السحم بالتحریک و السُّحْمة بالضم السواد و الأسحم الأسود و خیل له کذا بالبناء للمفعول من الخیال بمعنی الوهم و الظن أی لبس علیه و فی بعض النسخ یخیل علی صیغة المعلوم فالفاعل ضمیر الطاوس و البریق اللمعان.

و استدق أی صار دقیقا و هو ضد الغلیظ و المستدق علی صیغة اسم الفاعل و فی بعض النسخ علی صیغة اسم المفعول قال ابن الأثیر استدق الدنیا أی احتقرها و استصغرها و هو استفعل من الشی‌ء الدقیق الصغیر و المشبه علی الأول القلم و علی الثانی المرقوم و یمکن أن تکون الإضافة علی الأول لأدنی ملابسة فإن الرقم الدقیق له نسبة إلی القلم و الأقحوان بالضم البابونج و أبیض یقق بالتحریک أی شدید البیاض و ائتلق و تألق أی التمع و علا فلان فلانا أی غلبه و ارتفع علیه و بص کفر أی برق و لمع و الدیباج ثوب سداه و لحمته إبریسم و قیل هو معرب ثم کثر حتی اشتقت العرب منه فقالوا دبج الغیث الأرض دبجا إذا

سقاها فأنبت أزهارا مختلفة لأنه اسم للمنقش و رونق الشی‌ء ماؤه و حسنه أی أخذ من کل لون نصیبا و زاد علی اللون بالبریق و اللمعان و الزهرة بالفتح و بالتحریک النبات و نوره و الجمع أزهار و جمع الجمع أزاهر⁽¹⁾.

و البث النشر و التفریق و رب فلان الأمر أی أصلحه و قام بتدبیره و رب الدهن أی طیبه و القیظ فصل الصیف و شدة الحر و لعل الجمع فی الأمطار باعتبار الدفعات و فی الشموس بتعدد الإشراق فی الأیام أو باعتبار أن الشمس الطالع فی کل یوم فرد علی حدة لاختلاف التأثیر فی نضج الثمار و تربیة النبات باختلاف الحر

و البرد و غیر ذلک و تحسر البعیر علی صیغة التفعل أی سقط من الإعیاء و فی بعض النسخ تنحسر علی صیغة الانفعال تقول حسره کضربه و نصره فانحسر أی کشفه فانکشف و العُرْی بالضم خلاف اللبس و الفعل کرضی و تتری فیه لغتان تنون و لا تنون مثل علقی فمن ترک صرفها فی المعرفة جعل ألفها ألف التأنیث و هو أجود و أصلها وَتْری من الوتر و هو الفرد قال الله تعالی ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا⁽¹⁾أی واحدا بعد واحد و من نونها جعل ألفها ملحقة ذکره الجوهری و قال بعض شارحی النهج تتری أی شیئا بعد شی‌ء و بینهما فترة و هذا مما یغلط فیه قوم فیعتقدون أن تتری للمواصلة و الالتصاق و ینبت تباعا أی لا فترات بینهما و کذلک حال الریش الساقط و التِّباع بالکسر الولاء و انحتت ورق الشجر أی سقطت.

و قوله علیه السلام سالف ألوانه فی بعض النسخ سائر ألوانه قال الجوهری سائر الناس أی جمیعهم و فی المصباح قال الأزهری اتفق أهل اللغة أن سائر الشی‌ء باقیه قلیلا کان أو کثیرا و لعل المراد عدم مخالفة لون الریش النابت للباقی من السوالف أو المراد عدم التخالف بین الأریاش النابتة و ما فی الأصل أوضح و الورد بالفتح من کل شجرة نورها و غلب علی الورد الأحمر و التارة الحین و الزمان و العَسجد کجعفر الذهب و العُمق بالضم و بالفتح قعر البئر و نحوها و الفِطَن کعنب جمع فطنة بالکسر و هی الحذق و العلم بوجوه الأمور و عمائق الفطن الأذهان الثاقبة و القریحة أول ما یستنبط من البئر و منه قولهم لفلان قریحة جیدة یراد استنباط العلم بجودة الطبع و اقترحت الشی‌ء أی ابتدعته من غیر سبق مثال و الواو فی قوله علیه السلام و أقل للحال و لا ریب أن العشرة أقل الأجزاء التی بها قوام الحیوان و المراد بعجز الأوهام العجز عن وصف علل هذه الألوان و اختلافها و اختصاص کل بموضعه و سائر ما أشار علیه السلام إلیه أو العجز عن إدراک جزئیات الأوصاف المذکورة و تشریح الهیئات الظاهرة و الخصوصیات الخفیة فی خلق ذلک الحیوان کما هو المناسب لما بعده و بهره کمنعه أی غلبه و جلاه بالتشدید و التخفیف علی اختلاف النسخ أی

کشفه و التکوین الإحداث و الإیجاد و قعد بها أی أقعدها و أعجزها و الغرض الدلالة علی عجز العقول عن إدراک ذاته سبحانه فإنها إذا عجزت عن إدراک مخلوق ظاهر للعیون علی الصفات المذکورة فهی بالعجز عن إدراکه سبحانه و وصفه أحری و کذلک الألسن فی تلخیص صفته و تأدیة نعته.

و دَمَج الشی‌ء کنصر دموجا دخل فی الشی‌ء و استحکم فیه و أدمجه غیره و الذرة واحدة الذر و هی صغار النمل و الهَمَجة واحدة الهمج کذلک و هو ذباب صغیر کالبعوض یسقط علی وجوه الغنم و الحمر و أعینها و الحیتان جمع حوت و الأَفْیِلَة جمع فیل و المعروف بین أهل اللغة فِیَلَة کعنبة کما فی بعض النسخ و أفیال و فیول و قال ابن السکیت و لا تقل أَفْیِلَة و وأی أی وعد و اضطرب أی تحرک و الشبح الشخص و أولج أی و أدخل و الحمام ککتاب قضاء الموت و قدره.

**[ترجمه]طاووس بر وزن فاعول و اسم مصغر آن طویس است. طوست المرأة: خود را زینت داد. حَیَوان: جنس جاندار است و به معنای زندگی نیز می­باشد. موات: بر وزن سحاب به چیزی اطلاق می‌شود که روحی نداشته و زمینی که هنوز زنده نگشته و مالک و ساکنی ندارد مانند زمین، کوه‌ها. و ذی حرکات: جبندگانی مانند آب و آتش. منظور از جبنده موجودی است که به طبع خود یا علی الاطلاق صاحب حرکت است و تداخل این دو معنا ضرری ندارد. اللطیف: نازک، باریک. «ما» مفعول أقام بوده و ضمیر در «به» و «له» به خداوند بر می‌گردد و احتمال دارد به «ما» بر گردد. نعقت: فریاد کشید. و مقصود، آگاهی دادن به وضوح دلایل است. ضمیر در « دلائله» به خداوند یا به «ما» بر می‌گردد. ما ذرأ: آفرید. گویند الذرء، فقط مختص به خلق نسل است. أخادید: جمع أُخدود، به معنای شکاف در زمین است. و پرنده­ای که در این شکافها زندگی می­کند مرغ سنگخواره و مانند آن است. فِجاج: جمع فَجّ به معنای راه پهناور میان دو کوه است. و کبک در آنجا سکونت دارد. أعلام: کوه‌ها. رواسیها: کوه­های ثابت. عقاب‌ها و کرکس‌ها و مانند این دو در کوه‌های بلند سکونت می‌کنند. تصریف: وارونه کردن و از حالی به حالی شدن. مصرفة: حال و منصوب و در برخی از نسخه‌ها به صورت مجرور آمده که در این صورت صفت برای «ذوات أجنحة» می‌باشد. مرفرفة نیز این چنین است. زمّه: آن را بست. و الزمام بر وزن کتاب یعنی آنچه که با آن چیزی را می‌بندند و به افسار شتر زمام گویند. زمام التسخیر: قدرت کامل. رفرف الطائر بجناحیه: دو بال خود را برای فرود آمدن بر روی چیزی گشود تا دور آن چرخیده و بر سر آن قرار گیرد. مخارق الجو: مکآنهایی از جو که هوا را شکافته و در آن وارد می‌شوند. المنفسخ: گسترده. فَضاء: مکان باز و گسترده. حِقاق: جمع حُقّ یه معنای مکان اتصال دو مفصل. احتجاب المفاصل: پوشانده شدن مفاصل با گوشت و پوست و امثال آن. عُبل الشی‌ء عبالة: بر وزن ضخم ضخامة بوده و معنایش نیز مانند آن است. أن یسموا: یعنی بالا برود. فی السماء: یعنی در جهت بالا. و در بعضی از نسخه‌ها «فی الهواء» است. الخُفُوق: سرعت حرکت. دف الطائر: بال­هایش را حرکت داد برای پرواز. و معنایش آن است که دو بالش را به هم زد. گویند منظور زمانی است که پرنده پاهایش بر زمین بوده و سرعت می‌گیرد سپس پرواز می‌کند. دفیف الطائر: پرواز پرنده بالای زمین. گویند عقاب دفوف و دفت الحمامة: بر وزن فرّ بوده و به معنای سیر کردن آرام کبوتر است. در کتاب المصباح نیز دفّ، چنین معنا شده است. برخی وزن و معنای دفّ را مانند مدّ دانسته‌اند، ولی بر طبق نسخه ما دفّ با کسره عین الفعل به کار رفته است. نسقها: آن را مرتب کرد. گویند نسقت الدّر: بر وزن نصر و به معنای مرواریدها را منظم کرد. نسقت الکلام: پاره‌ای را بر پاره‌ای دیگر عطف کرد. أصابیغ: جمع أصباغ جمع صِبغ به معنای رنگ است؛ بدین معنا که خداوند از روی حکمت بی‌منتها هر یک از آنها را به رنگی خاص قرار داده است. غمسه فی الماء: بر وزن ضرب به معنای داخل کردن و فرو بردن در آب است. پرنده به پیراهنی تشبیه شده است که رنگ‌­رَز در هنگام رنگ کردن می­کوبد. قالَب: با فتحه قالِب کفش و غیره مانند انگشتر و مهر، و اگر به صورت قالِب(با کسره) باشد، به معنای خرمای سرخ نارس می‌باشد و در قاموس گوید: قالب، به معنای خرمای سرخ نارس و به معنای ظرفی که در آن فلزات ذوب شده می­ریزند. و اکثرا لامش را فتحه داده­اند. شاة قالب: گوسفندی که به رنگ مادرش نیست. در حدیث حضرت شعیب و حضرت موسی علیهما السلام آمده است: «لک من غنمی ما جاءت به قالب لون» در تفسیر قالب در حدیث مزبور گفته‌اند که منظور آن دسته گوسفندانی است که به رنگ مادران خود نیستند گویا رنگ آنها تغییر یافته است. همچنین منظور از قالب لون در حدیث امیر المؤمنین علیه السلام در باره ویژگی پرندگان «فمنها مغموس فی قالب لون» این است که با رنگ دیگری درهم نیامیخته است. - . نهایة 3 : 304 - پایان.

ظاهرا مراد از «الغمس فی قالب اللون»، احاطه یک رنگ بر تمام اجزاء آن است همانطور که قالب اشیای ذوب شده همچون مس و مانند آن را در بر می‌گیرد. و بنا بر کسره ممکن است مراد از «قالِب اللون»، رنگی باشد که رنگ را به رنگ دیگر درمی‌آورد. «لون صبغ» در برخی از نسخه‌ها با جر لون، ترکیب اضافی و اضافه بیانیه است. در بعضی از نسخه‌ها به صورت مجرور و منوّن و صبغ به صورت ماضی مجهول است یعنی آن فرو رفته رنگ آمیزی شد. طوق: زینت گردن و هر چیزی که گِرد چیزی باشد. این نوع از پرندگان شامل فاخته و غیره می‌شود. التعدیل: برابر ساختن و از آن است برابر ساختن قسمت، و مراد آن است که در آفرینش هر موجودی آنچه که مستحق آن است، داده شود و خلقت او عاری از هر نقص و عیبی باشد. نضد متاعه: بر وزن نصر و نضّده، یعنی برخی را داخل برخی دیگر کرد یعنی رنگ‌هایش را مرتب نمود. بجناح أشرج قصبه: یعنی بعضی را بر بعضی دیگر سوار کرد همان طور که بند کیسه داخل حلقه­ها می­شود. سحبه: هم وزن منعه، یعنی او را بر روی زمین کشید. سحبت المرأة ذیله: یعنی زن دامن خود را کشید. درج: راه رفت. طوی الصحیفة: هم وزن رمی، به معنای پیچاندن نامه. سما: هم وزن دعا، یعنی اوج گرفته. سما به: آن را بالا برد. أطل علیه: بر آن اشراف یافت. القِطع: بادبان. داری: منسوب به دارین و آن مکانی است بر کنار دریا که عطر از هند از آنجا می­آوردند و اکنون از میان رفته و هیچ بنایی در آن باقی نمانده است و هیچ سکنه‌ای ندارد و در آن آثار قدیمی یافت می‌شود. وجه تسمیه آن بدان سبب است که در زمان امیر المؤمنین علیه السلام لنگرگاه کشتی‌ها بوده است. عنجه: هم وزن نصره، به معنای آن را خم کرد. گویند این واژه به معنای آن است که سوار افسار شتر را به سمت خود بکشد و بر روی دو پایش برگرداند. در کتاب النهایة، نوتی به معنای کشتی‌بان آمده است. نات ینوت نوتا: به سبب چرت زدن تلو تلو خورد. النوتی: کسی است که کشتی را از یک سو، به سوی دیگر هدایت می‌کند. پایان. زیبابی این تشبیه واضح و روشن است.

اختال: تکبر ورزیده و خود شیفته شد. یمیس: تبختر ورزید. زاف یزیف زیفا: با کبر و غرور راه رفت. یفضی: آمیزیش می‌کند. أفضی المرأة: با زن جماع کرد یا با او خلوت کرد. الدیکة: هم وزن قِردة، جمع دِیک است. در برخی از نسخه‌ها و در کتاب النهایة ابن اثیر، «کإفضاء الدیکة» آمده است. «یَؤرّ أرّا» هم وزن مدّ، به معنای جماع کردن آمده است. ألقح الفحل الناقه: نر شتر ماده را بارور کرد. و ملاقحه: باب مفاعله از آن است. و در بعضی از نسخه‌ها بملاقحه، به صیغه جمع و مضاف به ضمیر استعمال شده، یعنی به آلت تناسلی و اعضایش. الفحل: جنس نر از هر حیوان. غلم: هم وزن علم، به معنای سخت آزمند شد و اغتلم البعیر، یعنی شتر از شدت شهوت به هیجان آمد.

عبارت «أر الفحول المغتلمة» در بعضی از نسخه‌ها نیامده است. إحالة: از حواله، «علی ضعیف إسناده» یعنی اسناد ضعیفش. در برخی از نسخه‌ها «علی ضعف» به صورت مصدر برای بیان مبالغه به کار رفته است. سفحت الدم: هم وزن منع، به معنای ریختن خون است. الدمع: اشکش را ریخت. در برخی از نسخه‌ها تنشجها بر وزن تضرب آمده است؛ نشج القدر و الزق: محتویات دیگ یا ظرف جوشید که صدای آن شنیده شد. شاید اولی روشن‌تر باشد، زیرا این فعل بر طبق آنچه در کتاب‌های لغت آمده متعدی بنفسه نیست. ضفتا جفونه: اطراف پلک چنانچه به اطراف رودخانه و دره ضفتا النهر و الوادی گویند. تطعم: از باب تفعّل بوده که یکی از تاء آن حذف شده است. بجس الماء: بیرون ریختن آب؛ این واژه به صورت انبجس و بجّس نیز به کار رفته است و منظور از آن اشک بیرون ریخته شده می‌باشد. برخی از شارحان می‌نویسند: قومی چنین می‌پنداشتند که باردار شدن طاووس به سبب همان اشک است. امیر المؤمنین علیه السلام آن را درست ندانسته ولی فرمود: شگفت آورتر از غذا دادن زاغِ [نر و ماده به یکدیگر برای لقاح] نیست؛ عرب‌ها گمان می‌کردند که زاغ جفت گیری نمی‌کند و در مثل‌های آنان آمده، پنهان‌تر از جفت گیری زاغ. زیرا بنا به پندار عرب‌ها، جفت گیری زاغ از طریق غذا دادن صورت می‌گرفت؛ یعنی جفت گیری آنها با انتقال مقداری آب از منقار زاغ نر به منقار جنس ماده صورت می‌پذیرفت. اما حکیمان کمتر شده که این را تصدیق کنند با اینکه گاهی در کتابهایشان شبیه به این مطلب را گفته­اند؛ ابن سینا می‌گوید: کبک ماده را بادی که از صدای کبک نر می­وزد بارور می­کند. ابن سینا همچنین می‌گوید: نوعی دیگری هست که ملاقیا نامیده می‌شود که دهان خود را به یکدیگر چسبانده و از این طریق با هم جماع می‌کنند. پوشیده نیست که این مثل به آن معنا نیست که زاغ جفت گیری نمی‌کند، بلکه مراد خلاف این است، مگر اینکه مراد گوینده نیز همان باشد. ظاهر کلام امام علیه السلام بر این امر دلالت می‌کند که بارداری طاووس از طریق جماع صورت می‌گیرد، زیرا امام علیه السلام فرمود: یَؤر بملاقحه. و اینکه از قول دیگر و اینکه بارداری زاغ از طریق غذا دادن است به زعم و گمان تعبیر فرمود. در قاموس آمده وقتی کبوتر دهان خود را بر دهان ماده خود داخل می‌کند، می­گویند: تطاعما و طاعما. خال الشیء: بر وزن خاف یعنی به آن گمان کرد. که به صورت خال یخیل و مضارع متکلم وحده آن اغلب با همزه مکسور [إخال] بر خلاف قاعده به کار می‌رود، ولی قبیله بنی اسد در این حالت با فتحه و مطابق با قاعده استعمال می‌کنند. مداری: در اکثر نسخه‌ها با حرف دال مهمله به کار رفته که جمع مِدری است؛ ابن اثیر می‌گوید: مدری و مدراة، چیزی از جنس آهن یا چوب که به شکل دندانه‌های شانه یا درازتر از دندانه‌های شانه است که برای مرتب کردن مو از آن کسی استفاده می‌کند که شانه نداشته باشد. - . نهایة 2 : 23 - در نسخه ابن میثم با حرف ذال به کار رفته که به معنای چوبی است که به شکل انگشتان بوده و برای صاف کردن غذا از آن استفاده می‌کنند. الدارة: هاله ماه و هر آنچه چون دایره اطراف چیزی را احاطه کند، گویند. عُقیان: طلای خالص، و گفته شده چیزی که از آن گیاه می‌روید. فلذ: بر وزن عنب، پاره‌ای از طلا یا نقره و مانند آن. فلذتُ له مِن الشیء، بر وزن ضربت، به معنای قطع کردم است. زبرجد: گوهر مشهور، گفته شده مردم آن را بلخش می‌نامند که همان زمرد است. جنیتُ الثمرة و الزهرة: میوه و شکوفه را چیدم. جنیّ بر وزن فعیل نیز به همان معناست. در برخی نسخه‌ها جنی، بر وزن حصی به کار رفته که معنای آن عبارت است از چیدن میوه درخت زمانی که نارس است. و لفظ فعل مجهول در برخی از نسخه‌ها نیست. زَهر النبات: شکوفه گیاه و مفرد آن زهرة است مانند تمر و تمرة. گویند شکوفه تا زمانی که باز نشده زهرة نامیده نمی‌شود. المضاهاة و مشاکله و مشابهة: هر سه به یک معنا یعنی شباهت داشتن است. و استعمال فاعل در معنای فعل با تشدید زیاد است خصوصا در کلام امام علیه السلام. لباس و لبس با کسره و ملبس یکی هستند به معنای پوشیدنی. وشی: نقش لباس با هر رنگی. موشی بر وزن مرمی به معنای آراسته شده. حلل: مانند صرد، جمع حُلة و آن لنگ و ردائی(لباس پایین­تنه و بالا­تنه) از جنس بُرد و غیر آن است. پس حلة نیست مگر در دو لباس یا لباسی که آستر داشته باشد. شیء انیق: زیبا و شگفت آور. مونق: بر وزن مفعل که همزه آن به واو تبدیل شده است. عَصب: نوعی از پارچه. حُلِیّ: جمع حَلی به معنای آنچه که بدان تزیین کنند از زیور آلات معدنی و سنگی. فصوص: جمع فص بر وزن فلس و فلوس است. به گفته ابن سکیت، فص با کسره لهجه نادرستی است.. فیروز آبادی می‌گوید: فصّ، با هر سه حرکت، نگین انگشتری را گویند و با کسره اشتباه نیست. نطقت الجین: نقره مانند کمربندی بر آن قرار داده شده است. و نطاق جامه بندداری است که زن آن را می‌پوشد و گویند جامه چاکدار که زنان می‌پوشند که وسط آن را با بند می‌بندند و قسمت بالای آن را به پایین آورده و قسمت پایین آن بر روی زمین کشیده می‌شود. کلل فلانا: بر او تاج و چیزی شبیه پارچه پوشاند که با جواهر آراسته شده بود. برخی از شارحان می‌گویند: امام علیه السلام به نگین‌های رنگانگ نقره کاری شده در بشقاب‌های نقره‌ای تشبیه کرده‌اند. مکلّل: کسی که چیزی مانند تاج بر سر داشته باشد. نتیجه اینکه آن حضرت نی‌های پر طاووس را به ظرف‌های نقره‌ای تشبیه کرده که با نگین‌های رنگانگ مزین شده‌اند و نی‌های پر طاووس با این نقش و نگار مانند تاجی شده است. ظاهرا مکللّ صفت لجین است. مرح: از نظر معنا و وزن مانند فرح است و گویند معنای مرح شدیدتر از فرح است. و گفته‌اند که مرح، نشاط است. تصفحت الکتاب: برگه‌های کتاب را ورق زدم. قه: هم وزن فرّ، به معنای خندیدن است. گویند: در خنده او قه است. این کلمه در حالت تکرار به صورت قهقه و قهقهة هم وزن دحرج دحرجة استعمال می‌شود. الجمال: حسن و نیکویی در خلقت و آفرینش. السِربال: پیراهن یا هر چیزی که پوشیده شود. الوشاح: بر وزن کتاب چیزی است که از پوست درست می­شود به شکل گردنبد زینت می­دهند و زنان آن را به گردن آویزند. زقا یزقو: فریاد زده و ناله کنان صدای گریه خود را بالا برد. استغاثة: یاری خواستن. توجع: اظهار درد کرد یا شکایت کرد. یعنی از باریک بودن پاهای خود ناله و شکایت می­کند. حمش یعنی باریک. رجل أحمش الساقین: مرد باریک پا. الخِلاسیة: خروسی که از تیره مرغان هندی و فارسی باشد. یعنی پدر آن سفید و مادرش سیاه و یا برعکس باشد. چنانچه در کتاب العین چنین آمده است. نجم النبات: هم وزن قعد به معنای آشکار شدن و تابیدن است. الظُنبوب: جوهری آن را به معنای لبه ساق پا می‌داند. در قاموس معنای آن لبه ساق پا یا استخوان آن و یا لبه استخوان آن، است. الصیصیة: بنا به گفته جوهری، در اصل میله بافندگی است که تار و پود را یکنواخت می‌کند. از این کلمه عبارت «صیصیة الدیک» مشتق شده که به معنای سیخچه پای خروس است. العُرف: موی گردن اسب و غیره. القُنزُعة: موی بر آمده را گویند، و گفته‌اند دسته‌ای از مو که در سر کودک می‌ماند.

موشاة: نقش و نگار شده. المخرج: اسم مکان به معنای محل خروج گردن آن مانند محل خروج دهانه آفتابه است. و دلالت می­کند که گردن این حیوان چون دهانه آفتابه است. یا مخرج، مصدر است یعنی بیرون آمدن گردنش همچون بیرون آمدن دهانه آفتابه است. و این دلالتش بر مطلب قوی­تر است. إبریق واژه فارسی معرب از آفتابه است. غرزته: بر وزن ضربت، به معنای آن را در زمین استوار کردم .

مغرزها، مبتدا بوده و خبر آن کصبغ الوسمة می‌باشد و بطنه، مبتدا که خبر آن محذوف است؛ یعنی عبارت در اصل چنین بوده است: «مغرزها إلی حیث بطنه موجودا و ممتدا و منتهی إلیه کصبغ إلی آخره» حیث: غالبا به جمله اضافه شده و در معنا مضاف به مصدری است که از مضمون جمله بر می‌آید. گویند: حیث گرچه ظاهرا به جمله اضافه شده، ولی در معنا به مصدر اضافه شده است و چون حیث به طور کلی به جمله اضافه می‌شود، مبنی بر ضم است، مانند غایات که مبنی بر ضم هستند. سید رضی رضی الله عنه می‌گوید: حذف خبر مبتدایی که پس از حیث می‌آید، شایع است. الوسِمة: چنانچه به این صورت در برخی از نسخه‌ها آمده و این گونه استعمال مختص قبیله حجاز است و این فصیح‌تر از کاربرد وَسمة، با سکون حرف سین است. همانگونه که در برخی از نسخه‌ها آمده است. ازهری کاربرد این کلمه را با سکون حرف سین رد کرده است، ولی بعضی آن را جایز دانسته‌اند. وسمه گیاهی است که با برگ آن خضاب می­کنند. گویند آن برگ نیل است. الصقال: بر وزن کتاب، اسم از صقله [آن را صیقل داد] بر وزن نصره است. اللفاع: بر وزن کتاب، به معنای ملحفه یا عبا یا هر آنچه که زن خود را با آن می‌پوشاند. تلفع الرجل بالثوب: مرد با لباس پوشانده شد. در برخی از نسخه‌ها متقنع است. مقنع و مقنعة - با کسره در هر دو - به معنای نقابی است که زن بر چهره می‌زند. القناع: بر وزن کتاب گشادتر از آن دو است. المعجر: بر وزن منبر، لباسی کوچک‌تر از ردا را گویند که زنان می‌پوشند. مطرزی می‌گوید: معجر لباسی شبیه سربند است که زن آن را دور سرش می­پیچد. السَحَم و سُحمة: سیاه. أسحم یعنی سیاه. خیل له: فعل مجهول از ماده خیال به معنای وهم است، یعنی بر او مشتبه شد. و در برخی از نسخه‌ها یخیل به صورت معلوم به کار رفته که فاعل آن ضمیری است که به طاووس بر می‌گردد. البریق: درخشش. استدق: باریک و نازک گردید. مستدق، به صیغه اسم فاعل است که در برخی از نسخه‌ها با صیغه مفعول به کار رفته است. بنا به گفته ابن اثیر، استدقّ الدنیا: دنیا را حقیر و کوچک شمرد که باب استفعال برای کوچک و نازک شمردن چیزی است. بنا بر مفهوم نخست، قلم مشبه است و بنا بر مفهوم دوم چیز نگاشته شده مشبه است. ممکن است بنا بر احتمال اول ترکیب اضافی به دلیل کمترین مناسبتی باشد زیرا نگاشتن نازک با قلم ارتباط دارد. الأقحوان: با ضمه همزه، به معنای بابونه است. أبیض یَقَق: سفیدی زیاد. ائتلق و تألق: درخشید. علا فلان فلانا: بر او غلبه یافته و مسلط شد. بص: هم وزن فرّ، درخشید و برق زد. الدیباج: لباسی که تار و پود آن از ابریشم باشد. گویند این واژه در اصل معرب بوده ولی به سبب کثرت استعمال، عرب از آن اشتقاق گرفت و گفت: دبج الغیث الأرض دبجا، یعنی باران زمین را سیراب نمود و سبب رویش گل‌های گوناگون شد. زیرا چیزی که پر نقش و نگار است، دیباج نامیده می‌شود. رونق الشی‌ء: آب و تاب و زیبایی آن، و مراد از آن در متن این است که از هر رنگی بهره‌ای برده و برق و درخشش را بر آن رنگ‌ها افزود. الزهرة: با فتحه، به معنای گیاهان و شکوفه‌های آنهاست. جمع این کلمه أزهار و جمع الجمع آن أزاهر است. البث: انتشار و پراکنده نمودن. رب فلان الأمر: فلانی آن کار را اصلاح نموده و به تدبیر آن پرداخت. رب الدهن: بوی خوش روغن. القیظ: فصل گرما و شدت گرما. شاید جمع آمدن أمطار به اعتبار تعداد بارش‌ها بوده و جمع آمدن شموس به اعتبار تعداد طلوع‌ها باشد یا به این اعتبار باشد که خورشید طالع در هر روز فردی جداگانه است به دلیل اختلاف تأثیر در رسیدن میوه­ها و پرورش گیاهان به دلیل اختلاف در سرما و گرما و عواملی غیر از این دو.

تحسر البعیر: از باب تفعّل یعنی به دلیل خستگی از پا افتاد. در برخی از نسخه‌ها انحسر به کار رفته که از باب انفعال است؛ حسره بر وزن ضرب و نصر، به معنای آشکار کردن است. العُرْی: برعکس لبس و هم وزن رضی است. تتری: به دو حالت منون و غیر منون آمده است مانند علقی. هر کسی این واژه را به سبب معرفه بودن غیر منصرف بداند، الف آن را الف تانیث قرار داده است و این شایسته‌تر است. این کلمه در اصل وَتری بوده که از وتر مشتق شده است. و وَتَر به معنای یکی است. خداوند متعال می‌فرماید: «ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا» - . مؤمنون / 44 - {باز فرستادگان خود را پیاپی روانه کردیم} یعنی یکی پس از دیگری. بنا به قول جوهری، اگر آن را تنوین دادند، الف آن الف ملحقه خواهد بود. برخی از شارحان نهج البلاغه این واژه را به معنای چیزی پس از دیگری که میان آن دو فاصله است، می‌دانند. و این مطلبی است که عده‌ای در آن اشتباه کرده و پنداشتند که تَتری، به معنای بلافاصله و پی‌در‌پی است. ینبت تباعا: هیچ وقفه بین آن دو نیست. حالت پری که فرو می‌ریزد نیز چنین است. تِباع به معنای پیروی کردن است. انحتت ورق الشجر: برگ درخت فرو ریخت. عبارت «سالف ألوانه» در برخی از نسخه‌ها به صورت «سائر ألوانه» آمده است. جوهری می‌گوید: سائر النّاس یعنی همه مردم. در المصباح، ازهری می‌گوید: اهل لغت متفق‌اند که سائر الشیء: باقیمانده چیز است چه اندک باشد چه بسیار. شاید منظور عدم تفاوت رنگ پر روییده شده با سایر پرهای پیشین است یا منظور آن است که رنگ پرهای تازه روییده شده تفاوتی با هم ندارند. و آنچه در اصل موجود است واضح­تر است. الوَرد: شکوفه هر درختی که غالبا به شکوفه سرخ رنگ گویند. التارة: وقت و زمان. العَسجد: بر وزن جعفر، به معنای طلا است. العُمق: با ضمه و فتحه حرف عین به کار می‌رود و به معنای ته چاه و مانند آن است. الفِطَن: بر وزن عنب، جمع فِطنة و آن مهارت و آگاهی به جوانب امر. عمائق الفطن: ذهن‌های ژرف اندیش. القریحة: اولین چیزی که از چاه کشف می‌شود و منظور از «لفلان قریحة جیدة» خوش ذوقی در استنباط علم است با ذوقی نیکو. اقترحت الشی‌ء: آن چیزی را بی‌سابقه پدید آورد. واو در عبارت «و أقل» واو حالیه است. شکی نیست که ده کمترین جزئی است که قوام حیوان به آن وابسته است. عجز الأوهام: عاجز بودن از وصف چگونگی این رنگ‌ها و تفاوت آنها و اینکه هر کدام از آنها در جای خود قرار گرفته است و سایر قسمت‌هایی که مولا علیه السلام به آنها اشاره نمودند. یا منظور از عبارت مزبور، عاجز ماندن از درک جزئیات ویژگی‌های مذکور و توضیح حالت‌های ظاهر و خصوصیات پنهان در آفرینش این حیوان[طاووس] است. بهره: هم وزن منع، به معنای غلبه کردن است. جلاه: که در نسخه‌های مختلف به صورت مشدد و غیر مشدد آمده و معنای آن نمایان ساختن است. التکوین: ایجاد. قعد بها: آن را بازداشته و عاجز کرد؛ منظور این است که عقل‌ها از درک ذات خداوند سبحان عاجز مانده‌اند. زیرا وقتی ذهن‌ها از درک مخلوق قابل مشاهده و با اوصاف مذکور او درمانده باشند پس آنها در درک ذات خداوند سبحان و صفات او عاجزتر بوده و همچنین زبآنها در وصف اوصاف و بیان کمالات او قاصر هستند. دَمَج الشی‌ء: هم وزن نصر، به معنای داخل شدن در چیزی و در آن استحکام یافتن است. الذرة: مفرد ذر، به معنای مورچه ریز است. الهَمَجة: مفرد همج، به معنای مگس ریزی مانند پشه است که بر چهره و چشمان گوسفندان و الاغ‌ها می‌نشیند. الحیتان: جمع حوت، به معنای ماهی. الأَفْیِلَة: جمع فیل است که میان اهل لغت به فِیَلَة، بر وزن عِنبة شناخته شده است. در برخی از نسخه‌ها این کلمه به صورت أفیال و فیول به کار رفته است. ابن سکیت می‌گوید: أفیلة نگو. وأی: وعده داد. اضطرب: حرکت کرد. شبح: شخص. أولج: داخل کرد. حمام: بر وزن کتاب رسیدن مرگ است.

**[ترجمه]

«2»

تَنْبِیهُ الْخَاطِرِ لِلْوَرَّامِ،: دَخَلَ طَاوُسٌ الْیَمَانِیُّ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ أَنْتَ طَاوُسٌ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ طَاوُسٌ طَیْرٌ مَشُومٌ مَا نَزَلَ بِسَاحَةِ قَوْمٍ إِلَّا آذَنَهُمْ بِالرَّحِیلِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تنبیه الخاطر: طاووس یمانی به امام صادق علیه السلام وارد شد. امام خطاب به او فرمود: تو طاووس هستی؟ گفت آری. امام علیه السلام فرمود: طاووس حیوان شومی است و به ساحت قومی نمی‌رود مگر آنکه کوچ کردن آنها را خبر دهد. - . تنبیه الخاطر:. -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی تأثیر الطیرة فی الجملة.

**[ترجمه]حدیث فی الجمله به تاثیر شگون دلالت دارد.

**[ترجمه]

«3»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام حُسْنُ الطَّاوُسِ فَقَالَ لَا یَزِیدُکَ عَلَی حُسْنِ الدِّیکِ الْأَبْیَضِ بِشَیْ‌ءٍ⁽²⁾قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الدِّیکُ أَحْسَنُ صَوْتاً مِنَ الطَّاوُسِ وَ هُوَ أَعْظَمُ بَرَکَةً یُنَبِّهُکَ فِی مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ وَ إِنَّمَا یَدْعُو الطَّاوُسُ بِالْوَیْلِ بِخَطِیئَتِهِ‌⁽³⁾الَّتِی ابْتُلِیَ بِهَا⁽⁴⁾.

و قال الدمیری الطاوس طائر معروف تصغیره طویس و کنیته أبو الحسن

و أبو الوشی و هو من الطیر کالفرس من الدواب‌⁽¹⁾

عزا و حسنا و فی طبعه العفة و حب الزهو بنفسه و الخیلاء و الإعجاب بریشه و عقده لذنبه کالطاق لا سیما إذا کانت الأنثی ناظرة إلیه و الأنثی تبیض بعد أن یمضی لها من العمر ثلاث سنین و فی ذلک الأوان یکمل ریش الذکر و یتم لونه و تبیض الأنثی مرة واحدة فی السنة اثنتی عشرة بیضة و أکثر⁽²⁾و یفسد فی أیام الربیع و یلقی ریشه فی الخریف کلما یلقی الشجر ورقه فإذا بدا طلوع الأوراق فی الشجرة طلع ریشه و هو کثیر العبث بالأنثی إذا حضنت و ربما کسر البیض و لهذه العلة یحضن بیضه تحت الدجاج و لا تقوی الدجاجة علی حضن أکثر من بیضتین و ینبغی أن تتعاهد الدجاجة بجمیع ما تحتاج إلیه من الأکل و الشرب مخافة أن تقوم عنه فیفسده الهواء و الفرخ الذی یخرج من حضن الدجاجة یکون قلیل الحسن ناقص الخلق و ناقص الجثة و مدة حضنه ثلاثون یوما و أعجب الأمور أنه مع حسنه یتشأم به و کان هذا و الله أعلم أنه لما کان سببا لدخول إبلیس الجنة و خروج آدم منها و سببا لخلو تلک الدار من آدم مدة دوام الدنیا کرهت إقامته فی الدور بسبب ذلک‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: یعقوب بن جعفر نقل می‌کند: نزد امام صادق علیه السلام سخن از زیبایی طاووس به میان آمد. امام علیه السلام فرمود: آیا تو را زیبایی خروس سفید، به شگفت وا نمی‌دارد؟ خروس خوش صداتر و بابرکت‌تر از طاووس است. خروس تو را از وقت نماز آگاه می‌کند، ولی طاووس به خاطر خطایی که به آن مبتلا شده، ناله ناراحتی سر می­دهد. - . کافی 6 : 550 -

دمیری می‌گوید: طاووس پرنده‌ای معروف است که اسم مصغر آن طویس بوده و کنیه آن ابو الحسن و ابو الوشی است؛ جایگاه آن در میان پرندگان از نظر زیبایی و عزت مانند جایگاه اسب در میان چهارپایان است. در سرشت این حیوان عفت و عشق به خود بینی و تکبر و عجب به پرها و گره‌ای که چون طوق در دمش قرار دارد، است؛ بویژه اگر طاووس ماده به آن بنگرد. طاووس ماده پس از اینکه سه ساله شد، تخم گذاری می‌کند و در طول این مدت پرها و رنگ طاووس نر، کامل می‌شود .

طاووس ماده در هر سال یک بار تخم گذاری می‌کند و در هر بار دوازده تخم یا بیشتر و کمتر می‌گذارد. این حیوان در روزهای بهار جفت‌گیری کرده و در فصل پاییز زمانی که برگ درختان می‌ریزد، پرهای آن نیز می‌ریزد. طاووس نر زیاد با طاووس ماده هنگامی که بر روی تخم‌ها نشسته، بازی می‌کند و چه بسا که تخم‌ها را بشکند، به همین دلیل آنها را زیر مرغ می‌گذارند و مرغ نیز بیشتر از دو تخم را نمی‌تواند در برگیرد. شایسته است از ترس اینکه هوا تخم‌ها را فاسد کند، هر آنچه از خوردنی و نوشیدنی برای مرغ نیاز است، فراهم شود. جوجه‌ای که از زیر مرغ بیرون می‌آید زیبایی آن کمتر و ناقص الخلقه و ناقص الجسم است و مدت نشستن مرغ بر روی تخم‌ها سی روز است. شگفت آور اینکه این حیوان با وجود زیبایی اش، شوم تلقی می‌شود. علت این امر - الله أعلم - آن است که این پرنده ابلیس را داخل بهشت کرده و آدم علیه السلام را از آن بیرون راند و بهشت را در طول مدت دوام دنیا از وجود آدم خالی کرد و این سبب کراهت نگه داشتن آن در خانه هاست. - . حیاة الحیوان 2: 59 - 60 -

**[ترجمه]

«4»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: الطَّاوُسُ مَسْخٌ کَانَ رَجُلًا جَمِیلًا فَکَابَرَ امْرَأَةَ رَجُلٍ مُؤْمِنٍ تُحِبُّهُ فَوَقَعَ بِهَا ثُمَّ رَاسَلَتْهُ بَعْدُ فَمَسَخَهُمَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ طَاوُسَیْنِ أُنْثَی وَ ذَکَراً فَلَا تَأْکُلْ لَحْمَهُ وَ لَا بَیْضَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السلام فرمود: طاووس مسخ شده است. مرد زیبایی بود که به زن مرد مومنی که دوستش داشت، اصرار کرده و با او در آمیخت. بعدا آن زن باز به او پیغام می­داد. پس خداوند متعال آنها را به صورت طاووس نر و ماده مسخ نمود. پس گوشت و تخم آن قابل خوردن نیست. - . کافی 6 : 247 -

**[ترجمه]

باب 5 الدراج و القطا و القبج و غیرها من الطیور و فضل لحم بعضها علی بعض

الأخبار

«1»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: أَطْعِمُوا الْمَحْمُومَ لَحْمَ الْقِبَاجِ فَإِنَّهُ یُقَوِّی السَّاقَیْنِ وَ یَطْرُدُ الْحُمَّی طَرْداً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: به کسی که تب دارد گوشت کبک بخورانید که آن باعث تقویت دو ساق او شده و تب را کاملا از بین می‌برد. - . کافی 6 : 312 -

**[ترجمه]

«2»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: تَغَذَّیْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَأُتِیَ بقطاط [بِقَطَاةٍ] فَقَالَ إِنَّهُ مُبَارَکٌ وَ کَانَ أَبِی یُعْجِبُهُ وَ کَانَ یَأْمُرُ أَنْ یُطْعَمَ صَاحِبَ الْیَرَقَانِ یُشْوَی لَهُ فَإِنَّهُ یَنْفَعُهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: علی بن مهزیار نقل می‌کند: با امام جواد علیه السلام مشغول غذا خوردن بودیم که یک مرغ سنگخواره‌ای را آوردند. امام فرمود: این پرنده با برکت است که پدرم از آن خوشش می‌آمد و توصیه می‌کرد کسی که یرقان دارد، گوشت کباب شده این پرنده را بخورد که برایش مفید است. - . محاسن: 474 -

**[ترجمه]

«3»

الْخَرَائِجُ، رُوِیَ عَنِ الْحَسَنِ علیه السلام: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَوْماً بِأَرْضِ قَفْرٍ فَرَأَی دُرَّاجاً فَقَالَ یَا دُرَّاجُ مُنْذُ کَمْ أَنْتَ فِی هَذِهِ الْبَرِّیَّةِ وَ مِنْ أَیْنَ مَطْعَمُکَ وَ مَشْرَبُکَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَنَا فِی هَذِهِ الْبَرِّیَّةِ مُنْذُ مِائَةِ سَنَةٍ إِذَا جُعْتُ أُصَلِّی عَلَیْکُمْ فَأَشْبَعُ وَ إِذَا عَطِشْتُ أَدْعُو عَلَی ظَالِمِیکُمْ فَأَرْوَی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خرائج: امام حسن علیه السلام فرمود: علی علیه السلام روزی در زمین خشکی بود که درّاجی را دید و فرمود: ای درّاج، چه مدتی در این بیابان هستی؟ از کجا غذا خورده و آب می‌نوشی؟ گفت: ای امیر المؤمنین ، من صد سال است که در این بیابان هستم. وقتی گرسنه می‌شوم بر شما درود می‌فرستم و سیر می‌گردم و وقتی تشنه می‌شوم، کسانی را که در حق شما ظلم کردند، نفرین می‌کنم و سیراب می‌شوم. - . خرائج 2: 560 -

**[ترجمه]

«4»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی الْحَسَنِ النَّهْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَنَّهُ ذُکِرَ عِنْدَهُ لَحْمُ الطَّیْرِ فَقَالَ أَطْیَبُ اللَّحْمِ لَحْمُ فَرْخٍ غَذَّتْهُ فَتَاةٌ مِنْ رَبِیعَةَ بِفَضْلِ قُوتِهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: نزد امیر المؤمنین علیه السلام سخن از گوشت پرندگان به میان آمد. آن حضرت فرمود: بهترین گوشت، گوشت جوجه‌ای است که دختر جوانی از قبیله ربیع از باقی مانده غذاهای خود آن را تغذیه کند. - . محاسن: 474 -

**[ترجمه]

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْإِوَزُّ⁽¹⁾جَامُوسُ الطُّیُورِ وَ الدَّجَاجُ خِنْزِیرُ الطَّیْرِ وَ الدُّرَّاجُ حَبَشُ الطَّیْرِ فَأَیْنَ أَنْتَ عَنْ فَرْخَیْنِ نَاهِضَیْنِ رَبَّتْهُمَا امْرَأَةٌ مِنْ رَبِیعَةَ بِفَضْلِ قُوتِهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: إوزّ، گاومیش پرندگان و مرغ، خوک پرندگان و درّاج، حبشی پرندگان است. اما اینها کجا و دو جوجه‌ای که به سن پرواز رسیده‌اند و زنی از ربیعه آن دو را از باقی مانده غذای خود پرورده، کجا! - . محاسن: 474 -

**[ترجمه]

«6»

وَ مِنْهُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: ذُکِرَتِ اللُّحْمَانُ عِنْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ عُمَرُ حَاضِرٌ فَقَالَ عُمَرُ إِنَّ أَطْیَبَ اللُّحْمَانِ لَحْمُ الدَّجَاجِ وَ قَالَ‌⁽³⁾

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَلَّا إِنَّ ذَلِکَ خَنَازِیرُ الطَّیْرِ وَ إِنَّ أَطْیَبَ اللَّحْمِ لَحْمُ فَرْخِ حَمَامٍ قَدْ نَهَضَ أَوْ کَادَ یَنْهَضُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: سخن از دو نوع گوشت نزد امیر المؤمنین علیه السلام به میان آمد. عمر که در آنجا بود، گفت: بهترین آن دو، گوشت مرغ است. حضرت فرمود: هرگز. مرغ، خوک پرندگان است و بهترین گوشت، گوشت جوجه کبوتر است که به پرواز در آمده یا در شرف پرواز است. - . محاسن: 475 -

**[ترجمه]

«7»

وَ مِنْهُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ عَمَّنْ رَوَاهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَقْتُلَ غَیْظَهُ فَلْیَأْکُلْ لَحْمَ الدُّرَّاجِ‌⁽⁵⁾.

الکافی، عن العدة عن البرقی عن السیاری: مثله‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کسی که دوست دارد خشم خود را فرو خورد، گوشت درّاج بخورد. - . محاسن: 475 -

در کافی مانند این نقل شده است. - . کافی 6 : 312 -

**[ترجمه]

«8»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَقْتُلَ‌⁽⁷⁾

غَیْظَهُ فَلْیَأْکُلِ الدُّرَّاجَ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]طب الائمة: امام موسی بن جعفر از پدران خود نقل می‌کند: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم هر کسی می‌خواهد خشم خود را فرو خورد، پس گوشت درّاج بخورد.

**[ترجمه]

«9»

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنِ اشْتَکَی فُؤَادَهُ وَ کَثُرَ غَمُّهُ فَلْیَأْکُلِ الدُّرَّاجَ‌⁽⁹⁾.

**[ترجمه]طب الائمة: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: هر کسی قلبش مریض باشد و اندوه فراوان داشته باشد، پس گوشت درّاج بخورد.

**[ترجمه]

«10»

حیاة الحیوان، الدراج بالضم کرمان واحدته دراجة و هو طائر مبارک

کثیر النتاج مبشر بالربیع‌⁽¹⁾

و تطیب نفسه علی الهواء الصافی و هبوب الشمال و یسوء حاله بهبوب الجنوب حتی إنه لا یقدر علی الطیران و هو طائر أسود باطن الجناحین و ظاهرهما أغبر علی خلقة القطا إلا أنه ألطف منه و الجاحظ جعله من أقسام الحمام و من شأنه أنه لا یجعل بیضه فی موضع واحد بل ینقله لئلا یعرف أحد مکانه قال ابن سینا لحمه أفضل من لحوم الفواخت و أعدل و ألطف و أکله یزید فی الدماغ و الفهم و المنی‌⁽²⁾

و قال القبج بفتح القاف و إسکان الباء الحجل و القبجة اسم جنس یقع علی الذکر و الأنثی حتی تقول یعقوب‌⁽³⁾فیختص بالذکر و کذلک الدراجة حتی تقول الحیقطان‌⁽⁴⁾و النحلة حتی تقول یعسوب

و مثله کثیر⁽⁵⁾و الذکر یوصف بالقوة علی السفاد و لکثرة سفاده یقصد موضع البیض فیکسره لئلا تشتغل الأنثی بحضنه عنه و لذا الأنثی إذا أتی أوان بیضها تهرب و تختبئ رغبة فی الفرخ و هی إذا هربت بهذا السبب ضاربت الذکور بعضها بعضا و کثر صیاحها ثم إن المقهور یتبع القاهر و یفسد القوی الضعیف و القبج یغیر أصواته بأنواع شتی بقدر حاجته إلی ذلک و تعمر خمس عشرة سنة⁽⁶⁾

و من عجیب أمرها أنها إذا قصدها الصیاد خبأت رأسها تحت الثلج و تحسب أن الصیاد لا یراها و ذکورها شدید الغیرة علی إناثها و الأنثی تلقح من رائحة الذکر و هذا النوع کله یحب الغناء و الأصوات

الطیبة و ربما وقعت من أوکارها عند سماع ذلک فیأخذها الصیاد⁽¹⁾و قال القطا معروف واحده قطاة و هو نوعان کدری و جونی و زاد الجوهری نوعا ثالثا و هو القطاط⁽²⁾

و الکدری أغبر اللون رقش الظهر و البطون صفر الحلوق قصار الأذناب و هی ألطف من الجونیة و الجونیة سود بطون الأجنحة و القوادم و ظهرها أغبر أرقط تعلوه صفرة⁽³⁾و إنما سمیت جونیة لأنها لا تفصح بصوتها إذا صوتت و إنما تغرغر بصوت فی حلقها و الکدریة فصیحة تنادی باسمها⁽⁴⁾و فی طبعها أنها إذا أرادت الماء ارتفعت من أفاحیصها أسرابا⁽⁵⁾لا متفرقة عند طلوع الفجر فتقطع إلی حین طلوع الشمس مسیرة سبع مراحل فحینئذ تقع علی الماء فتشرب نهلا⁽⁶⁾و العرب تصف القطا بحسن المشی و تشبه مشی النساء الخفرات بمشیها⁽⁷⁾

**[ترجمه]حیاة الحیوان: الدرّاج با ضمه بر وزن رُمان و مفرد آن درّاجة است که نام پرنده‌ای مبارک، پر زاد و ولد و بشارت دهنده بهار می‌باشد. این پرنده در وزش باد شمال حال خوشی دارد ولی با وزیدن باد جنوب حالش بد می‌شود به طوری که نمی‌تواند پرواز کند. زیر بال­های این پرنده سیاه بوده و روی بال‌هایش خاکستری رنگ است و خلقت آن مانند سنگخواره است، به جز اینکه از آن لطیف‌تر است. جاحظ این پرنده را از تیره کبوتران می‌داند. از ویژگی‌های این پرنده آن است که تخم خود را در یک جا نمی‌نهد، بلکه آن را جابه‌جا می‌کند تا کسی مکان آن را نیابد. ابن سینا می‌گوید گوشت این پرنده بهتر، معتدل‌تر و لطیف‌تر از گوشت فاخته­ها است و خوردن گوشت آن هوش، قوه درک و منی را زیاد می‌کند. - . حیاة الحیوان 2 : 243 -

قَبج، کبک است. قَبجة، اسم جنس بوده که بر نر و ماده دلالت می‌کند. مگر اینکه بگویی: «یعقوب» که لفظ مخصوص به جنس نر است. لفظ درّاجة، نیز چنین است مگر آنکه لفظ «حیقطان» که مخصوص نر آن است ذکر شود. و نحلة نیز چنین است مگر آنکه «یعسوب» گفته شود. و امثال اینها زیاد است. جنس نر این پرنده به زیادی جفت‌گیری معروف است و به سبب این خصلت، مکان تخم‌ها را دنبال می‌کند و آنها را بشکند تا جنس ماده با خوابیدن روی تخم‌ها از او باز نماند. به همین دلیل جنس ماده به خاطر علاقه به جوجه نزدیکی زمان تخم گذاری فرار کرده و خود را پنهان می‌کند. وقتی که جنس ماده به این منظور فرار می‌کند، جنس نر آنها به جان هم می‌افتند و فریادشان بلند می‌شود. سپس پرنده مغلوب به دنبال غالب می‌رود و قوی ضعیف را از بین می‌برد. قبج در وقت نیاز صدای خود را به حالت‌های گوناگون تغییر می‌دهد. این پرنده پانزده سال عمر می‌کند. از شگفتی‌های خلقت آن این است که وقتی شکارچیان قصد شکار او می‌کنند، سر خود را زیر برف پنهان کرده و گمان می‌کند که شکارچی او را نمی‌بیند. جنس نر آن غیرت زیادی به جنس ماده خود دارد و جنس ماده آن از بوی جنس نر باردار می‌شود و تمامی انواع این پرنده دوستدار غنا و صداهای خوش هستند و چه بسا با شنیدن این صداها از لانه خود پایین می‌افتد و شکارچی آن را شکار می‌کند. - . حیاة الحیوان 2 : 168 - 169 -

قطا(مرغ سنگخواره)، پرنده‌ای شناخته شده است و مفرد آن قطاة بوده و دو تیره می‌باشد: کدری و جونی؛ جوهری نوع سومی نیز بر آن می‌افزاید که غطاة است. کدری، خاکستری رنگ بوده و پشت و شکم آن خال دار و گردن آن زرد رنگ و دمش کوتاه است. این تیره از مرغ سنگخواره، لطیف‌تر از تیره جونی است. جونی، زیر بال‌های آن و نیز پرهای جلو بال سیاه بوده و پشت آن خاکستری خال‌دار متمایل به رنگ زرد است. وجه تسمیه آن به جونی، این است که صدای خود را آشکار نمی‌سازد و تنها در گلوی خود غرغر می‌کند. اما کدری، [صدایش] واضح بوده و هنگام خواندن خود را صدا می‌زند. سرشت این پرنده به گونه‌ای است که وقتی طلب آب می‌کند، هنگام طلوع فجر از لانه خود به بالا پرواز می‌کند و به صورت دسته جمعی و نه پراکنده تا هنگام طلوع خورشید مسیری هفت مرحله‌ای را می‌پیمایند و در این هنگام خود را به آب زده و از آن جرعه جرعه می‌نوشد. عرب‌ها این پرنده را به زیبا راه رفتن وصف کرده و راه رفتن زنان با حیاء را به راه رفتن آن تشبیه می‌کنند.

**[ترجمه]

أقول

وَ رَوَی ابْنُ حَیَّانَ وَ غَیْرُهُ مِنْ حَدِیثِ أَبِی ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِیثِ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ بَنَی لِلَّهِ مَسْجِداً وَ لَوْ کَمَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَی اللَّهُ تَعَالَی لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ.

مفحص القطاة بفتح المیم موضعها الذی تجثم‌⁽⁸⁾فیه و تبیض کأنها تفحص

عنه التراب أی تکشفه و الفحص البحث و الکشف و خصت القطا بهذا لأنها لا تبیض فی شجرة و لا علی رأس جبل إنما تجعل مجثمها علی بسیط الأرض دون تلک الطیور⁽¹⁾فلذلک شبه به المسجد و لأنها توصف بالصدق کأنه أشار بذلک إلی الإخلاص فی بنائه و قیل إنما شبه بذلک لأن أفحوصها یشبه محراب المسجد فی استدارته و تکوینه و قیل خرج ذلک مخرج الترغیب بالقلیل من مخرج الکثیر کما خرج مخرج التحذیر بالقلیل عن الکثیر

کَقَوْلِهِ صلی الله علیه و آله: لَعَنَ اللَّهُ السَّارِقَ یَسْرِقُ الْبَیْضَةَ فَتُقْطَعُ یَدُهُ وَ یَسْرِقُ الْحَبْلَ فَتُقْطَعُ یَدُهُ.

و لأن الشارع یضرب المثل بما لا یکاد یقع کقوله و لو سرقت فاطمة بنت محمد و هی علیها السلام لا یتوهم علیها السرقة⁽²⁾.

**[ترجمه]ابن حیّان در حدیثی از ابوذر و ابن ماجه در حدیثی از جابر نقل می‌کنند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کسی برای خدا مسجدی را هر چند به کوچکی لانه مرغ سنگخواره بسازد، خداوند متعال برای او در بهشت خانه‌ای خواهد ساخت.

مفحص القطاة: با فتحه حرف میم، مکانی که مرغ سنگخواره در آن ساکن بوده و در آن تخم می‌گذارد و گویی که خاک را از آن تفحص می­کند یعنی برمی­دارد. الفحص: جستجو و کشف. این تشبیه از آن رو به مرغ سنگخواره اختصاص داده شده که این پرنده درون درخت یا بر روی کوه تخم نمی‌گذارد، بلکه بر خلاف سایر پرندگان، بر روی زمین لانه می‌سازد. از این روست که مسجد به لانه این پرنده تشبیه شده است. همچنین چون این پرنده به صداقت وصف شده است، گویا حضرت با این تشبیه اشاره به اخلاص در بنای مسجد نموده است. گفته شده: علت تشبیه مسجد به لانه این پرنده، آن است که لانه آن در گِردی و دایره شکل بودن مانند محراب مسجد است. و گفته شده: این تشبیه از آن روست که برای ترغیب به امر بزرگ، امر کوچک ذکر می­شود، چنانچه برای بیم دادن از امر بزرگ، امر کوچک ذمر می­شود. مانند فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند دزد را لعنت کند که تخم می‌دزد و دستش بریده می‌شود و ریسمان را می‌دزد و دستش بریده می‌شود.

از همین روست که شارع مثلی را می‌زند که واقع نمی­شود، مانند اینکه اگر فاطمه دختر پیامبر دزدی کند. - . اشاره به نقلی است که اهل سنت به پیامبر نسبت داده­اند! - حال اینکه نسبت دادن سرقت به ایشان قابل تصور نیست. - . حیاة الحیوان 2 : 180 - 181 -

**[ترجمه]

أبواب الوحوش و السباع من الدواجن و غیرها

باب 1 الکلاب و أنواعها و صفاتها و أحکامها و السنانیر و الخنازیر فی بدء خلقها و أحکامها

الآیات

المائدة: قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَکُمُ اللَّهُ

الأعراف: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا

الکهف: وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصِیدِ إلی قوله تعالی سَیَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَیْبِ وَ یَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ

<meta info="- قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَکُمُ اللَّهُ. - . مائده / 4 -

{بگو: «چیزهای پاکیزه برای شما حلال گردیده و [نیز صید] حیوانات شکارگر که شما بعنوان مربّیان سگ‌های شکاری، از آنچه خدایتان آموخته}

{و خبر آن کس را که آیات خود را به او داده بودیم برای آنان بخوان که از آن عاری گشت آن گاه شیطان، او را دنبال کرد و از گمراهان شد.* و اگر می‌خواستیم، قدر او را به وسیله آن [آیات] بالا می‌بردیم، امّا او به زمین [دنیا] گرایید و از هوای نَفْس خود پیروی کرد. از این رو داستانش چون داستان سگ است [که] اگر بر آن حمله‌ور شوی زبان از کام برآورد، و اگر آن را رها کنی [باز هم] زبان از کام برآوَرَد. این، مَثَل آن گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند.}

{و سگشان بر آستانه [غار] دو دست خود را دراز کرده [بود]} - سَیَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَیْبِ وَ یَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ. - . کهف / 22 -

{به زودی خواهند گفت: «سه تن بودند [و] چهارمین آنها سگشان بود.» و می‌گویند: «پنج تن بودند [و] ششمین آنها سگشان بود.» تیر در تاریکی می‌اندازند. و [عده‌ای] می‌گویند: «هفت تن بودند و هشتمین آنها سگشان بود.»}

**[ترجمه]

تفسیر

سیأتی تفسیر الآیة الأولی.

و قال الدمیری دل علی أن للعالم فضیلة لیست للجاهل لأن الکلب إذا علم تحصل له فضیلة علی غیر المعلم فالإنسان أولی بذلک لا سیما⁽¹⁾إذا عمل بما علم

کَمَا قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قِیمَةٌ وَ قِیمَةُ الْمَرْءِ مَا یُحْسِنُهُ‌⁽¹⁾.

و أما آیات الأعراف فالمشهور أنها فی بلعم بن باعوراء کما مرت قصته فی المجلد الخامس.

قال الدمیری قال قتادة هذا مثل ضربه الله تعالی لکل من عرض علیه الهدی فأبی أن یقبله وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها أی وفقناه للعمل بها فکان‌⁽²⁾

یرفع بذلک منزلته فی الدنیا و الآخرة وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ أی رکن إلی الدنیا و شهواتها و لذاتها فعوقب فی الدنیا بأنه کان یلهث کما یلهث الکلب یشبه‌⁽³⁾به صورة و هیئة.

قال القتیبی کل شی‌ء یلهث إنما یلهث من إعیاء أو عطش إلا الکلب فإنه یلهث فی حال الکلال‌⁽⁴⁾و حال الراحة و فی حال الری و فی حال العطش فضربه الله تعالی مثلا لمن کذب بآیاته فقال إن وعظته فهو ضال و إن ترکته فهو ضال کالکلب إن طردته لهث و إن تترکه علی حالة لهث انتهی.

و اللهث نفس‌⁽⁵⁾بسرعة و حرکة أعضاء الفم معها و امتداد اللسان‌⁽⁶⁾قال الواحدی و غیره هذه الآیة من أشد الآی علی أهل العلم و ذلک أن الله تعالی أخبر أنه آتاه من‌⁽⁷⁾

اسمه الأعظم و الدعوات المستجابات و العلم و الحکمة فاستوجب بالسکون إلی الدنیا و اتباع الهوی تغییر النعم‌⁽⁸⁾بالانسلاخ عنها و من ذا الذی‌⁽⁹⁾

یسلم من هاتین الحالتین إلا من عصمه الله‌⁽¹⁾.

و قال أکثر أهل التفسیر علی أن کلب أهل الکهف کان من جنس الکلاب و روی عن ابن جریح‌⁽²⁾

أنه قال کان أسدا و یسمی الأسد کلبا و قال قوم کان رجلا طباخا لهم حکاه الطبری و یضعفه بسط الذراعین فإنه فی العرف من صفة الکلب و روی أن جعفر بن محمد الصادق علیه السلام قرأ کالبهم فیحتمل أن یرید هذا الرجل و قال خالد بن معدان لیس فی الجنة من الدواب سوی کلب أهل الکهف و حمار عزیر و ناقة صالح و قیل إن من أحب أهل الخیر نال من برکتهم کلب أحب أهل فضل صحبهم ذکره الله تعالی فی القرآن معهم و الوصید فناء الکهف و قیل هو التراب و قیل هو الباب و قیل عتبة الباب و قیل إن الکلب کان لهم و قیل

مروا بکلب فنبح لهم فطردوه فعاد فطردوه مرارا⁽³⁾فقام الکلب علی رجلیه و رفع یدیه إلی السماء کهیئة الداعی و نطق فقال لا تخافوا منی فإنی أحب أحباء الله فنوموا حتی أحرسکم.

و قال السدی لما خرجوا مروا براع و معه کلب فقال الراعی إنی أتبعکم علی أن أعبد الله تعالی معکم قالوا سر فسار معهم و تبعهم الکلب فقالوا یا راعی هذا الکلب ینبح علینا و ینبه بنا فما لنا به من حاجة فطردوه فأبی إلا أن یلحق بهم فرجموه فرفع یدیه کالداعی فأنطقه الله تعالی فقال یا قوم لم تطردوننی لم ترجموننی لم تضربوننی فو الله لقد عرفت الله قبل أن تعرفوه بأربعین سنة فتعجبوا من ذلک و زادهم الله بذلک هدی

قَالَ مُحَمَّدٌ الْبَاقِرُ علیه السلام: کَانَ أَصْحَابُ الْکَهْفِ صَیَاقِلَةً⁽⁴⁾.

قال عمرو بن دینار إن مما أخذ علی العقرب أن لا تضر أحدا فی لیل أو

نهار صلی علی نوح‌⁽¹⁾و مما أخذ علی الکلب أن لا یضر أحدا حمل علیه فی لیل أو نهار قرأ⁽²⁾وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصِیدِ و قال القرطبی بلغنا عمن تقدم أن فی سورة الرحمن آیة یقرؤها الإنسان علی الکلب إذا حمل علیه فلا یؤذیه بإذن الله عز و جل و هی یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ الآیة⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر آیه نخست خواهد آمد. دمیری می‌گوید: این آیه بر این امر دلالت می‌کند که عالم از فضیلتی برخوردار است که جاهل آن را ندارد چرا که وقتی سگ تعلیم داده ­میشود، بر سگ غیر تعلیمی برتری پیدا می­کند. پس انسان عالم به این برتری سزاوار‌تر است، به ویژه چنانچه به آنچه که می‌داند عمل کند. همانطور که علی علیه السلام می‌فرماید: هر چیزی بهایی دارد و بهای انسان به آن چیزی است که او را نیکو می‌کند. - . حیاة الحیوان 2 : 220 -

اما آیات سوره اعراف معروف است که درباره بلعم باعورا می‌باشد که داستان آن در جلد پنجم آمد. دمیری از قتاده نقل می‌کند: این مثلی است که خداوند برای کسی آورده است که هدایت بر او عرضه شد، ولی او از قبول آن امتناع نمود. «وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها» یعنی او را برای انجام آن موفق می‌کردیم و به واسطه آن منزلت او را در دنیا و آخرت رفیع می‌گردانیدم، ولی او «وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ» به دنیا و لذت‌های آن روی آورد پس در دنیا مجازات شد، انگار که مانند سگی له له می‌زد. آن شخص[بلعم باعورا] در شکل و حالت به سگ تشبیه شده است. قتیبی می‌گوید: هر چیزی به هنگام تشنگی و خستگی له له می‌زند جز سگ که به هنگام خستگی، آسایش، سیراب بودن و تشنگی له له می‌زند. خداوند کسانی را که آیات او را تکذیب کرده‌اند به سگی تشبیه می‌کند که اگر او را اندرز بدهی گمراه می‌شود و اگر او را به حال خود واگذاری، گمراه می‌شود چون سگ که اگر طردش کنی له له می‌زند و اگر او را به حال خود بگذاری، باز هم له له می­زند.

اللهث: سریع نفس کشیدن و حرکت اعضای دهان همراه آن. واحدی و دیگران می‌گویند: این آیه از شدیدترین آیات در باره اهل علم است، از آن رو که خداوند بر طبق این آیه به او [بلعم باعورا] نام اعظم خدا را بخشید و دعاهای او را مستجاب نمود و به وی علم حکمت داد، ولی او با اعتماد و اکتفا به دنیا و پیروی از هوی و هوس مستحق تغییر نعمت‌ها و بیرون رفتن از آنها شد. و کیست که از این دو حالت سالم بماند، مگر آنکه خدا او را حفظ کند. - . حیاة الحیوان 2 : 222 -

غالب مفسران بر این باورند که سگ اصحاب کهف، از تیره سگ‌ها بوده است، ولی ابن جریح می‌گوید: آن شیر بوده و شیر، سگ نامیده می‌شود. قومی نیز پنداشتند که آن مرد آشپزی بود و این را طبری نقل کرده و تعبیر «گشودن دو بازو بر روی زمین» این قول را تضعیف می­کند زیرا آن عرفا از ویژگی‌های سگ است. و از جعفر بن محمد الصادق روایت شده که آن را «کالبهم» خوانده است که در این صورت امکان دارد مراد آن حضرت، همان مرد باشد. خالد بن معدان می‌گوید: هیچ چهارپایی در بهشت نیست جز سگ اصحاب کهف و الاغ حضرت عزیر و ناقه حضرت صالح. گویند: هر کسی اهل خیر را دوست بدارد، از برکت آنان بهره‌مند می‌شود و سگی که همراه اهل فضیلتی بود ایشان را دوست داشت پس خداوند متعال نیز در قرآن نام آن سگ را در کنار ایشان می‌آورد. الوصید: فضای جلوی غار. گویند: به معنای خاک است یا در یا آستانه در است. گویند: آن سگ مال آنها بوده و نیز گویند: از کنار سگی عبور کردند و سگ بر آنها پارس کرد و آنان سگ را دور نمودند، ولی آن سگ برگشت و آنها باز آن را دور نمودند و این کار چندین بار تکرار شد. پس سگ بر روی دو پای خود ایستاده و دو دستش را چون شخص دعاگو به سوی آسمان بلند کرده و به زبان آمده و گفت: از من نهراسید، من دوستداران خدا را دوست دارم بخوابید که من از شما نگهبانی می‌کنم .

سدّی می‌گوید: وقتی آنها بیرون آمدند با چوپانی برخورد نمودند که همراه او سگی بود. چوپان گفت من شما را دنبال خواهم کرد تا با شما خداوند را عبادت کنم. گفتند بیا، پس او با آنها رفت و سگ نیز به دنبالشان رفت. آنان گفتند: ای چوپان این سگ به ما پارس می‌کند و دیگران را متوجه ما می‌سازد و ما نیازی به آن نداریم، پس آن را راندند، ولی سگ امتناع کرده و به آنها پیوست. آنان به سگ سنگ انداختند، پس سگ دستان خود را چون شخص دعاگو بلند کرد و خداوند او را به سخن در آورد و گفت: ای قوم، برای چه مرا رانده و به من سنگ می‌اندازید؟ چرا مرا می‌زنید؟ به خدا سوگند که من خدا را چهل سال پیش از آنکه شما او را بشناسید، شناختم. آنان از این سخن شگفت زده شدند و خداوند از این طریق به هدایت آنها افزود.

محمد الباقر فرمود: اصحاب کهف شمشیر تیز می­کردند. - . حیاة الحیوان 2 : 204 - 205 -

عمرو بن دینار می‌گوید: آنچه که سبب می‌شود تا عقرب چه در شب و چه در روز به کسی آسیبی نرساند، درود فرستادن به حضرت نوح است و آنچه سبب می‌شود آدمی را از آسیب سگ چه در شب و چه در روز نگه دارد، خواندن «وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصِیدِ» است. قرطبی می‌گوید: در اخبار آمده، آیه‌ای در سوره الرحمان هست که اگر انسان آن را زمانی که سگی بر او حمله کرد، بخواند، آن سگ به اذن خداوند متعال به او آزار و اذیتی نمی‌رساند و آن آیه این است «یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ» - . حیاة الحیوان 2 : 214 - 218 -

**[ترجمه]

الأخبار

«11»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یُکْرَهُ أَنْ یَکُونَ فِی دَارِ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ الْکَلْبُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کراهت دارد که مرد مسلمان در خانه خود سگ نگاه دارد. - . کافی 6 : 552 -

**[ترجمه]

«12»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ أَحَدٍ یَتَّخِذُ کَلْباً إِلَّا نَقَصَ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِنْ عَمَلِ صَاحِبِهِ قِیرَاطٌ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کسی نیست که سگی را نگه داری کند، مگر اینکه هر روز از عمل صاحب آن، به اندازه قیراطی کم می‌شود. - . کافی 6 : 552 -

**[ترجمه]

بیان

لعله محمول علی الکراهة کما یشیر إلیه الخبر السابق و علی کلب لم یکن فی اتخاذه منفعة أو لم یکن بینه و بینه باب مغلق مع أنه یحتمل أن یکون مع الحالین أخف کراهة.

قال الدمیری لا یجوز اقتناء الکلب الذی لا نفع فیه و ذلک لما فی اقتنائها من مفاسد الترویع و العقر للمار و لعل ذلک لمجانبة الملائکة لمحلها و مجانبة الملائکة أمر شدید لما فی مخالطتهم من الإلهام إلی الخیر و الدعاء إلیه و اختلف الأصحاب فی جواز اتخاذ الکلب لحفظ الدرب و الدور علی وجهین أصحهما الجواز و اتفقوا علی جواز اتخاذه للزارع‌⁽⁶⁾و الماشیة و الصید لکن یحرم اقتناء کلب

الماشیة قبل شرائها و کذلک کلب الزرع و الصید لمن لا یزرع و لا یصید فلو خالف و اقتنی نقص من أجره کل یوم قیراط و فی روایة قیراطان و کلاهما فی الصحیح و حمل ذلک علی نوع من الکلاب بعضها⁽¹⁾أشد أذی من بعض أو لمعنی فیها أو یکون ذلک مختلفا باختلاف المواضع فیکون القیراطان فی المدن و نحوها و القیراط فی البوادی أو یکون ذلک فی زمنین ذکر القیراط أولا ثم ذکر التغلیظ⁽²⁾

فذکر القیراطین و المراد بالقیراط مقدار معلوم عند الله تعالی ینقص من أجر عمله و اختلفوا فی المراد بما نقص منه فقیل مما مضی من عمله و قیل من مستقبله و قیل قیراط من عمل اللیل و قیراط من عمل النهار و قیل قیراط من عمل الفرض و قیراط من عمل النفل و أول من اتخذ الکلب للحراسة نوح علیه السلام قال یا رب أمرتنی أن أصنع الفلک و أنا فی صناعة أصنع أیاما فیجیئونی باللیل فیفسدون کل ما عملت فمتی یلتئم لی ما أمرتنی به فقد طال علی أمری فأوحی الله إلیه یا نوح اتخذ کلبا یحرسک فاتخذ نوح کلبا و کان یعمل بالنهار و ینام باللیل فإذا جاء قومه لیفسدوا باللیل‌⁽³⁾

ینبحهم الکلب فینتبه نوح فیأخذ الهراوة و یثب لهم و یهربون منه فالتأم له ما أراد⁽⁴⁾.

**[ترجمه]شاید این حدیث بر کراهت حمل شود چنانچه حدیث پیشین به آن اشاره دارد و بر سگی حمل شود که سود و منفعتی ندارد یا میان سگ و صاحبش در بسته‌ای نباشد، ضمن اینکه احتمال دارد با وجود این دو حالت، کراهتش کمتر باشد.

دمیری می‌گوید: سگی که سود و نفعی ندارد، نگه داشتن آن جایز نیست، زیرا در نگه داشتن آن مفاسدی مانند ترساندن و زخمی کردن عابران است و شاید این امر به سبب دوری فرشتگان از محل سگ باشد و نزدیکی فرشتگان امری بسیار مهم است چرا که در همجواری با آنها الهام و دعوت شدن به خیر و نیکی وجود دارد.

اصحاب در جواز نگه داشتن سگ برای حفظ درب­ها و خانه‌ها به دو قول مختلف شده­اند که قول صحیح­تر، همان جواز نگاه داری سگ است و آنها در جواز سگ نگه داشتن برای زراعت، دام و شکار اتفاق نظر دارند. ولی نگه­داری سگ گله قبل از خریدن دام حرام است و همچنین سگ کشاورز و شکارچی که دیگر کشاورزی یا شکار نمی‌کنند و اگر اینها مخالفت ورزیده و سگی نگه داری کنند، هر روز از پاداش اعمال آنها قیراط[پاره] یا قیراطان[پاره‌هایی] - بنا به روایت دیگری -، کم می‌شود و هر دو تعبیر در روایات صحیح آمده است. این اختلاف بر نوعی از سگ که آزار و اذیتش بیشتر است حمل می­شود. یا اینکه به دلیل صفتی چنین شده است. یا اینکه اختلاف به دلیل تفاوت مکان­های مختلف است. قیراطان در شهرها و مانند آن است و قیراط در بادیه و صحرا می­باشد. یا اینکه اختلاف در در دو زمان است؛ نخست قیراط را ذکر می­کند و سپس از بیشتر شدن آن می‌گوید و قیراطین را ذکر می­کند. مراد از قیراط اندازه مشخصی در نزد خداوند متعال است که از اجر عمل انسان کم می‌شود و در نوع کم شدن اختلاف وجود دارد. برخی گویند: از اعمال گذشته او کم می‌شود. برخی گویند: از اعمال آینده او کم می‌شود. برخی گویند: پاره‌ای از اعمال شبانه و پاره‌ای از اعمال روزانه او کم می‌شود. برخی گویند: پاره‌ای از واجبات و پاره‌ای از نوافل او کم می‌شود.

نخستین کسی که سگ را برای نگهبانی نگاه داشت، نوح بود که گفت: پروردگارا تو مرا به ساختن کشتی فرمان دادی و من آن را در روزها می‌سازم و چون شب فرا می‌رسد، آنها آمده و هر چه را که انجام دادم، خراب می‌کنند. پس با این حساب فرمان تو کی محقق می‌شود که مدت زیادی گذشته است؟ خداوند به نوح وحی کرد: ای نوح، سگی را برای محافظت اختیار کن. نوح سگی را به نگهبانی گرفته و روز را کار می‌کرد و شب می‌خوابید و هنگامی که قومش شبانه برای خراب کردن می‌آمدند، سگ پارس کرده و نوح بیدار می‌شد و چوبی برداشته و به سمت آنها حمله می‌برد و آنها نیز فرار می‌کردند و این چنین آنچه که می‌خواست تحقق یافت. - . حیاة الحیوان 2 : 219 -

**[ترجمه]

«13»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْکَلْبِ یُمْسَکُ فِی الدَّارِ قَالَ لَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: سماعه نقل می‌کند: از امام پرسیدم آیا در خانه می‌توان سگ نگه داشت؟ فرمود: خیر. - . کافی 6 : 552 -

**[ترجمه]

«14»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُوسُفَ بْنِ عَقِیلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا خَیْرَ فِی الْکَلْبِ

إِلَّا کَلْبَ الصَّیْدِ أَوْ کَلْبَ مَاشِیَةٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام نقل می‌کند: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: هیچ خیری در سگ نیست، جز سگ شکاری و سگ گله. - . کافی 6 : 552 -

**[ترجمه]

«15»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تُمْسِکْ کَلْبَ الصَّیْدِ فِی الدَّارِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ بَابٌ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: سگ شکاری را در خانه نگه داری نکنید، مگر آنکه میان تو و آن دری باشد. - . کافی 6 : 552 -

**[ترجمه]

بیان

کأن المراد بالباب الباب المغلق علیه

لِمَا رَوَی الصَّدُوقُ عَلَیْهِ الرَّحْمَةُ فِی الْفَقِیهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: لَا تُصَلِّ فِی دَارٍ فِیهَا کَلْبٌ إِلَّا أَنْ یَکُونَ کَلْبَ الصَّیْدِ وَ أَغْلَقْتَ دُونَهُ بَاباً فَلَا بَأْسَ فَإِنَّ الْمَلَائِکَةَ لَا تَدْخُلُ بَیْتاً فِیهِ کَلْبٌ وَ لَا بَیْتاً فِیهِ تَمَاثِیلُ وَ لَا بَیْتاً فِیهِ بَوْلٌ مَجْمُوعٌ فِی آنِیَةٍ⁽³⁾.

انتهی.

و یحتمل أن یکون المراد أن کون الکلب فی بیت آخر لا یوجب نقص صلاة المصلی و إن کان بین البیت الذی فیه الکلب و بین البیت الذی یصلی فیه باب فإنهما لا یصیران بذلک بیتا واحدا و الأول أظهر لما مر

وَ لِمَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ أَیْضاً عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ کَلْبِ الصَّیْدِ یُمْسَکُ فِی الدَّارِ قَالَ إِذَا کَانَ یُغْلَقُ دُونَهُ الْبَابُ فَلَا بَأْسَ‌⁽⁴⁾.

و قال العلامة قدس سره فی المنتهی یکره الصلاة فی بیت فیه کلب لما رواه ابن بابویه عن الصادق علیه السلام و ذکر الخبر المتقدم

ثُمَّ قَالَ وَ رَوَی الشَّیْخُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَانِی فَقَالَ إِنَّا مَعَاشِرَ الْمَلَائِکَةِ لَا نَدْخُلُ بَیْتاً فِیهِ کَلْبٌ وَ لَا تَمَاثِیلُ جَسَدٍ وَ لَا إِنَاءٌ یُبَالُ فِیهِ.

و نفور الملائکة یؤذن بکونه لیس هو موضع رحمة فلا یصلح أن یتخذ للعبادة انتهی‌⁽⁵⁾

و نحوه قال الشهید نور الله مرقده فی الذکری‌⁽¹⁾.

و قال الدمیری قال أبو عمرو بن الصلاح لا تصحب الملائکة رفقة فیها کلب و لا جرس ثم قال و أما قوله صلی الله علیه و آله لا تدخل الملائکة بیتا فیه کلب و لا صورة فقال العلماء سبب امتناعهم من البیت الذی فیه الصورة کونها معصیة فاحشة و فیها مضاهاة خلق الله

تعالی‌⁽²⁾

و بعضها فی صورة ما یعبدون من دون الله عز و جل و سبب امتناعهم من البیت الذی فیه الکلب لکثرة أکله النجاسات و لأن بعض الکلاب یسمی شیطانا کما جاء فی الحدیث و الملائکة ضد الشیطان و لقبح رائحة الکلب أو لملائکة تکره الرائحة الخبیثة و لأنها منهی عن اتخاذها فعوقب متخذها بحرمانه دخول الملائکة علیه‌⁽³⁾

و صلاتها فیه و استغفارها له و تبرکها علیه فی بیته و دفعها أذی الشیاطین.

و الملائکة الذین لا یدخلون بیتا فیه کلب و لا صورة هم ملائکة یطوفون بالرحمة و التبرک و الاستغفار و أما الحفظة و الموکلون بقبض الأرواح فیدخلون فی کل بیت و لا تفارق الحفظة الآدمی فی حال‌⁽⁴⁾لأنهم مأمورون بإحصاء أعمالهم و کتابتها.

قال الخطابی و إنما لا تدخل الملائکة بیتا فیه کلب و لا صورة مما یحرم اقتناؤه من الکلاب و الصور و أما ما لیس اقتناؤه بحرام من کلب الصید و الزرع و الماشیة و الصورة التی تمتهن فی البساط و الوسادة و غیرها فلا یمتنع دخول الملائکة بسببه و أشار القاضی إلی نحو ما قاله الخطابی و قال النووی و الأظهر أنه عام فی کل کلب و صورة و إنهم یمتنعون من الجمیع لإطلاق الأحادیث و أما الجرو

الذی کان فی بیت النبی صلی الله علیه و آله تحت السریر کان له فیه عذر ظاهر فإنه لم یعلم به و مع هذا امتنع جبرئیل علیه السلام من دخول البیت بسببه فلو کان العذر فی وجود الکلب و الصورة لا یمنعهم لم یمتنع جبرئیل‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]گویا مراد از در، در بسته به روی او باشد. به دلیل روایتی که شیخ صدوق در کتاب الفقیه از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: در خانه‌ای که سگ باشد نماز نخوان، مگر آنکه سگ شکاری باشد و اگر در مقابل آن دری را بستی اشکالی ندارد. فرشتگان بر خانه‌هایی که در آن سگ یا مجسمه یا بول جمع شده در ظرفی باشد، داخل نمی‌شوند. - . من لا یحضره الفقیه 1: 159 - پایان.

و ممکن است مراد از حدیث، آن باشد که بودن سگ در اتاق دیگر، موجب باطل شدن نمازِ نمازگزار نمی‌شود اگر چه میان اتاقی که در آن سگ باشد و اتاقی که در آن نماز گزارده می‌شود، دری باشد، چون با وجود این باز هم این دو اتاق یک اتاق محسوب نمی‌شوند. بر اساس چیزی که قبلا گفته شد، احتمال اولی ظاهرتر است و به دلیل آنچه کلینی نیز از سماعه نقل می‌کند که وی گوید: از امام پرسیدم آیا نگه داشتن سگ شکاری در خانه جایز است؟ فرمود: اگر به روی آن دری بسته شود، اشکالی ندارد. - . کافی 6 : 552 -

علامه قدّس سرّه، در کتاب المنتهی، گوید: نماز گزاردن در اتاقی که سگ در آن است، کراهت دارد. به دلیل روایت ابن بابویه از امام صادق علیه السلام و آنگاه روایت پیشین را آورده است.

سپس گفته: و شیخ از محمد بن مروان از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: جبرئیل بر من فرود آمد و گفت: ما گروه فرشتگان در اتاقی که در آن سگ و مجسمه و ظرفی که در آن بول شده قرار دارد، داخل نمی‌شویم.

انزجار فرشتگان نشان می­دهد که چنین مکانی محل رحمت نبوده و شایستگی عبادت در آن وجود ندارد. پایان.

مضمون این حدیث را شهید - خداوند مرقد او را نورانی گرداند - در کتاب الذکری آورده است.

دمیری از عمرو بن صلاح نقل می‌کند: فرشتگان با گروهی که میانشان سگ و زنگوله باشد، همراه نمی‌شوند. و اما درباره این سخن حضرت که «فرشتگان به اتاق‌هایی که در آن سگ و مجسمه باشد، داخل نمی‌شوند» عالمان علت خودداری فرشتگان از ورود به اتاقی که در آن مجسمه باشد را در این می‌دانند که بودن مجسمه در خانه گناه بزرگی است و آن همانند سازی خلق خداست. و برخی از این مجسمه­ها به اشکالی است که بت­پرستان آن را به جای خداوند می‌پرستند. و علت خود‌داری فرشتگان از ورود به اتاق­هایی که در آن سگ است، این است که این حیوان بسیار نجاست می‌خورد و نیز بنا بر روایت، برخی از سگ‌ها شیطان نامیده می‌شوند و فرشتگان با شیطان مخالفند و یا به سبب بوی بد سگ که فرشتگان از بوی بد بیزارند و به همین سبب نگه داشتن آن نهی شده و کسی که آن را نگاه دارد، با وارد نشدن فرشتگان به خانه او، و محرومیت از درود، استغفار و تبرک فرشتگان بر او و دفع نمودن آزار شیاطین توسط فرشتگان، مجازات می­شود.

آن دسته از فرشتگانی که داخل خانه‌هایی که در آن سگ و مجسمه است نمی‌شوند، فرشتگانی هستند که با رحمت، برکت و استغفار می‌چرخند. ولی آن دسته از فرشتگانی که حافظ و مسئول قبض روح هستند، به هر خانه‌ای وارد می‌شوند و این حافظان در هیچ حال از آدمی جدا نمی‌شوند؛ زیرا آنها مأمور شمارش و نگارش اعمال آدمی هستند.

خطابی می‌گوید: بی شک فرشتگان به خانه‌هایی که در آن سگ و مجسمه باشد، وارد نمی‌شوند؛ در صورتی که نگاه داشتن آن سگان و مجسمه حرام باشد. اما در صورت نگاه داشتن مواردی که حرام نیستند همچون سگان شکاری، سگان مزرعه و سگان گله و نیز تصاویری که بر روی فرش‌ها و بالش‌ها پست انگاشته می‌شوند، فرشتگان از ورود به آن خانه‌ها خودداری نمی‌کنند. قاضی نیز شبیه به این سخن خطابی گفته است، اما نووی گفته: به دلیل اطلاق احادیث چنین می‌نماید که مراد همه سگ‌ها و مجسمه­ها باشد و فرشتگان به سبب آنها از ورود خودداری می‌کنند؛ اما توله‌سگی که در خانه رسول خدا زیر تخت آن حضرت بود، عذر حضرت در رابطه با آن پذیرفته است؛ چرا که ایشان از وجود آن آگاه نبودند، اما با وجود این، جبرئیل به این سبب داخل خانه نشد. پس اگر وجود عذری در بودن سگ و مجسمه مانع از ورود فرشتگان نمی‌شد، جبرئیل نیز امتناع نمی‌نمود. - . حیاة الحیوان 2 : 219 - 220 -

**[ترجمه]

«16»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَخَّصَ لِأَهْلِ الْقَاصِیَةِ فِی الْکَلْبِ یَتَّخِذُونَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به ساکنان مناطق دورافتاده اجازه دادند تا سگ را نگه‌داری کنند. - . کافی 6 : 553 -

**[ترجمه]

بیان

القاصیة البعیدة عن المعمورة.

**[ترجمه]القاصیة: جای دورافتاده و غیرآباد.

**[ترجمه]

«17»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْکَلْبِ السَّلُوقِیِّ فَقَالَ إِذَا مَسِسْتَهُ فَاغْسِلْ یَدَکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: محمد بن مسلم نقل می‌کند: از امام صادق علیه السلام درباره سگ سلوقی پرسیدم. ایشان فرمود: هرگاه آن را لمس کردی، دستت را بشوی. - . کافی 6 : 553 -

**[ترجمه]

بیان

غسل الیدین إذا کان رطبا علی الوجوب و إذا کان یابسا علی الاستحباب علی المشهور و سیأتی الکلام فیه فی کتاب الطهارة.

و قال الدمیری فی حیاة الحیوان الکلب حیوان معروف و ربما وصف به فقیل للرجل کلب و للمرأة کلبة و الجمع أکلب و کلاب و کلیب مثل أعبد و عباد و عبید و هو جمع عزیز و الأکالب جمع أکلب قال ابن سیده و قد قالوا فی جمع کلاب کلابات‌⁽⁴⁾.

و هو نوعان أهلی و سلوقی نسبة إلی سلوق و هی مدینة بالیمن تنسب إلیها الکلاب السلوقیة و کلا النوعین فی الطبع سواء و فی طبعه الاحتلام و تحیض إناثه و تحمل الأنثی ستین یوما و منها ما یقل عن ذلک و تضع جراءها عمیا فلا تفتح عیونها إلا بعد اثنی عشر یوما و الذکور تهیج قبل الإناث و ینزو الذکر إذا کمل له سنة و ربما تسفد قبل ذلک و إذا سفد الکلبة کلاب مختلفة الألوان أدت إلی کل کلب شبهه.

و فی الکلب من اقتفاء الأثر و شم الرائحة ما لیس لغیره من الحیوانات و الجیفة أحب إلیه من اللحم الغریض و یأکل العذرة و یرجع فی قیئه و بینه و بین الضبع عداوة شدیدة و ذلک إذا کان فی موضع مرتفع و وطئت الضبع ظله فی القمر رمی بنفسه إلیها مخذولا فتأکله و إذا دهن کلب بشحمها جن و اختلط و إذا حمل إنسان لسان ضبع لم تنبح علیه الکلاب و من طبعه أنه یحرس ربه و یحمی حرمه شاهدا و غائبا ذاکرا و غافلا نائما و یقظان و هو أیقظ الحیوان عینا فی وقت حاجته إلی النوم و إنما غالب نومه نهارا عند الاستغناء عن الحراسة و هو فی نومه أسمع من فرس و أحذر من عقعق و إذا نام کسر أجفان عینیه و لا یطبقهما و ذلک لخفة نومه و سبب خفته أن دماغه بارد بالنسبة إلی دماغ الإنسان و من عجیب طباعه أنه یکرم الجلة من الناس و أهل الوجاهة و لا ینبح علی أحد منهم و ربما حاد عن طریقه و ینبح علی الأسود من الناس و الدنس الثیاب و الضعیف الحال و من طباعه البصبصة و الترضی و التودد و التألف بحیث إذا دعی بعد الضرب و الطرد رجع و إذا لاعبه ربه عضه العض الذی لا یؤلم و أضراسه لو أنشبها فی الحجر لنشبت و یقبل التأدیب و التلقین و التعلیم حتی لو وضعت علی رأسه مسرجة و طرح له مأکول لم یلتفت إلیه ما دام علی تلک الحالة فإذا أخذت المسرجة عن رأسه وثب إلی مأکوله و تعرض له أمراض سوداویة فی زمن مخصوص و یعرض للکلب الکلب و هو بفتح اللام و هو داء یشبه الجنون.

و علامة ذلک أن تحمر عیناه و تعلوهما غشاوة و تسترخی أذناه و یندلع لسانه و یکثر لعابه و سیلان أنفه و یطأطئ رأسه و ینحدب ظهره و یتعوج صلبه إلی جانب و لا یزال یدخل ذنبه بین رجلیه و یمشی خائفا مغموما کأنه سکران و یجوع فلا یأکل و یعطش فلا یشرب و ربما رأی الماء فیفزع منه و ربما یموت منه خوفا و إذا لاح له شبح حمل علیه من غیر نبح و الکلاب تهرب منه فإن دنا منها غفلة بصبصت له و خضعت و خشعت بین یدیه فإذا عقر هذا الکلب إنسانا عرض له أمراض ردیة

منها أن یمتنع من شرب الماء حتی یهلک عطشا و لا یزال یستسقی حتی إذا سقی الماء لم یشربه فإذا استحکمت هذه العلة به فقعد للبول خرج منه شی‌ء علی هیئة صورة الکلاب الصغار⁽¹⁾قال صاحب الموجز فی الطب الکلب حالة کالجذام تعرض للکلب و الذئب و ابن آوی و ابن عرس و الثعلب ثم ذکر غالب ما تقدم و قال غیره الکلب جنون یصیب الکلاب فتموت و تقتل کل شی‌ء عضته إلا الإنسان فإنه قد یعالج فیسلم قال و داء الکلب یعرض للحمار و یقع فی الإبل أیضا فیقال کلبت الإبل تکلب کلبا و أکلب القوم إذا وقع فی إبلهم و یقال کلب الکلب و استکلب إذا ضری‌⁽²⁾و تعود أکل الناس انتهی.

و ذکر القزوینی فی عجائب المخلوقات أن بقریة من أعمال حلب بئرا یقال لها بئر الکلب إذا شرب منها من عضه کلب الکلب‌⁽³⁾برأ و هی مشهورة.

و أما السلوقی فمن طباعه أنه إذا عاین الظباء قریبة منه أو بعیدة عرف المقبل من المدبر و مشی الذکر من مشی الأنثی و یعرف المیت من الناس و المتماوت حتی أن الروم لا تدفن میتا حتی تعرضه علی الکلاب فیظهر لهم من شمها إیاه علامة یستدل بها علی حیاته أو موته و یقال إن هذا لا یوجد إلا فی نوع منها یقال له القلطی و هو صغیر الجرم قصیر القوائم جدا و یسمی الصینی و إناث السلوقی أسرع تعلما من الذکور و الفهد بالعکس و السود من الکلاب أقل صبرا من غیرها.

وَ فِی کِتَابِ فَضْلِ الْکِلَابِ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ لَبِسَ الثِّیَابَ، لِمُحَمَّدِ بْنِ خَلَفٍ الْمَرْزُبَانِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: رَأَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله رَجُلًا قَتِیلًا فَقَالَ مَا شَأْنُهُ فَقَالُوا إِنَّهُ وَثَبَ عَلَی غَنَمِ بَنِی زُهْرَةِ فَأَخَذَ مِنْهَا شَاةً فَوَثَبَ عَلَیْهِ کَلْبُ الْمَاشِیَةِ

فَقَتَلَهُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله قَتَلَ نَفْسَهُ وَ أَضَاعَ دِینَهُ‌⁽¹⁾وَ عَصَی رَبَّهُ وَ خَانَ أَخَاهُ وَ کَانَ الْکَلْبُ خَیْراً مِنْهُ.

و قال ابن عباس کلب أمین خیر من صاحب خئون قال و کان للحارث بن صعصعة ندماء لا یفارقهم و کان شدید المحبة لهم فخرج فی بعض متنزهاته و معه ندماؤه فتخلف منهم واحد فدخل علی زوجته فأکلا و شربا ثم اضطجعا فوثب الکلب علیها فقتلهما فلما رجع الحارث إلی منزله وجدهما قتیلین فعرف الأمر فأنشأ یقول:

فیا عجبا للخل یهتک حرمتی***و یا عجبا للکلب کیف یصون

و ما زال یرعی ذمتی و یحوطنی***و یحفظ عرسی و الخلیل یخون.

و ذکر الإمام أبو الفرج بن الجوزی فی بعض مصنفاته أن رجلا خرج فی بعض أسفاره فمر علی قبة مبنیة أحسن بناء بالقرب من ضیعة هناک و علیها مکتوب من أحب أن یعلم سبب بنائها فلیدخل القریة فدخل القریة و سأل أهلها عن سبب بناء القبة فلم یجد عند أحد خبرا من ذلک إلی أن دل علی رجل قد بلغ من العمر مائتی سنة فسأله فأخبره عن أبیه أنه حدثه أن ملکا کان بتلک الأرض و کان له کلب لا یفارقه فی سفر و لا حضر و لا نوم و لا یقظة و کانت له جاریة خرساء مقعدة فخرج ذات یوم فی تنزهاته‌⁽²⁾

و أمر بربط الکلب لئلا یذهب معه و أمر طباخه أن یصنع له طعاما من اللبن کان یهواه و إن الطباخ صنعه و جاء به فوضعه عند الجاریة و الکلب و ترکه مکشوفا و ذهب فأقبلت حیة عظیمة إلی الإناء فشربت من ذلک الطعام و ردته و ذهبت فأقبل الملک من نزهته‌⁽³⁾و أمر بالطعام فوضع بین یدیه فجعلت الجاریة تصفق بیدیها و تشیر إلی الملک أن لا یأکله فلم یعلم أحد ما ترید فوضع الملک یده فی الصحفة و جعل الکلب یعوی و یصیح و یجذب نفسه من السلسلة

حتی کاد أن یقتل نفسه فعجب الملک‌⁽¹⁾

من ذلک و أمر بإطلاقه فأطلق فغدا إلی الملک و قد رفع یده باللقمة إلی فیه فوثب الکلب و ضربه علی یده فطار اللقمة منها فغضب الملک و أخذ طبرا کان بجنبه و هم أن یضرب به الکلب فأدخل الکلب رأسه فی الإناء و ولغ من ذلک الطعام و انقلب علی جنبه و قد تناثر لحمه فعجب الملک ثم التفت إلی الجاریة فأشارت إلیه بما کان من أمر الحیة ففهم الملک الأمر و أمر بإراقة الطعام و تأدیب الطباخ لکونه ترک الآنیة مکشوفة و أمر بدفن الکلب و ببناء القبة علیه و بتلک الکتابة التی رأیتها قال و هی أغرب ما یحکی.

و فی کتاب النشور⁽²⁾عن أبی عثمان المدینی قال إنه کان فی بغداد رجل یلعب بالکلاب فأسحر یوما فی حاجة له و تبعه کلب کان یختصه من کلابه فرده فلم یرجع فترکه و مشی حتی انتهی إلی قوم کان بینه و بینهم عداوة فصادفوه بغیر عدة فقبضوا علیه و الکلب یراهم و أدخلوه الدار فدخل الکلب معهم فقتلوا الرجل و ألقوه فی بئر و طموا رأس البئر و ضربوا الکلب و أخرجوه و طردوه فخرج یسعی إلی بیت صاحبه فعوی فلم یعبئوا به و افتقدت أم الرجل ابنها و علمت أنه قد تلف فأقامت علیه المأتم و طردت الکلاب عن بابها فلزم ذلک الکلب الباب و لم ینطرد فاجتاز یوما بعض قتلة صاحبه بالباب و الکلب رابض فلما رآه وثب إلیه و خمش‌⁽³⁾

ساقیه و نهشه و تعلق به و اجتهد المجتازون فی تخلیصه منه فلم یمکنهم و ارتفعت للناس ضجة عظیمة و جاء حارث الدرب فقال لم یتعلق هذا الکلب بالرجل إلا و له معه قصة و لعله هو الذی جرحه و سمعت أم القتیل الکلام فخرجت فحین رأت الکلب متعلقا بالرجل تأملت الرجل فذکرت‌⁽⁴⁾أنه کان أحد أعداء ابنها و ممن یتطلبه فوقع فی نفسها أنه قاتل ابنها فتعلقت به فرفعوهما إلی الراضی بالله فادعت علیه

القتل فأمر بحبسه بعد أن ضربه فلم یقر فلزم الکلب باب الحبس فلما کان بعد أیام أمر الراضی بإطلاقه فلما خرج من باب الحبس تعلق الکلب‌⁽¹⁾

کما فعل أولا فعجب الناس من ذلک و جهدوا علی خلاصه منه فلم یقدروا علی ذلک إلا بعد جهد جهید و أخبر الراضی بذلک فأمر بعض غلمانه أن یطلق الرجل و یرسل الکلب خلفه و یتبعه فإذا دخل الرجل داره بادره و دخل و أدخل الکلب‌⁽²⁾

و مهما رأی الکلب یعمل یعلمه بذلک ففعل ما أمره به فلما دخل الرجل داره بادره غلام الخلیفة و دخل و أدخل الکلب معه ففتش البیت فلم یر أثره و لا خبره‌⁽³⁾

و أقبل الکلب ینبح و یبحث عن موضع البئر التی طرح فیها القتیل فعجب‌⁽⁴⁾الغلام من ذلک و أخبر الراضی بأمر الکلب فأمر بنبشه فنبشه الغلام فوجد الرجل قتیلا فأخذ⁽⁵⁾

صاحب الدار إلی بین یدی الراضی فأمر بضربة فأقر علی نفسه و علی جماعة بالقتل فقتل فطلب الباقون فهربوا.

و فی عجائب المخلوقات أن شخصا قتل شخصا بأصبهان و ألقاه فی بئر و للمقتول کلب یری ذلک فکان یأتی کل یوم إلی رأس البئر و ینحی التراب عنها و یشیر إلیها و إذا رأی القاتل نبح علیه فلما تکرر ذلک منه حفروا البئر فوجدوا القتیل بها ثم أخذوا الرجل و قرروه فأقر فقتلوه به.

وَ ذَکَرَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِی کِتَابِ بَهْجَةِ الْمَجَالِسِ وَ أُنْسِ الْجَالِسِ،: أَنَّهُ قِیلَ لِجَعْفَرٍ الصَّادِقِ علیه السلام وَ هُوَ أَحَدُ الْأَئِمَّةِ الِاثْنَیْ عَشَرَ کَمْ تَتَأَخَّرُ الرُّؤْیَا فَقَالَ خَمْسِینَ سَنَةً لِأَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله رَأَی کَأَنَّ کَلْباً أَبْقَعَ وَلَغَ فِی دَمِهِ فَأَوَّلَهُ بِأَنَّ رَجُلًا یَقْتُلَ الْحُسَیْنَ ابْنَ بِنْتِهِ فَکَانَ الشِّمْرَ بْنَ ذِی الْجَوْشَنِ قَاتِلَ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ کَانَ أَبْرَصَ فَتَأَخَّرَتِ

الرُّؤْیَا بَعْدَ خَمْسِینَ سَنَةً.

و فی الرسالة القشیری فی باب الجود و السخاء أن عبد الله بن جعفر خرج إلی ضیعة فنزل علی نخیل قوم و فیهم غلام أسود یعمل علیها إذ أتی الغلام بغدائه و هو ثلاثة أقراص فرمی بقرص منها إلی کلب کان هناک فأکله ثم رمی إلیه الثانی و الثالث فأکلهما و عبد الله بن جعفر ینظر فقال یا غلام کم قوتک کل یوم قال ما رأیت فلم آثرت هذا الکلب قال إن هذه الأرض لیست بأرض کلاب و إنه جاء من مسافة بعیدة جائعا فکرهت رده فقال له عبد الله بن جعفر فما أنت صانع الیوم قال أطوی‌⁽¹⁾یومی

هذا فقال عبد الله بن جعفر لأصحابه ألام علی السخاء و هذا أسخی منی ثم إنه اشتری الغلام فأعتقه و اشتری الحائط و ما فیه و وهب ذلک له‌⁽²⁾.

و دخل أبو العلاء المعری یوما علی الشریف المرتضی فعثر برجل فقال الرجل من هذا الکلب فقال أبو العلاء الکلب من لا یعرف للکلب سبعین اسما فقربه المرتضی و اختبره فوجده علامة و إنه جری‌⁽³⁾ذکر المتنبی یوما فتنقصه الشریف المرتضی و ذکر معایبه فقال أبو العلاء المعری لو لم یکن من شعر المتنبی إلا قوله‌⁽⁴⁾

لک یا مُنازلُ فی القلوب مَنازلُ

لکفاه شرفا و فضلا فغضب الشریف المرتضی و أمر بسحبه‌⁽⁵⁾و إخراجه من مجلسه ثم قال لمن حضر مجلسه أ تدرون أی شی‌ء أراد هذا الأعمی بذکر هذه

القصیدة و للمتنبی أحسن منها⁽¹⁾

و لم یذکرها قالوا لا قال إنما أراد قوله فیها⁽²⁾

و إذا أتتک مذمتی من ناقص***فهی الشهادة لی بأنی کامل‌⁽³⁾.

**[ترجمه]بنا به قول مشهور شستن دست زمانی که مرطوب باشد، واجب است و شستن آن زمانی که خشک باشد، مستحب می‌باشد. درباره این مسئله در کتاب طهارت سخن خواهیم آورد.

دمیری در کتاب حیاة الحیوان می‌گوید: کلب، حیوان شناخته شده‌ای است و چه بسا صفت واقع می­شود مثلا به مرد کلب و به زن کلبة گویند. جمع آن أکلب، کلاب و کلیب است مانند اعبد، عباد و عبید که جمع عبد است. أکالب، جمع أکلب است. ابن سیده می‌گوید: به جمع کلاب، کلابات گویند.

این حیوان بر دو نوع است: اهلی و سلوقی منسوب به سلوق که شهری در یمن است و سگ‌های سلوقی را به آنجا نسبت می‌دهند. سرشت هر دو به یک گونه است و در سرشت این حیوان احتلام است و جنس ماده آن حیض می­شود و پس از گذشت شصت روز یا کمتر از آن باردار می‌شود و توله‌هایش را کور به دنیا می­آورد که تا دوازده روز نمی‌بینند. جنس نر این حیوان قبل از جنس ماده تحریک می‌شود و زمانی که یک سالش کامل شد، جفت‌گیری می‌کند و چه بسا قبل از رسیدن به این سن این کار را انجام دهد. و زمانی که سگانی با رنگ‌های گوناگون با یک سگ ماده جفت‌گیری کردند، آن سگ ماده از هر یک از آن سگان شباهتی می‌گیرد. سگ در دنبال کردن رد و اثر و استشمام بوی چنان قوه‌ای دارد که دیگر حیوانات آن را ندارند. این حیوان لاشه را بیشتر از گوشت تازه دوست دارد و کثافت و پلیدی را خورده و آن را در استفراغش بالا می‌آورد.

میان این حیوان و کفتار عداوت شدیدی هست و آنگاه که سگ در مکان مرتفعی باشد، کفتار بر روی سایه آن در نور ماه پا می‌گذارد. در این هنگام سگ خود را به طرف کفتار انداخته در حالی که درمانده است پس کفتار آن را از پای در آورده و می‌خورد. و اگر سگ چربی کفتار را بر خود بمالد، دیوانه می‌شود. اگر انسان زبان کفتار را با خود حمل کند، سگان بر او پارس نمی‌کنند.

از خصوصیات این حیوان آن است که از مالک خود محافظت کرده و از حریم او چه آن مالک باشد و چه نباشد و چه خوابیده و چه بیدار باشد، مراقبت می‌کند. چشم این حیوان هنگام نیاز به خواب نسبت به چشم سایر حیوانات بیدارتر است و غالبا در روز و زمانی که نیازی به مراقبت کردن نباشد، می‌خوابد و این حیوان در خواب شنواتر از اسب و زیرک‌تر از پرنده عقعق است و وقتی که می‌خوابد، به سبب سبک بودن خوابش، پلک‌هایش را بر روی چشمانش در حد شکستن پایین آورده ولی آنها را روی هم قرار نمی‌دهد. مغز این حیوان نسبت به مغز انسان سردتر است. از شگفتی‌های این حیوان آن است که افراد سرشناس را گرامی داشته و بر آنها پارس نمی‌کند و چه بسا راه خود را کج می‌کند و بر افرد سیاه و کثیف و ناتوان پارس می‌کند. از ویژگی‌های این حیوان دم جنباندن(چاپلوسی)، جلب رضایت و ابراز دوستی و الفت است، به طوری که اگر پس از زدن و دور کردن، آن را بخوانی، باز می‌گردد. اگر صاحبش با آن بازی کند، او را گاز می‌گیرد به گونه‌ای که درد نداشته باشد در حالی که اگر دندان های خود را در سنگ فرو برد، به آن فرو رود. این حیوان قابلیت تعلیم و تربیت را دارد؛ به گونه‌ای که اگر بر سرش چراغی نهاده شود و در جلوی آن خوردنی انداخته شود، تا زمانی که در آن حالت قرار دارد، به خوراکی توجهی نمی‌کند، ولی وقتی چراغ را از سرش برداری، به آن خوراکی می‌پرد. بیماری‌های سوداوی در زمانی معین این حیوان را مبتلا می‌سازد. گاهی سگ مبتلا به کَلب با فتحه لام می­شود که مرضی شبیه جنون است. علامت این بیماری آن است که چشمان سگ سرخ شده و پرده‌ای بر روی چشمانش قرار می‌گیرد و گوش‌های آن شل شده و زبانش آویزان می‌شود و آب دهانش زیاد می‌شود و آب بینی آن ریزان شده و سرش را پایی انداخته و پشتش خمیده می‌شود. آلت تناسلی آن به یک طرف کج می‌شود و همواره دمش را میان پاهایش قرار داده و با ترس و اندوه چون مستان راه می‌رود. گرسنه شده و نمی‌خورد و به هنگام تشنگی نیز آبی نمی‌نوشد و چه بسا که آب را دیده و از آن هراسان شود و چه بسا به سبب ترس از آن بمیرد. اگر شخصی ببیند، بدون پارس به آن حمله می‌برد و سگان در این حالت از او فرار می‌کنند و اگر این سگ به آن سگان ناگهان نزدیک شود، سگان برای او دم تکان داده و در برابر او خضوع می‌کنند. اگر این سگ شخصی را زخمی کند، او به بیماری‌های بدی دچار می­شود؛ مثل اینکه از نوشیدن آب خودداری می‌کند تا آن زمان که از تشنگی هلاک شود و همواره آب طلب می‌کند اما زمانی که به او آب داده می‌شود، از آن نمی‌نوشد. زمانی که این بیماری در بدن شخص پابرجا شد، وقتی برای ادرار کردن می‌نشیند چیزی شبیه توله‌سگ از آن خارج می‌شود. صاحب الموجز فی الطب می‌نویسد: کَلَب حالتی شبیه جذام است که سگ، گرگ، شغال، راسو و روباه به آن مبتلا می‌شوند، سپس بیشتر مطالبی را که نقل کردیم گفته است. دیگران نیز گفته‌اند کَلَب جنونی است که سگان به آن مبتلا شده و می‌میرند و در این حالت هرچه را که گاز بگیرند، منجر به مرگ آن می‌شود مگر انسان که گاهی مداوا شده و صحت می‌یابد. گفته‌است: الاغ و شتر نیز به این بیماری مبتلا می‌شوند که گفته می­شود: «کلبت الإبل تکلب کلبا» و «أکلب القوم» را زمانی گویند که شترانشان به بیماری کَلَب مبتلا شوند و زمانی که گویند «کلب الکلب و استکلب» یعنی سگ، درنده شده و به خوردن [و گاز گرفتن] مردم عادت کرده است. پایان.

قزوینی در کتاب عجائب المخلوقات می‌نویسد: در یکی از روستاهای اطراف حلب چاهی بود که به آن چاه کلب می‌گفتند و هر کسی که سگ کَلَب او را گاز گرفته بود، اگر از آب آن چاه می‌نوشید بهبود می‌یافت. این امر شهرت دارد.

اما از خصوصیات سگ سلوقی این است که اگر آهوان را نزدیک یا دور از خود بیابد، تشخیص می‌دهد که کدام آهو به سمت او می‌آید و کدام یک به وی پشت می‌کند و نیز راه رفتن جنس نر آنها را از جنس ماده تشخیص می‌دهد. این حیوان انسان مرده را از کسی که خود را به مرگ زده است تشخیص می‌دهد؛ به گونه‌ای که در روم مرده‌ای را دفن نمی‌کنند مگر آنکه او را در معرض سگ‌ها قرار می‌دهند و با نشانه­ای که از استشمام آن شخص توسط سگ ظاهر می‌شود می­فهمند که آیا زنده است یا مرده. گویند چنین ویژگی‌ای تنها منحصر به نوعی از سگ سلوقی به نام قلطی است که جثه کوچک و پاهای کوتاهی دارد و چینی نیز نامیده می‌شود. جنس ماده سگ سلوقی زودتر از جنس نر آن آموزش می‌بیند، ولی عکس این امر در میان پلنگ‌ها صادق است. سگان سیاه در مقایسه با سایر سگ‌ها از صبر کمتری برخوردارند .

در کتاب فضل الکلاب علی کثیر ممَّن لبس الثِّیاب، عمروبن شعیب از پدران خود نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله مرد کشته شده‌ای را دیدند و پرسیدند علت مرگ او چیست؟ گفتند: این مرد به گله گوسفندان قبیله بنی زهره یورش برده و گوسفندی را سرقت کرده و سگ گله بر او حمله کرده و او را کشته است. آن حضرت فرمود: خود را کشته و دینش را تباه و پروردگارش را نافرمانی کرده و به برادرش خیانت ورزیده است و سگ از وی بهتر است.

ابن عباس می‌گوید: سگ امین بهتر از دوست خیانت­کار است. وی همچنین نقل می‌کند: حارث بن صعصعه دوستانی داشت که از آنها جدا نشده و به آنها محبت شدیدی داشت. در یکی از تفریحات خود که دوستانش با وی بودند، یکی از دوستانش از آنها جا مانده و بر زن حارث وارد شد و آن دو با یکدیگر خوردند و نوشیدند و سپس همبستر شدند، پس سگ بر آن زن پریده و آن دو را کشت. هنگامی که حارث به منزل خود بازگشت، آن دو را کشته‌شده یافت و ماجرا را فهمیده و شروع به سرودن این ابیات نمود:

شگفتا از دوستی که به حرمت من تجاوز می‌کند و شگفتا از سگ که چگونه حفظ می‌کند.

سگی که همواره پایبند به حفظ شرافت من است و از من و همسرم مراقبت می‌کند؛ در حالی که دوست خیانت می‌ورزد.

و امام ابو الفرج بن جوزی در یکی از مصنفات خود می‌آورد: مردی در یکی از سفرهای خود از یک بنای گنبدی شکل و باشکوهی در نزدیکی دهکده‌ای گذر کرد که بر آن نگاشته شده بود: هر کسی که می‌خواهد سبب ساختن این بنا را بداند، وارد دهکده شود. آن مرد وارد دهکده شده و از اهل آن سبب ساخته شدن آن بنا را جویا شد، ولی خبری در این باره از کسی نیافت. تا اینکه او را به مردی راهنمایی کردند که دویست سال عمر داشت. او رفته و از آن مرد ماجرا را پرسید. آن مرد برای او از پدرش چنین نقل کرد: پادشاهی که در آن سرزمین بود، سگی داشت که از او جدا نمی‌شد و در سفر و حضر، خواب و بیداری همراه او بود و نیز آن پادشاه کنیز گنگ و زمین‌گیری داشت. پادشاه در یکی از روزها به گشت و گذار رفته و دستور داد تا سگ را ببندند تا همراه او نرود و به آشپز خود دستور داد تا غذایی از شیر که دوست داشت، تهیه کند. آشپز چنین کرده و غذا را آورد و آن را مقابل کنیز و سگ قرار داده و آن را بدون پوششی رها نموده و رفت. مار بزرگی به سمت آن ظرف رفته و از آن غذا خورد و آن را در ظرف برگردانده و رفت. پادشاه از گشت و گذار خود بازگشته و دستور داد تا غذا را بیاورند پس غذا را آورده و مقابل او قرار دادند. آنگاه آن کنیز شروع به دست زدن نموده و به پادشاه اشاره کرد تا از آن نخورد، ولی کسی متوجه منظور او نشد. پادشاه دست خود را به سوی بشقاب برد و در این هنگام سگ شروع به پارس و فریاد نمود و خود را از زنجیر بیرون می‌کشید، به گونه‌ای که نزدیک بود خود را بکُشد. پادشاه از این امر شگفت‌زده شده و دستور داد تا آن سگ را آزاد کنند. سگ را رها کردند و در حالی که پادشاه داشت لقمه غذا را به سمت دهان خود می‌برد، سگ به سمت او پرید و بر دست پادشاه زد به گونه‌ای که لقمه از دست پادشاه افتاد. پادشاه خشمگین شده و تبری را که در کنارش بود برداشته و خواست با آن سگ را بزند. سگ سرش را داخل ظرف کرده و از آن غذا لیسید و به پهلو بر زمین افتاده و گوشتش متلاشی شد. پادشاه شگفت‌زده شد و سپس به کنیزک نگریست. کنیز با اشاره او را از کار مار باخبر کرد. هنگامی که پادشاه به ماجرا پی برد، دستور داد تا غذا را دور بریزند و آشپز را به دلیل آنکه غذا را باز گذاشته بود، تنبیه کنند و سگ را دفن کرده و گنبدی بر آن بسازند و بر روی آن آنچه را که مشاهده نمودی، بنویسند. این از شگفت‌انگیزترین حکایت‌هاست.

در کتاب النشور از ابوعثمان مدینی نقل است: مردی در بغداد بود که با سگان بازی می‌کرد. سحرگاه روزی برای کاری بیرون آمد و سگی از سگان خاص او، به دنبال او راه افتاد مرد او را رد کرد ولی او بازنگشت مرد او را به حال خود گذاشت و راه خود را ادامه داد تا اینکه مرد نزد قومی رسید که بین او و آنها دشمنی بود. آن قوم این مرد را بدون هیچ ساز و برگی یافته و او را دستگیر نمودند و سگ آنها را می‌دید. آنها مرد را داخل خانه کردند و سگ نیز با آنها داخل شد. آنان مرد را کشته و در چاه انداختند و سر چاه را پوشانده و سگ را زدند و بیرون انداخته و راندند .

سگ با شتاب به سمت خانه صاحب خود رفته و پارس کرد، اما کسی به او توجه نکرد. مادر آن مرد که فرزندش را از دست داده بود، فهمید که او به هلاکت رسیده است. پس برای او مجلس ماتم و عزا برپا کرد و سگ‌ها را از در خود راند، ولی آن سگ در را رها نکرده و نرفت. روزی یکی از قاتلان صاحب سگ از کنار خانه می‌گذشت در حالی که سگ نشسته بود. وقتی سگ او را دید به او پریده و دو پای او را زخمی کرده و گاز گرفت و با او درآویخت. عابران می‌کوشیدند او را از دست سگ برهانند ولی نتوانستند و داد و فریاد بزرگی میان مردم درگرفت. پس نگهبان در آمده و گفت: این سگ با مردی در نمی‌آویزد، مگر اینکه بین آنها ماجرایی نهفته باشد. شاید به همین دلیل او را زخمی کرده است. مادر مرد مرده این سخن را شنیده و بیرون آمد و دید که سگ با مرد درآویخته است. پس درباره آن مرد اندیشید و به یاد آورد که او یکی از دشمنان پسرش بوده و کسی بوده که دنبال پسرش می‌گشته است. پس به دلش افتاد که او پسرش را به قتل رسانده است. پس به آن مرد درآویخت و مردم آن دو را نزد قاضی بردند. زن ادعا کرد که او قاتل است، قاضی پس از آنکه مرد را زده و او اقرار نکرد، حکم حبس او را صادر کرد. سگ نیز ملازم ماندن بر در زندان شد. پس از گذشت چند روزی، قاضی حکم آزادی آن مرد را صادر کرد. وقتی آن مرد از در زندان بیرون آمد، سگ با او درآویخت؛ چنانچه بار نخست با او چنین کاری کرده بود. مردم از این کار شگفت‌زده شدند و کوشیدند تا او را از دست سگ نجات دهند و با تلاش زیاد توانستند او را از دست سگ رهایی بخشند. این خبر را به قاضی رساندند. پس به یکی از غلامان خود دستور داد تا مرد را آزاد کرده و سگ را دنبال او بفرستد و خود سگ را تعقیب کند. وقتی که مرد به خانه خود وارد شد، غلام خلیفه از او پیشی گرفته و داخل شد و سگ را نیز وارد خانه کرد و خانه را بازرسی کرده و اثر و نشانه‌هایی از آن مرد نیافت. سگ به جلو آمد و پارس کرده و مکان آن چاهی را که مرد را در آن انداخته بودند، نشان می­داد. غلام از این کار شگفت‌زده شده و قاضی را باخبر کرد. قاضی دستور داد تا آنجا را نبش کنند. پس غلام آنجا را نبش کرده و جسد مرد کشته‌شده را یافت. صاحب آن خانه را نزد قاضی آوردند. قاضی حکم داد تا او را بزنند، پس آن مرد اقرار کرد که به همراه گروهی او را به قتل رسانده‌اند. [قاضی] دستور به قتل او داد و مرد کشته شد و سایر [همدستانش] فرا خوانده شدند، اما فرار کردند.

در کتاب عجائب المخلوقات آمده که شخصی فردی را در اصفهان کشته و او را در چاه انداخت. مقتول سگی داشت که شاهد واقعه بود و هر روز بر سر آن چاه می‌آمد و خاک را از آن کنار زده و به آن اشاره می‌کرد. هنگامی که سگ، قاتل را می‌دید بر او پارس می‌کرد و وقتی به طور مکرر این کار از سگ ملاحظه شد، چاه را کَندند و آن شخص مقتول را در آنجا یافته و آن مرد را دستگیر کردند و از او اقرار خواستند و او نیز اقرار کرد پس او را کشتند.

ابن عبد البر در کتاب بهجة المجالس و أنس الجالس نقل می‌کند: به جعفر الصادق که یکی از امامان دوازده­گانه است گفتند: تحقق رؤیا چقدر طول می‌کشد؟ امام فرمود: پنجاه سال؛ زیرا نبی اکرم صلی الله علیه و آله در خواب دید سگی خالدار ، خون ایشان را می‌لیسد. ایشان این گونه تعبیر نمود که مردی حسین نوه دختر ایشان را به قتل می‌رساند. قاتل حسین علیه السلام شمر بن ذی الجوشن مردی پیس بود و این ماجرا پس از پنجاه سال اتفاق فتاد.

در رساله قشیری در باره جود و بخشش نقل است: عبد الله بن جعفر به دهکده‌ای روانه شده و بر نخلستان قومی فرود آمد که در میان آنها غلام سیاهی بود که در نخلستان کار می‌کرد، غلام نهار خود را که سه قرص نان بود، آورد و یکی از آن سه قرص نان را برای سگی که در آنجا بود انداخت. سگ آن را خورد و غلام قرص نان دومی و سومی را به سمت آن انداخت. عبد الله بن جعفر که این واقعه را مشاهده می‌کرد، به غلام گفت: ای غلام مقدار قوت تو در هر روز چقدر است؟ گفت آنچه که دیدی. امام فرمود: پس چرا این سگ را بر خود ترجیح دادی؟ غلام گفت: این زمین، زمین سگان نیست و این سگ در حالی که گرسنه بوده، از مسافت دور به اینجا آمده است و من دوست نداشتم آن را برانم. عبد الله گفت: پس خودت امروز چه می­کنی. گفت: قصدگرسنگی می­کنم. عبد الله به یاران خود گفت: من به سبب سخاوتِ [زیاد] نکوهش می‌شوم، در حالی که این بخشنده‌تر از من است. سپس آن غلام را خریده و آزاد کرد و آن باغ را نیز خریده و به غلام بخشید. - . حیاة الحیوان 2 : 197- 200 -

ابو العلاء معری روزی بر شریف مرتضی وارد شد پس [لغزید و] بر روی مردی افتاد. آن مرد گفت این سگ کیست؟ ابو العلاء گفت سگ کسی است که برای سگ هفتاد اسم نمی‌شناسد. مرتضی او را به نزدیک خود خواند و آزمایشش کرد و او را علامه یافت.

روزی معرّی از متنبّی یاد کرد و شریف مرتضی بر او [متنبی] خرده گرفته و عیب‌های او را بر شمرد. معرّی گفت اگر متنبّی فقط شعر ذیل را می‌سرود:

لک یا مُنازلُ فی القلوب مَنازلُ

تو ای مُنازل در دل‌ها ساکن هستی.

برای شرف و برتری او کافی بود. شریف مرتضی خشمگین شده و دستور داد تا او را با پایش کشیده و از مجلس بیرون کنند. سپس به حاضران مجلس گفت: آیا می‌دانید این نابینا چه منظوری از این قصیده داشت؟ در حالی که متنبی بهتر از آن را داشت ولی او آنها را بیان نکرد؟ گفتند نه. گفت: منظور او این سخن متنبی بود:

و اگر روزی انسان ناقصی مرا مذمت کرد، این گواه آن است که من انسان کاملی هستم. - . حیاة الحیوان 2 : 203 -

**[ترجمه]

«18»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی الْمَدِینَةِ فَقَالَ لَا تَدَعْ صُورَةً إِلَّا مَحَوْتَهَا وَ لَا قَبْراً إِلَّا سَوَّیْتَهُ وَ لَا کَلْباً إِلَّا قَتَلْتَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام نقل می‌کند: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا به مدینه فرستاده و فرمود: هیچ مجسمه­ای را وامگذار مگر آنکه از بینش ببری و هیچ قبری را مگر آنکه صافش کنی و هیچ سگی را مگر آنکه آن را بکشی. - . کافی 6 : 528 -

**[ترجمه]

بیان

قال الدمیری رَوَی مُسْلِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلِ‌⁽⁵⁾قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِقَتْلِ الْکِلَابِ ثُمَّ قَالَ مَا بَالُکُمْ وَ بَالُ الْکِلَابِ ثُمَّ رَخَّصَ فِی کَلْبِ الصَّیْدِ وَ کَلْبِ الْغَنَمِ.

فحمل الأصحاب الأمر بقتلها علی الکلب الکلب و الکلب العقور و اختلفوا فی قتل ما لا ضرر فیه منها فقال القاضی حسین و إمام الحرمین و الماوردی و النووی و مسلم لا یجوز قتلها و قیل إن الأمر بقتلها منسوخ و علی الکراهة اقتصر الرافعی فی الشرح و تبعه فی الروضة و زاد أنها کراهیة تنزیه‌⁽⁶⁾لا تحریم لکن قال الشافعی و اقتل الکلاب التی لا نفع فیها حیث وجدتها و هذا هو الراجح فی المهمات‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]دمیری می‌گوید: مسلم از عبدالله بن معقل نقل می‌کند: رسول خدا به کشتن سگان دستور داده و سپس فرمود: شما را با سگان چه کار؟ سپس سگ شکاری و سگ گله را مستثنی کرد.

اصحاب امر به کشتن سگها را بر سگ هار و سگ درنده حمل کرده‌اند و درباره سگی که ضرر و زیانی ندارد، اختلاف دارند؛ قاضی حسین، امام الحرمین، مارودی، نووی و مسلم برآنند که کشتن آن جایز نیست. گویند: حکم به کشتن آن منسوخ شده است. رافعی در الشرح به کراهت اکتفا کرده و کتاب الروضه نیز از این نظر پیروی کرده و افزوده است که حکم روایت برای کراهت تنزیهی است و نه تحریمی. ولی شافعی گفته سگانی که سود و منفعتی ندارند، هر کجا یافتید، بکشید. و این نظر راجح او در کتاب المهمات است. - . حیاة الحیوان 2 : 219 -

**[ترجمه]

«19»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ بْنِ أَحْمَدَ الْبَرَاوِذِیِ‌⁽⁸⁾

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَارِثِ

السَّمَرْقَنْدِیِّ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَعْدٍ التِّرْمِذِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمُنْعِمِ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ الْیَمَانِیِّ قَالَ: لَمَّا رَکِبَ نُوحٌ علیه السلام فِی السَّفِینَةِ أَلْقَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ السَّکِینَةَ عَلَی مَا فِیهَا مِنَ الدَّوَابِّ وَ الطَّیْرِ وَ الْوَحْشِ فَلَمْ یَکُنْ شَیْ‌ءٌ فِیهَا یَضُرُّ شَیْئاً کَانَتِ الشَّاةُ تَحْتَکُّ بِالذِّئْبِ وَ الْبَقَرَةُ تَحْتَکُّ بِالْأَسَدِ وَ الْعُصْفُورُ یَقَعُ عَلَی الْحَیَّةِ فَلَا یَضُرُّ شَیْ‌ءٌ شَیْئاً وَ لَا یُهَیِّجُهُ وَ لَمْ یَکُنْ لَهَا⁽¹⁾ضَجَرٌ وَ لَا صَخَبٌ‌⁽²⁾وَ لَا سُبَّةٌ وَ لَا لَعْنٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ وَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حُمَةَ کُلِّ ذِی حُمَةٍ فَلَمْ یَزَالُوا کَذَلِکَ فِی السَّفِینَةِ حَتَّی خَرَجُوا مِنْهَا وَ کَانَ الْفَأْرُ قَدْ کَثُرَ فِی السَّفِینَةِ وَ الْعَذِرَةُ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی نُوحٍ علیه السلام أَنْ یَمْسَحَ الْأَسَدَ فَمَسَحَهُ فَعَطَسَ فَخَرَجَ مِنْ مَنْخِرَیْهِ هِرَّانِ ذَکَرٌ وَ أُنْثَی فَخَفَّفَ الْفَأْرَ وَ مَسَحَ وَجْهَ الْفِیلِ فَعَطَسَ فَخَرَجَ مِنْ مَنْخِرَیْهِ خِنْزِیرَانِ ذَکَرٌ وَ أُنْثَی فَخَفَّفَ الْعَذِرَةَ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل: وهب بن منبّه یمانی می‌گوید: هنگامی که نوح سوار کشتی شد، خداوند عزّ و جلّ آرامش را بر هر آنچه از چهارپایان، پرندگان و حیوانات وحشی که در آن کشتی بودند، نازل کرد، به طوری که هیچ چیزی به چیز دیگر آسیبی نمی‌رساند؛ گوسفند خود را به گرگ می‌مالید، و گاو خود را به شیر می‌مالید و گنجشک بر سر مار فرود می­آمد. لذا هیچ چیزی به چیز دیگر آسیبی نرسانده و آن را به هیجان نمی‌آورد و هیچ جنجال و سر و صدایی و نفرین و دشنامی وجود نداشت، همه به خود مشغول بودند و خداوند عزّ و جلّ زهر تمام حیوانات زهر دار را از بین برده بود. تا زمانی که از کشتی بیرون آمدند وضع چنین بود. چون موش و نجاست در کشتی زیاد شد خداوند متعال به نوح علیه السلام وحی کرد تا به شیر دست بکشد و آن حضرت بر این حیوان دست کشید و آن عطسه‌ای کرد و از بینی شیر دو گربه نر و ماده بیرون آمدند و موش‌ها را کم کردند و بر فیل دست کشید و آن عطسه‌ای کرده و از بینی آن دو خوک نر و ماده بیرون آمدند پس نجاست کم شد. - . علل الشرائع 2 : 181 - 182 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس الحمة کثبة السم أو الإبرة یضرب بها الزنبور و الحیة و نحو ذلک أو یلذع بها و الجمع حمات و حمی.

**[ترجمه]در قاموس گوید: حُمة بروزن ثُبة یعنی سم یا نیشی است که زنبور و مار و مانند اینها می‌زنند و با آن می­گزند و جمع آن حمات و حمی می‌باشد.

**[ترجمه]

«20»

الْعِلَلُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْقَطَّانِ عَنْ أَبِی الطَّیِّبِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِیسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْعَلَوِیِّ الْعُمَرِیِّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سُئِلَ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْکَلْبَ قَالَ خَلَقَهُ مِنْ بُزَاقِ إِبْلِیسَ قِیلَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَمَّا أَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ وَ حَوَّاءَ إِلَی الْأَرْضِ أَهْبَطَهُمَا کَالْفَرْخَیْنِ الْمُرْتَعِشَیْنِ فَعَدَا إِبْلِیسُ الْمَلْعُونُ إِلَی السِّبَاعِ وَ کَانُوا قَبْلَ آدَمَ فِی الْأَرْضِ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ طَیْرَیْنِ قَدْ وَقَعَا مِنَ السَّمَاءِ لَمْ یَرَ الرَّاءُونَ أَعْظَمَ مِنْهُمَا تَعَالَوْا فَکُلُوهُمَا

فَتَعَاوَتِ السِّبَاعُ مَعَهُ وَ جَعَلَ إِبْلِیسُ یَحُثُّهُمْ وَ یَصِیحُ وَ یَعِدُهُمْ بِقُرْبِ الْمَسَافَةِ فَوَقَعَ مِنْ فِیهِ مِنْ عَجَلَةِ کَلَامِهِ بُزَاقٌ فَخَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِکَ الْبُزَاقِ کَلْبَیْنِ أَحَدُهُمَا ذَکَرٌ وَ الْآخَرُ أُنْثَی فَقَامَا حَوْلَ آدَمَ وَ حَوَّاءَ الْکَلْبَةُ بِجُدَّةَ وَ الْکَلْبُ بِالْهِنْدِ فَلَمْ یَتْرُکُوا السِّبَاعَ أَنْ یَقْرَبُوهُمَا وَ مِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ الْکَلْبُ عَدُوُّ السَّبُعِ وَ السَّبُعُ عَدُوُّ الْکَلْبِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل: علی بن ابو طالب علیه السلام نقل می‌کند: از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند که خداوند عزّ و جلّ سگ را چگونه آفرید؟ آن حضرت فرمود: هنگامی که خداوند آدم و حوا را به زمین فرو فرستاد، آن دو را مانند دو جوجه لرزان به زمین انداخت. ابلیس ملعون به سمت درندگانی که قبل از آدم در زمین بودند، دویده و به آنها گفت: دو پرنده‌ای از آسمان افتاده که هیچ کسی بزرگ‌تر از آنها را ندیده است پس بیایید و آن دو را بخورید. درندگان همراه او زوزه کشیدند و ابلیس شروع به تشویق و تحریک آنها کرده و فریاد زد و به آنها نزدیکی فاصله را وعده داد. در اثر صحبت کردن ابلیس از روی شتاب، از بینی او آبی افتاد؛ خداوند عزّ و جلّ از آن آب، دو سگ نر و ماده را آفرید. این دو سگ اطراف آدم و حوا ایستادند، سگ ماده در جُدّه و سگ نر در هند و نگذاشتند تا درندگان به آن دو نزدیک شوند. از آن روز سگ دشمن درندگان و درندگان دشمن سگ شدند. - . علل الشرائع 2 : 182 - 183 -

**[ترجمه]

«21»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ‌⁽²⁾رَفَعَ الْحَدِیثَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا سَمِعْتُمْ نُبَاحَ الْکَلْبِ وَ نَهِیقَ الْحَمِیرِ فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ فَإِنَّهُمْ‌⁽³⁾یَرَوْنَ وَ لَا تَرَوْنَ فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُونَ‌⁽⁴⁾الْخَبَرَ.

**[ترجمه]علل: از امیر المؤمنین علیه السلام نقل است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگاه پارس سگان و عرعر خران را شنیدید، از شیطان رانده شده به خداوند پناه ببرید، زیرا آنها می‌بینند ولی شما نمی‌بینید. پس آنچه که به شما سفارش شد را به جا بیاورید. - . علل الشرائع 2 : 270 -

**[ترجمه]

«22»

الْقَصَصُ، بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ‌⁽⁵⁾عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ أَبِی أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ قَوْمَ نُوحٍ علیه السلام شَکَوْا إِلَی نُوحٍ علیه السلام الْفَأْرَ فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی الْفَهْدَ فَعَطَسَ فَطَرَحَ السِّنَّوْرَ فَأَکَلَ الْفَأْرَ وَ شَکَوْا إِلَیْهِ الْعَذِرَةَ فَأَمَرَ اللَّهُ الْفِیلَ أَنْ یَعْطِسَ فَسَقَطَ الْخِنْزِیرُ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قصص: از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: قوم نوح از دست موش نزد آن حضرت شکایت کردند. پس خداوند به پلنگ فرمان داد تا عطسه بکند و این حیوان عطسه کرده و گربه‌ای را بیرون انداخت و موش‌ها را خورد و بر او به خاطر نجاست شکایت کردند. خداوند به فیل دستور داد تا عطسه بکند و این حیوان عطسه‌ای کرده و خوک افتاد. - . قصص الأنبیاء: نسخه خطی -

**[ترجمه]

«23»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنِ ابْنِ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ امْرَأَةً عُذِّبَتْ فِی هِرَّةٍ رَبَطَتْهَا حَتَّی مَاتَتْ عَطَشاً⁽⁷⁾.

**[ترجمه]ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: زنی به سبب آنکه گربه‌ای را بند کرده بود و آن گربه از شدت تشنگی مُرده بود، مجازات شد. - . ثواب الأعمال: 278 -

**[ترجمه]

«24»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الرُّویَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ التَّمِیمِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّیبَاجِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: رَأَیْتُ فِی النَّارِ صَاحِبَ الْعَبَاءِ الَّتِی قَدْ غَلَّهَا وَ رَأَیْتُ فِی النَّارِ صَاحِبَ الْمِحْجَنِ الَّذِی کَانَ یَسْرِقُ الْحَاجَّ بِمِحْجَنِهِ وَ رَأَیْتُ فِی النَّارِ صَاحِبَةَ الْهِرَّةِ تَنْهَشُهَا مُقْبِلَةً وَ مُدْبِرَةً کَانَتْ أَوْثَقَتْهَا لَمْ تَکُنْ تُطْعِمُهَا وَ لَمْ تُرْسِلْهَا تَأْکُلُ مِنْ حِشَاشِ الْأَرْضِ وَ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَیْتُ صَاحِبَ الْکَلْبِ الَّذِی أَرْوَاهُ مِنَ الْمَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: امام موسی بن جعفر از پدران خود نقل می‌کنند: در آتش جهنم، صاحب عبایی را دیدم که آن را از غنیمت جنگی دزدیده بود، و در آتش جهنم، صاحب عصای سر خمیده‌ای را که دیدم که با عصای خود از حاجیان دزدی می‌کرد، و در آتش جهنم، [زن] صاحب گربه‌ای را دیدم که او را از جلو و پشت گاز می­گرفت؛ آن زن آن را به بند کرده و غذایی به آن نمی‌داد و آن را نمی‌فرستاد تا از جانداران زمین بخورد. وارد بهشت شدم و در آنجا صاحب سگی را دیدم که سگ خود را سیراب کرده بود. - . نوادر راوندی: 28 -

**[ترجمه]

تبیان

قال فی النهایة المحجن عصا معقفة الرأس کالصولجان و المیم زائدة و منه الحدیث کان یسرق الحاج بمحجنه فإذا فطن به قال تعلق بمحجنی انتهی‌⁽²⁾.

وَ أَقُولُ صَاحِبُ الْکَلْبِ إِشَارَةٌ إِلَی مَا رَوَاهُ الدِّمْیَرِیُّ عَنْ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: بَیْنَمَا امْرَأَةٌ تَمْشِی بِفَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ إِذَا اشْتَدَّتْ عَلَیْهَا الْعَطَشُ فَنَزَلَتْ بِئْراً فَشَرِبَتْ ثُمَّ صَعِدَتْ فَوَجَدَتْ کَلْباً یَأْکُلُ الثَّرَی مِنَ الْعَطَشِ فَقَالَتْ لَقَدْ بَلَغَ بِهَذَا الْکَلْبِ مِثْلُ الَّذِی بَلَغَ بِی ثُمَّ نَزَلَتِ الْبِئْرَ فَمَلَأَتْ خُفَّهَا وَ أَمْسَکَتْهُ بِفِیهَا ثُمَّ صَعِدَتْ فَسَقَتْهُ فَشَکَرَ اللَّهُ لَهَا ذَلِکَ وَ غَفَرَ لَهَا فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ وَ لَنَا فِی الْبَهَائِمِ أَجْرٌ قَالَ نَعَمْ فِی کُلِّ کَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ⁽³⁾.

و قال فی النهایة و فیه فإذا کلب یأکل الثری من العطش أی التراب الندی‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کتاب النهایه می‌نویسد: المحجن، عصایی که سر آن مانند چوگان کج و خمیده باشد. در این باره حدیثی نقل است که مردی به وسیله عصای خود از حاجیان دزدی می‌کرد و وقتی می‌فهمیدند، می‌گفت به عصایم آویخته شد. پایان. - . نهایة 1: 238 -

می‌گویم

صاحب سگ که در حدیث بالا بود، اشاره به داستانی دارد که دمیری از زبان مسلم از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: زنی در صحرایی راه می‌رفت که تشنگی بر او فشار آورد. پس داخل چاهی رفته و آب خورد و بیرون آمد و دید که سگی از شدت تشنگی خاک مرطوب می‌خورد. پس گفت این سگ همان حالتی را دارد که من داشتم. پس داخل چاه رفته و کفش خود را پر از آب کرد و آن را با دهان خود از قعر چاه بالا آورده و سگ را سیراب کرد. خداوند به سبب این کار از او تشکر کرده و آمرزید. گفتند: ای رسول خدا، آیا ما درباره چهارپایان اجری داریم؟ فرمود: آری هر جگر تشنه­ای که تر شود مزد دارد. - . حیاة الحیوان 2 : 197 - 198 -

در کتاب النهایه در باره عبارت «فإذا کلب یأکل الثری من العطش» آمده، یعنی هنگامی که سگ از شدت تشنگی، خاک مرطوب می‌خورد. - . نهایة 1: 148 -

**[ترجمه]

أقول

فالظاهر علی هذا صاحبه الکلب التی أروته إلا أن یکون إشارة إلی قصة أخری شبیهة بذلک.

**[ترجمه]بنا بر این قصه، منظور از صاحب سگ در حدیث بالاتر همان زنی است که سگ را سیراب کرد. مگر آنکه اشاره به داستان دیگری شبیه همین داستان باشد.

**[ترجمه]

«25»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَالَ الْحَوَارِیُّونَ لِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ لَوْ بَعَثْتَ لَنَا رَجُلًا شَهِدَ السَّفِینَةَ فَحَدَّثَنَا عَنْهَا فَانْطَلَقَ بِهِمْ حَتَّی انْتَهَی إِلَی کُثُبٍ‌⁽¹⁾مِنْ تُرَابٍ فَأَخَذَ کَفّاً مِنْ ذَلِکَ التُّرَابِ وَ قَالَ أَ تَدْرُونَ مَا هَذَا قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ هَذَا کَعْبُ حَامِ بْنِ نُوحٍ فَضَرَبَ الْکَثِیبَ بِعَصَاهُ وَ قَالَ قُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ یَنْفُضُ التُّرَابَ عَنْ رَأْسِهِ قَدْ شَابَ‌⁽²⁾قَالَ لَهُ عِیسَی هَکَذَا هَلَکْتَ قَالَ لَا مِتُّ وَ أَنَا شَابٌّ وَ لَکِنَّنِی ظَنَنْتُ أَنَّهَا السَّاعَةُ فَمِنْ ثَمَّ شِبْتُ قَالَ حَدِّثْنَا عَنْ سَفِینَةِ نُوحٍ قَالَ کَانَ طُولُهَا أَلْفَ ذِرَاعٍ وَ مِائَتَیْ ذِرَاعٍ وَ عَرْضُهَا سِتَّمِائَةِ ذِرَاعٍ کَانَتْ ثَلَاثَ طَبَقَاتٍ فَطَبَقَةٌ فِیهَا الدَّوَابُّ وَ الْوَحْشُ وَ طَبَقَةٌ فِیهَا الْإِنْسُ وَ طَبَقَةٌ فِیهَا الطَّیْرُ فَلَمَّا کَثُرَ أَرْوَاثُ الدَّوَابِّ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی نُوحٍ أَنِ اغْمِزْ ذَنَبَ الْفِیلِ فَغَمَزَهُ فَوَقَعَ مِنْهُ خِنْزِیرٌ وَ خِنْزِیرَةٌ فَأَقْبَلَا عَلَی الرَّوْثِ فَلَمَّا وَقَعَ الْفَأْرُ بِخَرَزِ السَّفِینَةِ یُقْرِضُهُ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی نُوحٍ أَنِ اضْرِبْ عَیْنَیِ الْأَسَدِ فَخَرَجَ مِنْ مَنْخِرِهِ سِنَّوْرٌ وَ سِنَّوْرَةٌ فَأَقْبَلَا عَلَی الْفَأْرِ فَقَالَ لَهُ عِیسَی کَیْفَ عَلِمَ نُوحٌ أَنَّ الْبِلَادَ قَدْ غَرِقَتْ قَالَ بَعَثَ الْغُرَابَ یَأْتِیهِ بِالْخَبَرِ فَوَجَدَ جِیفَةً فَوَقَعَ عَلَیْهَا فَدَعَا عَلَیْهِ بِالْخَوْفِ فَلِذَلِکَ لَا یَأْلَفُ الْبُیُوتَ ثُمَّ بَعَثَ الْحَمَامَةَ فَجَاءَتْ بِوَرَقِ زَیْتُونٍ بِمِنْقَارِهَا وَ طِینٍ بِرِجْلِهَا فَعَلِمَ أَنَّ الْبِلَادَ قَدْ غَرِقَتْ فَطَوَّقَهَا الْخُضْرَةَ الَّتِی فِی عُنُقِهَا وَ دَعَا لَهَا أَنْ تَکُونَ فِی أُنْسٍ وَ أَمَانٍ فَمِنْ ثَمَّ تَأْلَفُ الْبُیُوتَ فَقَالُوا یَا رُوحَ اللَّهِ أَ لَا تَنْطَلِقُ بِهِ إِلَی أَهَالِینَا فَیَجْلِسَ مَعَنَا وَ یُحَدِّثَنَا قَالَ کَیْفَ یَتْبَعُکُمْ مَنْ لَا رِزْقَ لَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ عُدْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَعَادَ تُرَاباً.

وَ عَنْ عِکْرِمَةَ قَالَ: لَمَّا حَمَلَ نُوحٌ فِی السَّفِینَةِ الْأَسَدَ قَالَ یَا رَبِّ إِنَّهُ یَسْأَلُنِی الطَّعَامَ مِنْ أَیْنَ أُطْعِمُهُ قَالَ إِنِّی سَوْفَ أَشْغَلُهُ عَنِ الطَّعَامِ فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْحُمَّی فَکَانَ نُوحٌ یَأْتِی بِالْکَبْشِ فَیَقُولُ کُلْ فَیَقُولُ الْأَسَدُ آهِ.

وَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: لَمَّا أُمِرَ نُوحٌ أَنْ یَحْمِلَ مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ قَالَ

کَیْفَ أَصْنَعُ بِالْأَسَدِ وَ الْبَقَرِ وَ کَیْفَ أَصْنَعُ بِالْعَنَاقِ وَ الذِّئْبِ وَ کَیْفَ أَصْنَعُ بِالْحَمَامِ وَ الْهِرِّ⁽¹⁾قَالَ مَنْ أَلْقَی بَیْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ قَالَ أَنْتَ یَا رَبِّ قَالَ فَإِنِّی أُؤَلِّفُ بَیْنَهُمْ حَتَّی لَا یَتَضَادُّونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]در المنثور: ابن عباس نقل می‌کند: حواریان که هفده تن بودند به عیسی بن مریم گفتند: کاش بر ما مردی را برانگیزی که کشتی [نوح] را دیده است. پس آن حضرت به همراه آنها به سمت تلی از خاکی روانه شدند و هنگامی که به آنجا رسیدند، حضرت مشتی از خاک آن را برداشته و فرمود: آیا می‌دانید این چیست؟ گفتند: خدا و فرستاده او آگاه است. حضرت فرمود: این کعب بن حام بن نوح است. سپس عصای خود را به تل خاک زده و فرمود: به اذن خداوند برخیز. هنگامی که او برخاسته و خاک‌ها را از سرش که موی‌های آن سفید شده بود، کنار زد، حضرت فرمود: آیا این گونه [در سن پیری] هلاک شده ای؟ گفت نه، من در حالی که جوان بودم مردم، ولی گمان کردم که روز قیامت برپا شده، به همین سبب پیر گشتم. حضرت فرمود: برای ما از کشتی نوح علیه السلام بگو. گفت: طول آن کشتی هزار و دویست ذراع و عرض آن ششصد ذراع بود؛ این کشتی سه طبقه داشت که در یک طبقه چهارپایان و حیوانات وحشی قرار داشت، در طبقه‌ای انسان­ها و در طبقه‌ای دیگر پرندگان. هنگامی که فضله جانوران زیاد شد، خداوند به نوح وحی کرد که دم فیل را لمس کن و ایشان آن را لمس کرد و از آن دو خوک نر و ماده افتاده و به سمت فضله‌ها روی آوردند. هنگامی که موش­ها رشته مهره‌های کشتی را می‌جوید، خداوند به نوح وحی کرد که به دو چشم شیر دست بزن. وقتی ایشان چنین کردند دو گربه نر و ماده از بینی او بیرون آمده و به سمت موش‌ها روی آوردند. عیسی فرمود: نوح چگونه فهمید که سرزمین‌ها غرق آب شده‌اند؟ گفت: آن حضرت کلاغ را برای یافتن خبری فرستاد و آن مرداری را یافته و بر آن فرود آمد و حضرت نفرین کرد که آن ترسو باشد از این روی این پرنده الفتی به ماندن در خانه­ها ندارد. سپس حضرت کبوتر را فرستاد؛ این پرنده با برگ زیتونی در منقار و گِلی را در پای خود برگشت. حضرت دانست که سرزمین‌ها غرق شده است. پس او را به رنگ سبزی که در گردنش است طوق داد. و دعا کرد تا در امنیت و آسایش باشد و از این روست که این پرنده ماندن در خانه‌ها را دوست دارد. حواریان گفتند: ای روح الله، او را با ما به سوی خانواده‌هایمان راهی نمی­کنی تا با ما نشسته و صحبت کند؟!. حضرت فرمود: چطور کسی می‌تواند شما را دنبال کند که رزقی ندارد؟ سپس حضرت به او گفت به اذن خداوند باز گرد. پس او به خاک تبدیل شد.

عکرمه نقل می‌کند: نوح علیه السلام شیر را سوار کشتی کرد و خطاب به خداوند فرمود: خدایا، آن از من طعام می‌خواهد، از کجا به آن را غذا دهم؟ خداوند فرمود: من او را از غذا منصرف می‌کنم. پس خداوند او را به تب گرفتار ساخت و نوح برایش گوسفندی می­آورد و می­گفت: بخور، اما شیر می­گفت: آه!

وهب بن منبّه نقل می‌کند: وقتی به نوح علیه السلام فرمان داده شد تا از هر حیوانی جفتی را سوار کند، گفت: با شیر و گاو، با بزغاله و گرگ و با کبوتر و گربه چه کنم؟ [اینها با هم نمی‌سازند] خداوند فرمود: چه کسی میان آنها عداوت و دشمنی انداخت؟ نوح علیه السلام گفت: تو ای پروردگارم. خداوند فرمود: پس من میانشان دوستی و الفت برقرار می‌سازم تا با یکدیگر در جنگ نباشند. - . الدّر المنثور 3 : 328 - 329 - 330 -

**[ترجمه]

توضیح

خرز السفینة الخیوط التی تخاط بها. 26 حیاة الحیوان، السِّنَّوْر بکسر السین المهملة و فتح النون المشددة واحد السنانیر حیوان متواضع ألوف خلقه الله تعالی لدفع الفأرة قیل إن أعرابیا صاد سنورا فلم یعرفه فتلقاه رجل فقال ما هذا السنور و لقی آخر فقال ما هذا القِطّ ثم لقی آخر فقال ما هذا الهِرّ ثم لقی آخر فقال ما هذا الضَّیْوَن ثم لقی آخر فقال ما هذا الخَیْدَع ثم لقی آخر فقال ما هذا الخَیْطَل ثم لقی آخر فقال ما هذا الدِّمّ فقال الأعرابی أحمله و أبیعه لعل الله تعالی أن یجعل فیه مالا کثیرا فلما أتی به إلی السوق قیل له بکم هذا فقال بمائة درهم فقیل له إنه یساوی نصف درهم فرمی به و قال لعنه الله ما أکثر أسماءه و أقلّ ثمنه و هذه الأسماء للذکر قاله فی الکفایة و قال ابن قتیبة یقال فی الأنثی سنورة

وَ رَوَی الْحَاکِمُ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَأْتِی دَارَ قَوْمٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ دُونَهُ دُورٌ لَا یَأْتِیهَا فَشَقَّ عَلَیْهِمْ ذَلِکَ فَکَلَّمُوهُ فَقَالَ إِنَّ فِی دَارِکُمْ کَلْباً قَالُوا فَإِنَّ فِی دَارِهِمْ سِنَّوْراً فَقَالَ السِّنَّوْرُ سَبُعٌ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی قَالَ: الْهِرَّةُ لَیْسَتْ بِنَجِسٍ إِنَّمَا هِیَ مِنَ الطَّوَّافِینَ عَلَیْکُمْ.

و الطوافون الخدم و الطوافات الخدامات جعلها بمنزلة الممالیک و قیل إن أهل سفینة نوح علیه السلام تأذوا من الفأر فمسح نوح جبهة الأسد فعطس و رمی بالسنور فلذلک هو أشبه شی‌ء بالأسد بحیث لا یمکن أن یصور الهر إلا جاء أسدا و هو ظریف

لطیف یمسح بلعابه وجهه‌⁽¹⁾و إذا جاعت الأنثی أکلت أولادها و قد یخلق الله فی قلب الفیل الهرب‌⁽²⁾منه فهو إذا رأی سنورا هرب و حکی أن جماعة من الهند هزموا بذلک و السنور ثلاثة أنواع أهلی و وحشی و السنور الزباد و یناسب الإنسان فی أمور منها أن یعطس و یتثاءب و یتمطی و یتناول الشی‌ء بیده و ذکر القزوینی عن ابن الفقیه أن لبعض السنانیر أجنحة کأجنحة الخفافیش من أصل الأذن إلی الذنب قال العلماء اتخاذ السنور و تربیته مستحبّ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خرز السفینة: رشته‌هایی که با آن بافته می­شود. السِّنَّوْر: با کسره حرف سین و فتحه حرف نون مشدد، مفرد سنانیر به معنای حیوانی فروتن و انس گیرنده است(گربه) که خداوند متعال برای دفع کردن موش‌ها آن را آفریده است. گویند مردی از عرب این حیوان را که نمی‌شناخت شکار کرد، سپس مردی با او برخورد کرد و گفت: این سنور چیست؟ با دیگری برخورد کرد و او گفت: این قِطّ چیست؟ باز با یکی دیگر برخورد کرد و او گفت: این هِرّ چیست؟ باز با یکی دیگر برخورد کرد و او گفت: ضَیوَن چیست؟ باز با دیگری برخورد کرد و او گفت: این خَیدَع چیست؟ باز با یکی دیگر برخورد کرد و او گفت: این خیطل چیست؟ باز با یکی دیگر برخورد کرد و او گفت: این دِمّ چیست؟ آن مردی عرب گفت آن را می­برم و می‌فروشم شاید که خداوند متعال در آن مال فراوانی قرار داده است. وقتی آن را به بازار آورد، به وی گفتند: این را چند می‌فروشی؟ گفت به صد درهم. گفتند این نیم درهم می‌ارزد! پس مرد عرب آن را پرتاب کرده و گفت: لعنت خدا بر آن باد که چقدر اسم­هایش زیاد است و قیمتش کم است!. این نام‌ها برای جنس نر آن است این را مولف کتاب الکفایه گفته است. ابن قتیبه می‌گوید به جنس ماده آن سنورة گویند.

ابو هریره نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه قومی از انصار می‌رفت و به خانه‌های اطراف آن نمی‌رفت. این امر برای آنها غیر قابل تحمل بود. پس از حضرت علت آن را پرسیدند. فرمود: در خانه شما سگ است. گفتند در خانه آنها هم گربه است. حضرت فرمود: گربه، درنده­ای است. در روایتی دیگر آمده: گربه نجس نیست و آن از حیواناتی است که دور شما می­چرخند.

منظور از طوافین و طوافات، مردان و زنان خدمتگزار است. حضرت آن را به منزله مملوکات(غلام و کنیز) انسان قرار داده است.

گویند ساکنان کشتی نوح از موش‌ها آزار و اذیت دیدند. پس نوح پیشانی شیر را لمس کرد و شیر عطسه‌ای کرد و گربه از آن بیرون آمد. به همین دلیل گربه شبیه‌ترین حیوان به شیر است، به گونه‌ای که امکان ندارد گربه‌ای تصور شود مگر آنکه به صورت شیر می­آید. گربه حیوان لطیف و ظریفی است که با آب دهان خود صورتش را می‌لیسد. هرگاه جنس ماده آن گرسنه شود، بچه‌های خود را می‌خورد. خداوند متعال در دل فیل ترس از او را نهاده است، به گونه‌ای که اگر گربه‌ای را ببیند پا به فرار می‌گذارد. آورده‌اند که گروهی از مردمان هند بدین سبب شکست خوردند.

گربه سه نوع است: اهلی، وحشی و گربه زباد. این حیوان در پاره‌ای از خصوصیات به انسان شباهت دارد؛ از جمله اینکه عطسه می‌کند، خمیازه می‌کشد، اندام خود را می‌کشد و با دست غذا می‌خورد. قزوینی از ابن فقیه نقل می‌کند که برخی از گربه‌ها بال‌هایی چون بال خفاش دارند که از بناگوش تا دم آنها کشیده شده است. عالمان می‌گویند که نگهداری و تربیت گربه مستحب است. - . حیاة الحیوان 2 : 24 - 25 -

**[ترجمه]

«27»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: الْکِلَابُ السُّودُ الْبُهْمُ مِنَ الْجِنِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام علیه السلام فرمود: سگان تماما سیاه از جنس جنیان هستند. - . کافی 6 : 552 -

**[ترجمه]

«28»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِیمَا بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ إِذَا الْتَفَتَ عَنْ یَسَارِهِ فَإِذَا کَلْبٌ أَسْوَدُ بَهِیمٌ فَقَالَ مَا لَکَ قَبَّحَکَ اللَّهُ مَا أَشَدَّ مُسَارَعَتَکَ فَإِذَا هُوَ شِبْهٌ بِالطَّائِرِ فَقُلْتُ مَا هَذَا جُعِلْتُ فِدَاکَ فَقَالَ هَذَا عَثِمٌ‌⁽⁵⁾بَرِیدُ الْجِنِّ مَاتَ هِشَامٌ السَّاعَةَ فَهُوَ یَطِیرُ یَنْعَاهُ فِی کُلِّ بَلْدَةٍ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: ابو حمزه ثمالی نقل می‌کند: با امام صادق علیه السلام در بین راه مکه و مدینه بودیم. آن حضرت وقتی به سمت چپ خود برگشتند سگ تماما سیاهی را مشاهده کرده و فرمود: تو را چه شده - خداوند زشتت گرداند - چقدر شتاب داری؟ ناگهان آن سگ شبیه پرنده­ای شد. گفتم: جانم به فدایت این چیست؟ فرمود: این عثم، پیک جنیان است. در این ساعت هشام مرد و او می­پرد و خبر مرگ او را در همه جا پخش می­کند. - . کافی 6 : 553 -

**[ترجمه]

«29»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

الْکِلَابُ مِنْ ضَعَفَةِ الْجِنِّ فَإِذَا أَکَلَ أَحَدُکُمْ طَعَاماً وَ شَیْ‌ءٌ مِنْهَا بَیْنَ یَدَیْهِ فَلْیُطْعِمْهُ أَوْ لِیَطْرُدْهُ فَإِنَّ لَهَا أَنْفُسَ سَوْءٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام روایت می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموند: سگان از جنیان ناتوانند. اگر یکی از شما غذایی را بخورد و سگی جلوی او باشد یا باید چیزی به بدهد و یا آن سگ را براند؛ چرا که نفس بدی دارد. - . کافی 6 : 553 -

**[ترجمه]

«30»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْکِلَابِ فَقَالَ کُلُّ أَسْوَدَ بَهِیمٍ وَ کُلُّ أَحْمَرَ بَهِیمٍ وَ کُلُّ أَبْیَضَ بَهِیمٍ فَلِذَلِکَ خَلَقَ الْکِلَابَ مِنَ الْجِنِّ وَ مَا کَانَ أَبْلَقَ فَهُوَ مَسْخٌ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: از امام صادق علیه السلام درباره سگان پرسیدند؛ فرمود: هر سگ تماما سیاه، هر سگ تماما سرخ و هر سگ تماما سفید. [از جن است.] به این سبب خداوند سگان را از جن آفرید و سگی که ابلق(دو رنگ) باشد، مسخ از جن و انسان است. - . کافی 6 : 553 -

**[ترجمه]

بیان

کون الکلب الأسود و غیره من الجن یحتمل أن یکون المعنی أنه علی صفتها أو أنه قد تتصور الجن بصورته أو مسخ من الجن أی کان فی الأصل جنیا فمسخ بتلک الصورة و أما کون الأبلق مسخا من الجن و الإنس فهو أیضا یحتمل تطیر الوجوه المذکورة بأنه علی صفة شرار الجن و الإنس معا أو قد یکون ممسوخا من الجن و قد یکون ممسوخا من الإنس أو متولدا من ممسوخ الجن و ممسوخ الإنس.

قَالَ الدِّمْیَرِیُّ رَوَی مُسْلِمٌ عَنْ أَبِی ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَقْطَعُ الصَّلَاةَ الْحِمَارُ وَ الْمَرْأَةُ وَ الْکَلْبُ الْأَسْوَدُ قِیلَ لِأَبِی ذَرٍّ مَا بَالُ الْکَلْبِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْکَلْبِ الْأَحْمَرِ [وَ] مِنَ الْکَلْبِ الْأَصْفَرِ قَالَ یَا ابْنَ أَخِی سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَمَّا سَأَلْتَنِی عَنْهُ‌⁽³⁾فَقَالَ الْکَلْبُ الْأَسْوَدُ شَیْطَانٌ.

فحمله بعض أهل العلم علی ظاهره و قال الشیطان یتصور بصورة الکلاب السود و لذا

قَالَ علیه السلام: اقْتُلُوا مِنْهُنَّ کُلَّ أَسْوَدَ بَهِیمٍ.

و قیل لما کان الکلب الأسود أشد ضررا من غیره و أشد ترویعا کان المصلی إذا رآه اشتغل عن صلاته فانقطعت علیه لذلک و کذلک تأول الجمهور قوله صلی الله علیه و آله یقطع الصلاة المرأة

و الحمار فإن ذلک‌⁽¹⁾مبالغة فی الخوف علی قطعها و إفسادها بالشغل عن المذکورات و ذلک أن‌⁽²⁾المرأة تفتن و الحمار ینهق و الکلب الأسود یروع و یشوش الفکر فلما کانت هذه الأمور آئلة إلی القطع جعلها قاطعة و احتج أحمد بحدیث الکلب الأسود علی أنه لا یجوز صیده و لا یحل لأنه شیطان‌⁽³⁾.

و قال الخنزیر مشترک بین البهیمیة و السبعیة فالذی فیه من السبع الناب و أکل الجیف و الذی فیه من البهیمیة الظلف و أکل العشب و العلف و یقال أنه لیس شی‌ء من ذوات الأذناب‌⁽⁴⁾ما للخنزیر من قوة نابه حتی أنه یضرب بنابه صاحب السیف و الرمح فیقطع کل ما لاقی جسده من عظم و عصب و من عجیب أمره إذا قلعت إحدی عینیه مات سریعا.

وَ رَوَی ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ وَ وَاضِعُ الْعِلْمِ فِی غَیْرِ أَهْلِهِ کَمُقَلِّدِ الْخَنَازِیرِ الْجَوْهَرَ وَ اللُّؤْلُؤَ وَ الدُّرَّ⁽⁵⁾.

و قال فی الإحیاء جاء رجل إلی ابن سیرین و قال رأیت کأنی أعلق الدر فی أعناق الخنازیر فقال أنت تعلم الحکمة غیر أهلها⁽⁶⁾.

**[ترجمه]اینکه سگ سیاه و غیر آن از جن است، امکان دارد به این معنا باشد که سگ خصوصیت جن را داراست یا اینکه گاهی جن به شکل آن درمی‌آید یا اینکه سگ از جنیان مسخ شده است؛ بدین معنا که در اصل جن بوده و سپس مسخ شده است. و اینکه فرمود «سگ ابلق مسخ از جن و انسان است» احتمال همین معانی را دارد؛ به این گونه که یا بر صفت جن­های بد و انسان­های بد - با هم - است. یا اینکه گاهی از جن مسخ شده و گاهی از انسان مسخ شده است. و یا اینکه از مسخ شده انس و مسخ شده جن متولد می‌شود.

دمیری می‌گوید: مسلم از ابوذر رضی الله عنه نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: الاغ، زن و سگ سیاه نماز را باطل می‌کنند. از ابوذر پرسیدند: سگ سیاه چه رابطه‌ای با سگ سرخ و سگ زرد دارد؟ ابوذر گفت: ای فرزند برادرم! همین را از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم. فرمود: سگ سیاه شیطان است.

یکی از اهل علم، حدیث را بر ظاهر آن تفسیر کرده و گفته‌است: شیطان به شکل سگ سیاه درمی‌آید و از این روست که حضرت فرمود: از تیره سگان هر سگ تماما سیاه را بکشید.

و گفته شده از آنجایی که سگ سیاه بیشتر از سایر سگ‌ها زیان می‌رساند و در مقایسه با آنها ترسناک‌تر است، وقتی نمازگزار آن را می‌بیند، حواسش پرت شده و به همین سبب نماز او باطل می‌گردد. جمهور همین تأویل را در باره حدیث رسول خدا در رابطه با باطل شدن نماز به واسطه دیدن زن و الاغ آورده‌اند. پس این، مبالغه در ترساندن از قطع نماز و پرت شدن حواس نمازگزار با اشتغال به این امور است؛ زیرا زن افسونگری، و الاغ عرعر می‌کند و سگ سیاه می‌ترساند و بدین ترتیب ذهن مشوش می‌شود. از آنجایی که این امور منجر به قطع نماز می‌شوند، لذا روایت آنها را به عنوان قطع کننده نماز ذکر کرده است. احمد با تمسک به حدیث سگ سیاه گفته که چیزی که این حیوان شکار کند جایز و حلال نیست؛ زیرا این حیوان شیطان است - . حیاة الحیوان 2 : 218 - 219 -

خوک مابین حیوانات اهلی و درندگان است. از درندگان، دندان و خوردن مردار را داشته و از حیوانات اهلی ویژگی سُم‌دار بودن و خوردن گیاه و علف را داراست و گویند که این حیوان هیچ ویژگی حیوانات دم‌دار را ندارد. گفته می­شود هیچ یک از دندان داران قدرت دندانش را ندارند؛ با دندانش به صاحب شمشیر و نیزه ضربه زده و به هر استخوان و عصبی که برخورد کند قطعش می­کند. از شگفتی‌های این حیوان آن است که وقتی یکی از چشمانش کنده شود، بلافاصله جان می‌دهد.

انس نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: طلب علم بر هر مسلمانی واجب است و کسی که علم را به نااهل آن می­دهد، مانند کسی است که گردنبندی از گوهر، مروارید و دُر را بر گردن خوک‌ها می‌آویزد.

در کتاب احیا آمده: مردی نزد ابن‌سیرین رفت و به او گفت: در خواب دیدم که من دُرها را به گردن خوک‌ها می‌آویزم. ابن سیرین گفت: حکمت را به نااهل آن می‌آموزی. - . حیاة الحیوان 1: 219 - 220

**[ترجمه]

باب 2 الثعلب و الأرنب و الذئب و الأسد

روایات

«1»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی‌قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ‌⁽¹⁾قَالَ إِنَّ رَجُلًا انْطَلَقَ وَ هُوَ مُحْرِمٌ فَأَخَذَ ثَعْلَباً فَجَعَلَ یُقَرِّبُ النَّارَ إِلَی وَجْهِهِ وَ جَعَلَ الثَّعْلَبُ یَصِیحُ وَ یُحْدِثُ مِنِ اسْتِهِ وَ جَعَلَ أَصْحَابُهُ یَنْهَوْنَهُ عَمَّا یَصْنَعُ ثُمَّ أَرْسَلَهُ بَعْدَ ذَلِکَ فَبَیْنَمَا الرَّجُلُ نَامَ إِذْ جَاءَتْهُ حَیَّةٌ فَدَخَلَتْ فِی فِیهِ فَلَمْ تَدَعْهُ حَتَّی جَعَلَ یُحْدِثُ کَمَا أَحْدَثَ الثَّعْلَبُ ثُمَّ خَلَّتْ‌⁽²⁾عَنْهُ.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام در باره آیه «وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ» - . مائده / 95 - {ولی هر کس تکرار کند خدا از او انتقام می‌گیرد} فرمود: مردی در حالی که مُحرم بود به راه افتاد و روباهی را گرفته و آتش را نزدیک صورتش برد. روباه فریاد کرد و بادی از او در رفت. دوستان آن مرد او را از این کار نهی کردند سپس مرد آن روباه را رها کرد. هنگامی که آن مرد خوابیده بود، ماری آمد داخل دهان او شد و او را رها نکرد تا اینکه چون روباه بادی از او در رفت، آنگاه مار مرد را رها کرد. - . کافی 4 : 397 -

**[ترجمه]

«2»

دَلَائِلُ الطَّبَرِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ نَسِیرُ أَنَا عَلَی حِمَارٍ لِی وَ هُوَ عَلَی بَغْلَةٍ لَهُ‌⁽³⁾

إِذْ أَقْبَلَ ذِئْبٌ مِنْ رَأْسِ الْجَبَلِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَحَبَسَ لَهُ الْبَغْلَةَ حَتَّی دَنَا مِنْهُ فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی قَرَبُوسِ‌⁽⁴⁾السَّرْجِ وَ مَدَّ عُنُقَهُ إِلَیْهِ وَ أَدْنَی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أُذُنَهُ مِنْهُ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ لَهُ امْضِ فَقَدْ فَعَلْتُ فَرَجَعَ مُهَرْوِلًا فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَقَدْ رَأَیْتُ عَجَباً فَقَالَ هَلْ تَدْرِی مَا قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ابْنُ رَسُولِهِ أَعْلَمُ فَقَالَ ذَکَرَ أَنَّ زَوْجَتَهُ فِی هَذَا الْجَبَلِ وَ قَدْ عَسُرَ عَلَیْهَا وِلَادَتُهَا فَادْعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُخَلِّصَهَا وَ أَنْ لَا یُسَلِّطَ شَیْئاً مِنْ نَسْلِی

عَلَی أَحَدٍ مِنْ شِیعَتِکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ فَقُلْتُ قَدْ فَعَلْتُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]دلائل الإمامه: محمد بن مسلم نقل می‌کند: با امام باقر علیه السلام در راه مکه و مدینه بودیم؛ من بر الاغ خود و ایشان بر استر خود سوار بودند که ناگهان گرگی از قله کوه روی آورده و نزد امام رسید و استر امام را نگاه داشته و نزدیک امام شد و دستش را بر کوهه زین گذاشته و گردنش را به سمت امام دراز کرد. امام نیز گوش خود را مدتی به او نزدیک کرد و سپس فرمود: برو، انجام دادم. گرگ شتابان بازگشت. گفتم: جانم به فدایت، صحنه عجیبی را دیدم. فرمود: آیا فهمیدی چه گفت؟ گفتم: خدا، رسول خدا و فرزند رسولش می‌دانند. فرمود: گفت جفتم در این کوه هست و زایمان بر وی سخت شده است. از خداوند عزّ و جلّ خلاص و رهایی او را بخواه و اینکه خداوند از نسل من بر هیچ یک از شیعیان شما اهل بیت مسلط نگرداند. گفتم: چنین کردم. - . دلائل الإمامة: 98 -

**[ترجمه]

«3»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْقَاضِی أَبِی الْفَرَجِ الْمُعَافِی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْقَاسِمِ الْکَوْکَبِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ أَشْرَسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ حَکِیمُ بْنُ عَبَّاسٍ الْکَلْبِیُّ یُنْشِدُ النَّاسَ بِالْکُوفَةِ هِجَاءَکُمْ فَقَالَ هَلْ عَلِقْتَ مِنْهُ بِشَیْ‌ءٍ قَالَ بَلَی فَأَنْشَدَهُ:

صَلَبْنَا لَکُمْ زَیْداً عَلَی جِذْعِ نَخْلَةٍ***وَ لَمْ نَرَ مَهْدِیّاً عَلَی الْجِذْعِ یُصْلَبُ

وَ قِسْتُمْ بِعُثْمَانَ عَلِیّاً سَفَاهَةً***وَ عُثْمَانُ خَیْرٌ مِنْ عَلِیٍّ وَ أَطْیَبُ

فَرَفَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَدَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ هُمَا یَنْتَفِضَانِ رِعْدَةً فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ کَاذِباً فَسَلِّطْ عَلَیْهِ کَلْبَکَ قَالَ فَخَرَجَ حَکِیمٌ مِنَ الْکُوفَةِ فَأَدْلَجَ‌⁽²⁾

فَلَقِیَهُ الْأَسَدُ فَأَکَلَهُ فَجَاءُوا⁽³⁾

بِالْبَشِیرِ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هُوَ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِذَلِکَ فَخَرَّ لِلَّهِ سَاجِداً وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]دلائل الإمامه: مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و به ایشان گفت: ای فرزند رسول خدا، حکیم بن عباس کلبی در کوفه اشعار هجوآمیزی در باره شما برای مردم می‌سراید. فرمود: آیا چیزی از آن را حفظ داری؟ گفت: آری و آن را خواند.

امام علیه السلام دو دست خود را سمت آسمان گرفتند، در حالی که دستانشان می‌لرزید، گفتند: پروردگارا اگر دروغگو باشد، سگت را بر او مسلط گردان. راوی می‌گوید: حکیم از کوفه خارج شده و شب‌هنگام به راه افتاد که در راه با شیری روبرو شد و شیر او را خورد. برای امام صادق علیه السلام که در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله بود، مژده آوردند. حضرت به سجده افتاده و فرمود: حمد و سپاس خداوندی راست که وعده‌اش بر ما صادق است. - . دلائل الإمامة: 115 -

**[ترجمه]

بیان

فی النهایة فی حدیث حلیمة رکبتُ أَتَاناً لی فخرجت أمام الرکب حتی ما یعلق بها أحد منهم أی ما یتصل بها و یلحقها و فی حدیث ابن مسعود أن أمیرا کان بمکة یسلم تسلیمتین فقال أنی علقها فإن رسول الله صلی الله علیه و آله کان یفعلها أی من أین تعلمها و ممن أخذها⁽⁵⁾.

**[ترجمه]در کتاب النهایه در روایتی از حلیمه چنین آمده است: «رکبتُ أَتَاناً لی فخرجت أمام الرکب حتی ما یعلق بها أحد منهم» منظور از «یعلق بها» یعنی کسی به آن نمی‌رسید. در روایت ابن مسعود نیز آمده است: «أن أمیرا کان بمکة یسلم تسلیمتین فقال أنی علقها فإن رسول الله ص کان یفعلها»: یعنی آن را از کجا آموخت و از که گرفت؟ - . نهایة 3 : 138 -

**[ترجمه]

«4»

الدَّلَائِلُ، عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ

مِیثَمٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ خَرَجَ إِلَی ضَیْعَةٍ لَهُ مَعَ بَعْضِ أَصْحَابِهِ فَبَیْنَمَا هُمْ یَسِیرُونَ إِذاً ذِئْبٌ قَدْ أَقْبَلَ إِلَیْهِ فَلَمَّا رَأَی غِلْمَانَهُ أَقْبَلُوا إِلَیْهِ قَالَ دَعُوهُ فَإِنَّ لَهُ حَاجَةً فَدَنَا مِنْهُ حَتَّی وَضَعَ کَفَّهُ عَلَی دَابَّتِهِ وَ تَطَاوَلَ بِخَطْمِهِ وَ طَأْطَأَ رَأْسَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَکَلَّمَهُ الذِّئْبُ بِکَلَامٍ لَا یُعْرَفُ فَرَدَّ عَلَیْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَ کَلَامِهِ فَرَجَعَ یَعْدُو⁽¹⁾

فَقَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ قَدْ رَأَیْنَا عَجَباً فَقَالَ إِنَّهُ أَخْبَرَنِی أَنَّهُ خَلَّفَ زَوْجَتَهُ خَلْفَ هَذَا الْجَبَلِ فِی کَهْفٍ وَ قَدْ ضَرَبَهَا الطَّلْقُ وَ خَافَ عَلَیْهَا فَسَأَلَنِی الدُّعَاءَ لَهَا بِالْخَلَاصِ وَ أَنْ یَرْزُقَهُ اللَّهُ ذَکَراً یَکُونُ لَنَا وَلِیّاً وَ مُحِبّاً فَضَمِنْتُ لَهُ ذَلِکَ قَالَ فَانْطَلَقَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ انْطَلَقْنَا مَعَهُ إِلَی ضَیْعَتِهِ وَ قَالَ إِنَّ الذِّئْبَ قَدْ وُلِدَ لَهُ جِرْوُ ذَکَرٍ قَالَ فَمَکَثْنَا فِی ضَیْعَتِهِ مَعَهُ شَهْراً ثُمَّ رَجَعَ مَعَ أَصْحَابِهِ فَبَیْنَا هُمْ رَاجِعُونَ إِذَا هُمْ بِالذِّئْبِ وَ زَوْجَتِهِ وَ جِرْوِهِ فَعَوَوْا فِی وَجْهِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَجَابَهُمْ بِمِثْلِهِ وَ رَأَوْا أَصْحَابُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْجِرْوَ وَ عَلِمُوا أَنَّهُ قَدْ قَالَ لَهُمُ الْحَقَّ وَ قَالَ لَهُمْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَدْرُونَ مَا قَالُوا قَالُوا لَا قَالَ کَانُوا یَدْعُونَ اللَّهَ لِی وَ لَکُمْ بِحُسْنِ الصَّحَابَةِ وَ دَعَوْتُ لَهُمْ بِمِثْلِهِ وَ أَمَرْتُهُمْ أَنْ لَا یُؤْذُوا لِی وَلِیّاً وَ لَا لِأَهْلِ بَیْتِی فَضَمِنُوا لِی ذَلِکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]دلائل الإمامه: امام صادق علیه السلام با جمعی از یاران خود به سمت زمین کشاورزی خود می­رفتند. آنان مشغول رفتن بودند که گرگی به حضرت روی آورد. وقتی غلامان حضرت این صحنه را دیدند به سمت گرگ رفتند. امام فرمود: رهایش کنید، او نیازی دارد. گرگ نزدیک امام شده و دستان خود را بر چهارپای امام گذاشت و بر افسار آن را گرفت. امام سرش را پایین آورد و گرگ با زبان خود با امام صحبت کرد. امام با زبان خود آن حیوان پاسخش را دادند. پس گرگ برگشته و شتابان رفت. یاران امام گفتند: چیز شگفتی دیدیم. امام فرمود: آن حیوان به من خبر آورد که جفت خود را پشت این کوه در درون غاری گذاشته است و چون جفت او درد زایمان گرفته‌است، این گرگ ترسیده و از من خواست تا برای رهایی او دعا کنم و از خدا بخواهم که پسری روزی آنان کند تا ولیّ و دوستدار ما باشد، و من نیز به او آن را ضمانت کردم. راوی می‌گوید: امام راه افتاد و ما نیز با ایشان به سمت ده ایشان راه افتادیم. امام فرمود: توله نری برای گرگ متولد شد. ما یک ماه در دهکده ایشان ماندیم سپس آن حضرت به همراه یاران خود بازگشتند که ناگهان در راه گرگ به همراه جفت و توله‌اش برای امام زوزه کردند، امام نیز با زبان خودِ آنها پاسخشان دادند. یاران امام نیز توله گرگ را دیده و دانستند که حضرت بر آنان راست گفته است. امام علیه السلام فرمود: آیا فهمیدید که آنها چه گفتند؟ گفتند: نه. امام علیه السلام فرمود: آنها از خدا بایر من و شما حسن دوستی را خواستند و من نیز بر آنها چنین دعا کرده و من دستور دادم تا دوست و اهل بیت مرا اذیت نکنند و آنها مرا از این امر مطمئن ساختند. - . دلائل الإمامة: 119 - 120 -

**[ترجمه]

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: کَانَ الْمَنْصُورُ قَدْ وَفَدَ بِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَی الْکُوفَةِ فَلَمَّا أَذِنَ لَهُ قَالَ لِی یَا مُفَضَّلُ هَلْ لَکَ فِی مُرَافَقَتِی فَقُلْتُ نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِذَا کَانَتِ اللَّیْلَةُ فَصِرْ إِلَیَّ فَلَمَّا کَانَ فِی نِصْفِ اللَّیْلِ خَرَجَ وَ خَرَجْتُ مَعَهُ فَإِذَا أَنَا بِأَسَدَیْنِ مُسْرَجَیْنِ مُلْجَمَیْنِ قَالَ فَخَرَجْتُ فَضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی

عَیْنَیَ‌⁽¹⁾فَشَدَّهَا ثُمَّ حَمَلَنِی رَدِیفاً فَأَصْبَحَ بِالْمَدِینَةِ وَ أَنَا مَعَهُ فَلَمْ یَزَلْ فِی مَنْزِلِهِ حَتَّی قَدِمَ عِیَالَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]دلائل الإمامه: منصور امام صادق علیه السلام را به سوی کوفه گسیل داشت. هنگامی که به امام اجازه داد. امام به من فرمود: ای مفضل!آیا همراه من می‌شوی؟ گفتم: آری جانم به فدایت. فرمود: پس هنگامی که شب شد پیش من بیا. پس آنگاه که نیمه شب شد، امام علیه السلام خارج شده و من نیز به همراه ایشان خارج شدم. ناگهان من با دو شیری زین‌دار و افسار زده روبه رو شدم. آن حضرت با دست خود بر چشم من زده و آن را بستند و مرا پشت خود [بر شیر] سوار کردند و صبح به مدینه رسیدیم و من همراه ایشان در منزلشان بودم تا اینکه خانواده‌شان وارد شدند. - . دلائل الإمامة: 125- 126 -

**[ترجمه]

«6»

وَ مِنْهُ، بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَخِیهِ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورِ بْنِ نُوحٍ‌⁽³⁾عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْکَابُلِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لِی یَا بَا خَالِدٍ خُذْ رُقْعَتِی فَأْتِ غَیْضَةً قَدْ سَمَّاهَا فَانْشُرْهَا فَأَیُّ سَبُعٍ جَاءَ مَعَکَ فَجِئْنِی بِهِ قَالَ قُلْتُ أَعْفِنِی‌⁽⁴⁾جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ فَقَالَ لِی اذْهَبْ یَا بَا خَالِدٍ قَالَ فَقُلْتُ فِی نَفْسِی یَا بَا خَالِدٍ لَوْ أَمَرَکَ جَبَّارٌ عَنِیفٌ‌⁽⁵⁾ثُمَّ خَالَفْتَهُ إِذاً کَیْفَ یَکُونُ حَالُکَ قَالَ فَفَعَلْتُ ذَلِکَ حَتَّی إِذَا صِرْتُ إِلَی الْغَیْضَةِ وَ نَشَرْتُ الرُّقْعَةَ جَاءَ مَعِی وَاحِدٌ مِنْهَا فَلَمَّا صَارَ بَیْنَ یَدَیْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام نَظَرْتُ إِلَیْهِ وَاقِفاً مَا یُحَرِّکُ مِنْ شَعْرِهِ شَعْرَةً فَأَوْمَأَ بِکَلَامٍ لَمْ أَفْهَمْهُ قَالَ فَلَبِثْتُ عِنْدَهُ وَ أَنَا مُتَعَجِّبٌ مِنْ سُکُونِ السَّبُعِ بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ لِی یَا بَا خَالِدٍ مَا لَکَ تَتَفَکَّرُ قَالَ قُلْتُ أُفَکِّرُ فِی إِعْظَامِ السَّبُعِ قَالَ ثُمَّ مَضَی السَّبُعُ فَمَا لَبِثْتُ إِلَّا وَقْتاً قَلِیلًا حَتَّی طَلَعَ السَّبُعُ وَ مَعَهُ کِیسٌ فِی فِیهِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ عَجِیبٌ قَالَ یَا بَا خَالِدٍ هَذَا کِیسٌ وَجَّهَ بِهِ إِلَیَّ فُلَانٌ‌⁽⁶⁾

مَعَ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ وَ احْتَجْتُ إِلَی مَا فِیهِ وَ کَانَ الطَّرِیقُ مَخُوفاً فَبَعَثْتُ هَذَا السَّبُعَ فَجَاءَ بِهِ قَالَ فَقُلْتُ فِی نَفْسِی وَ اللَّهِ لَا أَبْرَحُ حَتَّی یَقْدَمَ الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ وَ أَعْلَمَ ذَلِکَ قَالَ فَضَحِکَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ثُمَّ قَالَ لِی نَعَمْ یَا بَا خَالِدٍ لَا تَبْرَحْ حَتَّی یَأْتِیَ الْمُفَضَّلُ قَالَ فَتَدَاخَلَنِی وَ اللَّهِ مِنْ ذَلِکَ حَیْرَةٌ ثُمَ

قُلْتُ أَقِلْنِی جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ أَقَمْتُ أَیَّاماً ثُمَّ قَدِمَ الْمُفَضَّلُ وَ بَعَثَ إِلَیَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ الْمُفَضَّلُ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ إِنَّ فُلَاناً بَعَثَ مَعِی کِیساً فِیهِ مَالٌ فَلَمَّا صِرْتُ فِی مَوْضِعِ کَذَا وَ کَذَا جَاءَ سَبُعٌ وَ حَالَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ رِحَالِنَا فَلَمَّا مَضَی السَّبُعُ طَلَبْتُ الْکِیسَ فِی الرَّحْلِ فَلَمْ أَجِدْهُ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا مُفَضَّلُ أَ تَعْرِفُ الْکِیسَ قَالَ نَعَمْ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا جَارِیَةُ هَاتِی الْکِیسَ فَأَتَتْ بِهِ الْجَارِیَةُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ الْمُفَضَّلُ قَالَ نَعَمْ هَذَا هُوَ الْکِیسُ ثُمَّ قَالَ یَا مُفَضِّلُ تَعْرِفُ السَّبُعَ قَالَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ کَانَ فِی قَلْبِی فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ رُعْبٌ فَقَالَ لَهُ ادْنُ مِنِّی فَدَنَا مِنْهُ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ لِأَبِی خَالِدٍ امْضِ بِرُقْعَتِی إِلَی الْغَیْضَةِ فَأْتِنَا بِالسَّبُعِ فَلَمَّا صِرْتُ إِلَی الْغَیْضَةِ فَفَعَلْتُ مِثْلَ الْفِعْلِ الْأَوَّلِ جَاءَ السَّبُعُ مَعِی فَلَمَّا صَارَ بَیْنَ یَدَیْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام نَظَرْتُ إِلَی إِعْظَامِهِ إِیَّاهُ فَاسْتَغْفَرْتُ فِی نَفْسِی ثُمَّ قَالَ یَا مُفَضَّلُ هَذَا هُوَ قَالَ نَعَمْ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ فَقَالَ یَا مُفَضِّلُ أَبْشِرْ فَأَنْتَ مَعَنَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]دلائل الإمامه: ابو خالد کابلی نقل می‌کند: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم، ایشان به من فرمود: ای اباخالد! نامه مرا بگیر و آن را به فلان بیشه - که نامش را برد - ببر و آنجا بازش کن و هر حیوان درنده‌ای نزد تو آمد، آن را پیش من بیاور. گفتم: معذورم بدار، فدایت شوم. فرمود: ای اباخالد! برو. راوی می‌گوید: با خود گفتم: ای اباخالد! اگر یک ظالم بی‌رحم به تو دستور می‌داد، و از آن سر باز می‌زدی، آنگاه حالت چگونه بود؟ راوی می‌گوید: فرمان امام را به جا آورده و به آن بیشه رفتم و نامه را آنجا باز کردم دادم. یکی از آن حیوانات همراه من آمد و هنگامی که نزد امام علیه السلام رسیدیم، به آن [درنده] نگاه کردم که مقابل امام ایستاده و یک موی خود را نیز تکان نمی‌داد. با زبانی اشاره کرد که من آن را نفهمیدم. نزد امام ماندم و از بی‌تحرکی و سکون آن درنده نزد وی شگفت زده بودم. امام علیه السلام فرمود: ای ابا خالد! تو را چه شده است که در فکر فرو رفته‌ای؟ گفتم به خشک زدن درنده نزد شما می‌اندیشم. راوی می‌گوید: سپس درنده رفت و اندکی درنگ نکردم که آن درنده در حالی که کیسه‌ای در دهان خود داشت، پیدا شد. گفتم: جانم به فدایت، این چیز شگفتی است. فرمود: ای ابا خالد! این کیسه‌ای است که فلانی با مفضّل بن عمر آن را بر من فرستاده است و آنچه در کیسه است به آن نیاز داشتم و راه نیز ترسناک بود، پس این درنده را فرستادم و آن را بر من آورد. با خود گفتم: به خدا سوگند آسوده خاطر نمی‌شوم تا اینکه مفضّل بن عمر بیاید و آن را [از او] جویا شوم. امام علیه السلام خندیده و به من فرمود: ای ابا خالد! مطمئن نمی‌شوی تا اینکه مفضّل بن عمر بیاید!. راوی می‌گوید: سوگند به خدا از این امر حیرتی به من دست داد و گفتم: مرا ببخش فدایت شوم. چند روزی ماندم تا مفضّل آمد و امام به دنبال من فرستاد. مفضّل خطاب به امام گفت: خدا مرا فدای تو کند، فلانی به من کیسه‌ای داد که در آن پولی بود و هنگامی که من در مکان چنین و چنانی رسیدم، درنده‌ای از راه رسیده و ما را از بارهایمان جدا کرد و هنگامی که آن درنده رفت، میان بارها دنبال کیسه گشتم، ولی آن را نیافتم. امام علیه السلام فرمود: ای مفضّل! آیا کیسه را می‌شناسی؟ گفت آری خداوند مرا فدای تو گرداند. امام به کنیزی فرمود تا کیسه را بیاورد، کنیز کیسه را آورد و وقتی که مفضّل به آن نگاه کرد، گفت: آری این همان کیسه است. سپس امام علیه السلام فرمود: ای مفضّل! آیا آن درنده را می‌شناسی؟ گفت خداوند مرا فدای تو بگرداند، آن لحظه دلم را ترس و وحشت فراگرفته بود. امام به او فرمود: نزدیک من بیا. هنگامی که نزدیک حضرت رفت، ایشان دست خود را بر او زده و فرمود: ای ابا خالد، نوشته مرا به بیشه ببر و آن درنده را بر ما بیاور. هنگامی که من روانه بیشه شدم و مانند دفعه پیشین اقدام کردم، درنده با من آمد و زمانی که نزد امام رسید، به تکریم آن درنده از امام نگاه کرده و در دلم استغفار می‌کردم. سپس امام فرمود: ای مفضّل! این همان است؟ گفت: آری خدا مرا فدای تو کند. فرمود: ای مفضّل! شاد باش که تو با مایی. - . دلائل الإمامة: 128- 129 -

**[ترجمه]

بیان

کان وضع الید لذهاب الرعب.

**[ترجمه]دست گذاشتن امام بر سر او برای فرو ریختن ترسش بود.

**[ترجمه]

«7»

المهج، [مهج الدعوات] عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ الرَّبِیعِ قَالَ: اصْطَبَحَ الرَّشِیدُ یَوْماً ثُمَّ اسْتَدْعَی حَاجِبَهُ فَقَالَ لَهُ امْضِ إِلَی عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الْعَلَوِیِّ وَ أَخْرِجْهُ مِنَ الْحَبْسِ وَ أَلْقِهِ بِرْکَةَ السِّبَاعِ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ لَمَّا انْتَهَیْتُ إِلَی الْبِرْکَةِ فَتَحْتُ بَابَهَا وَ أَدْخَلْتُهُ فِیهَا وَ فِیهَا أَرْبَعُونَ سَبُعاً وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی قَالَ فَعُدْتُ إِلَیْهِ فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی وَ السِّبَاعُ حَوْلَهُ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ الطَّوِیلِ الَّذِی تَقَدَّمَ فِی بَابِ مُعْجِزَاتِهِ علیه السلام.

و قال السید⁽²⁾رضی الله عنه ربما کان هذا الحدیث عن الکاظم علیه السلام لأنه کان محبوسا عند الرشید لکنی ذکرت هذا کما وجدته‌⁽³⁾.

**[ترجمه]المهج: مفضّل بن ربیع نقل می‌کند: هارون روزی شراب صبحگاهی را نوشید و سپس دربان خود را فراخوانده و به او گفت: برو علی بن موسی علوی را از زندان بیرون بیاور و او را در اصطبل درندگان بینداز. راوی سخن را به آنجا می‌رساند که هنگامی [دربان] به اصطبل رسید و در آن را باز کرده و حضرت را داخل اصطبل کرد، در حالی که چهل درنده در آنجا بودند. راوی سخن را این گونه دنبال می‌کند که [دربان] گفت: وقتی به اصطبل برگشتم، ناگهان دیدم که آن حضرت مشغول نماز خواندن بوده و درندگان گِرد او هستند. راوی سخن را تا پایان حدیث طولانی پیش می‌برد که بیان آن در باب معجزه‌های علیه السلام گذشت.

سید بن طاووس رضی الله عنه می‌گوید: شاید این حدیث درباره امام کاظم علیه السلام باشد، زیرا ایشان زندانی هارون الرشید بودند. ولی من این حدیث را آن گونه که یافتم، بیان کردم. - . مهج الدعوات -

**[ترجمه]

«8»

الْإِخْتِصَاصُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ

أَبِی هَاشِمٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام مَعَ أَصْحَابِهِ فِی طَرِیقِ مَکَّةَ فَمَرَّ بِهِ ثَعْلَبٌ وَ هُمْ یَتَغَدَّوْنَ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام لَهُمْ هَلْ لَکُمْ أَنْ تُعْطُونِی مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَا تُهَیِّجُونَ هَذَا الثَّعْلَبَ حَتَّی أَدْعُوَهُ فَیَجِی‌ءَ إِلَیْنَا فَحَلَفُوا لَهُ فَقَالَ یَا ثَعْلَبُ تَعَالِ أَوْ قَالَ ائْتِنَا فَجَاءَ الثَّعْلَبُ حَتَّی وَقَعَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَطَرَحَ إِلَیْهِ عُرَاقاً⁽¹⁾فَوَلَّی بِهِ لِیَأْکُلَهُ فَقَالَ لَهُمْ هَلْ لَکُمْ أَنْ تُعْطُونِی مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَ أَدْعُوَهُ أَیْضاً فَیَجِی‌ءَ فَأَعْطَوْهُ فَدَعَا فَجَاءَ فَکَلَحَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فِی وَجْهِهِ فَخَرَجَ یَعْدُو فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام مَنِ الَّذِی خَفَرَ⁽²⁾ذِمَّتِی فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا کَلَحْتُ فِی وَجْهِهِ وَ لَمْ أَدْرِ فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فَسَکَتَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام نقل می‌کنند: علی بن الحسین علیه السلام با یاران خود در راه مکه بودند که روباهی بر ایشان گذر کرد، در حالی که یاران امام مشغول خوردن نهار بودند. امام فرمود: آیا به خاطر خداوند به من اطمینان می‌دهید که این روباه را هراسان نکنید تا من او را فرا خوانم و آن نزد ما بیاید؟ آنها سوگند خوردند. علی بن الحسین فرمود: ای روباه! بیا. روباه آمد و در برابر امام قرار گرفت. حضرت تکه استخوانی برای آن انداخت و روی خود را از آن برگرداند تا آن را بخورد. حضرت با یاران خود فرمود: آیا به خاطر خدا به من اطمینان می‌دهید تا من دوباره آن را فرا بخوانم و نزد ما بیاید؟ یاران این اطمینان را به حضرت دادند. امام علیه السلام روباه را فرا خواند و آن آمد. مردی از یاران امام علیه السلام با ترش‌رویی به چهره روباه نگاه کرد، پس روباه از جمع آنها خارج شده و دوید. امام علیه السلام فرمود: چه کسی پیمان مرا شکست؟ مردی گفت: ای فرزند رسول خدا! من به صورت آن روباه اخم کردم و نمی‌دانستم. پس آن مرد استغفار کرده و ساکت شد. - . الاختصاص: 298 -

**[ترجمه]

أقول

قال الدمیری الثعلب معروف و الأنثی ثعلبة و الجمع ثعالب و أثعل

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: شَرُّ السِّبَاعِ هَذِهِ الْأَثْعُلُ. یعنی الثعالب.

و من حیلته فی طلب الرزق أنه یتماوت و ینفخ بطنه و یرفع قوائمه حتی یظن أنه مات فإذا قرب منه حیوان وثب علیه و صاده و حیلته هذه لا تتم فی کلب الصید و قیل للثعلب ما لک تعدو أکثر من الکلب فقال أعدو لنفسی و الکلب یعدو لغیره.

قال الجاحظ و من العجب فی قسمة الأرزاق أن الذئب یصید الثعلب فیأکله و الثعلب یصید القنفذ و یأکله و القنفذ یصید الأفعی و یأکلها و الأفعی تصید العصفور و تأکله و العصفور یصید الجراد و یأکله و الجراد یلتمس فراخ الزنابیر و یأکلها و الزنبور یصید النحلة و النحلة یصید الذبابة و یأکلها و الذبابة تصید البعوضة و تأکلها و العنکبوت یصید الذبابة⁽⁴⁾و یأکلها و الذئب یطلب أولاد الثعلب فإذا ولد

وضع أوراق العنصل علی باب وجاره لیهرب الذئب منها⁽¹⁾.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: نَهَانِی‌⁽²⁾رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الصَّلَاةِ عَنْ ثَلَاثٍ نَقْرَةٍ کَنَقْرَةِ الدِّیکِ وَ إِقْعَاءٍ کَإِقْعَاءِ الْکَلْبِ وَ الْتِفَاتٍ کَالْتِفَاتِ الثَّعْلَبِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]دمیری می‌گوید: ثعلب، حیوانی مشهور است و به جنس ماده آن ثعلبه و جمع آن ثعالب و اثعل است. از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل است که بدترین درندگان، این روباه‌ها هستند.

از مکر این حیوان در یافتن روزی آن است که خود را به مرگ می‌زند و شکمش را باد داده و پاهایش را دراز می‌کند، به گونه‌ای که گویی مرده است و هنگامی که حیوانی نزدیک او می‌شود، بر او پریده و آن را صید می‌کند. ولی این حیله­اش در سگ شکاری اثر نکند. از روباه پرسیدند چرا تو بیشتر از سگ می‌دوی؟ گفت: من برای خودم می‌دوم و آن برای دیگران می‌دود.

جاحظ می‌گوید: از شگفتی‌های تقسیم رزق و روزی آن است که گرگ، روباه را شکار کرده و می‌خورد و روباه، خار پشت را شکار کرده و می‌خورد و آن افعی را صید کرده و می‌خورد و افعی گنجشگ را شکار کرده و می‌خورد و گنجشگ ملخ را صید کرده و می‌خود و ملخ بچه‌های زنبور سرخ را می‌خورد و آن، زنبور عسل را شکار کرده و می‌خورد و زنبور عسل، مگس را شکار کرده و می‌خورد و مگس، پشه را شکار کرده و می‌خورد و عنکبوت، مگس را شکار کرده و می‌خورد. و گرگ طالب خوردن بچه‌های روباه است و وقتی که روباه می‌زاید، برگ‌های پیاز دشتی را جلوی لانه خود می‌گذارد تا گرگ از آنجا فرار کند. - . حیاة الحیوان 1: 127 - 128 -

ابوهریره نقل می‌کند: رسول خدا مرا از سه چیز در نماز نهی کردند: نوک زدنی چون نوک زدن خروس، نشستنی مانند نشستن سگ و روی گرداندنی چون روی گرداندن روباه. - . حیاة الحیوان 1: 130 -

**[ترجمه]

«9»

الْإِخْتِصَاصُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ أَنَا أَسِیرُ عَلَی حِمَارٍ لِی وَ هُوَ عَلَی بَغْلَةٍ لَهُ إِذْ أَقْبَلَ ذِئْبٌ مِنْ رَأْسِ الْجَبَلِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَحَبَسَ الْبَغْلَةَ وَ دَنَا الذِّئْبُ مِنْهُ حَتَّی وَضَعَ یَدَهُ عَلَی قَرَبُوسِ سَرْجِهِ وَ مَدَّ عُنُقَهُ إِلَی أُذُنِهِ وَ أَدْنَی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أُذُنَهُ مِنْهُ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ لَهُ امْضِ فَقَدْ فَعَلْتُ فَرَجَعَ مُهَرْوِلًا فَقُلْتُ لَهُ رَأَیْتُ عَجِیباً قَالَ وَ تَدْرِی مَا قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ابْنُ رَسُولِهِ أَعْلَمُ قَالَ إِنَّهُ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ زَوْجَتِی فِی ذَلِکَ الْجَبَلِ وَ قَدْ تَعَسَّرَ عَلَیْهَا وِلَادُهَا فَادْعُ اللَّهَ أَنْ یُخَلِّصَهَا وَ أَنْ لَا یُسَلِّطَ شَیْئاً مِنْ نَسْلِی عَلَی أَحَدٍ مِنْ شِیعَتِکُمْ فَقُلْتُ قَدْ فَعَلْتُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اختصاص: محمد بن مسلم نقل می‌کند: به همراه امام باقر علیه السلام در راه مکه و مدینه بودم. من بر الاغ خود و ایشان بر استر خود سوار بودند که ناگهان گرگی از قله کوه روی آورده و نزد امام رسید و استر امام را نگاه داشته و نزدیک امام شد و دستش را بر کوهه زین گذاشته و گردنش را به سمت امام دراز کرد. امام نیز گوش خود را مدتی به او نزدیک کرد و سپس فرمود: برو، انجام دادم. گرگ شتابان بازگشت. گفتم: جانم به فدایت، صحنه عجیبی را دیدم. فرمود: آیا فهمیدی چه گفت؟ گفتم: خدا، رسول خدا و فرزند رسولش می‌دانند. فرمود: گفت جفتم در این کوه هست و زایمان بر وی سخت شده است. از خداوند عزّ و جلّ خلاص و رهایی او را بخواه و اینکه خداوند از نسل من بر هیچ یک از شیعیان شما اهل بیت مسلط نگرداند. گفتم: چنین کردم. - . الاختصاص: 300 -

**[ترجمه]

«10»

حیاة الحیوان، الذئب یهمز و لا یهمز و أصله الهمز و الأنثی ذئبة و جمع القلة أذؤب و الکثیر ذئاب و ذؤبان و الأسد و الذئب یختلفان فی الجوع و الصبر علیه-⁽⁵⁾

فالأسد شدید النهم حریص شره و هو مع ذلک یحتمل أن یبقی أیاما لا یأکل شیئا و الذئب و إن کان أقفر منزلا و أقل خصبا و أکثر کدا إذا لم یجد شیئا اکتفی بالنسیم فیقتات به و جوفه یذیب العظم المصمت و لا یذیب نوی التمر و من عجیب

أمره أنه ینام بإحدی عینیه‌⁽¹⁾و الأخری یقظی حتی تکتفی العین النائمة من النوم ثم یفتحها و ینام بالأخری لیحترس بالیقظی و تستریح النائمة و متی وطئ ورق العنصل مات من ساعته و عداوته للغنم بحیث إنه إذا اجتمع جلد شاة مع جلد ذئب تمعط جلد الشاة و الذئب إذا غلب علیه الجوع عوی فتجتمع له الذئاب و یقف بعضها إلی بعض فمن ولی منها وثب الباقون علیه فأکلوه و

إذا عرض للإنسان و خاف العجز عنه عوی عواء استغاثة فتسمعه الذئاب فتقبل علی الإنسان إقبالا واحدا و هم سواء فی الحرص علی أکله فإن أدمی الإنسان واحدا منها وثب الباقون علی المدمی فمزقوه و ترکوا الإنسان

وَ رَوَی الْحَاکِمُ فِی مُسْتَدْرَکِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ قَالَ: بَیْنَمَا رَاعٍ یَرْعَی بِالْحَرَّةِ إِذْ عَدَا الذِّئْبُ عَلَی شَاةٍ فَحَالَ الرَّاعِی بَیْنَ الذِّئْبِ وَ بَیْنَهَا فَأَقْعَی الذِّئْبُ عَلَی ذَنَبِهِ وَ قَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ تَحُولُ بَیْنِی وَ بَیْنَ رِزْقٍ سَاقَهُ اللَّهُ إِلَیَّ فَقَالَ الرَّجُلُ یَا عَجَبَاهْ ذِئْبٌ یُکَلِّمُنِی فَقَالَ أَ لَا أُخْبِرُکَ بِأَعْجَبَ مِنِّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾بَیْنَ الْحَرَّتَیْنِ یُخْبِرُ النَّاسَ بِأَنْبَاءِ مَا سَبَقَ فَزَوَّی الرَّاعِی شِیَاهَهُ إِلَی زَاوِیَةٍ مِنْ زَوَایَا الْمَدِینَةِ ثُمَّ أَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَأَخْبَرَهُ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی النَّاسِ فَقَالَ صَدَقَ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ.

قال ابن عبد البر و غیره کلم الذئب من الصحابة ثلاثة رافع بن عمیرة و سلمة بن الأکوع و أهبان بن أوس الأسلمی قال و لذلک تقول العرب هو کذئب أهبان یتعجبون منه و ذلک

أَنَّ أُهْبَانَ بْنَ أَوْسٍ الْمَذْکُورَ کَانَ فِی غَنَمٍ لَهُ فَشَدَّ الذِّئْبُ عَلَی شَاةٍ مِنْهَا فَصَاحَ بِهِ أُهْبَانُ فَأَقْعَی لَهُ الذِّئْبُ وَ قَالَ أَ تَنْزِعُ مِنِّی رِزْقاً رَزَقَنِیهِ اللَّهُ تَعَالَی فَقَالَ أُهْبَانُ مَا سَمِعْتُ وَ لَا رَأَیْتُ أَعْجَبَ مِنْ هَذَا ذِئْبٌ یَتَکَلَّمُ فَقَالَ‌⁽³⁾أَ تَعْجَبُ مِنْ هَذَا وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیْنَ هَذِهِ النَّخَلَاتِ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی

الْمَدِینَةِ یُحَدِّثُ بِمَا کَانَ وَ یَکُونُ وَ یَدْعُو إِلَی اللَّهِ وَ عِبَادَتِهِ وَ لَا یُجِیبُونَهُ‌⁽¹⁾

قَالَ فَجِئْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله وَ أَخْبَرْتُهُ بِالْقِصَّةِ وَ أَسْلَمْتُ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله حَدِّثْ بِهِ النَّاسَ.

قال عبد الله بن أبی داود السجستانی الحافظ فیقال لأهبان مکلم الذئب و لأولاده أولاد مکلم الذئب و محمد بن الأشعث الخزاعی من ولده و اتفق مثل ذلک لرافع بن عمیرة و سلمة بن الأکوع

وَ فِی الصَّحِیحَیْنِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: کَانَتِ امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا إِذْ جَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا فَقَالَتْ هَذِهِ لِصَاحِبَتِهَا إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِکِ أَنْتِ فَقَالَتِ الْأُخْرَی إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِکِ أَنْتِ فَتَحَاکَمَا إِلَی دَاوُدَ علیه السلام فَقَضَی بِهِ لِلْکُبْرَی فَخَرَجَتَا إِلَی سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام فَأَخْبَرَتَاهُ بِذَلِکَ فَقَالَ ائْتُونِی بِالسِّکِّینِ أَشُقَّهُ بَیْنَکُمَا⁽²⁾فَقَالَتِ الصُّغْرَی لَا یَرْحَمُکَ اللَّهُ هُوَ ابْنُهَا فَقَضَی بِهِ لِلصُّغْرَی قَالَ أَبُو هُرَیْرَةَ وَ اللَّهِ مَا سَمِعْتُ بِالسِّکِّینِ قَطُّ إِلَّا یَوْمَئِذٍ وَ مَا کُنَّا نَقُولُ إِلَّا الْمُدْیَةَ.

وَ فِی تَارِیخِ ابْنِ النَّجَّارِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: بَیْنَمَا امْرَأَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ تَغْسِلُ ثِیَابَهَا وَ صَبِیٌّ لَهَا یَدِبُّ بَیْنَ یَدَیْهَا إِذاً جَاءَ سَائِلٌ فَأَعْطَتْهُ لُقْمَةً مِنْ رَغِیفٍ کَانَ مَعَهَا فَمَا کَانَ بِأَسْرَعَ مِنْ أَنْ جَاءَ ذِئْبٌ فَالْتَقَمَ الصَّبِیَّ فَجَعَلَتْ تَعْدُو خَلْفَهُ وَ هِیَ تَقُولُ یَا ذِئْبُ ابْنِی یَا ذِئْبُ ابْنِی فَبَعَثَ اللَّهُ مَلَکاً انْتَزَعَ الصَّبِیَّ مِنْ فَمِ الذِّئْبِ وَ رَمَی بِهِ إِلَیْهَا وَ قَالَ لُقْمَةٌ بِلُقْمَةٍ.

وَ هُوَ فِی الْحِلْیَةِ، عَنْ مَالِکِ بْنِ دِینَارٍ قَالَ: أَخَذَ السَّبُعُ صَبِیّاً لِامْرَأَةٍ فَتَصَدَّقَتْ بِلُقْمَةٍ فَأَلْقَاهَا السَّبُعُ فَنُودِیَتْ لُقْمَةٌ بِلُقْمَةٍ⁽³⁾.

و قال الأرنب واحدة الأرانب و هو حیوان یشبه العناق قصیر الیدین طویل الرجلین و هو اسم جنس یطلق علی الذکر و الأنثی و یقال إنها إذا رأت البحر

ماتت و لذلک لا توجد بالسواحل و هذا لا یصح عندی و تزعم العرب فی أکاذیبها أن الجن تهرب منها لموضع حیضها و التی تحیض من الحیوان أربع المرأة و الضبع و الخفاش و الأرنب و یقال إن الکلبة تحیض و من أمثالهم المشهورة قولهم فی بیته یؤتی الحکم و هو مما وضعته العرب علی ألسنة البهائم قالوا إن الأرنب التقطت تمرة فاختلسها الثعلب فأکلها فانطلقا یختصمان إلی الضب فقالت الأرنب یا أبا حسل فقال سمیعا دعوت قالت أتیناک لنختصم‌⁽¹⁾قال عادلا حکمتما قالت فأخرج إلینا قال فی بیته یؤتی الحکم قالت إنی وجدت تمرة قال حلوة فکلیها قالت فاختلسها الثعلب قال لنفسه بغی الخیر قالت فلطمته قال أخذت بحقک قالت فلطمنی قال حر انتصر⁽²⁾قالت فاقض بیننا قال قد قضیت فذهبت أقواله کلها مثلا و مثل هذا أن عدی بن أرطاة أتی شریحا القاضی فی مجلس حکمه فقال أین أنت قال بینک و بین الحائط قال اسمع منی قال للاستماع جلست قال إنی تزوجت امرأة قال بالرفاء و البنین قال و شرط أهلها أنی لا أخرج من بیتهم قال أوف لهم بالشرط قال فإنی أرید الخروج قال فی حفظ الله قال فاقض بیننا قال قد فعلت قال فعلی من حکمت قال علی ابن أمک قال بشهادة من قال بشهادة ابن أخت خالتک‌⁽³⁾

و قال الأسد من السباع معروف و جمعه أسود و أسد و أسد و الأنثی أسدة و له أسماء کثیرة قال ابن خالویه للأسد خمسمائة اسم و صفة و زاد علیه علی بن قاسم اللغوی مائة و ثلاثین اسما و هو أشرف الحیوان المتوحشة إذ منزلته منها منزلة الملک المهاب لقوته و شجاعته و قساوته و شهامته و شراسة خلقه و لذلک یضرب بها

المثل فی القوة و النجدة و البسالة و شدة الإقدام و الصولة⁽¹⁾و قیل لحمزة أسد الله و یقال من نبل الأسد أنه اشتق لحمزة من اسمه و للأسد من الصبر علی الجوع و قلة الحاجة إلی الماء ما لیس لغیره من السباع و لا یأکل‌⁽²⁾من فریسة غیره و إذا شبع

من فریسته ترکها و لم یعد إلیها و إذا جاع ساءت أخلاقه و إذا امتلأ من الطعام ارتاض و لا یشرب من ماء ولغ فیه کلب و هو ینهش و لا یأکل و ریقه قلیل جدا و لذلک یوصف بالبخر و یوصف بالشجاعة و الجبن فمن جبنه أنه یفزع من صوت الدیک و نقر الطست و من السنور و یتحیر عند رؤیة النار و هو شدید البطش و لا یألف شیئا من السباع لأنه لا یری فیها ما یکافئه و متی وضع جلدها علی شی‌ء من جلودها تساقطت شعورها و لا یدنو من المرأة الطامث و لو بلغه الجهد⁽³⁾

و یعمر کثیرا و علامة کبره سقوط أسنانه و فی الحلیة، لأبی نعیم قال بلغنی أن الأسد لا یأکل إلا من أتی محرما

وَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْکَدِرِ عَنْ 14 سَفِینَةَ مَوْلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ رَکِبْتُ سَفِینَةً فِی الْبَحْرِ فَانْکَسَرَتْ فَرَکِبْتُ لَوْحاً فَأَخْرَجَنِی إِلَی أَجَمَةٍ فِیهَا أَسَدٌ فَأَقْبَلَ إِلَیَّ فَقُلْتُ أَنَا سَفِینَةُ مَوْلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا تَائِهٌ فَجَعَلَ یَغْمِزُنِی بِمَنْکِبِهِ حَتَّی أَقَامَنِی عَلَی الطَّرِیقِ ثُمَّ هَمْهَمَ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ السَّلَامُ.

وَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی عُتْبَةَ بْنِ أَبِی لَهَبٍ فَقَالَ اللَّهُمَّ سَلِّطْ عَلَیْهِ کَلْباً مِنْ کِلَابِکَ فَافْتَرَسَهُ الْأَسَدُ بِالزَّرْقَاءِ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ.

وَ رَوَی الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ بِسَنَدِهِ عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ هَبَّارٍ قَالَ: تَجَهَّزَ أَبُو لَهَبٍ وَ ابْنُهُ عُتْبَةُ نَحْوَ الشَّامِ فَخَرَجْتُ مَعَهُمَا فَنَزَلْنَا السَّرَاةَ قَرِیباً مِنْ صَوْمَعَةِ رَاهِبٍ فَقَالَ الرَّاهِبُ مَا أُنْزِلُکُمْ هَاهُنَا هُنَا سِبَاعٌ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ أَنْتُمْ عَرَفْتُمْ سِنِّی وَ حَقِّی قُلْنَا أَجَلْ قَالَ إِنَّ مُحَمَّداً دَعَا عَلَی ابْنِی فَاجْمَعُوا مَتَاعَکُمْ عَلَی هَذِهِ الصَّوْمَعَةِ ثُمَّ افْرُشُوا لِابْنِی عَلَیْهِ

وَ نُومُوا حَوْلَهُ فَفَعَلْنَا ذَلِکَ وَ جَمَعْنَا الْمَتَاعَ حَتَّی ارْتَفَعَ وَ دُرْنَا حَوْلَهُ وَ بَاتَ عُتْبَةُ فَوْقَ الْمَتَاعِ فَجَاءَ الْأَسَدُ فَشَمَّ وُجُوهَنَا ثُمَّ وَثَبَ فَإِذَا هُوَ فَوْقَ الْمَتَاعِ فَقَطَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ سَیْفِی یَا کَلْبُ وَ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی غَیْرِ ذَلِکَ وَ فِی رِوَایَةٍ فَضَرَبَهُ‌⁽¹⁾

بِیَدِهِ ضَرْبَةً وَاحِدَةً فَخَدَشَهُ فَقَالَ قَتَلَنِی فَمَاتَ مِنْ سَاعَتِهِ وَ طَلَبْنَا الْأَسَدَ فَلَمْ نَجِدْهُ.

و إنما سماه النبی صلی الله علیه و آله کلبا لأنه شبهه‌⁽²⁾فی رفع رجله عند البول

وَ رَوَی الْبُخَارِیُّ فِی صَحِیحِهِ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: فِرَّ مِنَ الْمَجْذُومِ فِرَارَکَ مِنَ الْأَسَدِ⁽³⁾.

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: أَنَّهُ صلی الله علیه و آله أَخَذَ بِیَدِ مَجْذُومٍ وَ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ ثِقَةً بِاللَّهِ وَ تَوَکُّلًا عَلَیْهِ وَ أَدْخَلَهَا مَعَهُ الصَّحْفَةَ.

قال الشافعی فی عیوب الزوجین إن الجذام و البرص یعدی و قال إن ولد المجذوم قل ما یسلم منه قلت معنی قوله إنه یعدی أی بتأثیر الله تعالی لا بنفسه لأن الله تعالی أجری العادة بابتلاء السلیم عند مخالطة المبتلی و قد یوافق قدرا و قضاء فیظن أنه عدوی و قد قال صلی الله علیه و آله لا عدوی و لا طیرة و قوله فی الولد قل ما یسلم منه فقد قال الصیدلانی معناه أن الولد قد ینزعه عرق من الأب فیصیر أجذم و قد قال صلی الله علیه و آله لرجل قد قال له إن امرأتی ولدت غلاما أسود لعل عرقا نزعه و بهذا الطریق یحصل الجمع بین هذه الأحادیث

وَ جَاءَ فِی الْحَدِیثِ أَنَّهُ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا یُورِدُ ذُو عَاهَةٍ عَلَی مُصِحٍّ.

وَ الَّذِی ذَکَرُهُ: أَنَّهُ صلی الله علیه و آله أَتَاهُ مَجْذُومٌ لِیُبَایِعَهُ فَلَمْ

یَمُدَّ یَدَهُ إِلَیْهِ بَلْ قَالَ أَمْسِکْ یَدَکَ فَقَدْ بَایَعْتُکَ.

وَ فِی مُسْنَدِ أَحْمَدَ، أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا تُطِیلُوا النَّظَرَ إِلَی الْمَجْذُومِ وَ إِذَا کَلَّمْتُمُوهُ فَلْیَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ قِیدُ رُمْحٍ‌⁽¹⁾.

و قد ذکر الشیخ صلاح الدین فی القواعد أن الأم إذا کان بها جذام أو برص سقط حقها من الحضانة لأنه یخشی علی الولد من لبنها و مخالطتها

وَ رَوَی الطَّبَرَانِیُّ وَ غَیْرِهِ‌⁽²⁾عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَ تَدْرُونَ مَا یَقُولُ الْأَسَدُ فِی زَئِیرِهِ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ صلی الله علیه و آله إِنَّهُ یَقُولُ اللَّهُمَّ لَا تُسَلِّطْنِی عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْمَعْرُوفِ.

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‌⁽³⁾قَالَ: إِذَا کُنْتَ بِوَادٍ تَخَافُ فِیهِ الْأَسَدَ فَقُلْ أَعُوذُ بِدَانِیَالَ وَ بِالْجُبِّ مِنْ شَرِّ الْأَسَدِ.

انتهی أشار بذلک إلی مَا رَوَاهُ الْبَیْهَقِیُّ فِی الشِّعْبِ: أَنَّ دَانِیَالَ علیه السلام طُرِحَ فِی الْجُبِّ وَ أُلْقِیَت عَلَیْهِ السِّبَاعُ فَجَعَلَتِ السِّبَاعُ تَلْحَسُهُ وَ تُبَصْبِصُ إِلَیْهِ فَأَتَاهُ مَلَکٌ فَقَالَ لَهُ دَانِیَالُ‌⁽⁴⁾

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یَنْسَی مَنْ ذَکَرَهُ.

وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الدُّنْیَا: أَنَّ بُخْتَنَصَّرَ ضَرَی‌⁽⁵⁾

أَسَدَیْنِ وَ أَلْقَاهُمَا فِی جُبٍّ وَ أَمَرَ بِدَانِیَالَ فَأُلْقِیَ عَلَیْهِمَا فَمَکَثَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ اشْتَهَی الطَّعَامَ وَ الشَّرَابَ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی أَرْمِیَا وَ هُوَ بِالشَّامِ أَنْ یَذْهَبَ إِلَی دَانِیَالَ بِطَعَامٍ وَ شَرَابٍ وَ هُوَ بِأَرْضِ الْعِرَاقِ فَذَهَبَ إِلَیْهِ‌⁽⁶⁾حَتَّی وَقَفَ عَلَی رَأْسِ الْجُبِّ وَ قَالَ دَانِیَالُ دَانِیَالُ فَقَالَ مَنْ هَذَا

قَالَ أَرْمِیَا قَالَ مَا جَاءَ بِکَ قَالَ أَرْسَلَنِی إِلَیْکَ رَبُّکَ قَالَ دَانِیَالُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یَنْسَی مَنْ ذَکَرَهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یُخَیِّبُ مَنْ رَجَاهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی مَنْ وَثِقَ بِهِ لَمْ یَکِلْهُ إِلَی سِوَاهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَجْزِی بِالْإِحْسَانِ إِحْسَاناً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَجْزِی بِالصَّبْرِ نَجَاةً وَ غُفْرَاناً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَکْشِفُ ضُرَّنَا بَعْدَ کَرْبِنَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هُوَ ثِقَتُنَا حِینَ یَسُوءُ ظَنُنَّا بِأَعْمَالِنَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هُوَ رَجَاؤُنَا حِینَ تَنْقَطِعُ الْحِیَلُ مِنَّا.

و روی ابن أبی الدنیا من وجه آخر أن الملک الذی کان دانیال فی سلطانه جاءه المنجمون و أصحاب العلم و أخبروه أنه یولد لیلة کذا و کذا غلام یفسد ملکک فأمر بقتل من ولد فی تلک اللیلة فلما ولد دانیال ألقته أمه فی أجمة أسد فبات الأسد و لبؤته یلحسانه نجاه الله بذلک حتی بلغ ما بلغ و کان من أمره ما قدره العزیز العلیم‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]حیاة الحیوان: الذئب، هم با همزه و هم بدون آن استعمال می‌شود ولی در اصل به صورت همزه است. مونث این کلمه، ذئبه است و جمع قِلّه آن أذؤب و جمع کثیر آن، ذئاب و ذؤبان می‌باشد. شیر و گرگ در گرسنه بودن و تحمل گرسنگی، مثل هم هستند. شیر پرخور و حریص است، ولی با وجود این ممکن است چند روزی چیزی نخورد. و گرگ که در سرزمین خشک و بی‌آب و علف بوده اگر چیزی را نیابد، به نسیم بسنده کرده و از آن قوت می­گیرد. شکمش، استخوان توپر را هضم می‌کند ولی هسته خرما را هضم نمی‌کند. از شگفتی‌های آن این است که با یک چشم خوابیده و دیگری بیدار می‌ماند تا اینکه آن چشم از خواب سیر شود، سپس آن را باز کرده و با آن یکی می‌خوابد. هرگاه بر برگ پیاز دشتی پا بگذارد، بلافاصله می‌میرد. خصومت و دشمنی گرگ با گوسفند به طوری است که اگر پوست گوسفند با پوست گرگ باهم جمع شوند، موهای پوست گوسفند می­ریزد. زمانی که گرسنگی بر گرگ چیره شود، زوزه می‌کشد و گرگ‌ها دور او جمع می‌شوند و برخی از آنها در برابر برخی دیگر می‌ایستند و هر کدام از آنها پشت کند، سایر گرگ‌ها بر آن پریده و آن را می‌خورند. هرگاه این حیوان انسانی را ببیند، و در مقابل آن احساس ضعف کند برای فریادرسی و کمک، زوزه می‌کشد و دیگر گرگ‌ها صدای آن را شنیده و یکی یکی به سمت انسان روی می‌آورند و همه آنها به یک اندازه حریص خوردن انسان هستند و اگر انسان یکی از آنها را زخمی و خونین کند، سایر گرگ‌ها بر سر آن گرگ خونین شده پریده و او را تکه تکه کرده و انسان را رها می‌کنند.

الحاکم در کتاب المستدرک خود، از ابو سعید نقل می‌کند: در حالی که چوپانی گوسفندان را در ریگزاری می‌چراند، گرگی شتابان به گوسفندی حمله‌ور شد ولی چوپان مانع شده و نگذاشت گرگ چنین کاری را بکند، آن وقت گرگ، روی دم خود نشسته و گفت: ای بنده خدا! آیا مانع من و روزی‌ام که خداوند آن را بر من مقدر ساخته، می‌شوی؟ آن مرد گفت: شگفتا گرگی با من سخن می‌گوید. پس [گرگ] گفت: هان! تو را از امری شگفت‌تر از خود، باخبر می‌سازم؛ رسول خدا در بین دو ریگزار می­آید و مردم را از اخبار پیشینیان آگاه می‌کند. چوپان گوسفندان خود را به گوشه‌ای از گوشه‌های شهر مدینه برد و سپس نزد حضرت آمده و ایشان را باخبر ساخت. حضرت به نزد مردم رفته و فرمود: سوگند به کسی که جانم در اختیار اوست، راست گفت.

ابن عبد البر و دیگران می‌گویند: گرگ با سه تن از صحابه به نام‌های، رافع بن عمیره، و سلمة بن أکوع و أهبان بن أوس أسلمی سخن گفت. می‌گوید: از همین روست که عرب‌ها وقتی از چیزی تعجب کنند، می‌گویند: «او مانند گرگ أهبان است.» زیرا اهبان بن اوس در میان گله گوسفند بود که گرگ، گوسفندی را از آن گله گرفت و اهبان بر آن گرگ فریاد بر آورد و گرگ روی دُم خود نشسته و به اهبان گفت: آیا مرا از رزقی که خداوند متعال برایم مقدّر کرده محروم می‌سازی؟ اهبان می‌گوید: شگفت انگیزتر از این نشنیده و ندیده‌ام که گرگی صحبت کند. گرگ گفت: آیا از این واقعه تعجب می‌کنی، در حالی که رسول خدا در میان این نخل‌ها بوده - و با دستش به سمت مدینه اشاره کرد - و از آنچه رخ داده و خواهد داد، سخن می­گوید و به سوی خدا و عبادتش دعوت می‌کند ولی مردم آن حضرت را اجابت نمی­کنند. اهبان می‌گوید: نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و داستان را بر ایشان نقل کرده و اسلام آوردم. حضرت فرمود: این را برای مردم نقل کن .

عبد الله بن ابو داود سجستانی می‌گوید: به اهبان مکلّم الذئب و به فرزندان او، فرزندان مکلم الذئب می‌گویند. محمد بن أشعث خزاعی از فرزندان اوست. این سخن درباره رافع بن عمیر و سلمة بن اکوع نیز صادق است.

در صحیحین به نقل از ابوهریره آمده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همراه دو زنی دو فرزندشان بود که گرگی آمده و یکی از فرزندان آنها را برد. این به دوستش گفت: گرگ فرزند تو را برد. آن دیگری نیز گفت: گرگ فرزند تو را برد. پس آن دو برای داوری نزد داود علیه السلام رفتند و آن حضرت حق را به زن بزرگ‌تر داد. پس آن دو خارج شده و با سلیمان پسر داود بر خورد کرده و او را از مسئله باخبر کردند. حضرت فرمود: سکّینی [چاقویی] را بیاورید تا آن را دو نیم کنم. آنگاه زن کوچک‌تر گفت: نه، خداوند رحمتش را بر تو ارزانی بدارد، او پسر آن زن است. در آن وقت، حضرت حق را به زن کوچک‌تر داد. ابو هریره می‌گوید: به خدا سوگند هرگز کلمه سکّین را تا آن روز نشنیده بودم و ما فقط به چاقو، مُدیه می‌گفتیم.

در تاریخ ابن نجّار از وهب بن منبّه نقل است: زنی از قوم بنی اسرائیل در ساحل دریا مشغول شستن لباس‌هایش بود و کودک او در نزد او می‌خزید. در آن موقع سائلی آمد و آن زن لقمه نانی که به همراه داشت به او داد. در همان لحظه گرگی آمد و کودک آن زن را گرفت و شتابان رفت، در حالی که آن زن می‌گفت: ای گرگ، بچه‌­ام ، ای گرگ بچه­ام! خداوند فرشته‌ای را فرستاد و آن کودک را از دهان گرگ بر گرفته و آن را به سمت زن انداخت و گفت: لقمه‌ای در قبال لقمه‌ای.

در کتاب حِلیه از مالک بن دینار نقل است: درنده‌ای کودک زنی را گرفت و آن زن لقمه‌ای را صدقه داده بود. پس آن درنده کودک را انداخت و ندا آمد: لقمه‌ای در قبال لقمه‌ای. - . حیاة الحیوان 1: 260- 262 -

دمیری گوید: أرنب(خرگوش)، مفرد بوده و جمع آن أرانب است و آن حیوانی شبیه عناق(بزغاله) است. این حیوان دستانی کوتاه و پاهایی دراز دارد. أرنب، اسم جنس بوده و بر مذکر و مونث اطلاق می‌شود. گویند این حیوان وقتی دریا را ببیند، می‌میرد از این رو در سواحل دریاها یافت نمی‌شود. این سخن از نظر من صحت ندارد. عرب‌ها در افسانه‌های خود گمان می‌کردند که جن به دلیل حیض آن از آن فرار می­کند. از میان موجودات، چهار حیوان حیض می‌شوند: زن، کفتار، خفاش و خرگوش. گویند سگ نیز حیض می‌شود و در مَثَل‌های مشهور آنها آمده: برای حکم باید به خانه قاضی بروند. این از چیزهایی است که عرب‌ها از زبان حیوانات ساخته‌اند. گویند: خرگوش خرمایی را یافت ولی روباه آن را از او ربود. آنها به نزد سوسمار [برای داوری] رفتند. خرگوش گفت: ای ابا حسل! سوسمار گفت: به گوشم. خرگوش گفت: نزد تو آمده‌ایم تا میان ما داوری کنی. گفت: عادلی را به داوری برگزیده‌اید. گفت: به سمت ما بیا. گفت: برای حکم باید به خانه قاضی بروند[نه اینکه قاضی پیش طرفین دعوا آید]. گفت: من خرمایی را یافتم. گفت: شیرین است، پس آن را بخور. گفت: روباه آن را ربود. گفت: خیر را برای خود طلب کرد. گفت: او را زدم. گفت: حقّت را گرفته‌ای. گفت: او هم مرا زد. گفت: آزادی است که از خود دفاع کرد. گفت: بین ما حکم کن. گفت: حکم کردم. پس همه گفتار آنها ضرب المثل شد. مانند این، مثل عدی بن أرطاة است که نزد قاضی شریح رفت: در مجلس حکم، عدی به قاضی گفت: تو کجایی؟ گفت من میان تو و دیوار. گفت: به من گوش کن. گفت: برای گوش دادن اینجا نشسته‌ام. گفت: من با زنی ازدواج کردم. گفت: به خوشی و داشتن پسران. گفت: خانواده او شرط کرده‌اند که از محل آنان خارج نشوم. گفت: به شرط آنان پایبند باش. گفت: می‌خواهم خارج شوم. گفت: در امان خدا. گفت: پس بین ما داوری کن. گفت: کردم. گفت: علیه چه کسی داوری کردی؟ گفت: علیه پسر مادرت. گفت: با شهادت چه کسی؟ گفت: با شهادت پسر خواهر خاله‌ات. - . حیاة الحیوان 1: 14 - 15 -

دمیری گوید: أسد(شیر) از درندگان معروف است و جمع آن أسود، أُسد و آسد و آساد است. مؤنث آن أسدة می‌باشد. این حیوان نام‌های زیادی دارد. بنا به گفته ابن خالویه شیر پانصد اسم و صفت دارد. علی بن قاسم لغت‌شناس صد و سی اسم را نیز بر این نام‌ها می‌افزاید. این حیوان جزء شریف‌ترین حیوانات وحشی است و جایگاه آن به منزله پادشاهی است که از قدرت، شجاعت، قساوت، شهامت و تندخویی او حساب می‌برند. از این روست که در قدرت، حمایت، بی‌باکی و شدت حمله و یورش به او مثال می‌زنند. به حمزه اسدالله می‌گفتند. گفته­اند از فضیلت شیر است که برای حمزه از نام او اشتقاق گرفته­اند. شیر در مقایسه با دیگر درندگان، در برابر گرسنگی تحمل ورزیده و کمتر به آب نیاز پیدا می‌کند. این حیوان شکار دیگر حیوانات را نمی‌خورد و هرگاه از شکار خود سیر شود، آن را رها کرده و به سمت آن برنمی‌گردد. هرگاه شیر گرسنه شود، اخلاقش بد می‌شود و هرگاه از غذا سیر شود، راضی می‌شود. این حیوان از آبی که سگ آن را لیسیده، نمی‌نوشد. گاز می‌گیرد ولی نمی‌خورد. آب دهان آن اندک است و به این سبب به بوی بد دهان موصوف است. به شجاعت و ترس وصف می‌شود. از جمله ترس‌های آن، هراسیدن از صدای خروس، صدای کوبیدن تشت و گربه است. این حیوان هنگام دیدن آتش متعجب می‌شود. حیوانی بسیار قدرتمند است و با هیچ یک از درندگان دوست نمی‌شود؛ زیرا در میان آنها کفو خود را نمی‌یابد. وقتی که پوست آن بر پوست سایر حیوانات قرار گیرد، موهای آن پوست­ها می‌ریزد. این حیوان به زن حائض نزدیک نمی‌شود هرچند تلاش شود. این حیوان زیاد عمر می‌کند و یکی از نشانه‌های طول عمر او، افتادن دندان هایش است. در حیلة از ابونعیم نقل است: خبردار شدم که شیر تنها کسی را که مرتکب حرام شده است، می‌خورد.

محمد‌بن منکدر از سفینه غلام رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: سوار کشتی در دریا بودم که آن کشتی شکست، پس بر تکه چوبی سوار شدم و مرا به بیشه‌ای رساند که در آن شیری بود. شیر نزد من آمد و گفتم: من سفینه، غلام رسول خدا هستم که گم شده‌ام. با شانه خود به من اشاره کرد تا اینکه مرا بر سر راه آورد. سپس پچ‌پچ کرد و من پنداشتم که خداحافظی می کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله عتبة بن ابی لهب را نفرین کرده و فرمود: خدایا سگی از سگانت را بر او مسلط گردان. پس شیری او را در محلی به نام زرقاء در سرزمین شام درید .

حافظ ابونعیم از اسودبن هبّار نقل می‌کند: ابولهب و پسرش عتبه به سوی شام بار و بنه بستند و من نیز با آنها خارج شدم. در بلندی نزدیک به صومعه راهبی فرود آمدیم. راهب گفت: چرا اینجا منزل کرده­اید که اینجا سرزمین درندگان است؟ ابولهب گفت: آیا شما سن و حق مرا می‌شناسید؟ گفتیم: آری. گفت: محمد بر پسرم نفرین کرده است، پس بار و بنه خود را در این صومعه جمع کنید، سپس آن را برای فرزندم بگسترانید و در باره وی بخوابید. ما چنین کردیم. بار و بنه را جمع نمودیم تا اینکه سطح آن بالا آمد و دور آن را احاطه کردیم و عتبه بالای وسایل خوابید. شیری آمد و چهره‌های ما را استشمام کرد. آنگاه بر عتبه که بالای وسایل بود، پرید و سرش را قطع نمود. گفت: ای کلب شمشیرم! و دیگر چیزی نتوانست بگوید. در روایت دیگری آمده که شیر با دستش ضربه‌ای به او وارد کرده و او را زخمی ساخت. عتبه گفت: مرا کشت، و بلافاصله جان داد. ما دنبال شیر گشتیم و آن را نیافتیم.

پیامبر صلی الله علیه و آله آن را سگ نامیدند، چرا که به هنگام بول کردن، مانند سگ پاهای خود را بالا می‌گیرد.

بخاری در صحیح خود از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: از شخص که جذام گرفته فرار کنید، همانگونه که از شیر فرار می‌کنید. - . الفقیه 4 : 258 -

در حدیث دیگری آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله دست شخص جذامی را گرفته و فرمود: به نام خدا و با تکیه و توکل بر او. آنگاه دست او را داخل بشقاب نمودند.

شافعی در کتاب عیوب الزوجین می‌گوید: بیماری جذام و پیسی مسری هستند. نیز می‌گوید: فرزند شخص جذامی کمتر اتفاق می‌افتد که سالم باشد.

می­گویم: معنی این سخن که سرایت‌کننده است، یعنی به اراده خداوند نه به اراده خودش؛ زیرا خداوند متعال عادت امور را چنین جاری ساخته است که شخص سالم را هنگام اختلاط با شخص بیمار مبتلا می‌سازد و این گاهی با قضا و قدری موافق می­شود و گمان می‌شود که آن مسری است، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: نه واگیری باشد و نه بد فالی. و اینکه گفت: کم می­شود که فرزند این فرد مبتلا به جزام سالم باشد، صیدلانی می‌گوید معنای آن این است که فرزند گاهی رگی از پدر دارد که در این صورت مبتلا به جذام می‌شود. رسول خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ مردی که به ایشان گفت: زنم پسری سیاه به دنیا آورده است، فرمود: شاید رگی از او گرفته. بدین سان می‌توان میان احادیث جمع نمود.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: شخص بیمار، بیماری خود را به شخص سالم انتقال نمی‌دهد.

نقل است که شخصی جذامی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد تا با ایشان بیعت کند. حضرت دستش را به سوی آن شخص دراز نکرده و فرمود: دستت را نگه دار پس من با تو بیعت کردم.

در مسند احمد نقل آمده است: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: نگاه طولانی به شخص جذامی نکنید و اگر با او صحبت کردید، میانتان به اندازه یک نیزه فاصله باشد.

شیخ صلاح الدین در القواعد می‌آورد: اگر مادر جذام یا پیسی داشته باشد، حق حضانت از او سلب می‌شود؛ چرا که ترس آن می‌رود که آن [بیماری] از طریق شیر دادن و ارتباط داشتن به فرزند منتقل شود.

طبرانی و دیگران از ابوهریره نقل می‌کنند: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا می‌دانید شیر در نعره کشیدن خود چه می‌گوید؟ گفتند: خدا و رسول او آگاهند. حضرت فرمود: می‌گوید: خدایا مرا بر شخص نیکوکار مسلط مگردان.

و ازقول ابن عباس آمده است: اگر در دره‌ای بودی که از شیر هراس داشتی، بگو: از شر شیر به دانیال و چاه پناه می‌برم. در این سخن اشاره کرده به آنچه که بیهقی در الشعب آورده که: دانیال به چاه انداخته شد و درندگان با او روبرو شدند. پس درندگان شروع به لیسیدن او کرده و بر ایشان دم جنبانیدند. سپس پادشاهی بر او آمد. دانیال به او گفت: شکر خداوندی که فراموش نمی‌کند کسی را که ذکر و یاد او می‌کند.

ابن ابی­الدنیا نقل می‌کند: بُخت­نصّر دو شیر را به شکار تحریک کرد و آن دو را در چاهی انداخت و دستور داد دانیال را به چاه اندازند. سپس [دانیال] مدتی که خدا خواست آنجا ماند آنگاه دلش غذا و نوشیدنی خواست. خداوند متعال به أرمیا که در شام بود وحی کرد تا برای دانیال غذا و نوشیدنی ببرد که در سرزمین عراق بود. پس أرمیا به نزد او رفته و بر سر چاه ایستاد و گفت: دانیال، دانیال. دانیال گفت: این کیست؟ گفت: ارمیا. گفت: چه کسی تو را به اینجا فرستاد؟ گفت: پروردگارت مرا به اینجا فرستاد. پس دانیال گفت: سپاس خداوندی که کسی را که یاد او می‌کند، فراموش نمی‌کند. سپاس خداوندی راست که ناامید نمی‌کند آن کسی را که به او امیداوار است. سپاس خداوندی راست که هر کسی به او توکل کند، او را به دیگری نمی‌سپارد. سپاس خداوندی راست که نیکی را با نیکی پاداش می‌دهد. سپاس خداوندی راست که برای صبر کردن، نجات و آمرزش را پاداش می‌دهد. سپاس خداوندی راست که ضرر و زیان ما را پس از مصیبت‌مان برطرف می‌کند. سپاس خداوندی راست که او تکیه‌گاه ماست آنگاه که با کردارمان سوء ظن می‌کنیم. سپاس خداوندی راست که او امید ماست آنگاه که چاره‌­ها از ما بریده می­شود.

از ابن ابی­الدنیا به گونه‌ای دیگر نیز نقل شده که چنین است: پادشاهی که دانیال تحت فرمانروایی او بود، منجمان و اهل علم نزد آن پادشاه آمده و او را باخبر ساختند که بچه‌ای در شبی چنین و چنان زاده می‌شود و پادشاهی تو را از بین می‌برد. پادشاه دستور داد تا در آن شب هر کسی بزاید، او را بکشند. وقتی دانیال به دنیا آمد، مادرش او را در بیشه شیری انداخت. پس شیر و جفتش تا بامداد او را لیسیدند. این گونه خداوند او را نجات داد و رسید آنچه که رسید و تقدیر خداوند عزیز و آگاه محقق شد. - . حیاة الحیوان 1: 2- 4 -

**[ترجمه]

باب 3 الظبی و سائر الوحوش

روایات

«1»

الْإِخْتِصَاصُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخَیَّاطِ⁽¹⁾

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُکَیْنٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام مَعَ أَصْحَابِهِ إِذْ أَقْبَلَ ظَبْیٌ مِنَ الصَّحْرَاءِ حَتَّی قَامَ حِذَاءَهُ وَ حَمْحَمَ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَقُولُ هَذِهِ الظَّبْیَةُ قَالَ تَقُولُ إِنَّ فُلَاناً الْقُرَشِیَّ أَخَذَ خِشْفَهَا بِالْأَمْسِ وَ أَنَّهَا لَمْ تُرْضِعْهُ مِنْ أَمْسِ شَیْئاً فَبَعَثَ إِلَیْهِ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام أَرْسِلْ إِلَیَّ بِالْخِشْفِ فَبَعَثَ بِهِ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَمْحَمَتْ وَ ضَرَبَتْ بِیَدَیْهَا ثُمَّ رَضَعَ مِنْهَا فَوَهَبَهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام لَهَا وَ کَلَّمَهَا بِکَلَامٍ نَحْوِ کَلَامِهَا فَتَحَمْحَمَتْ وَ ضَرَبَتْ بِیَدَیْهَا وَ انْطَلَقَتْ وَ الْخِشْفُ مَعَهَا فَقَالُوا لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا الَّذِی قَالَتْ فَقَالَ دَعَتِ اللَّهَ لَکُمْ وَ جَزَتْکُمْ خَیْراً⁽²⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام باقر علیه السلام نقل می‌کند: در حالی که علی بن الحسین علیه السلام با یاران خود بودند، آهویی از صحرا نزد ایشان روی آورد تا اینکه مقابل حضرت ایستاد و فریاد زد. یکی از جمع گفت: ای فرزند رسول خدا! این آهو چه می‌گوید؟ فرمود: می‌گوید: فلان مرد قریشی بچه او را گرفته و او از دیروز آن را شیر نداده است. حضرت افرادی را به سوی آن مرد فرستادند تا بچه آهو را نزد حضرت بفرستد. آن مرد چون بچه آهو را فرستاد، آهو با دیدن بچه خود فریاد زده و دستان خود را به هم زد و به آن شیر داد. پس حضرت آن بچه را به مادرش بخشید. سپس با زبان خود آهو سخن گفته و آن آهو نیز با حضرت سخن گفت و سپس دستانش را بر هم زده و با بچه خود روانه شد. از حضرت پرسیدند: ای فرزند رسول خدا، آن آهو چه گفت؟ فرمود: شما را دعا کرده و از خدا برایتان طلب خیر کرد. - . الاختصاص: 299 -

**[ترجمه]

أقول

قد مر مثله بأسانید فی باب المعجزات.

**[ترجمه]مانند حدیث یاد شده با سندهایی در باب معجزات گذشت.

**[ترجمه]

«2»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الْآمِصِ فَقَالَ مَا هُوَ فَذَهَبْتُ أَصِفُهُ فَقَالَ أَ لَیْسَ الْیَحَامِیرَ قُلْتُ بَلَی قَالَ أَ لَیْسَ تَأْکُلُونَهُ‌⁽³⁾

بِالْخَلِّ وَ الْخَرْدَلِ وَ الْأَبْزَارِ قُلْتُ بَلَی قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: سعد بن سعد نقل می‌کند: از امام رضا علیه السلام در باره آمص [گوشت خام که در سرکه پرورند] پرسیدم و ایشان فرمود: آن چیست؟ پس شروع به توصیف آن کردم. فرمود: آیا آن [گوشت] گورخر نیست؟ گفتم: آری. فرمود: آیا آن را با سرکه و خردل و ادویه می‌خورند؟ گفتم: آری. فرمود: اشکالی ندارد. - . محاسن: 472 -

**[ترجمه]

بیان

کذا فی أکثر النسخ الیحامیر و هو جمع الیحمور و هو حمار الوحش و فی القاموس الآمص و الآمیص طعام یتخذ من لحم عجل بجلده أو مرق السکباج

المبرد المصفی من الدهن معربا خامیر انتهی.

فلعلهم کانوا یعملون الآمص من لحوم الیحامیر و فی بعض النسخ الخامیر مکان الیحامیر و هو أنسب بما ذکره الفیروزآبادی لکن ظاهر العنوان فی المحاسن الأول حیث قال لحوم الظباء و الیحامیر و ذکر هذه الروایة فقط⁽¹⁾و ضم الظباء مع الخامیر غیر مناسب و سیأتی الکلام فی حل الظباء و أشباهها فی الأبواب الآتیة 3 حیاة الحیوان، الیحمور دابة وحشیة⁽²⁾لها قرنان طویلان کأنهما منشاران ینشر بهما الشجر إذا عطش و ورد الفرات یجد الشجر ملتفة فینشرها بهما و قیل إنه الیامور نفسه و قرونه کقرون الأیل یلقیها فی کل سنة و هی صامتة لا تجویف فیها و لونه إلی الحمرة و هو أسرع من الأیل و قال الجوهری الیحمور حمار الوحش و دهنه ینفع من الاسترخاء الحاصل فی أحد شقی الإنسان إذا استعمل مع دهن البلسان نفع و ذکر ابن الجوزی فی کتاب العرائس أن بعض طلبة العلم خرج من بلاده فرأی‌⁽³⁾

شخصا فی الطریق فلما کان قریبا من المدینة التی قصدها قال له ذلک الشخص قد صار لی علیک حق و ذمام و أنا رجل من الجان و لی إلیک حاجة فقال ما هی قال إذا أتیت إلی مکان کذا و کذا فإنک تجد فیه دجاجا بینها دیک فاسأل عن صاحبه و اشتره منه و اذبحه فهذه حاجتی إلیک قال فقلت له یا أخی و أنا أیضا أسألک حاجة قال و ما هی قلت إذا کان الشیطان ماردا لا تعمل فیه العزائم و ألح بالأذی منا ما دواؤه فقال دواؤه أن یؤخذ قدر فتر من جلد یحمور⁽⁴⁾و یشد به إبهاما المصاب من یدیه شدا وثیقا ثم یؤخذ له من دهن السداب

البری فتقطر فی أنفه الأیمن أربعا و فی الأیسر ثلاثا فإن السالک‌⁽¹⁾له یموت و لا یعود إلیه بعده قال فلما دخلت المدینة أتیت إلی ذلک المکان فوجدت الدیک لعجوز فسألتها بیعه فأبت فاشتریته منها بأضعاف ثمنه فلما اشتریته تمثل لی من بعید و قال لی بالإشارة اذبحه فذبحته فخرج عند ذلک رجال و نساء و جعلوا یضربوننی و یقولون یا ساحر فقلت لست بساحر فقالوا إنک منذ ذبحت الدیک أصیبت شابة عندنا بجنی و أنه منذ سلکها⁽²⁾لم یفارقها فطلبت وترا قدر شبر من جلد یحمور و دهن السداب البری‌⁽³⁾فأتونی بهما فشددت إبهامی ید الشابة شدا وثیقا فصاح‌⁽⁴⁾و قال أنا علمتک علی نفسی قال ثم قطرت الدهن فی أنفها الأیمن أربعا و فی الأیسر ثلاثا فخر میتا من ساعته و شفی الله تعالی تلک الشابة و لم یعاودها بعده الشیطان‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]در نسخه‌های فراوان، الیحامیر آمده که آن جمع یحمور بوده و به معنای گورخر است. در قاموس، آمص و آمیص را غذایی معنا کرده که از گوشت گوساله با پوستش درست می‌شود یا همان گوشت پخته در سرکه است. که سرد شده و تصفیه شده از روغن است و معرب از واژه خامیر می‌باشد. پایان. شاید آنها آمص را از گوشت گورخران می‌گرفتند. در برخی از نسخه‌ها به جای یحامیر، خامیر آمده است و این بنا به گفته فیروز آبادی، درست‌تر است. ولی در محاسن عنوان باب را «گوشت آهوان و گورخران» آورده سپس فقط این روایت را ذکر کرده است. ضمن اینکه کنار هم آوردن آهو و خامیر - در عنوان باب - مناسب نیست.

در باره حلیت آهو وامثال آن در باب­های آینده سخن خواهیم گفت.

حیاة الحیوان: الیحمور: چهارپای وحشی که دو شاخ دراز دارد که گویی مانند اره‌ای است که با آن درخت را اره می‌کند. این حیوان هرگاه تشنه شده و وارد رودی شود و درخت انبوهی در آنجا بیابد، با دو شاخ خود آن را اره می‌کند. گویند این حیوان همان بز است و شاخ‌های آن مانند شاخ‌های بز کوهی است که هرساله آنها را می‌اندازد. شاخ این حیوان محکم بوده و میان تهی نیست. رنگ این حیوان سرخ بوده و سرعت آن از بز کوهی بیشتر است. جوهری می‌گوید: یحمور: خر وحشی است و چربی آن اگر همراه با چربی درخت بَلسان استفاده شود در رفع سستی که در نیمه بدن انسان پدید آید سودمند است. ابن جوزی در کتاب العرائس، آورده است: یک طلبه‌ای از سرزمین خود خارج شد و در راه شخصی را دید و وقتی به شهر مقصد نزدیک شدند، آن شخص به طلبه گفت: من بر گردن تو حقی دارم، من مردی از جنیان هستم و حاجتی دارم. طلبه گفت: کارت چیست؟ گفت: وقتی به جایی چنین و چنان رسیدی، در آنجا مرغانی را می‌یابی که خروسی در بین آنها هست. تو آن خروس را از صاحبش بخر و سپس آن را ذبح کن، این حاجتی بود که داشتم. گفتم: ای برادر، من نیز از تو حاجتی را می‌خواهم. گفت: آن چیست؟ گفتم: هرگاه شیطان تمرد ورزد، حرز و دعا تاثیری بر او نداشته باشد و آزار و اذیت ما پافشاری می‌کند، پس درمان آن چیست؟ گفت: درمان آن این است که مقداری از پوست گورخر بگیری و با آن انگشت شست دست کسی را که به شیطان مبتلا شده، محکم ببندی. سپس چهار قطره از روغن گیاه سداب صحرایی را در سوراخ راست بینی او و سه قطره را در سوراخ چپ بینی او بریزی. در این صورت آن کسی که در جلد او رفته، می‌میرد و دیگر باز نمی‌گردد. گفت: هنگامی که وارد شهر شدم و به آن مکان رسیدم، آن خروس را یافتم که مال پیرزنی بود و از او پرسیدم که آیا آن را می‌فروشد؟ او امتناع کرد و من آن را با قیمتی بالا خریدم. آن مرد از دور بر من نمایان شده و با اشاره می‌گفت: آن را ذبح کن. آن را ذبح کردم و در آن لحظه مردان و زنانی بیرون آمده و شروع به زدن من کرده و می‌گفتند: ای جادوگر! گفتم: من جادوگر نیستم. گفتند: هنگامی که تو آن خروس را ذبح کردی، دختر جوانی از ما به جن‌زدگی مبتلا شده و جن در جلد او رفت و او را رها نکرد. من زهی به اندازه یک وجب که از پوست گورخر درست شده بود، از آنها خواستم و روغن گیاه سداب صحرایی را از آنها طلب نمودم. این دو را برایم آوردند. انگشت شستم را محکم به دست آن دختر جوان بستم. آن جن فریاد زده و گفت: من آنچه را که به ضرر خودم بود به تو آموختم. [طلبه] گفت: سپس قطره‌های روغن را چهار بار در سوراخ راست بینی او و سه بار در سوراخ چپ بینی او ریختم. پس همان وقت آن جن افتاد و مرد و خداوند متعال آن دختر جوان را شفا داد و شیطان دیگر هرگز به سراغش نیامد. - . حیاة الحیوان 2 : 294 - 295 -

**[ترجمه]

«4»

الدَّلَائِلُ لِلطَّبَرِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ بِشْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: کُنْتُ قَاعِداً عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ مَعَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَجَاءَتْ ظَبْیَةٌ فَتَبَصْبَصَتْ وَ ضَرَبَتْ بِذَنَبِهَا فَقَالَ هَلْ تَدْرُونَ مَا تَقُولُ هَذِهِ الظَّبْیَةُ قُلْنَا مَا نَدْرِی‌⁽⁶⁾فَقَالَ تَزْعُمُ أَنَّ رَجُلًا اصْطَادَ خِشْفاً⁽⁷⁾لَهَا وَ هِیَ تَسْأَلُنِی أَنْ أُکَلِّمَهُ أَنْ یَرُدَّهُ عَلَیْهَا فَقَامَ وَ قُمْنَا مَعَهُ حَتَّی جَاءَ إِلَی بَابِ الرَّجُلِ فَخَرَجَ إِلَیْهِ وَ الظَّبْیَةُ مَعَنَا فَقَالَ لَهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام إِنَّ هَذِهِ الظَّبْیَةَ زَعَمَتْ کَذَا وَ کَذَا وَ أَنَا أَسْأَلُکَ أَنْ تَرُدَّهُ عَلَیْهَا فَدَخَلَ

الرَّجُلُ مُسْرِعاً دَارَهُ وَ أَخْرَجَ إِلَیْهِ الْخِشْفَ وَ سَیَّبَهُ‌⁽¹⁾وَ مَضَتِ الظَّبْیَةُ وَ الْخِشْفُ مَعَهَا وَ أَقْبَلَتْ تُحَرِّکُ ذَنَبَهَا⁽²⁾

فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ هَلْ تَدْرُونَ مَا تَقُولُ فَقُلْنَا مَا نَدْرِی فَقَالَ إِنَّهَا تَقُولُ رَدَّ اللَّهُ عَلَیْکُمْ کُلَّ حَقٍّ غُصِبْتُمْ عَلَیْهِ أَوْ کُلَّ غَائِبٍ وَ کُلَّ سَبَبٍ تَرْجُونَهُ وَ غَفَرَ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ کَمَا رَدَّ عَلَیَّ وَلَدِی‌⁽³⁾.

5 حیاة الحیوان، ذکر ابن خلکان فی ترجمة جعفر الصادق علیه السلام

أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا حَنِیفَةَ مَا تَقُولُ فِی مُحْرِمٍ کَسَرَ رَبَاعِیَةَ ظَبْیٍ فَقَالَ یَا ابْنَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ لَا أَعْلَمُ‌⁽⁴⁾

فِیهِ فَقَالَ إِنَّ الظَّبْیَ لَا یَکُونُ لَهُ رباعیا [رَبَاعِیَةٌ] وَ هُوَ ثَنِیٌّ أَبَداً.

کذا حکاه کشاجم فی کتاب المصائد و المطارد.

و قال الجوهری فی مادة سنن فی قول الشاعر فی وصف إبل.

فجاءت کسن الظبی لم أر مثلها***سناء قتیل‌⁽⁵⁾أو حلوبة جائع

أی هی ثنیان لأن الثنی هو الذی یلقی ثنیته و الظبی لا تثبت له ثنیة قط فهی ثنی أبدا

وَ رَوَی الدَّارَقُطْنِیُّ وَ الطَّبَرَانِیُّ فِی مُعْجَمِهِ الْأَوْسَطِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ وَ الْبَیْهَقِیُّ فِی سُنَنِهِ‌⁽⁶⁾

عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی قَوْمٍ قَدْ صَادُوا ظَبْیَةً وَ شَدُّوهَا إِلَی عَمُودِ فُسْطَاطٍ فَقَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی وَضَعْتُ وَ لِی خِشْفَانِ فَاسْتَأْذِنْ لِی أَنْ أُرْضِعَهُمَا ثُمَّ أَعُودَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ صلی الله علیه و آله خَلُّوا عَنْهَا حَتَّی تَأْتِیَ خِشْفَیْهَا تُرْضِعُهُمَا وَ تَأْتِی إِلَیْکُمْ قَالُوا وَ مَنْ لَنَا بِذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ صلی الله علیه و آله أَنَا فَأَطْلَقُوهَا فَذَهَبَتْ فَأَرْضَعَتْهُمَا

ثُمَّ عَادَتْ إِلَیْهِمْ فَأَوْثَقُوهَا فَقَالَ صلی الله علیه و آله أَ تَبِیعُونِیهَا قَالُوا هِیَ لَکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَخَلُّوا عَنْهَا فَأَطْلَقَهَا.

وَ فِی رِوَایَةٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: لَمَّا أَطْلَقَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَأَیْتُهَا تُسَبِّحُ فِی الْبَرِّیَّةِ وَ هِیَ تَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ رَوَی الطَّبَرَانِیُّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الصَّحْرَاءِ فَإِذَا مُنَادٍ یُنَادِی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَالْتَفَتَ فَلَمْ یَرَ أَحَداً ثُمَّ الْتَفَتَ فَإِذَا ظَبْیَةٌ مَوْثُوقَةٌ فَقَالَتْ ادْنُ مِنِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ فَدَنَا مِنْهَا فَقَالَ مَا حَاجَتُکَ فَقَالَتْ إِنَّ لِی خِشْفَتْیِن فِی هَذَا الْجَبَلِ فَخَلِّنِی حَتَّی أَذْهَبَ إِلَیْهِمَا فَأُرْضِعَهُمَا ثُمَّ أَرْجِعَ إِلَیْکَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ تَفْعَلِینَ فَقَالَتْ عَذَّبَنِیَ اللَّهُ عَذَابَ الْعَشَّارِ إِنْ لَمْ أَفْعَلْ فَأَطْلَقَهَا فَذَهَبَتْ فَأَرْضَعَتْ خِشْفَیْهَا ثُمَّ رَجَعَتْ فَأَوْثَقَهَا وَ انْتَبَهَ الْأَعْرَابِیُّ فَقَالَ أَ لَکَ حَاجَةٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ تُطْلِقُ هَذِهِ فَأَطْلَقَهَا فَخَرَجَتْ تَعْدُو وَ تَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ.

وَ فِی دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ لِلْبَیْهَقِیِّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ قَالَ: مَرَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِظَبْیَةٍ مَرْبُوطَةٍ إِلَی خِبَاءٍ فَقَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ خَلِّنِی حَتَّی أَذْهَبَ فَأُرْضِعَ خِشْفِی ثُمَّ أَرْجِعَ فَتَرْبُطُنِی فَقَالَ صلی الله علیه و آله صَیْدُ قَوْمٍ وَ رَبِیطَةُ قَوْمٍ فَأَخَذَ عَلَیْهَا فَحَلَفَتْ لَهُ فَحَلَّهَا فَمَا مَکَثَتْ إِلَّا قَلِیلًا حَتَّی جَاءَتْ وَ قَدْ نَفَضَتْ مَا فِی ضَرْعِهَا فَرَبَطَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ أَتَی خِبَاءَ أَصْحَابِهَا⁽¹⁾فَاسْتَوْهَبَهَا مِنْهُمْ فَوَهَبُوهَا لَهُ فَحَلَّهَا ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله لَوْ عَلِمَتِ الْبَهَائِمُ مِنَ الْمَوْتِ مَا تَعْلَمُونَ مَا أَکَلْتُمْ مِنْهَا سَمِیناً أَبَداً.

و ذکر الأزرقی فی تعظیم صید الحرم عن عبد العزیز بن أبی داود⁽²⁾

إن قوما انتهوا إلی ذی طوی و نزلوا بها فإذا ظبی من ظباء الحرم قد دنا منهم فأخذ رجل منهم بقائمة من قوائمه فقال له أصحابه ویلک أرسله فجعل یضحک و أبی أن یرسله

فبعر الظبی و بال ثم أرسله فناموا فی القائلة فانتبه بعضهم فإذا هو بحیة منطویة علی بطن الرجل الذی أخذ الظبی فقال له أصحابه ویلک لا تحرک فلم تنزل الحیة عنه حتی کان منه من الحدث ما کان من الظبی ثم روی عن مجاهد قال دخل قوم مکة تجارا من الشام‌⁽¹⁾فی الجاهلیة بعد قصی بن کلاب فنزلوا بوادی طوی تحت سمرات یستظلون بها فاختبزوا ملة⁽²⁾

لهم و لم یکن معهم أدم فقام رجل منهم إلی قوسه فوضع علیها سهما ثم رمی به ظبیة من ظباء الحرم و هی حولهم ترعی فقاموا إلیها فسلخوها و طبخوها لیأتدموا بها فبینما هم کذلک و قدرهم علی النار تغلی بها و بعضهم یشوی إذ خرجت من تحت القدر عنق من النار عظیمة فأحرقت القوم جمیعا و لم تحرق ثیابهم و لا أمتعتهم و لا السمرات التی کانوا تحتها و رأیت فی مختصر الإحیاء للشیخ شرف الدین بن یونس شارح التنبیه فی باب الإخلاص أن من أخلص لله تعالی فی العمل و إن لم ینو⁽³⁾

ظهرت آثار برکته علیه و علی عقبه إلی یوم القیامة کما قیل إنه لما أهبط آدم علیه السلام إلی الأرض جاءته وحوش الفلاة تسلم علیه و تزوره فکان یدعو لکل جنس بما یلیق به فجاءته طائفة من الظباء فدعا لهن و مسح علی ظهورهن فظهر منهن نوافج المسک فلما رأی ما فیها من ذلک غزلان أخر فقالوا⁽⁴⁾من أین هذا لکن فقلن زرنا صفی الله آدم

فدعا لنا و مسح علی ظهورنا فمضی البواقی إلیه فدعا لهن و مسح علی ظهورهن فلم یظهر لهن من ذلک شی‌ء فقالوا قد سلمنا کما فعلتم فلم نر شیئا مما حصل لکم فقالوا أنتم کان عملکم لتنالوا کما نال إخوانکم و أولئک کان عملهم لله من غیر شی‌ء فظهر ذلک فی نسلهم و عقبهم إلی یوم القیامة⁽¹⁾

انتهی.

**[ترجمه]دلائل الإمامه: حُمران بن أعین نقل می‌کند: نزد علی بن الحسین علیه السلام بودم و در نزد ایشان جمعی از یارانشان حضور داشتند. آهویی آمد و دم خود را تکان داد. امام علیه السلام فرمود: آیا دانستید که این آهو چه گفت؟ گفتیم: نفهمیدیم. فرمود: این آهو می‌گوید مردی بچه او را شکار کرده و آن از من خواست تا از آن مرد بخواهم که بچه او را برگرداند. راوی می‌گوید: حضرت برخاسته و ما نیز با ایشان برخاستیم و به سمت در خانه آن مرد رفتیم و آهو نیز همراه ما بود. وقتی که آن مرد بیرون آمد، امام به او فرمود: این آهو چنین و چنان می‌گوید و من از تو می‌خواهم که آن را بر او بازگردانی. مرد بلافاصله به داخل خانه خود رفته و آن بچه آهو را آورده و تحویل داد. پس آهو به همراه بچه خود رفتند، در حالی که دم خود را تکان می‌داد. حضرت فرمود: آیا می‌دانید چه می‌گوید؟ گفتیم: نمی‌دانیم. فرمود: می‌گوید: خداوند هر حقی را که از شما غصب کردند یا هر غایبی را و یا هر امری که به آن امید دارید، به شما باز گرداند و علی بن الحسین را بیامرزد که فرزندم را به من بازگرداند. - . دلائل الإمامة: 89 -

در حیاة الحیوان آمده که ابن خلکان در زندگی نامه امام صادق علیه السلام آورده است: آن حضرت نظر ابو حنیفه را درباره شخص محرمی که دندان رباعی آهویی را بشکند پرسید. او گفت: در این باره چیزی نمی‌دانم. فرمود: آهو دندان رباعی ندارد و این حیوان همیشه ثنیّ است.(دندان پیشینش می­افتد)

کشاجم در کتاب المصائد و المطارد مطلب فوق را نقل کرده است.

جوهری در ذیل واژه «سنن» سخن شاعری را که در وصف شترش است، می‌آورد:

پس همچون دندان آهو آمد که مثل او را ندیده­ام

که شفای مریض است و غذایی گوارا برای گرسنه

یعنی آن شتر ثنیان است (دندانهای پیشینش ریخته است). زیرا ثنیّ، حیوانی است که دندان­های پیشین آن افتاده باشد و آهو هیچ­گاه دندان پیشینی برایش نمی­ماند و ثنیّ است.

الدّارقُطنی و الطبرانی در معجم الأوسط خود از أنس بن مالک و بیهقی در سُنَن خود از ابو سعید خُدری، نقل می‌کنند: رسول خدا صلی الله علیه و آله بر قومی گذشتند که آهویی را شکار کرده و آن را به ستون‌های خیمه بسته بودند. آهو گفت: من وضع حمل کردم و دو بچه دارم، پس اجازه بگیرید تا من به آنها شیر دهم دوباره به نزد آنها برگردم. حضرت فرمود: آن را رها کنید تا به نزد بچه‌های خود رفته و به آنها شیر دهد، سپس به نزد شما برگردد. گفتند: ای رسول خدا! چه کسی این امر را بر ما تضمین می‌کند؟ فرمود: من. پس آن را آزاد کردند و آهو رفت و بچه‌های خود را شیر داد و سپس به نزد آنها برگشت. آنها آهو را بستند. حضرت فرمود: آیا آن را می‌فروشید؟ گفتند: آن برای شماست ای رسول خدا! پس آن را رها کردند و حضرت آن را آزاد ساختند. در روایتی از زید بن ارقم آمده: وقتی حضرت آن حیوان را آزاد ساختند، دیدم که در صحرا تسبیح گفته و می‌گوید: خدایی جز الله نیست و محمد فرستاده اوست.

طبرانی از امّ سلمه نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله در صحرا بودند که کسی ندا داد: ای رسول خدا! حضرت نگاه کردند و چیزی ندیدند. سپس دوباره نگاه کردند و ناگهان آهویی بسته را مشاهده کردند. آن آهو گفت: ای رسول خدا! به من نزدیک شو. حضرت به آن نزدیک شد و فرمود: چه حاجتی داری؟ گفت: من دو بچه در این کوه دارم، مرا رها کن تا نزد آنها بروم و به آنها شیر داده سپس نزد شما برگردم. حضرت فرمود: این کار را انجام می‌دهی؟ گفت: خداوند مرا سخت عذاب کند اگر این کار را انجام ندهم. پس حضرت آن را رها کردند. آهو رفت و بچه‌هایش را شیر داده و برگشت و حضرت آن را در بند کردند. مرد عرب متوجه حضرت شد و خطاب به ایشان گفت: ای رسول خدا آیا حاجتی داری؟ فرمود: آری، آیا این را رها می­کنی؟ مرد آن را رها کرد و آهو آزاد شده و دوید؛ در حالی که می‌گفت: گواهی می‌دهم که خدایی جز الله نیست و تو فرستاده او هستی.

در کتاب دلائل النبوة بیهقی از ابوسعید نقل است: رسول خدا صلی الله علیه و آله از آهویی بسته شده در خیمه‌ای گذشت. آهو گفت: ای رسول خدا! مرا رها کن تا بروم و بچه‌ام را شیر داده سپس بازگردم و مرا در بند کنید. حضرت گفتند: تو شکار و در بند قومی هستی. حضرت از او قول گرفت و او نیز قول داد و حضرت آن را آزاد نمود. طولی نکشید که آهو آمد، در حالی که آنچه را که در پستان داشت، ریخته بود. حضرت آن را در بند کرده، سپس آن را به خیمه صاحبانش برده و از آنان خواست آن را به او ببخشند. آنها نیز آن را به حضرت بخشیدند، حضرت نیز آن را رها نموده و سپس فرمود: اگر چهارپایان از مرگ چیزی را می‌دانستند که شما می‌دانید، هرگز هیچ حیوان چاقی را نمی‌خوردید.(یعنی آن حیوانات از غصه مرگ هیچ­گاه چاق نمی­شدند)

ازرقی در بزرگ بودن گناه شکار حیوانات حرم از عبدالعزیز بن ابی داود نقل می‌کند: قومی به محل ذی طوی رسیدند و در آنجا فرود آمدند که ناگهان آهویی از آهوان حرم به آنها نزدیک شد. پس مردی از آنها یکی از پاهای آهو را گرفت. یارانش گفتند: وای بر تو، رهایش کن تا برود. مرد خندید و از رهاکردن آن ابا نمود. پس آهو پشکل انداخته و بول کرد و مرد آن را رها کرد. آنها به خواب قیلوله رفتند و یکی از آنها ناگهان متوجه ماری شد که بر شکم مردی که آهو را گرفته بود، حلقه زده. یارانش به او گفتند: وای بر تو! حرکت مکن. مار از بدن او پایین نیامد تا اینکه از او همان چیزی سر زد که از آهو سر زده بود .

همچنین مجاهد نقل می‌کند: تاجرانی از شام در زمان جاهلیت پس از دوران قصی بن کلاب، وارد مکه شدند و در دره طوی زیر سایه درختان سمر فرود آمدند و بر روی خاکستر داغ نان پختند و چون خورشتی همراه آنان نبود، مردی از میان آنها برخاست و کمان خود را برداشته و تیری بر آن گذاشته و به سمت آهویی از آهوان حرم که اطراف آنها می‌چرید، پرتاب کرد. آن قوم به سمت آهو رفته و پوست آن را کنده و آن را پختند تا از آن خورشت درست کنند. آنها مشغول این کار بودند و دیگ آنها بر روی آتش می‌جوشید و برخی از آنها کباب درست می‌کردند که ناگهان شراره بزرگی از آتش بیرون آمده و همه آنها را سوزاند ولی لباس‌ها، کالاها و درختان سمری را که زیر آن نشسته بودند را نسوزاند.

در مختصر الحیاء شیخ شرف الدین بن یونس، شارح التنبیه، در باب اخلاص چنین یافتم: هر کس در کاری اخلاص داشته باشد، و نیت چیزی در قبال آن نکرده باشد، آثار برکت آن بر او و نسلش تا روز قیامت آشکار خواهد شد. چنانچه گویند هنگامی که آدم علیه السلام به زمین فرود آمد، وحشیان صحرا نزد ایشان آمده و بر او سلام کرده و ایشان را زیارت نمودند. آن حضرت بر هر جنسی از آنها دعایی که مستحق بودند، نمود. دسته‌ای از آهوان نزد حضرت آمدند، حضرت آنها را دعا کرده و بر پشت آنها دست کشید، پس از آنها مشک ظاهر شد. وقتی سایر آهوان این را دیدند گفتند: این را از کجا آورده‌اید؟ پاسخ دادند: آدم برگزیده خدا را زیارت کردیم. او برای ما دعا کرده و بر پشت ما دست کشید. پس سایر آهوان نزد حضرت رفتند. ایشان آنها را دعا نمود و دست خود را بر پشت آنها کشید ولی چیزی از مشک بر آنان ظاهر نگشت. گفتند: ما چون شما سلام کردیم ولی آنچه را که شما به دست آوردید، ندیدیم. گفتند: کار شما برای آن بود تا آنچه که برادرانتان به دست آوردند، به دست آورید ولی کار آنها بدون چشم‌داشتی برای خدا بود، به همین سبب آن [مشک] در نسل و فرزندان آنها تا قیامت آشکار می‌شود. - . حیاة الحیوان 2 : 70- 74 - پایان .

**[ترجمه]

أبواب الصید و الذبائح و ما یحل و ما یحرم من الحیوان و غیره

باب 1 جوامع ما یحل و ما یحرم من المأکولات و المشروبات و حکم المشتبه بالحرام و ما اضطروا إلیه

الآیات

البقرة: الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ 22.

و قال تعالی: هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً 29

و قال تعالی: کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ 60

و قال تعالی: یا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالًا طَیِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ 168

و قال سبحانه: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ 172و173

آل عمران: کُلُّ الطَّعامِ کانَ حِلًّا لِبَنِی إِسْرائِیلَ إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِیلُ عَلی نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَمَنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ 93و94

المائدة: أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا ما یُتْلی عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ1

و قال تعالی: حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلَّا ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ إلی قوله تعالی فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ یَسْئَلُونَکَ ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ 3و4

و قال: الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ 5

و قال تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ 87و88

و قال تعالی: لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِیما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ 93

و قال تعالی: قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ 100

الأنعام: وَ ما لَکُمْ أَلَّا تَأْکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ 119

هُوَ الَّذِی‌⁽¹⁾أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا

حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ وَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَیَیْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاکُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوایا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ141-146

الأعراف: وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ قَلِیلًا ما تَشْکُرُونَ 10

و قال تعالی: وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ 31و32

و قال تعالی: وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ 157

یونس: وَ لَقَدْ بَوَّأْنا بَنِی إِسْرائِیلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ93

إبراهیم: فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ إلی قوله وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ32

الحجر: وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ 20

النحل: وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ5

و قال تعالی: وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً

وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ66و67

و قال تعالی: وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ 72

و قال تعالی: فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ 114-116

طه: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ 53و54

و قال تعالی: کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ لا تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی81

المؤمنون: وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ فَأَنْشَأْنا لَکُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ لَکُمْ فِیها فَواکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِها وَ لَکُمْ فِیها مَنافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ18-21

لقمان: أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً20

التنزیل: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا یُبْصِرُونَ 27

فاطر: وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا12

یس: وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ إلی قوله تعالی لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلا یَشْکُرُونَ سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا یَعْلَمُونَ33-35

المؤمنین: اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْکَبُوا مِنْها وَ مِنْها تَأْکُلُونَ وَ لَکُمْ فِیها مَنافِعُ وَ لِتَبْلُغُوا عَلَیْها حاجَةً فِی صُدُورِکُمْ وَ عَلَیْها وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ79و80

عبس: فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلًا وَ حَدائِقَ غُلْباً وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ 27-32

<meta info="- الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَ السَّمَاءَ بِنَاءً وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَّکُمْ - . بقره / 22 -

{همان [خدایی] که زمین را برای شما فرشی [گسترده]، و آسمان را بنایی [افراشته] قرار داد و از آسمان آبی فرود آورد و بدان از میوه‌ها رزقی برای شما بیرون آورد}

{اوست آن کسی که آنچه در زمین است، همه را برای شما آفرید}

{از روزی خدا بخورید و بیاشامید}

{ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه را بخورید، و از گام‌های شیطان پیروی مکنید که او دشمن آشکار شماست.} - یَا أَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُلُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَ اشْکُرُواْ لِلَّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ*إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِیرِ وَ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیرِْ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیرَْ بَاغٍ وَ لَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ - . بقره / 172 - 173 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از نعمت‌های پاکیزه‌ای که روزی شما کرده‌ایم، بخورید و خدا را شکر کنید اگر تنها او را می‌پرستید. [خداوند،] تنها مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را که [هنگام سر بریدن] نام غیر خدا بر آن برده شده، بر شما حرام گردانیده است. [ولی] کسی که [برای حفظ جان خود به خوردن آنها] ناچار شود، در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد بر او گناهی نیست، زیرا خدا آمرزنده و مهربان است.}

{همه خوراکی‌ها بر فرزندان اسرائیل حلال بود، جز آنچه پیش از نزول تورات، اسرائیل [یعقوب] بر خویشتن حرام ساخته بود. بگو: «اگر [جز این است و] راست می‌گویید، تورات را بیاورید و آن را بخوانید.» پس کسانی که بعد از این، بر خدا دروغ بندند، آنان خود ستمکارانند.}

{برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده، جز آنچه [حکمش] بر شما خوانده می‌شود، در حالی که نباید شکار را در حال احرام، حلال بشمرید.}

{بر شما حرام شده است: مردار، و خون، و گوشت خوک، و آنچه به نام غیر خدا کشته شده باشد، و [حیوان حلال گوشتِ] خفه شده، و به چوب مرده، و از بلندی افتاده، و به ضربِ شاخ مرده، و آنچه درنده از آن خورده باشد- مگر آنچه را [که زنده دریافته و خود] سر ببرید- و [همچنین] آنچه برای بتان سر بریده شده، و [نیز] قسمت کردن شما [چیزی را] به وسیله تیرهای قرعه این [کارها همه] نافرمانی [خدا] ست} تا این سخن خداوند {و هر کس دچار گرسنگی شود، بی‌آنکه به گناه متمایل باشد [اگر از آنچه منع شده است بخورد]، بی تردید، خدا آمرزنده مهربان است. از تو می‌پرسند: چه چیزی برای آنان حلال شده است؟ بگو: «چیزهای پاکیزه برای شما حلال گردیده»}

{امروز چیزهای پاکیزه برای شما حلال شده، و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال، و طعام شما برای آنان حلال است.}

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چیزهایِ پاکیزه‌ای را که خدا برای [استفاده] شما حلال کرده، حرام مشمارید و از حدّ مگذرید، که خدا از حدّ گذرندگان را دوست نمی‌دارد. و از آنچه خداوند روزیِ شما گردانیده، حلال و پاکیزه را بخورید، و از آن خدایی که بدو ایمان دارید پروا دارید.}

{بر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، گناهی در آنچه [قبلًا] خورده‌اند نیست، در صورتی که تقوا پیشه کنند و ایمان بیاورند و کارهای شایسته کنند سپس تقوا پیشه کنند و ایمان بیاورند آن گاه تقوا پیشه کنند و احسان نمایند، و خدا نیکوکاران را دوست می‌دارد.}

{بگو: «پلید و پاک یکسان نیستند، هر چند کثرت پلید [ها] تو را به شگفت آوَرَد. پس ای خردمندان، از خدا پروا کنید، باشد که رستگار شوید.»}

{و شما را چه شده است که از آنچه نام خدا بر آن برده شده است نمی‌خورید؟ با اینکه [خدا] آنچه را بر شما حرام کرده- جز آنچه بدان ناچار شده‌اید- برای شما به تفصیل بیان نموده است. و به راستی، بسیاری [از مردم، دیگران را] از روی نادانی، با هوس‌های خود گمراه می‌کنند. آری، پروردگار تو به [حال] تجاوزکاران داناتر است.}

{و اوست کسی که باغ‌هایی با داربست و بدون داربست، و خرمابن، و کشت زار با میوه‌های گوناگون آن، و زیتون، و انار، شبیه به یکدیگر و غیر شبیه پدید آورد. از میوه آن- چون ثمر داد- بخورید، و حق [بینوایان از] آن را روز بهره‌برداری از آن بدهید، و [لی] زیاده‌روی مکنید که او اسراف کاران را دوست ندارد. و [نیز] از دام‌ها، حیوانات بارکش و حیوانات کرک و پشم دهنده را [پدید آورد]. از آنچه خدا روزیتان کرده است بخورید، و از پی گام‌های شیطان مروید که او برای شما دشمنی آشکار است.

هشت فرد [آفرید و بر شما حلال کرد]: از گوسفند دو تا، و از بز دو تا. بگو: «آیا [خدا] نرها [ی آنها] را حرام کرده یا ماده را؟ یا آنچه را که رحم آن دو ماده در بر گرفته است؟» اگر راست می‌گویید، از روی علم، به من خبر دهید.» و از شتر دو، و از گاو دو. بگو: «آیا [خدا] نرها [ی آنها] را حرام کرده یا ماده‌ها را؟ یا آنچه را که رحم آن دو ماده در بر گرفته است؟ آیا وقتی خداوند شما را به این [تحریم] سفارش کرد حاضر بودید؟» پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بندد، تا از روی نادانی، مردم را گمراه کند؟ آری، خدا گروه ستم کاران را راهنمایی نمی‌کند. بگو: «در آنچه به من وحی شده است، بر خورنده‌ای که آن را می‌خورد هیچ حرامی نمی‌یابم، مگر آنکه مردار یا خونِ ریخته یا گوشت خوک باشد که اینها همه پلیدند. یا [قربانیی که] از روی نافرمانی، [به هنگام ذبح] نام غیر خدا بر آن برده شده باشد. پس کسی که بدون سرکشی و زیاده‌خواهی [به خوردن آنها] ناچار گردد، قطعاً پروردگار تو آمرزنده مهربان است. و بر یهودیان، هر [حیوان] چنگال داری را حرام کردیم، و از گاو و گوسفند، پیه آن دو را بر آنان حرام کردیم، به استثنای پیه‌هایی که بر پشت آن دو یا بر روده‌هاست یا آنچه با استخوان درآمیخته است. این [تحریم] را به سزای ستم کردنشان، به آنان کیفر دادیم، و ما البتّه راستگوییم.}

{و قطعاً شما را در زمین قدرت عمل دادیم، و برای شما در آن، وسایل معیشت نهادیم، [اما] چه کم سپاسگزاری می‌کنید.}

{و بخورید و بیاشامید و[لی] زیاده‌روی مکنید که او اسراف کاران را دوست نمی‌دارد. [ای پیامبر] بگو: «زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده، و [نیز] روزی‌های پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده؟» بگو: «این [نعمت ها] در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند و روز قیامت [نیز] خاصّ آنان می‌باشد.» این گونه آیات [خود] را برای گروهی که می‌دانند به روشنی بیان می‌کنیم.}

{و برای آنان چیزهای پاکیزه را حلال و چیزهای ناپاک را بر ایشان حرام می‌گرداند}

{به راستی ما فرزندان اسرائیل را در جایگاه [های] نیکو منزل دادیم، و از چیزهای پاکیزه به آنان روزی بخشیدیم}

{و به وسیله آن از میوه‌ها برای شما روزی بیرون آورد، و کشتی را برای شما رام گردانید تا به فرمان او در دریا روان شود، و رودها را برای شما مسخّر کرد.}

{و برای شما و هر کس که شما روزی‌دهنده او نیستید، در آن وسایل زندگی قرار دادیم.}

{و چارپایان را برای شما آفرید: در آنها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است، و از آنها می‌خورید.}

{و در دام‌ها قطعاً برای شما عبرتی است: از آنچه در [لابلای] شکم آنهاست، از میان سرگین و خون، شیری ناب به شما می‌نوشانیم که برای نوشندگان گواراست. و از میوه درختان خرما و انگور، باده مستی‌بخش و خوراکی نیکو برای خود می گیرید. قطعاً در این [ها] برای مردمی که تعقل می‌کنند نشانه‌ای است.}

{و از چیزهای پاکیزه به شما روزی بخشید.}

{پس، از آنچه خدا شما را روزی کرده است، حلال [و] پاکیزه بخورید، و نعمت خدا را- اگر تنها او را می‌پرستید- شکر گزارید. جز این نیست که [خدا] مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را که نام غیر خدا بر آن برده شده حرام گردانیده است. [با این همه،] هر کس که [به خوردن آنها] ناگزیر شود، و سرکش و زیاده‌خواه نباشد، قطعاً خدا آمرزنده مهربان است. و برای آنچه زبان شما به دروغ می‌پردازد، مگویید: «این حلال است و آن حرام» تا بر خدا دروغ بندید.}

{پس به وسیله آن رُستنی‌های گوناگون، جفت جفت بیرون آوردیم. بخورید و دام‌هایتان را بچرانید.}

{از خوراکی‌های پاکیزه‌ای که روزی شما کردیم، بخورید و [لی] در آن زیاده‌روی مکنید که خشم من بر شما فرود آید.}

{و از آسمان، آبی به اندازه [معین] فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم، و ما برای از بین بردن آن مسلماً تواناییم. پس برای شما به وسیله آن باغ‌هایی از درختان خرما و انگور پدیدار کردیم که در آنها برای شما میوه‌های فراوان است و از آنها می‌خورید. و از طور سینا درختی برمی‌آید که روغن و نان خورشی برای خورندگان است. و البته برای شما در دام‌ها [ی گلّه درس] عبرتی است: از [شیری] که در شکم آنهاست، به شما می‌نوشانیم، و برای شما در آنها سودهای فراوان است و از آنها می‌خورید.} - أَ لَمْ تَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فیِ السَّمَاوَاتِ وَ مَا فیِ الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ بَاطِنَةً - . لقمان / 20 -

{آیا ندانسته‌اید که خدا آنچه را که در آسمآنها و آنچه را که در زمین است، مسخّر شما ساخته و نعمت‌های ظاهر و باطن خود را بر شما تمام کرده است؟}

{آیا ننگریسته‌اند که ما باران را به سوی زمینِ بایر می‌رانیم، و به وسیله آن کِشته‌ای را برمی‌آوریم که دام‌هایشان و خودشان از آن می‌خورند؟ مگر نمی‌بینند؟}

{و از هر یک گوشتی تازه می‌خورید.}

{و دانه از آن برآوردیم که از آن می‌خورند. و در آن [زمین] باغ‌هایی از درختان خرما و تاک قرار دادیم و چشمه‌ها در آن روان کردیم. تا از میوه آن و [از] کارکردِ دست‌هایِ خودشان بخورند، آیا باز [هم] سپاس نمی‌گزارند؟ پاک [خدایی] که از آنچه زمین می‌رویاند و [نیز] از خودشان و از آنچه نمی‌دانند، همه را نر و ماده گردانیده است.}

{خدا [همان] کسی است که چهارپایان را برای شما پدید آورد تا از برخی از آنها سواری گیرید و از برخی از آنها بخورید. و در آنها برای شما سودهاست تا با [سوار شدن بر] آنها به مقصودی که در دل‌هایتان است برسید، و بر آنها و بر کشتی حمل می‌شوید.}

{پس در آن، دانه رویانیدیم. و انگور و سبزی، و زیتون و درخت خرما، و باغ‌های انبوه، و میوه و چراگاه، [تا وسیله] استفاده شما و دام‌هایتان باشد.}

**[ترجمه]

تفسیر

الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً یدل علی جواز الانتفاع بالأرض علی أی وجه کان من السکنی و الزراعة و العمارة و حفر الأنهار و إجراء القنوات و غیرها من وجوه الانتفاعات إلا ما أخرجه الدلیل.

و قوله رِزْقاً لَکُمْ‌⁽¹⁾یدل علی حلیة جمیع الثمرات و بیعها و سائر الانتفاعات و لکم صفة رزقا إن أرید به المرزوق و مفعول له إن أرید به المصدر کأنه قال رزقه إیاکم و یدل تتمة الآیة علی وجوب شکر المنعم هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً امتن سبحانه علی عباده بخلق جمیع ما فی الأرض لهم و هذا یدل علی صحة انتفاعهم بکل ما فیها من وجوه المصالحة إذا خلا عن المفسدة و منه یستدل علی أن الأصل فی الأشیاء الإباحة إذ هی مباحة لمن خلقت له و قیل الامتنان بخلق الجمیع یقتضی حل الجمیع و أن لکل شی‌ء منها فائدة و نفعا و ما یقال من أن ما لا نفع به کالسم و العقرب و بعض الحشرات خارج عن ذلک ففیه نظر و أن عدم الوجدان لا یدل علی عدم الوجود و وجود ضرر فی شی‌ء لا یدل علی انتفاء النفع فیه أ لا تری أن المأکولات الطیبة تضر المریض غایة المضرة و من تأمل فی حکمته تعالی لم یتجاسر بمثل هذا المقال فلعل المراد أن لیس فی الخلق ما هو ضرر محض خال عن النفع بل إنما فیه من جهة ضررا و جهة خلا من ذلک الوجه من المنفعة لا یقع به امتنان من تلک الجهة بل الامتنان من جهة النفع مع الخلو عن الضرر و الطیب فی بعض الآیات إشارة إلی ذلک کما فسره الطبرسی أن المراد الطاهر من کل شبهة خبث و ضرر و الله أعلم انتهی.

و قال البیضاوی معنی لَکُمْ لأجلکم و انتفاعکم فی دنیاکم باستنفاعکم بها فی مصالح أبدانکم بوسط أو غیر وسط أو دینکم بالاستدلال و الاعتبار و التعرف بما یلائمها من لذات الآخرة و آلامها فهو یقتضی إباحة الأشیاء النافعة و لا یمنع اختصاص بعضها ببعض لأسباب عارضة فإنه یدل علی أن الکل للکل لا أن کل

واحد لکل واحد و ما یعم کل ما فی الأرض لا الأرض إلا إذا أرید به جهة السفل کما یراد بالسماء جهة العلو و جمیعا حال من الموصول الثانی کُلُوا وَ اشْرَبُوا ظاهر الخطاب لبنی إسرائیل فالمراد ما رزقهم الله من المن و السلوی و العیون و یمکن الاستدلال علی العموم بوجه لا یخلو من تکلف‌⁽¹⁾.

یا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ قال الطبرسی رحمه الله عن ابن عباس أنها نزلت فی ثقیف و خزاعة و بنی عامر بن صعصعة و بنی مدلج لما حرموا علی أنفسهم من الحَرْث و الأَنعام و البَحِیرة و السَّائبة و الْوَصِیلة⁽²⁾.

و قال قدس سره اختلف الناس فی المآکل و المنافع لا ضرر علی أحد فیها⁽³⁾

فمنهم من ذهب إلی أنها علی الحظر⁽⁴⁾و منهم من ذهب إلی أنها علی الإباحة و اختاره المرتضی رحمه الله و منهم من وقف بین الأمرین و جوز کل واحد منهما و هذه الآیة دالة علی إباحة المآکل إلا ما دل الدلیل علی حظره فجاءت مؤکدة لما فی العقل انتهی‌⁽⁵⁾.

و المراد بالأکل إما خصوص الأکل اللغوی أو مطلق الانتفاع فإنه مجاز شائع و الحلال هو الجائز من أفعال العباد و نظیره المباح و الطیب یقال لمعان الأول ما حلله الشارع. الثانی ما کان طاهرا. الثالث ما خلا عن الأذی فی النفس و البدن. الرابع ما یستلذه الطبع المستقیم و لا یتنفر عنه. الخامس ما لم یکن فیه جهة قبح توجب المنع عنه کما نفهم من أکثر موارد استعماله و ستعرفه و الخطاب هنا عام لجمیع المکلفین من بنی آدم

و الأمر فی کُلُوا للإباحة و لما کان فی المأکول ما یحرم و ما یحل بین ما یجب أن یکون علیه من الصفة فقال حَلالًا و قیل الأمر للوجوب نظرا إلی مراعاة القید طَیِّباً قیل هو الحلال أیضا جمع بینهما لاختلاف اللفظین تأکیدا و قیل ما تستطیبونه و تلذونه فی العاجل و الآجل و فی الکشاف و الجوامع طاهرا من کل شبهة قیل و لا یبعد علی تقدیر مفعولیة حَلالًا و حالیته أن یراد بالحلال ما خلا من جهة الحظر بحسب ذاته و أحواله الغالبة و الطیب ما خلا من جهة الحظر من کل وجه‌⁽¹⁾.

و أقول علی تقدیر حالیة الطیب و حمل الأمر علی الرجحان الأظهر أن یکون الحلال للاحتراز عن الحرام و الطیب للاحتراز عن الشبهات ثم قوله حَلالًا إما مفعول کلوا و من حینئذ ابتدائیة أو بیانیة و ظاهر الکشاف أنها تبعیضیة و منع منه التفتازانی لأن من التبعیضیة فی موقع المفعول أی کلوا بعض ما فی الأرض.

قال فإن قیل لم لا یجوز أن یکون حالا من حلالا قلنا لأن کون من التبعیضیة ظرفا مستقرا و کون اللغو حالا مما لا تقول به النحاة و قیل فیه نظر لأن کون من التبعیضیة فی موضع المفعول لیس معناه أنه مفعول به من حیث الإعراب مغن عن المفعول به بل إنما یتحد مع المفعول به انتهی.

أو حال من المفعول و هو مِمَّا فِی الْأَرْضِ فیکون المراد بما فی الأرض المأکولات المحللة أو صفة مصدر محذوف أی کلوا أکلا حلالا و من للتبعیض أو ابتدائیة إما کونه مفعولا له أو تمیزا کما زعم بعضهم فغیر واضح و طیبا مثل حلالا أو صفته.

أقول

هذا ما ذکره القوم و الأظهر عندی أن حلالا و طیبا للتأکید لا للتقیید سواء جعلا حالین مؤکدتین أو غیره لأن التقیید مع حمل الأمر علی الإباحة کما ذکره الأکثر یجعل الکلام خالیا عن الفائدة إذ حاصله حینئذ أحل لکم ما أحل لکم إذ یجوز لکم الانتفاع بما أحل لکم.

فإن قیل کیف یستقیم هذا مع أنه معلوم أن ما فی الأرض مشتمل علی

محرمات کثیرة قلنا إذا حملنا من علی التبعیض لا یرد ذلک و أیضا یمکن أن یکون هذا قبل تحریم ما حرم من الأشیاء فإنه یظهر من بعض الأخبار أنه لم یجب قبل الهجرة شی‌ء سوی الشهادتین و ما یتبعهما من العقائد و لم یحرم سوی الشرک و إنکار النبوة و ما یلزمهما و بعد الهجرة نزلت الواجبات و المحرمات تدریجا علی أنه یمکن أن یکون عاما مخصصا کما فی سائر العمومات فتدل علی حل ما فی الأرض جمیعا إلا ما أخرجه الدلیل.

و قیل یظهر من عمومات الخطاب حل المحللات للکفار و الفساق أیضا و جواز إعطائهم منها إلا ما دل علی المنع منه دلیل وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ أی لا تتبعوا وساوس الشیطان فی تحریم ما أحل الله أو فی ترک شکر ما أنعم الله و یؤید الأول قوله وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام: أَنَّ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ الْحَلْفُ بِالطَّلَاقِ وَ النَّذْرُ فِی الْمَعَاصِی وَ کُلُّ یَمِینٍ بِغَیْرِ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

أقول

یحتمل أن یکون المراد الحلف و النذر علی تحریم المحللات بقرینة صدر الآیة.

و قیل فی هذا النهی تنبیه علی أن المراد بحلالا فی الأمر التقیید لا إطلاق حل ما فی الأرض و المأکول منه أو الأکل و هو یعم مخالفة الأمر بالتعدی إلی أکل غیر الحلال و باجتناب أکل الحلال و فعل غیر ذلک من المحرمات انتهی و ضعفه ظاهر مما ذکرنا یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ مضمون صدر الآیة قریب مما تقدم إلا أنها خاصة باعتبار الخطاب للمؤمنین و قیل الأمر للترغیب أو لإباحة أکل ما یستلذه المؤمنون و یستطیبونه و یعدونه طیبا لا خبیثا ینفر عنه الطبع و یجزم العقل بقبح أکله مثل الدم و البول و المنی و الحشرات و غیرها فیفهم منه کونه طاهرا أیضا إذ النجس خبیث و لیس مما یعدونه طیبا فهو فی الدلالة علی

إباحة جمیع ما یعده العقل طیبا و لا یجد فیه ضررا و خبثا مما یسمی رزقا لبنی آدم أی ینتفع به فی الأکل أصرح مما تقدم ففهم کون الأشیاء علی أصل الحلیة منها أولی.

أقول

علی سیاق ما قدمنا یکون الحاصل کلوا مما لم یدل دلیل شرعی علی تحریمه فیما رزقناکم و مکناکم من التصرف فیه أو مما لم یکن فیه جهة قبح واقعی فیرجع إلی الأول لأنه یعلم ذلک ببیان الشارع أو مما لم یکن مضرا بالنفس و البدن أو مما یستلذه الطبع المستقیم و لا یتنفر عنه إما بناء علی الغالب من أنه لا یرغب إلی غیر ذلک أو بناء علی أن سیاق الآیة مشتمل علی الامتنان و عمدة الامتنان به لا بما تتنفر الطباع عنه أو لمرجوحیة أکل الخبائث غیر المحرمة بناء علی أن الأمر للإباحة الصرفة أو لرجحان التصرف فی الطیبات و أکلها بناء علی أن الأمر للاستحباب.

و بالجملة یشکل الاستدلال بأمثاله علی تحریم ما تتنفر عنه عامة الطباع.

و قال الرازی اعلم أن الأکل قد یکون واجبا و ذلک عند دفع الضرر و قد یکون مندوبا و ذلک أن الضیف قد یمتنع من الأکل إذا انفرد و ینبسط إذا سوعد فهذا مندوب و قد یکون مباحا إذا خلا عن هذه العوارض و الأصل فی الشی‌ء أن یکون خالیا عن العوارض فلا جرم کان مسمی الأکل مباحا و إذا کان الأمر کذلک کان الأمر کذلک.

ثم قال احتج الأصحاب أن الرزق قد یکون حراما بقوله مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ بأن الطیب هو الحلال فلو کان کل رزق حلالا لکان المعنی کلوا من محللات ما حللنا لکم فیکون تکرارا و هو خلاف الأصل و أجابوا عنه بأن الطیب فی اللغة عبارة المستلذ المستطاب و لعل أقواما ظنوا أن التوسع فی المطاعم و الاستکثار من طیباتها ممنوع منه فأباح الله تعالی ذلک بقوله کلوا من لذائذ ما أحللنا لکم فکان تخصیصه بالذکر لهذا المعنی انتهی‌⁽¹⁾.

و مضمون باقی الآیة تعلیق وجوب الشکر لله علی عبادتهم إیاه و تلخیصه أن العبادة له إن کانت واجبة علیکم لأنه إلهکم فالشکر له أیضا واجب علیکم فإنه منعم محسن إلیکم کذا ذکره الطبرسی‌⁽¹⁾رحمه الله و قال الرازی فیه وجوه أحدها و اشکروا الله إن کنتم عارفین بالله و نعمه فعبر عن معرفة الله تعالی بعبادته إطلاقا لاسم الأثر علی المؤثر.

و ثانیها معناه إن کنتم تریدون أن تعبدوا الله فاشکروه فإن الشکر رئیس العبادات.

و ثالثها و اشکروا الله الذی رزقکم هذه النعمة إن کنتم إیاه تعبدون أی إن صح أنکم تخصونه بالعبادة و تقرون أنه هو سبحانه إلهکم لا غیر انتهی‌⁽²⁾.

و أقول یحتمل أن یکون الغرض أن شکرکم إنما یصح و یستقیم بترک الشرک و إخلاص العبادة له تعالی.

إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ کان هذه الآیة کالاستثناء عن عموم ما تقدم أو أنه سبحانه لما أمر فی الآیة بأکل الطیبات بین فی هذه الآیة الخبائث لیعلم أن ما سواها من الطیبات و إنما علی المشهور بین أهل العربیة و الأصولیین للحصر فیدل علی حصر المحرمات من المأکولات فی هذه الأشیاء فهی حجة فی حل ما سواها إلا ما أخرجه الدلیل.

و قال البیضاوی المراد قصر الحرمة علی ما ذکر مما استحلوه لا مطلقا أو قصر حرمته علی حال الاختیار کأنه قیل إنما حرم علیکم هذه الأشیاء ما لم تضطروا إلیها انتهی‌⁽³⁾.

و یمکن أن یکون التحریم فی هذا الوقت مقصورا علی ما ذکر فحرم بعد ذلک غیرها کما مر و الأول من المحرمات فی تلک الآیة المیتة و هی علی المشهور ما فارقه

الروح لا علی وجه التذکیة الشرعیة و فی المجمع هی کل ما له نفس سائلة من دواب البر و طیره مما أباح الله أکله إنسیهما و وحشیهما⁽¹⁾

فارقه روحه من غیر تذکیة و قیل المیتة کل ما فارقته الحیاة من دواب البر و طیره بغیر تذکیة

وَ قَدْ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ سَمَّی الْجَرَادَ وَ السَّمَکَ مَیْتاً فَقَالَ مَیْتَتَانِ مُبَاحَتَانِ الْجَرَادُ وَ السَّمَکُ.

انتهی‌⁽²⁾.

و لا یبعد أن یکون إطلاق المیتة علی السمک و الجراد علی المجاز فإن إخراج الأول من الماء و قبض الثانی تذکیتهما.

و استدل بهذه الآیة و أمثالها علی حرمة جمیع انتفاعات المیتة إلا ما أخرجه الدلیل لأن الحرمة المضافة إلی العین تفید عرفا حرفة التصرف فیها مطلقا و قیل الحرمة المضافة إلی کل عین تفید تحریم الانتفاع المتعارف الغالب فیه فإن المتبادر فی تحریم المیتة الأکل لا سیما ذکرها مع الدم و لحم الخنزیر و فی تحریم الأمهات الوطء و هکذا و کان هذا أقوی و حملوا المیتة علیها و علی أجزائها التی تحل فیها الحیاة فلا تحرم ما لا تحل فیه الحیاة منها إلا ما کان خبیثا علی المشهور لا لذلک بل لکونه خبیثا علی رأیهم و حمل علیه کل ما أبین من حی مما حلت فیه الحیاة.

و الثانی الدم و قید بالمسفوح لتقییده به فی الآیة الأخری و المطلق محمول علی المقید و المسفوح هو الذی یخرج بقوة عند قطع عرق الحیوان أو ذبحه من سفحت الماء إذا صببته أی المصبوب و احترز به عما یخرج من الحیوان بتثاقل کدم السمک فلا یکون

نجسا و اختلفوا فی حرمته فقیل هو حرام لإطلاق هذه الآیة و قد عرفت جوابه و لأنه من الخبائث و قد منع ذلک و ستسمع الکلام فی الخبائث و حرمتها.

و أما الدم المختلف فی الذبیحة فی الحیوان مأکول اللحم فلا أعرف خلافا بین

الأصحاب فی کونه حلالا و نقل العلامة الإجماع علیه و ما یجذبه النفس إلی باطن الذبیحة لیس فی حکم المتخلف فی الحل و الطهارة و فی تحریم المتخلف فی الکَبِد و القلب وجهان و لا یبعد ترجیح عدم التحریم لظاهر الآیة إلا أن یثبت کونه خبیثا و حرمة مطلق الخبیث و الدم المتخلف فی حیوان غیر مأکول اللحم تابع لذلک الحیوان و ظاهر الأصحاب الحکم بنجاسته و نقل عن بعض المتأخرین التوقف فیها و ما عدا المذکورات من الدماء التی لم تخرج بقوة من عرق و لا لها کثرة انصباب لکنه مما له نفس فظاهر الأصحاب الاتفاق علی نجاسته و ظاهر الفاضلین دعوی الإجماع علیه و یستفاد من بعض الأخبار أیضا فیلزم التحریم أیضا و أما دم غیر السمک مما لا نفس له فقد نقل جماعة من الأصحاب الإجماع علی طهارته و الکلام فی حله و حرمته کالکلام فی دم السمک. الثالث لحم الخنزیر قیل خص اللحم و إن کان کل أجزائه محرما لأنه هو المقصود بالأکل و غیره تابع و لشدة حرص الکفرة و مزید اعتقادهم بحسنه و برکته فخصه ردا علیهم.

الرابع ما أهل به لغیر الله أی ما رفع به الصوت عند ذبحه لغیر الله کالصنم و المسیح و غیرهما و الإهلال أصله رؤیة الهلال یقال أَهَلَّ الهلال و أَهْلَلْتَهُ لکن لما جرت العادة برفع الصوت بالتکبیر إذا رئی سمی ذلک إهلالا ثم قیل لرفع الصوت و إن کان لغیره و قال فی موضع آخر وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ قیل فهذا مطلق و الأول مقید فیحمل الثانی علی الأول أو بینهما عموم و خصوص من وجه فجمع بینهما بمقتضی الروایات المعتبرة و سیأتی أحکام التسمیة إن شاء الله.

فَمَنِ اضْطُرَّ أی إلی أکل هذه الأشیاء قال الطبرسی رحمه الله ضرورة مجاعة عن أکثر المفسرین و قیل ضرورة إکراه عن مجاهد و تقدیره فمن خاف علی النفس من الجوع و لا یجد مأکولا یسد به الرمق و قوله غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فیه ثلاثة أقوال

أحدها غیر باغ لذة و لا عاد سد الجوعة.

و ثانیها غیر باغٍ فی الإفراط و لا عادٍ فی التقصیر.

و ثالثها غیر باغ علی المسلمین‌⁽¹⁾و لا عادٍ علیه بالمعصیة و هو المروی عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام انتهی‌⁽²⁾.

وَ فِی الْکَافِی عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: الْبَاغِی الَّذِی یَخْرُجُ عَلَی الْإِمَامِ وَ الْعَادِی الَّذِی یَقْطَعُ الطَّرِیقَ لَا تَحِلُّ لَهُمَا الْمَیْتَةُ⁽³⁾.

و فی التهذیب الباغی باغی الصید و العادی السارق لیس لهما أن یأکلا المیتة إذا اضطرا هی حرام علیهما⁽⁴⁾

وَ فِی الْفَقِیهِ عَنِ الْجَوَادِ علیه السلام قَالَ: الْعَادِی السَّارِقُ وَ الْبَاغِی الَّذِی یَبْغِی الصَّیْدَ بَطَراً أَوْ لَهْواً لَا لِیَعُودَ بِهِ عَلَی عِیَالِهِ لَیْسَ لَهُمَا أَنْ یَأْکُلَا الْمَیْتَةَ إِذَا اضْطُرَّا هِیَ حَرَامٌ عَلَیْهِمَا فِی حَالِ الِاضْطِرَارِ کَمَا هِیَ حَرَامٌ عَلَیْهِمَا فِی حَالِ الِاخْتِیَارِ وَ لَیْسَ لَهُمَا أَنْ یَقْصُرَا فِی صَوْمٍ وَ لَا صَلَاةٍ فِی سَفَرٍ⁽⁵⁾.

و قال البیضاوی و غیر باغ بالاستیثار علی مضطر آخر و لا عاد سد الرمق و الجوعة و قیل غیر باغ علی الوالی و لا عاد بقطع الطریق فعلی هذا لا یباح علی العاصی بالسفر و هو ظاهر مذهب الشافعی و قول أحمد⁽⁶⁾.

فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ قال الطبرسی رحمه الله أی لا حرج علیه و إنما ذکر هذا اللفظ لتبیین أنه لیس بمباح فی الأصل و إنما رفع الحرج للضرورة إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ إنما ذکر المغفرة لأجل أمرین إما لتبیین أنه إذا کان یغفر المعصیة فإنه لا یؤاخذ فیما رخص فیه و إما لأنه وعد بالمغفرة عند الإنابة إلی الطاعة مما کانوا علیه من تحریم ما لم یحرمه الله من السائبة و غیرها انتهی‌⁽¹⁾.

و أقول و إن کان ظاهر بعض الأخبار اختصاص الحکم بالاضطرار فی المخمصة لکن لفظ الآیة شامل لکل اضطرار من مجاعة أو خوف قتل أو ضرر عظیم لا یتحمل عادة.

کُلُّ الطَّعامِ فی المجمع کل المأکولات کانَ حِلًّا أی حلالا لِبَنِی إِسْرائِیلَ و إسرائیل هو یعقوب علیه السلام إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِیلُ عَلی نَفْسِهِ اختلفوا فی ذلک الطعام فقیل إن یعقوب علیه السلام أخذه وجع العرق الذی یقال له عرق النسا فنذر إن شفاه الله أن یحرم العروق و لحم الإبل و هو أحب الطعام إلیه عن ابن عباس و غیره و قیل حرم إسرائیل علی نفسه لحم الجزور تعبدا لله و سأل الله أن یجیز له فحرم الله تعالی ذلک علی ولده عن الحسن و قیل حرم زائدتی الکبد و الکلیتین و الشحم إلا ما حملته الظهور عن عکرمة و اختلف فی أنه کیف حرمه علی نفسه فقیل بالاجتهاد و قیل بالنذر و قیل بنص ورد علیه و قیل حرمه کما یحرم المستظهر فی دینه من الزهاد اللذة علی نفسه مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ أی کل الطعام کان حلا لبنی إسرائیل قبل نزول التوراة علی موسی فإنها تضمنت تحریم ما کان حلالا⁽²⁾لبنی إسرائیل و اختلفوا فیما حرم علیهم و حالها بعد نزول التوراة.

فقیل إنه حرم علیهم ما کانوا یحرمونه قبل نزولها اقتداء بأبیهم یعقوب عن السدی.

و قیل لم یحرمه الله علیهم فی التوراة و إنما حرم علیهم بعد التوراة بظلمهم و کفرهم و کانت بنو إسرائیل إذا أصابوا ذنبا عظیما حرم الله علیهم طعاما طیبا و صب علیهم رجزا و هو الموت و ذلک قوله تعالی فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ‌⁽¹⁾و قیل لم یکن شی‌ء من ذلک حراما علیهم فی التوراة و إنما هو شی‌ء حرموه علی أنفسهم اتباعا لأبیهم و أضافوا تحریمه إلی الله فکذبهم الله تعالی‌⁽²⁾

فاحتج علیهم بالتوراة و أمرهم بالإتیان بها و بأن یقرءوا ما فیها فإنه کان فی التوراة أنها کانت حلالا للأنبیاء و إنما حرمها إسرائیل علی نفسه فلم یجسروا علی إتیانها لعلمهم بصدقه صلی الله علیه و آله و کذبهم و کان ذلک دلیلا علی صحة نبوته مِنْ بَعْدِ ذلِکَ أی بعد قیام الحجة فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ لأنفسهم‌⁽³⁾.

و أقول ظاهره علی بعض الوجوه تحلیل ما حرموه علی أنفسهم فتأمل.

أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ قد مر تفسیره فی باب الأنعام إِلَّا ما یُتْلی عَلَیْکُمْ قیل أی إلا محرم ما یتلی علیکم کقوله حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ أو إلا ما یتلی علیکم آیةُ تحریمِهِ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ حال من الضمیر فی لکم و قیل من واو أوفوا و قیل استثناء و هو تعسف و الصید یحتمل المصدر و المفعول وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ حال عما استکن فی محلی و الحرم جمع حرام و هو المحرم و سیأتی تفسیر الآیات فی کتاب الحج إن شاء الله تعالی.

وَ الْمُنْخَنِقَةُ قال الطبرسی رحمه الله تعالی هی التی تدخل رأسها بین شعبین من شجر فتختنق‌⁽⁴⁾

و تموت عن السدی و قیل هی التی تخنق بحبل الصائد و تموت

عن الضحاک و قتادة و قال ابن عباس کان أهل الجاهلیة یخنقونها فیأکلونها وَ الْمَوْقُوذَةُ هی التی تضرب حتی تموت عن ابن عباس و السدی و الوقذ شدة الضرب یقال وقذتها أقذها وقذا و أوقذتها إیقاذا إذا أثخنتها ضربا.

وَ الْمُتَرَدِّیَةُ و هی التی تقع من جبل أو موضع عال أو تقع فی بئر فتموت عن ابن عباس و غیره و متی وقع فی بئر و لا یقدر علی تذکیته جاز أن یطعن و یضرب‌⁽¹⁾

فی غیر المذبح حتی یبرد ثم یؤکل.

وَ النَّطِیحَةُ و هی التی تنطحها غیرها فتموت و إنما تثبت فیها الهاء و إن کان فعیل بمعنی المفعول لا تثبت فیها الهاء مثل لحیة دَهِین و عین کَحیل و کف خَضیب لأنها أدخلت فی حیز الأسماء و قال بعض الکوفیین إنما تحذف الهاء من فعیلة بمعنی مفعولة إذا کانت صفة لاسم قد تقدمها مثل کف خضیب و عین کحیل فأما إذا حذف الکف و العین و ما یکون فعیل نعتا له و اجتزءوا بفعیل أثبتوا فیه ها التأنیث لیعلم بثبوتها فیه أنها صفة لمؤنث فیقال رأینا کحیلة و خضیبة.

وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ أی و حرم علیکم ما أکله السبع بمعنی قتله السبع و هو فریسة السبع عن ابن عباس و غیره.

إِلَّا ما ذَکَّیْتُمْ یعنی إلا ما أدرکتم ذکاته فذکیتموه من هذه الأشیاء

وَ رُوِیَ عَنِ السَّیِّدَیْنِ الْبَاقِرِ وَ الصَّادِقِ علیهما السلام: أَنَّ أَدْنَی مَا تُدْرِکُ بِهِ الذَّکَاةُ أَنْ تُدْرِکَهُ یَتَحَرَّکُ أُذُنَهُ أَوْ ذَنَبَهُ أَوْ یَطْرِفُ عَیْنَهُ.

و اختلف فی الاستثناء إلی ما ذا یرجع فقیل یرجع إلی جمیع ما تقدم ذکره من المحرمات سوی ما لا یقبل من الخنزیر⁽²⁾و الدم عن علی علیه السلام و ابن عباس.

و قیل هو استثناء من التحریم لا من المحرمات لأن المیتة لا ذکاة لها و للخنزیر فمعناه حرمت علیکم سائر ما ذکر إلا ما ذکیتم مما أحله الله لکم بالتذکیة فإنه

حلال لکم انتهی‌⁽¹⁾.

و قیل الاستثناء راجع إلی الأخیر فقط.

ثم قال رحمه الله و متی قیل ما وجه التکرار فی قوله وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ إلی آخر ما عدد تحریمه مع أنه افتتح الآیة بقوله حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ و هی تعم جمیع ذلک و إن اختلفت أسباب الموت من خنق أو ترد أو نطح أو إهلال لغیر الله به أو أکل سبع.

فالجواب أن الفائدة فی ذلک أنهم کانوا لا یعدون المیتة إلا ما مات حتف أنفه من دون شی‌ء من هذه الأسباب فأعلمهم الله سبحانه أن حکم الجمیع واحد و أن وجه الاستباحة هو التذکیة المشروعة فقط قال السدی إن ناسا من العرب کانوا یأکلون جمیع ذلک و لا یعدونه میتا إنما یعدون المیت الذی یموت من الوجع.

وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ أی الحجارة التی کانوا یعبدونها و هی الأوثان یعنی حرم علیکم ما ذبح علی اسم الأوثان و قیل معناه ما ذبح للأوثان تقربا إلیها و اللام و علی یتعاقبان أ لا تری إلی قوله سبحانه فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ الْیَمِینِ‌⁽²⁾بمعنی علیک و کانوا

یقربون و یلطخون الأوثان بدمائها قال ابن جریح‌⁽³⁾لیست النصب أصناما إنما الأصنام ما یصور و ینقش بل کانت حجارة منصوبة حول الکعبة⁽⁴⁾

و کانت ثلاثمائة و ستین حجرا و قیل کانت ثلاثمائة منها لخزاعة و کانوا إذا ما ذبحوا نضحوا الدم علی ما أقبل من البیت و شرحوا الدم‌⁽⁵⁾

و جعلوه علی الحجارة فقال المسلمون یا رسول الله کان أهل الجاهلیة یعظمون البیت بالدم فنحن أحق بتعظیمه فأنزل الله

سبحانه لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ‌⁽¹⁾وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ موضعه رفع أی و حرم علیکم الاستقسام بالأَزْلام و معناه طلب قسم الأَرزاق بالقِداح التی کانوا یتفأَّلون بها فی أسفارهم و ابتداء أمورهم و هی سهام کانت للجاهلیة مکتوب علی بعضها أمرنی ربی و علی بعضها نهانی ربی و بعضها غفل‌⁽²⁾لم یکتب علیها شی‌ء فإذا أرادوا سفرا أو أمرا یهتمون به ضربوا تلک القداح فإن خرج السهم الذی علیه أمرنی ربی مضی الرجل لحاجته و إن خرج الذی علیه نهانی ربی لم یمض و إن خرج ما لیس علیه شی‌ء أعادوها فبین الله تعالی أن العمل بذلک حرام عن الحسن و جماعة من المفسرین ثم ذکر ما سیأتی عن علی بن إبراهیم ثم قال و قیل هی کعاب فارس و الروم التی کانوا یتقامرون بها عن مجاهد و قیل الشطرنج عن سفیان بن وکیع ذلِکُمْ فِسْقٌ معناه أن جمیع ما سبق ذکره فسق أی ذنب عظیم و خروج عن طاعة الله إلی معصیته عن ابن عباس و قیل إن ذلکم إشارة إلی الاستقسام بالأزلام أی إن ذلک الاستقسام فسق و هو الأظهر انتهی‌⁽³⁾. و قیل علی الأول و سبب التحریم أنه دخول فی علم الغیب و ضلال باعتقاد أن ذلک طریق إلیه و افتراء علی الله إن أرید بربی الله و جهالة و شرک إن أرید به الصنم و علی هذا یفهم منه تحریم الاستخارة المشهورة التی قال الأکثر بجوازها بل باستحبابها و تدل علیه الروایات فلا یکون سبب التحریم ما ذکر بل مجرد النص المخصوص و تکون الاستخارة خارجة عنه بالنص فإن الظاهر أن خصوص ما کانوا یفعلونه من اقتراح أنفسهم لا طریق إلیه شرعا و الروایات طرق شرعیة و حجة بالغة و لیس هذا مثل ذلک کذا ذکره بعض المحققین.

و أقول یظهر من بعض الأخبار أیضا أنهم کانوا یضربون بالقداح عند آلهتهم و یتوسلون فی ذلک إلیهم فیمکن أن یکون کونه فسقا من هذه الجهة أیضا.

ثم إن الآیات المتعرضة بین تلک الآیات و بین قوله فَمَنِ اضْطُرَّ اعتراض بما یوجب التجنب عنها و هو أن تناولها فسوق و حرمتها من جملة الدین الکامل و النعمة التامة و الإسلام المرضی.

و أقول لا یبعد تغییر نظم الآیات عن الترتیب المنزل لدلالة الروایات المتواترة من طرق الخاصة و العامة أنها نزلت فی ولایة أمیر المؤمنین علیه السلام التی نزلت یوم الغدیر فلعلهم تعمدوا ذلک تبعیدا للأذهان عن فهم المراد.

فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ فی المجمع معناه فمن دعته الضرورة فی مجاعة حتی لا یمکنه الامتناع من أکله عن ابن عباس و غیره غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ أی غیر مائل إلی إثم و هو نصب علی الحال یعنی فمن اضطر إلی أکل المیتة و ما عدد الله تحریمه عند المجاعة الشدیدة غیر متعمد لذلک و لا مختار له و لا مستحل‌⁽¹⁾

فإن الله سبحانه أباح تناول ذلک له قدر ما یمسک به رمقه بلا زیادة علیه عن ابن عباس و غیره و به قال أهل العراق و قال أهل المدینة یجوز أن یشبع منه عند الضرورة و قیل إن معنی قوله غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ غیر عاص بأن یکون باغیا أو عادیا أو خارجا فی معصیة عن قتادة.

فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ فی الکلام محذوف دل ما ذکر علیه و المعنی فمن اضطر إلی ما حرمت علیه غیر متجانف لإثم فأکله فإن الله غفور لذنوبه ساتر علیه أکله لا یؤاخذه به و لیس یرید أن یغفر له عقاب ذلک الأکل و لا یستحق‌⁽²⁾

العقاب علی فعل المباح و هو رحیم أی رفیق بعباده و من رحمته أباح لهم ما حرم علیهم فی حال الخوف علی النفس یَسْئَلُونَکَ یا محمد ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ معناه أی

شی‌ء أحل لهم أی یستخبرک المؤمنون ما ذا أحل لهم من المطاعم و المآکل و قیل من الصید و الذبائح قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ منها و هی الحلال الذی أذن لکم ربکم فی أکله من المأکولات و الذبائح و الصید عن الجبائی و أبی مسلم و قیل مما لم یرد بتحریمه کتاب و لا سنة و هذا أولی لما ورد أن الأشیاء کلها علی الإطلاق و الإباحة حتی یرد الشرع بالتحریم و قال البلخی الطیبات ما یستلذ⁽¹⁾.

الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ قال رحمه الله هذا یقتضی تحلیل کل مستطاب من الأطعمة إلا ما قام الدلیل علی تحریمه‌⁽²⁾.

أقول

سیأتی تفسیر الآیة فی باب ذبائح الکفار إن شاء الله.

لا تُحَرِّمُوا قال فی المجمع هو یحتمل وجوها منها أن یرید لا تعتقدوا تحریمها.

و منها أن یرید لا تظهروا تحریمها.

و منها أن یرید لا تحرموها علی غیرکم بالفتوی و الحکم.

و منها أن لا تجروها مجری المحرمات فی شدة الاجتناب.

و منها أن یرید لا تلتزموا تحریمها بنذر أو یمین فوجب حمل الآیة علی جمیع هذه الوجوه و الطیبات اللذیذات التی تشتهیها النفوس و تمیل إلیها القلوب و قد یقال الطیب بمعنی الحلال کما یقال یطیب له کذا أی یحل له و لا یلیق ذلک بهذا الموضع‌⁽³⁾.

أقول

فیه نظر و قد مضی الکلام منا فیه و یحتمل أن یکون المراد بالطیب ما لم یکن فیه جهة قبح و خبث معنوی و کل ما أحله الله فهو کذلک فذکره لتعلیل الحکم فکأنه قال لا تحرموا ما أحل الله لکم فإن کل ما أحله لکم لیس فیه قبح و خباثة فلم تحرمونها علی أنفسکم.

وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قال المحقق الأردبیلی رحمه الله أی لا تحرموا علی أنفسکم ما أحل الله لکم و رزقکم و لا تجتنبوا منه تنزها بل کلوا فإن جمیع ما رزقکم الله حلال طیب فحلالا حال مبینة لا مقیدة و کذلک طیبا و یحتمل التقیید و یکون سبب التقیید ما تقدم فیما قبل من قوله لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ حیث نهی هناک عن تحریم طیبات ما أحل الله أی ما طاب و لذ منه فإنه قیل الظاهر أن قید طیبات ما أحل الله للوقوع و أنه محل للتحریم و إلا جعل جمیع ما أحل الله حراما منهیا و یحتمل أن یکون الإضافة بیانیة أیضا

وَ رُوِیَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ وَصَفَ الْقِیَامَةَ لِأَصْحَابِهِ یَوْماً وَ بَالَغَ فِی إِنْذَارِهِمْ فَرَقُّوا فَاجْتَمَعَتْ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فِی بَیْتِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ وَ اتَّفَقُوا عَلَی أَنْ لَا یَزَالُوا صَائِمِینَ قَائِمِینَ وَ أَنْ لَا یَأْکُلُوا اللَّحْمَ وَ لَا یَنَامُوا عَلَی الْفِرَاشِ وَ لَا یَقْرَبُوا النِّسَاءَ وَ الطِّیبَ وَ یَرْفُضُوا لَذَّاتِ الدُّنْیَا وَ یَلْبَسُوا الْمُسُوحَ أَیِ الصُّوفَ وَ یَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَیْ یَسِیرُوا فَبَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ فَقَالَ إِنِّی لَمْ أُؤْمَرْ بِذَلِکَ إِنَّ لِأَنْفُسِکُمْ عَلَیْکُمْ حَقّاً فَصُومُوا وَ أَفْطِرُوا وَ قُومُوا وَ نَامُوا فَإِنِّی أَقُومُ وَ أَنَامُ وَ أَصُومُ وَ أُفْطِرُ وَ آکُلُ اللَّحْمَ وَ الدَّسَمَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِی فَلَیْسَ مِنِّی.

و الروایة مشهورة.

أو لأن النفس إلیه أمیل فهو مظنة التحریم فلا دلالة فی الآیة علی أن الرزق قد یکون حلالا و قد یکون حراما فالحرام أیضا یکون رزقا کما هو معتقد الجهال و العوام الذین یأکلون أموال الناس و یقولون هذا رزقنا الله إیاه و هو مقتضی مذهب الأشاعرة و أشار إلیه البیضاوی بأنه لو لم یقع الرزق علی الحرام لم یکن لذکر الحلال فائدة زائدة و هو خیال باطل إذ ما یحتاج ذکر کل شی‌ء إلی فائدة زائدة مع وجودها و هی هنا الإشارة إلی عدم معقولیة المنع بأن ذلک حلال رزقکم الله فلا معنی للتحریم و المنع.

و بالجملة القید قد یکون للکشف و البیان و قد یکون للإشارة إلی عدم معقولیة الاجتناب و أن ذلک الوصف هو الباعث لمذمة التارک و قد یکون لغیر ذلک و هنا یکفی الأولان فالآیة دلت علی عدم جواز التجاوز عن حدود الله و التشریع